SPIS TREÂCI
Istota ogrodu
Twór natury adzie∏o sztuki
Ciàg∏oÊç rozwojowa ogrodu
Zadania historii ogrodów
Babilonu
asyryjskie
Persja
Grecja
Ogrody domowe
Ogrody publiczne
Ogrody cesarskie
Ogrody przy willach irezydencjach wiejskich
Villa Hadriana wTibur
.50
.51
OGRODY ÂREDNIOWIECZA 61
Ogrody kultury europejskiej
Ogrody klasztorne
Ogrody zamkowe
Ogrody miejskie domowe
Ogrody miejskie publiczne
Letnie rezydencje
.61
.63
.87
Ogrody Kairu iBagdadu
Ogrody arabskie wHiszpanii
Ogrody arabskie na Sycylii
Ogrody wPersji
Ogrody Mogo∏ów wIndiach
Cechy ogólne
Tworzywo roÊlinne
Elementy przestrzenne
W∏ochy
Ogrody w∏oskie wczesnego renesansu
Ogrody w∏oskie klasycznego renesansu
Ogrody w∏oskie manieryzmu
Ogrody dziedziƒcowe
Ogrody Watykanu ikwirynalskie wRzymie
Villa d’Este wTivoli
Villa Lante wBagnáia
Ogrody zamkowe iVilla Farnese
Ogrody Rzymu iokolic
Ogrody Florencji iokolic
Palladio iwille palladiaƒskie
Promenady leÊne
Zwierzyƒce
Ogrody botaniczne
Ogrody wczesnego renesansu
Ogrody renesansowe rozwini´te
Ogrody póênego renesansu imanieryzmu
Ogrody botaniczne
INNE KRAJE EUROPEJSKIE
Hiszpania iPortugalia
Niderlandy
Anglia
Niemcy
Austria
Polska
Ogrody zamkowe
Ogrody pa∏acowe
Ogrody klasztorne
Zwierzyƒce
Cechy rodzime polskich ogrodów renesansowych
.189
.194
.203
.203
Cechy ogólne
Tworzywo roÊlinne
Elementy przestrzenne
Francja
Prace teoretyczne
Ogrody wczesnego baroku
Ogrody barokowe André Le Nôtre’a
Ogrody barokowe XVIII wieku
Ogrody przy pa∏acach miejskich
Miejskie ogrody publiczne
INNE KRAJE EUROPEJSKIE
Anglia
Hiszpania
Portugalia
Szwecja
Holandia
W´gry
Polska
Ogrody wczesnego baroku
Ogrody barokowe drugiej po∏owy XVII wieku
Ogrody barokowe XVIII wieku
Za∏o˝enia urbanistyczno-ogrodowe
Za∏o˝enia krajobrazowo-ogrodowe
Ogrody rozbudowywane
Miejskie ogrody pa∏acowe
Miejskie ogrody publiczne
Ogrody botaniczne
Ogrody klasztorne
Ryc. 27. Pompeja, widok wn´trza ogrodowego, stan wspó∏czesny
do basenu. Wbasenie ustawiona zosta∏a figurka zbràzu przedstawiajàca ch∏opca zdelfinem. Urozmaicone urzàdzenia wodne zwodotryskami wymaga∏y odpowiedniej instalacji. Opiek´ nad nimi sprawowa∏ odpowiedzialny specjalista (aquarius).
Zak∏adanie tego rodzaju ogrodów wymaga∏o du˝ej umiej´tnoÊci, aogrodnika, który si´ tym zajmowa∏, wodró˝nieniu od innych, nazywano topiarius. Do jego zadaƒ nale˝a∏o rozplanowywanie ogrodów ikszta∏towanie roÊlin, azw∏aszcza strzy˝enie ich wró˝nego rodzaju kszta∏ty geometryczne oraz figuralne, nieraz obardzo
Ryc. 28. Pompeja, widok perystylu zogrodem
skomplikowanej postaci. Terenem dzia∏alnoÊci topiariusa by∏y zarówno ogrody wniewielkich perystylach domów wewnàtrz miasta, jak iobszerne za∏o˝enia ogrodowe wpodmiejskich willach bogatych patrycjuszów (ryc. 28).
Ogrody publiczne
Podobne wformie za∏o˝enia ogrodowe, jak wperystylu domowym, stanowi∏y ogrody publiczne, ogólnie dost´pne dla spo∏ecznoÊci miejskiej, przeznaczone na wypoczynek irekreacj´. Pod wzgl´dem ukszta∏towania nawiàzywa∏y one do greckich gimnazjonów. Wporównaniu natomiast zogrodami wperystylu rzymskiego domu mieszkalnego, wyró˝nia∏y si´ przede wszystkim wielkoÊcià iskalà rozwiàzania. Potrzeba spo∏eczna zak∏adania tego rodzaju ogrodów wg´sto zabudowanym iprzeludnionym Rzymie by∏a oczywista. Przyk∏adem ogrodu publicznego jest Porticus Liviae, za∏o˝ony przez cesarza Oktawiana Augusta wÊródmieÊciu Rzymu na miejscu wyburzonych ruder. By∏ to prostokàt owymiarach 75×115m, otoczony ze wszystkich stron portykiem kolumnowym (ryc. 29). WÊrodku ogrodu, na wprost szerokich schodów wejÊciowych usytuowanych na krótszym jego boku, znajdowa∏ si´ du˝y basen wodny. Reszt´ przestrzeni zajmowa∏y ró˝ne gatunki drzew irabaty kwiatowe oraz drogi spacerowe. Ogród ozdabia∏y liczne rzeêby, aportyk – malowid∏a Êcienne.
Wtematyce przedstawieƒ malarskich obok bóstw iprzygód bohaterów wyst´puje cz´sto pejza˝, szczególnie lubiany przez Rzymian, bàdê wtle scen rodzajo-
OGRODY ZAMKOWE
Zamki obronne, sytuowane wmiejscach ma∏o dost´pnych iobwarowane, mia∏y ma∏o wolnej przestrzeni. Tote˝ ogrody wobr´bie zamków by∏y ma∏e, po∏o˝one w ró˝nych miejscach, wzale˝noÊci g∏ównie od topografii terenu, nie wiàza∏y si´ wi´c kompozycyjnie ze sobà, ani zotaczajàcymi zabudowaniami zamkowymi. Cz´sto równie˝ zak∏adano ogrody poza murami, nieraz wznacznej odleg∏oÊci od zamku, zw∏aszcza gdy by∏ on po∏o˝ony na stromym wzgórzu. Zale˝nie od usytuowania ogrodu, atak˝e od wielkoÊci samego zamku, jego znaczenia izasobnoÊci, by∏y to ró˝ne rodzaje ogrodów ocharakterze wy∏àcznie ozdobnym (hortus conclusus, ogrody zabaw), ozdobno-u˝ytkowym (zielnik) lub u˝ytkowym (sady, winnice, chmielniki, warzywniki). Ró˝ni∏y si´ te˝ wielkoÊcià. Wskromnych za∏o˝eniach zamkowych wyst´powa∏y wobr´bie murów ma∏e ogródki ozdobne – zazwyczaj tylko hortus conclusus lub czasem tylko niektóre jego elementy, poza murami zaÊ niewielkie ogrody u˝ytkowe. Natomiast wzamkach du˝ych ibogatych program ogrodowy by∏ odpowiednio zró˝nicowany izajmowa∏ znacznà powierzchni´.
Hortus conclusus
Hortus conclusus to poj´cie oznaczajàce ogród zamkni´ty, wydzielony zotoczenia murem. Zazwyczaj ogrody te, zak∏adane by∏y przez osoby Êwieckie, przy rezydencjach (zamkach), jednak nie pozbawione by∏y zwiàzków zsymbolikà iznaczeniem religijnym. Ich znaczenie wiàza∏o si´ zwyobra˝eniem idealnego ogrodu, takiego jakim by∏ rajski ogród. Starano si´ wi´c wobr´bie przestrzeni ogrodowej wprowadziç rozmaite roÊliny, pi´knie kwitnàce kwiaty, drzewa (równie˝ owocowe). Symbolika tego ogrodu zmierza∏a ku symbolice maryjnej. Poeci tamtego czasu podkreÊlali, ˝e Panna Maria by∏a niczym „ogród zamkni´ty”. Sadzono tu ró˝ne kwiaty jak: lilie, irysy ifio∏ki oraz krzewy, atak˝e zio∏a aromatyczne: rut´, mi´t´, sza∏wi´, majeranek, agdy ogród by∏ doÊç obszerny, równie˝ idrzewa. Do grupy szczególnie cenionych roÊlin maryjnych nale˝a∏y: lilie, fio∏ki iró˝e.
Hortus conclusus stanowi∏y t∏o wlicznych przedstawieniach scen religijnych, aw tym przede wszystkim Zwiastowania. Tym zazwyczaj niewielkim ogrodem, ulokowanym cz´sto pod oknami komnat mieszkalnych, aotoczonym zpozosta∏ych stron zewn´trznym murem zamkowym, najcz´Êciej opiekowa∏y si´ kobiety. Bogatà roÊlinnoÊç ozdobnà uzupe∏nia∏y stojàce samodzielnie lub pod murem darniowe ∏awy do siadania, pergole do spacerów, pokryte pnàcymi ró˝ami oraz ozdobne fontanny lub studnie. Poniewa˝ cz´sto ich´tnie sadzono ró˝e, ogródki te nazywano te˝ ró˝anymi. Poczàtkowo ma∏e ogrody, poczàwszy od drugiej po∏owy XIII wieku oraz wXIV iXV wieku, rozwin´∏y si´ wdu˝e za∏o˝enia. Ich wyglàd jest znany z wielu wspó∏czesnych przedstawieƒ malarskich, zw∏aszcza tzw. miniaturowych i ksià˝kowych, ze scenami rodzajowymi ireligijnymi. Widok hortus conclusus przedstawia np. miedzioryt zpo∏owy XV wieku, nieznanego artysty zDolnej Nad-
Ryc. 55. Widok ma∏ego ogrodu ozdobnego, Madonna wogrodzie, hortus conclusus, ok. 1410 r.
renii. Na obszernej polanie zkr´tym strumykiem stoi wÊrodku szeÊcioboczny stó∏, zastawiony naczyniami ipotrawami. Wokó∏ niego stojà trzy pary zaj´tych sobà osób, atrzy inne le˝à na ∏àce, grajà, Êpiewajà, zrywajà kwiaty (ryc. 55).
Ogrody zabaw
Ogrody ocharakterze rozrywkowym by∏y urzàdzane g∏ównie poza murami zamkowymi. S∏u˝y∏y one jako miejsce spotkaƒ izabaw dworskich, stàd te˝ mia∏y bardziej urozmaicony program. Jednym zbardziej charakterystycznych elementów by∏a ∏àka kwietna. Stanowi∏a ona otwartà przestrzeƒ, pokrytà murawà iotoczonà drzewami ikwitnàcymi krzewami. Niekiedy ca∏y ogród nazywano „∏àkà kwietnà” albo „ogrodem mi∏oÊci” (ryc. 56).
Darƒ ∏àki wzbogaca∏y zazwyczaj liczne kwiaty, dobrze widoczne wprzedstawieniach malarskich mniejszych fragmentów ogrodu. By∏y to kwitnàce, dziko rosnàce kwiaty, jak: stokrotka (Bellis perennis), orlik (Aquilegia vulgaris), dzwonek (Campanula), krokus (Crocus vernus), nagietek (Calendula), konwalia (Convallaria maialis), pierwiosnek (Primula officinalis), fio∏ek (Viola odorata), goêdzik (Dianthus), bratki (Viola tricolor), przebiÊnieg (Galanthus nivalis). Kwiaty wysokie, jak np. malwa
Ryc. 97. Villa Mondragone, widok ogrodu dziedziƒcowego, wg sztychu
Ogrody Watykanu ikwirynalskie wRzymie
Obydwa obiekty stanowià siedziby papieskie, przy czym historia ogrodów watykaƒskich jest bogata iz∏o˝ona. Villa Pia na Wzgórzu Watykaƒskim nale˝y do cenniejszych przyk∏adów manieryzmu w∏oskiego.
Ogrody Watykanu
Teren obecnych ogrodów watykaƒskich s∏u˝y∏ od dawna jako miejsce rekreacji, modlitwy irelaksu dla papie˝y oraz do uprawy roÊlin u˝ytkowych. Sposób zagospodarowania cz´sto si´ zmienia∏. Papie˝ Leon IV (847–855) ufortyfikowa∏ Watykan, otaczajàc go murem obronnym i44 wie˝ami. Murem tym obj´to tak˝e stok wzgórza, na którym rozciàgajà si´ teraz ogrody. Na Monte Sant’Egidio, gdzie póêniej powsta∏ Belweder za∏o˝ono wczasie panowania papie˝a Miko∏aja III (1277–1280) ogród roÊlin leczniczych – viridarium novum. Wogrodzie tym uprawiano zio∏a na potrzeby medyczne dworu papieskiego. Wtedy te˝ za∏o˝ono obszerny sad.
Dla Miko∏aja V(1447–1455) powsta∏, jak mo˝na sàdziç, pierwszy rzeczywisty plan ogrodów watykaƒskich obejmujàcy ca∏oÊç rozwiàzania, awykonany przez Leona Battiste Albertiego. Wiadomo, ˝e znajdowa∏ si´ tu lasek, sad, winnica, staw rybny, urzàdzono równie˝ giardino secreto. Ten ostatni by∏ ogrodzony, podzielony na cztery kwatery zbinda˝em poÊrodku, który wprowadzi∏ Pius II (1458–1464), natomiast jego nast´pca Pawe∏ II (1464–1471) ozdobi∏ go jeszcze fontannà. Wroku 1676 ogród zosta∏ powi´kszony inazwany Giardino Quadrato. Za pontyfikatu Grzegorza XVI (1831–1846) wybudowano wÊrodku ogrodu nowà fontann´. Wtedy eks-
ponowane by∏y przede wszystkim roÊliny cytrusowe wkub∏ach. Dzisiaj po wybudowaniu Pinakoteki (1932) zpierwotnego giardino secreto niewiele pozosta∏o. W XVI wieku nastàpi∏y du˝e zmiany wzagospodarowaniu przestrzennym Watykanu. Na zlecenie Juliusza II (1503–1513) rozpocz´to wroku 1506 budow´ nowej Bazyliki Âw. Piotra, która jak si´ póêniej okaza∏o trwa∏a 120 lat. Znaczàcà inwestycjà by∏o po∏àczenie podwójnymi skrzyd∏ami Pa∏acu Apostolskiego zBelwederem. Za pontyfikatu Paw∏a II (1534–1549) podj´to budow´ nowych, pot´˝niejszych murów bastionowych majàcych chroniç Watykan. Budow´ murów zakoƒczy∏ Pius IV. Stanowià one obecnie wspó∏czesnà granic´ ogrodów iWatykanu. Na terenie bosco powsta∏ nowy pa∏acyk zogrodem zwany Villa Pia. Zbudowany zosta∏ dla Paw∏a IV (1555–1559) przez architekta Pirro Ligorio, twórc´ m. in. Villa d’Este. Prace rozpocz´te wroku 1558 zosta∏y zakoƒczone za Piusa IV (1559–1565). Villa Pia stanowi niewielkie za∏o˝enie zowalnym dziedziƒcem wÊrodku, wokó∏ którego skupiajà si´ g∏ówne jego sk∏adniki przestrzenne. Od wschodu jest to pawilon dolny znimfeum wcz´Êci parterowej oraz zotwartym podcieniem na poziomie dziedziƒca. Naprzeciwko od zachodu przylega górny pawilon w∏aÊciwej willi otrzech kondygnacjach zbogato zdobionà elewacjà frontowà. Owalny dziedziniec ujmujà ponadto po bokach mury zniszami, wazami ikamiennymi ∏awami oraz na osi poprzecznej – oba portyki wyjÊciowe na dziedziniec od po∏udnia iod pó∏nocy. Powierzchni´ dziedziƒca wype∏nia ozdobna posadzka kamienna oraz basen zfontannà wÊrodku, ozdobiony dwoma figurami ch∏opców na delfinach. Dziedziniec ten wyraênie wyodr´bniony nie zamyka jednak widoków na przyleg∏e do niego tereny ogrodów watykaƒskich ina Bazylik´ Âw. Piotra. Teren przed pawilonem wejÊciowym zajmowa∏ giardino de semplici. Zosta∏ on przeniesiony za sprawà Piusa V(1566–1572) zdawnego jego usytuowania na wzgórzu przy Belwederze. Rozplanowany by∏ wuk∏adzie kwaterowym zwieloma ma∏ymi kwaterami obwiedzionymi bukszpanowym ˝ywop∏otem, awÊrodku obsadzonymi ró˝nymi roÊlinami, g∏ównie leczniczymi zio∏ami. Wpo∏owie wieku XIX, za pontyfikatu Grzegorza XVI ogród zielarski uleg∏ ca∏kowitemu zniszczeniu. Na jego miejscu urzàdzono obecnie istniejàcy ogród krajobrazowy.
W zespole watykaƒskich za∏o˝eƒ ogrodowych wXVI wieku znajdowa∏ si´ tak˝e ogród kwaterowy urzàdzony przez Klemensa VII (1523–1534). Zajmowa∏ on teren przy pó∏nocnym murze obronnym, pomi´dzy Gallinaro izabudowaniami towarzyszàcymi Belwederowi na Monte Sant’ Egido. Dzisiaj wtym miejscu znajduje si´ Muzeum Pio-Clementino.
Na po∏udniowym skraju bosco w pobli˝u Villa Pia wyró˝nia si´ okaza∏a Fontanna Or∏a, zwana tak˝e Fontannà Ska∏y (Fontana della Scoglio). Jej fundatorem by∏ Pawe∏ V. Jest to budowla wolno stojàca zbasenem na tle rustykalnie ukszta∏towanego zespo∏u grot. Ró˝nej wielkoÊci iwrozmaitym umiejscowieniu tworzà one rodzaj malowniczej, poszarpanej Êciany. Wyp∏ywajàca kaskadowo woda iwodotryski w powiàzaniu zrzeêbami uzupe∏niajà zespó∏ fontanny. Na jej szczycie umieszczono figur´ or∏a, awjednej zgrot – gryfa. Obydwa wyobra˝enia nawiàzujà do heraldyki papie˝a Paw∏a V, który pochodzi∏ zrodu Borghese. Twórcà fontanny by∏ Giovanni Vasanzio.
