1. Wprowadzenie do neuronauki społecznej
1.1. Ewolucja zachowań społecznych
1.2. Mózg społeczny szarańczy pustynnej
1.3. Neuronauka i neuronauka społeczna
1.4. Co czyni nas ludźmi?
1.5. Doktryna analizy wielopoziomowej i złoty
2. Kontakty społeczne są ważne
2.1. Zdrowe więzi społeczne
2.2. Pomiar obiektywnej i postrzeganej izolacji społecznej
2.3. Ewolucyjna
2.4.1. Teoretyczne ścieżki łączące samotność ze śmiertelnością
2.5. Postrzegana izolacja społeczna a funkcjonowanie mózgowia
2.6. Uwagi końcowe
3. Mózg społeczny
3.1. Metody badania mózgu społecznego
3.1.1. Metody neuroobrazowe
3.1.2. Procesy epigenetyczne i ekspresja genów w mózgu społecznym
3.2. Ewolucja mózgu społecznego
3.2.1. Narodziny Homo sapiens
3.2.2. Hipoteza mózgu społecznego
3.3. Rozwój mózgu społecznego w okresie niemowlęcym 80
3.4. Rozwój mózgu społecznego dzięki zdrowym związkom społecznym 83
3.5. Uwagi końcowe 91
4. Siły łączące
4.1. Zarażanie emocjonalne, przyjmowanie perspektywy afektywnej i empatia
4.2. Imitacja i identyfikacja
4.3. Mentalizacja
4.3.1. Perspektywa egocentryzmu
4.3.2. Perspektywa symulacji
4.3.3. Perspektywa teorii umysłu
4.3.4. Wiele ścieżek
4.4. Uczenie społeczne
4.5. Uwagi końcowe
5. Percepcja społeczna: czytanie twarzy
5.1. Postrzeganie twarzy
5.2. Sygnały statyczne
5.3. Sygnały powolne
5.4. Sygnały sztuczne
5.5. Sygnały szybkie
5.5.1. Ekspresja emocji
5.5.2. Badania pacjentów i zwierząt
5.5.3. Negatywne emocje moralne
5.6. Uwagi końcowe
6. Oszustwa społeczne: czytanie oczu
6.1. Zwodnicze ekspresje
6.2. Czytanie oczu
6.3. Kierunek spojrzenia
6.4. Umiejętność oszukiwania i wykrywanie oszustw
6.4.1. Organizacja funkcjonalna ośrodkowego układu nerwowego
6.4.2. Zwodnicze sygnały i ekspresje – nowe spojrzenie
6.5. Integracja wpływów fizycznych, kontekstowych i behawioralnych
6.6. Uwagi końcowe
7. Procesy grupowe
7.1. Konkurencja międzygatunkowa i wewnątrzgatunkowa
7.2. Wzajemność
7.3. Grupy własne i grupy obce
7.4. Neuronalne podłoże uprzedzeń i stereotypów
7.4.1. Stereotypizacja
7.4.2. Uprzedzenia i dyskryminacja
7.4.3. Łagodzenie stereotypów i uprzedzeń
7.5. Altruistyczne karanie i współpraca
7.6. Uwagi końcowe
8. Wpływ społeczny
8.1. Konformizm
8.2. Posłuszeństwo wobec autorytetów
8.3. Perswazja
8.3.1. Ewolucyjny i kulturowy wkład w perswazję
8.3.2. Komunikacja i perswazja
8.4. Uwagi końcowe
9. Zdrowe więzi społeczne
9.1. Od„ja”do„my”
9.2. Namiętna miłość romantyczna
9.3. Inne rodzaje miłości i popędy biologiczne
9.4. Szybkość miłości w ludzkim mózgu
9.5. Romantyczne odrzucenie
9.6. Poznawcze korzyści miłości
9.6.1. Korzyści miłości dla poznania ucieleśnionego
9.6.2. Korzyści miłości dla poznania społecznego
9.7. Uwagi końcowe
Załącznik A
Ewolucyjna teoria samotności Cacioppo (ETL)
Załącznik B
Skala namiętnej miłości
ROZDZIA
Ewolucja zachowa spo ecznych
Rozpoczynamy nasz podró od pytania, jak wyewoluowa y zachowania spo eczne? Zachowania spo eczne mo na klasyfikowa wedle skutków dla dostosowania jednostki i jej partnerów spo ecznych. Oto cztery rodzaje zachowa spo ecznych stwierdzane u ró nych gatunków, od bakterii po ludzi2: (1) wzajemne korzy ci – zachowanie spo eczne przynosz ce korzyci wszystkim stronom zaanga owanym w dan interakcj ; (2) samolubstwo – zachowanie daj ce korzy kosztem innych jednostek zaanga owanych w interakcj ; (3) altruizm – zachowanie kosztowne dla jednostki, daj ce korzy ci innym i (4) z o liwo – zachowanie kosztowne dla wszystkich jednostek zaanga owanych w interakcj 2 .
Zachowania spo eczne zaliczaj ce si do kategorii wzajemnych korzyci czy samolubstwa maj bezpo redni wp yw na dostosowanie i tym samym s wzmacniane przez dobór naturalny. Zachowania z kategorii altruizmu i z o liwo ci zmniejszaj dostosowanie jednostki, niemniej procesy ewolucyjne mog im sprzyja , o ile spe nione zostan pewne warunki regu y Hamiltona.
Zgodnie z regu Hamiltona zachowania altruistyczne s preferowane, je li koszty jednostki s mniejsze ni iloczyn zysku obdarowanego (obdarowanych) i wspó czynnika jego (ich) pokrewie stwa z ow jednostk , gdzie pokrewie stwo genetyczne rozumiane jest jako genetyczne podobie stwo dwóch jednostek w odniesieniu do danej populacji. Przyk adowo, pokrewie stwo dodatnie oznacza, e dwie jednostki maj wi cej genów wspólnych ni przeci tnie, ujemne za , e czy je mniej wspólnych genów ni rednia w danej populacji. Wed ug tej samej logiki zachowania z o liwe mog by preferowane, je eli koszty dla jednostki s mniejsze ni iloczyn kosztów innej jednostki (innych jednostek) i jej (ich) ujemnego pokrewie stwa z jednostk ujawniaj c zachowanie, albo je eli wzajemnie kosztowne zachowania s dla jednostki mniejszym kosztem ni iloczyn korzy ci dla trzeciej strony i jej pokrewie stwa2, 3 .
Z regu y Hamiltona wynika równie , e pokrewie stwo genetyczne, sygnalizowane przez taki czynnik jak rozpoznawanie krewnych, mo e odgrywa wi ksz rol w ewolucji zachowa spo ecznych wpisuj cych si w kategori altruizmu czy z o liwo ci ni tych w kategori wzajemnych korzy ci lub samolubstwa.
Zasady ewolucyjne sprzyjaj ce zachowaniom spo ecznym s takie same niezale nie od gatunku i wyewoluowa y d ugo przed pojawieniem si cz owieka. Ludzki mózg ujawnia liczne podobie stwa z mózgami innych organizmów i zarówno badania porównawcze, jak i modele zwierz ce s wa ne w odkrywaniu sekretów funkcjonowania tego narz du. Poza podobie stwami ludzki mózg ró ni si od mózgów innych gatunków. Wyj tkow cech ludzkiego mózgu jest zdolno do kontemplacji historii Ziemi, zasi gu Wszech wiata, pochodzenia naszego gatunku, genetycznej matrycy ycia i fizycznej podstawy naszej w asnej, wyj tkowej umys owej egzystencji4. Oto dwie obserwacje nieprzerwanie pojawiaj ce si podczas naszej podró y po neuronauce spo ecznej: (1) u podstaw zachowa spoecznych le utrwalone mechanizmy neuronalne, hormonalne, komórkowe i molekularne; (2) powi zania spo eczne (np. pokrewie stwo), z o ono spo eczna (np. mo liwi partnerzy wzajemnych kontaktów) oraz uczenie si spo eczne i kulturowe s si ami nap dowymi ewolucji niesamowitych mo liwo ci ludzkiego mózgu.
1.2
Mózg spo eczny szara czy pustynnej
Gatunki spo eczne s tak okre lane w a nie dlatego, e cz sto kontaktuj si z innymi osobnikami swojego gatunku, by kszta towa struktury (czyli wzorce wzajemnych kontaktów, jak czenie si w pary, wi matka–dziecko czy grupy) wykraczaj ce poza sam jednostk . Cz ste kontakty z osobnikami w asnego gatunku rodz z o ono , wymagania, wyzwania, zagro enia, mo liwo ci i korzy ci niespotykane u gatunków niespo ecznych. W rezultacie mózg nie tylko jest podstaw procesów i struktur spoecznych, ale te procesy i struktury mog zwrotnie wp ywa na jego funkcje i struktury. Zak ada si , e te oddzia ywania zachodz na przestrzeni pokole w procesach ewolucyjnych, chocia by w wyniku doboru naturalnego. Ale wp yw rodowiska spo ecznego na struktury i funkcje mózgu daje si te zaobserwowa na przestrzeni ycia jednostki. W ka dej chwili pojedynczy osobnik gatunku spo ecznego mo e zajmowa ró ne pozycje na kontinuum integracja spo eczna (zdrowe relacje spo eczne i wi zi) – izolacja spo eczna (np. wykluczenie, zaniedbywanie). Miejsce osobnika na tym kontinuum mo na bada w ró nym czasie w warunkach naturalnych lub manipulowa nim eksperymentalnie w laboratorium w celu okre lenia zale no ci przyczynowo-skutkowych kontekstu spo ecznego. Badania wykaza y, e miejsce osobnika na tym kontinuum mo e wp ywa na struktury i funkcje jego mózgu5. Przeanalizujemy to zagadnienie w rozdziale 2, ale teraz przyjrzyjmy si szara czy pustynnej (Schistocerca gregaria) dobrze ilustruj cej opisywane zjawisko (ryc. 1.1).
Szara cza pustynna wyst puje w Afryce, Azji i na Bliskim Wschodzie. To ar oczny owad poch aniaj cy dziennie tyle po ywienia, ile sam wa y. ywi si owocami, li mi, nasionami, kwiatami, odygami, kor i p dami. Dzienne spo ycie jednego osobnika wynosi 2 gramy i jest nieistotne, ale kiedy te szybko lataj ce owady zorganizuj si w chmary licz ce nawet 50 miliardów osobników, potrafi dziennie zje 200 ton pokarmu. Chmary szara czy pustynnej ca e wieki niszczy y plony i sprowadza y g ód.
Tym, co czyni szara cz pustynn wyj tkowo interesuj c , jest fakt, e potrafi ona wielokrotnie przechodzi od samotniczego trybu ycia do trybu stadnego. Faza samotnicza jest bardziej typowa i w tym czasie osobniki unikaj spotka z przedstawicielami w asnego gatunku. W szczególnych warunkach (stymulacja do tworzenia chmary) szara cza przechodzi z fazy solitarnej do stadnej i wtedy mózgi tych owadów rosn o oko o 30%
Rycina 1.1. A. szarańcza pustynna ( Schistocera gregaria ). iStock.com/MaYcal. B. połowy mózgu szarańczy żyjącej samotnie (strona lewa) i stadnie (strona prawa) widziane z przodu w tej samej skali (podziałka 1 mm). Obie szarańcze były niemal tej samej wielkości. Zdjęcie pokazuje neuropile wzrokowe płata wzrokowego obejmujące trzy płytki, kolejno: medulla (kolor limonkowy), lamina (cyjan) oraz kompleks lobula (czerwony).
Adaptacja za: Ott i Rogers6. Za: ryc. 1 w: Swidbert R. Ott i Stephen M. Rogers. Gregarious desert locusts have substantially larger brains with altered proportions compared with the solitarious phase. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, http://doi.org/10.1098/rspb.2010.0694.
