101029611

Spis treści

1. Specyfika zabiegów kardiochirurgicznych – Radosław Litwinowicz,

Karolina Pawełkowska, Bogusław Kapelak, Grzegorz Filip, Krzysztof Bartuś . . . . . . . . . . . . 1 1.1. Czym są zabiegi kardiochirurgiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1.2. Rodzaje dostępów stosowanych w kardiochirurgii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 Dostęp klasyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 Dostęp małoinwazyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Dostęp torakoskopowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1.3. Rodzaje operacji kardiochirurgicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Choroba niedokrwienna serca – objawy, sposoby leczenia inwazyjnego . . . . . . . . . . 5 Wady zastawkowe serca – objawy, sposoby leczenia inwazyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Wady przeciekowe serca – objawy, sposoby leczenia inwazyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1.4. Konsekwencje i powikłania po zabiegach kardiochirurgicznych istotne dla fizjoterapeuty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Drenaż pooperacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Tamponada serca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Rana w obrębie mostka, kończyn dolnych i górnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Jałowe rozejście się rany mostka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Porażenie nerwu strzałkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Porażenie przepony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Udar mózgu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14

2. Układ oddechowy dorosłych – Anna Jarosz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 2.1. Ogólna budowa i funkcja układu oddechowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Budowa układu oddechowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Funkcja układu oddechowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 2.2. Osłuchiwanie pacjenta dla potrzeb fizjoterapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 2.3. Podstawowe parametry oddechowe istotne dla fizjoterapeuty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Pulsoksymetria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Kapnografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Gazometria krwi tętniczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Pulsoksymetria vs PaO2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 2.4. Zaburzenia funkcji oddechowych po zabiegu kardiochirurgicznym istotne dla fizjoterapeuty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 3. Ocena układu oddechowego z wykorzystaniem badania ultrasonograficznego dla potrzeb fizjoterapii pacjentów po zabiegach kardiochirurgicznych – Marcin Myszkowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 3.1. Znaczenie badania ultrasonograficznego dla pacjentów po zabiegach kardiochirurgicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37

SPIS TREŚCI

rehabilitacja.indd 17

XVII

30.06.2022 11:41

3.2. Metodyka ultrasonograficznej oceny układu oddechowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 3.3. Ultrasonograficzna ocena układu oddechowego dla potrzeb fizjoterapii pulmonologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 3.4. Prawidłowy obraz płuc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 3.5. Ultrasonograficzna ocena układu oddechowego w obrazowaniu patologii płucnych dla potrzeb fizjoterapii pulmonologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Obraz ultrasonograficzny zagęszczeń miąższu płucnego i niedodmy . . . . . . . . . . . . . . 44 Obraz ultrasonograficzny płynu w jamach opłucnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 Ultrasonograficzna ocena ruchomości przepony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 Obraz ultrasonograficzny odmy jamy opłucnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 3.6. Szkolenie fizjoterapeutów z zakresu ultrasonograficznej oceny układu oddechowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 4. Wczesna fizjoterapia po zabiegach kardiochirurgicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 4.1. Przygotowanie chorego do zabiegu – Agnieszka Piwoda, Dominika Batycka-Stachnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 4.2. Fizjoterapia we wczesnych dobach po zabiegu kardiochirurgicznym na OIT – Agnieszka Piwoda, Dominika Batycka-Stachnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 4.3. Fizjoterapia w późniejszych dobach po zabiegu kardiochirurgicznym na oddziale pooperacyjnym – Agnieszka Piwoda, Dominika Batycka-Stachnik . . . . 65 Chorzy z drenażem i cewnikiem, bez leków oraz monitorowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 Chorzy z drenażem i cewnikiem Foleya z lekami we wlewie ciągłym oraz monitorowani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 Chorzy bez drenów i cewnika, bez monitorowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 4.4. Urządzenia wspomagające funkcje układu oddechowego we wczesnym okresie po zabiegu kardiochirurgicznym – Dominka Batycka-Stachnik, Agnieszka Piwoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Urządzenia wspomagające usuwanie wydzieliny dróg oddechowych – koflatory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Aparaty do wysokoprzepływowej terapii tlenem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Wentylacja nieinwazyjna (NIV) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 5. Pielęgnacja chorych we wczesnym okresie po zabiegach kardiochirurgicznych – Agnieszka Homel, Wioletta Makieła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 5.1. Przygotowanie chorego do zabiegu kardiochirurgicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 5.2. Opieka pielęgniarska nad pacjentem na bloku operacyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 5.3. Wczesna opieka pielęgniarska nad pacjentem po zabiegu kardiochirurgicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 6. Transplantacja narządów klatki piersiowej – Piotr Przybyłowski, Grzegorz Wasilewski, Marek Ochman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 6.1. Chirurgiczne leczenie niewydolności serca – wiadomości ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 6.2. Przeszczepienie serca – objawy niewydolności, sposoby leczenia inwazyjnego . . . . 88 6.3. Przeszczepienie płuc – objawy niewydolności, sposoby leczenia inwazyjnego . . . . 92 6.4. System wspomagania lewokomorowego LVAD jako jeden ze sposobów leczenia skrajnej niewydolności serca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98

XVIII

SPIS TREŚCI

rehabilitacja.indd 18

30.06.2022 11:41

7. Wczesna fizjoterapia po przeszczepieniu serca – Joanna Foik-Potęga, Mariusz Stachowiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 7.1. Przygotowanie chorego do ortotopowej transplantacji serca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 7.2. Fizjoterapia we wczesnych dobach po ortotopowej transplantacji serca na OIT . . . 105 7.3. Fizjoterapia w późniejszych dobach po ortotopowej transplantacji serca na oddziale pooperacyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 8. Pielęgnacja chorych we wczesnym okresie po przeszczepieniu serca – Irena Milaniak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 8.1. Przygotowanie pielęgniarskie do zabiegu przeszczepienia serca . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 8.2. Wczesna opieka pielęgniarska nad pacjentem po zabiegu przeszczepienia serca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 9. Wczesna fizjoterapia po przeszczepieniu płuc – Łukasz Lech, Joanna Foik-Potęga . . . . 123 9.1. Przygotowanie chorego do zabiegu przeszczepienia płuc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 9.2. Fizjoterapia we wczesnych dobach po zabiegu przeszczepienia płuc . . . . . . . . . . . . . 124 9.3. Fizjoterapia w późniejszych dobach po zabiegu przeszczepienia płuc . . . . . . . . . . . . 126 10. Pielęgnacja chorych we wczesnym okresie po przeszczepieniu płuc – Anna Tylińska, Aleksandra Szołtysik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 10.1. Przygotowanie pielęgniarskie do zabiegu przeszczepienia płuc . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 10.2. Wczesna opieka pielęgniarska nad pacjentem po zabiegu przeszczepienia płuc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 11. Wczesna fizjoterapia po wszczepieniu systemu wspomagania lewokomorowego (LVAD) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 11.1. Przygotowanie chorego do zabiegu wszczepienia systemu LVAD – Agnieszka Piwoda, Dominika Batycka-Stachnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 11.2. Fizjoterapia we wczesnych dobach po wszczepieniu systemu LVAD na OIT – Agnieszka Piwoda, Dominika Batycka-Stachnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 11.3. Fizjoterapia w późniejszych dobach po wszczepieniu systemu LVAD na oddziale pooperacyjnym – Katarzyna Gubała, Joanna Foik-Potęga . . . . . . . . . . . 146 12. Pielęgnacja chorych we wczesnym okresie po wszczepieniu systemu wspomagania lewokomorowego (LVAD) – Irena Milaniak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 12.1. Przygotowanie pielęgniarskie do wszczepienia systemu LVAD . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 12.2. Wczesna opieka pielęgniarska nad pacjentem po wszczepieniu systemu LVAD . . . . 152 13. Najczęstsze zabiegi kardiochirurgiczne u dzieci – Michał Buczyński, Karolina Szymczak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 13.1. Ubytek przegrody międzyprzedsionkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 13.2. Ubytek przegrody międzykomorowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 13.3. Przetrwały przewód tętniczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 13.4. Koarktacja aorty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 13.5. Zwężenie zastawki tętnicy płucnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 13.6. Wspólny kanał przedsionkowo-komorowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174

SPIS TREŚCI

rehabilitacja.indd 19

XIX

30.06.2022 11:41

13.7. Przełożenie wielkich pni tętniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 13.8. Serce jednokomorowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 13.9. Tetralogia Fallota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 13.10. Całkowity nieprawidłowy spływ żył płucnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 14. Układ oddechowy dzieci – Janusz Ziółkowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 14.1. Budowa i odmienności w funkcjonowaniu układu oddechowego dzieci . . . . . . . . . 185 14.2. Układ oddechowy dzieci po operacji kardiochirurgicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 Charakterystyka wybranych trybów wentylacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 Monitorowanie układu oddechowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 14.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 15. Wczesna fizjoterapia po zabiegach kardiochirurgicznych u dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 15.1. Przygotowanie chorego do zabiegu kardiochirurgicznego – Justyna Curyła-Podgórska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 15.2. Fizjoterapia w pierwszych dobach po operacji na OIT – Justyna Curyła-Podgórska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Zastosowanie technik fizjoterapii konwencjonalnej u dzieci poniżej 24. miesiąca życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 15.3. Fizjoterapia na oddziale pooperacyjnym – Justyna Curyła-Podgórska . . . . . . . . . . . . 196 Fizjoterapia dziecka poniżej 2. roku życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 Fizjoterapia u dzieci powyżej 2. roku życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 15.4. Specyficzne problemy fizjoterapii po zabiegach kardiochirurgicznych w grupie pacjentów pediatrycznych – Justyna Curyła-Podgórska . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Fizjoterapia dzieci po transplantacjach serca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Fizjoterapia dzieci po porażeniu nerwu przeponowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Aktywność fizyczna dzieci i młodzieży z wrodzonymi wadami serca . . . . . . . . . . . . . 204 Fizjoterapia blizny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 15.5. Nowoczesne podejście w fizjoterapii u pacjentów po operacjach kardiochirurgicznych – Justyna Curyła-Podgórska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Nowoczesne techniki fizjoterapii oddechowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Wykorzystanie nowoczesnych technik fizjoterapii oddechowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 15.6. Fizjoterapia w późnym okresie po operacjach serca – Bartosz Wysoczański . . . . . . 213 16. Problemy psychologiczne i psychiatryczne chorych wymagających operacji kardiochirurgicznej, w tym transplantacji serca lub mechanicznego wspomagania krążenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 16.1. Konieczność poddania się operacji a rozwój zaburzeń psychicznych pacjenta – Izabela Jaworska, Robert Pudlo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 16.2. Ocena stanu psychicznego pacjenta dorosłego kwalifikowanego do operacji kardiochirurgicznej – Izabela Jaworska, Robert Pudlo . . . . . . . . . . . . . . . 224 16.3. Psychologiczna ocena stanu psychicznego pacjenta nieletniego kwalifikowanego do operacji kardiochirurgicznej – Katarzyna Rojewska . . . . . . . . . 227 Czynniki ryzyka wpływające na stan psychiczny dziecka związane z chorobą i stosowanymi procedurami medycznymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 Psychospołeczne czynniki ryzyka wpływające na stan psychiczny dziecka . . . . . . . 229

XX

SPIS TREŚCI

rehabilitacja.indd 20

30.06.2022 11:41

Mechanizmy obronne stosowane przez dziecko jako czynnik ryzyka wpływający na jego stan psychiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 16.4. Przygotowanie pacjenta dorosłego i dziecka do operacji kardiochirurgicznej pod względem psychologicznym – Izabela Jaworska, Anna Mierzyńska, Katarzyna Rojewska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 16.5. Formy pomocy psychologicznej w okresie wewnątrzszpitalnym wobec dorosłych i dzieci – Anna Mierzyńska, Katarzyna Rojewska . . . . . . . . . . . . . . 237 Formy pomocy psychologicznej w okresie wewnątrzszpitalnym wobec dorosłych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 Współpraca z rodziną pacjenta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 Formy pomocy psychologicznej w okresie wewnątrzszpitalnym wobec dzieci . . . . 242 16.6. Farmakoterapia zaburzeń psychicznych u dorosłych biorców narządu i kandydatów do przeszczepienia serca – Robert Pudlo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 17. Elementy edukacji seksualnej dla chorych po zabiegach kardiochirurgicznych – Irena Stefania Młynarczyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 17.1. Aktywność seksualna ludzi dorosłych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Znaczenie seksualności w życiu człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Czynniki odpowiedzialne za prawidłowe funkcjonowanie seksualne . . . . . . . . . . . . . 256 Rodzaje zaburzeń seksualnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 17.2. Operacje kardiochirurgiczne i możliwości podejmowania aktywności seksualnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 Aktywność seksualna po operacji pomostowania aortalno-wieńcowego . . . . . . . . . 257 Aktywność seksualna po transplantacji serca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 Aktywność seksualna po implantacji urządzenia wspomagającego pracę lewej komory serca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 17.3. Wpływ leków na sprawność seksualną chorych kardiologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Diuretyki (leki moczopędne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Antagoniści aldosteronu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Leki beta-adrenolityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 Leki hipotensyjne (antagoniści wapnia, inhibitory konwertazy angiotensyny, sartany) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 Leki przeciwdepresyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 Interakcja inhibitorów PDE-5 z azotanami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 17.4. Relacje partnerskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Współmałżonek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Partner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Otoczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 17.5. Pomocne wskazówki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 Powrót do aktywności seksualnej po wyjściu ze szpitala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 Zapoczątkowanie seksualnej intymności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 Środki ostrożności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 Wybór bezpiecznych pozycji seksualnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Sygnały ostrzegawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265

SPIS TREŚCI

rehabilitacja.indd 21

XXI

30.06.2022 11:41

18. Wybrane formy aktywności fizycznej pacjentów po zabiegach kardiochirurgicznych – Kinga Węgrzynowska-Teodorczyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 18.1. Rola aktywności fizycznej w prewencji wtórnej chorób układu krążenia . . . . . . . . . . 267 18.2. Aktywność fizyczna pacjentów po operacjach kardiochirurgicznych . . . . . . . . . . . . . 268 18.3. Ocena stanu chorego kwalifikowanego do aktywności fizycznej po zabiegu kardiochirurgicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 Ocena fizjoterapeutyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Kwestionariusze oceniające aktywność fizyczną i jakość życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 18.4. Zasady zalecania wysiłku fizycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 18.5. Proponowane formy aktywności fizycznej dla osób po zabiegach kardiochirurgicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 Ćwiczenia o charakterze ogólnousprawniającym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 Spacery, marsze, bieg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 Jazda na rowerze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 Trening siłowy i oporowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 Trening mięśni oddechowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 Jazda na nartach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 Taniec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Ćwiczenia w wodzie i pływanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Tai chi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 Joga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Sauna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Skorowidz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285

XXII

SPIS TREŚCI

rehabilitacja.indd 22

30.06.2022 11:41

4 Wczesna fizjoterapia po zabiegach kardiochirurgicznych 4.1.

PRZYGOTOWANIE CHOREGO DO ZABIEGU

Agnieszka Piwoda, Dominika Batycka-Stachnik Przygotowanie pacjenta do mającego się odbyć zabiegu kardiochirurgicznego powinno obejmować nie tylko przeprowadzenie podstawowych badań diagnostycznych, ocenę wskazań i przeciwwskazań do operacji, omówienie jej przebiegu z kardiochirurgiem oraz anestezjologiem czy badanie psychologiczne, lecz także ocenę fizjoterapeutyczną.

Dokonanie jej oraz jej rozległość związane są z trybem przyjęcia chorego na oddział kardiochirurgiczny (pilny/planowy).

U pacjentów przyjmowanych w celu wykonania operacji w trybie pilnym elementy edukacji stanowiące część przygotowania fizjoterapeutycznego realizowane są od pierwszej doby po ekstubacji, bezpośrednio po ustabilizowaniu się stanu chorego i uzyskaniu dobrego z nim kontaktu, gwarantującego współpracę oraz prawidłowe rozumienie przekazywanych treści.

Z kolei u osób operowanych w trybie planowym przedoperacyjne przygotowanie fizjoterapeutyczne zawierające elementy edukacji oraz diagnostyki fizjoterapeutycznej przeprowadzane jest zazwyczaj dzień przed procedurą kardiochirurgiczną, a jego rozległość uzależniona jest od czasu oraz organizacji pracy: • Edukacja przedoperacyjna. Najważniejsze zagadnienia edukacyjne podejmowane przez fizjoterapeutę w okresie przedoperacyjnym obejmują naukę: prawidłowej techniki oddechowej, metod pooperacyjnej protekcji mostka i/lub innego miejsca stanowiącego ranę pooperacyjną, bezpiecznych metod przemieszczania się w obrębie łóżka i zmian pozycji (tab. 4.1) oraz dozwolonego, progresywnego zakresu ruchu w stawach barkowych kończyn górnych.

4.1. PRZYGOTOWANIE CHOREGO DO ZABIEGU

rehabilitacja.indd 57

57

30.06.2022 11:41

A

B

RYCINA 4.1A, B. Pooperacyjna protekcja rany w obrębie: A – mostka; B – klatki piersiowej.

TABELA 4.1.

Przedoperacyjna edukacja pacjentów kardiochirurgicznych

58

Prawidłowa technika oddechowa

• Nauka prawidłowego sposobu oddychania, który ma na celu zwięk-

Metody pooperacyjnej protekcji mostka

• Nauka stabilizacji rany pooperacyjnej w obrębie klatki piersiowej:

szenie wentylowanej powierzchni płuc oraz ułatwia oczyszczanie drzewa oskrzelowego z zalegającej wydzieliny: wdech przez nos, wydech min. 2 razy dłuższy ustami • Nauka oddychania wszystkimi torami, dzięki czemu efektywnie można wykorzystać tor przeponowy powodujący mniejsze dolegliwości bólowe we wczesnym okresie po operacji • Oddychanie wybiórcze – prawą lub lewą stroną oraz wykorzystanie różnych torów oddechowych we wczesnym okresie po zabiegu kardiochirurgicznym umożliwia efektywne wsparcie w skutecznej ewakuacji zalegającej wydzieliny w drogach oddechowych, jak i w leczeniu zmian zapalnych w drogach oddechowych 1) dłonie delikatnie ułożone bezpośrednio na mostku (ryc. 4.1), 2) dłonie pod przeciwnymi pachami, kkg skrzyżowane na klatce piersiowej (ryc. 4.1), 3) dłonie na przeciwległych stawach barkowych, kkg skrzyżowane na klatce piersiowej Protekcja mostka w trakcie kaszlu/kichania, szczególnie we wczesnym okresie po zabiegu, gdy utrzymane są jeszcze dreny pozabiegowe i gdy nie ma jeszcze możliwości zastosowania ortozy w postaci kamizelki Wyjątek: zastosowanie pasa śląskiego

4. Wczesna fizjoterapia po zabiegach kardiochirurgicznych

rehabilitacja.indd 58

30.06.2022 11:41

7.2.

FIZJOTERAPIA WE WCZESNYCH DOBACH PO ORTOTOPOWEJ TRANSPLANTACJI SERCA NA OIT Postępowanie fizjoterapeutyczne w zasadzie nie różni się od tego przyjętego po innych zabiegach kardiochirurgicznych. W okresie wczesnym jego celem jest zapobieganie powikłaniom oddechowym, zatorowo-zakrzepowym oraz możliwie jak najszybsze osiągnięcie pełnej samodzielności. Ze względu na występujące u tych chorych wyniszczenie oraz znacznego stopnia osłabienie siły mięśniowej przebieg rehabilitacji jest bardzo zróżnicowany i wymaga indywidualizacji. U pacjentów długotrwale unieruchomionych przed zabiegiem z powodu zastosowania np. IABP osiągnięcie pełnej samodzielności w zakresie chodzenia wymaga dłuższego okresu ćwiczeń z fizjoterapeutą, pomocy i asekuracji przy wstawaniu, a także poruszaniu się ze względu na zwiększone ryzyko upadku. W takich przypadkach zastosowanie znajdują takie sprzęty, jak: pionizator z pasem biodrowo-lędźwiowym, balkonik, chodzik.

Dłuższy czas pobytu pacjentów po transplantacji na OIT warunkowany jest monitorowaniem stanu hemodynamicznego przeszczepionego serca czy ewentualnego odrzucania, które we wczesnym okresie stanowi częste powikłanie. Podobnie jak obserwacja pod kątem rozwoju infekcji czy stopnia gojenia rany klatki piersiowej, które ze względu na leczenie kortykosteroidami i często współistniejącą cukrzycę może być wolniejsze.

Wielu chorych ze względu na przewlekłą niewydolność nerek wymaga we wczesnym okresie stosowania hemodiafiltracji, co również wpływa na przedłużony pobyt na OIT. 0–2. doba po OHT Fizjoterapia rozpoczyna się standardowo po ekstubacji chorego przy braku przeciwwskazań oraz stabilnym stanie hemodynamicznym. Wentylację mechaniczną płuc prowadzi się tak długo, jak długo jest konieczna, ale w większości przypadków chorych rozintubowuje się w ciągu pierwszych 6–8 godzin po operacji. Fizjoterapeuta nawiązuje kontakt z pacjentem, ocenia stopień świadomości i dolegliwości bólowych oraz monitorowane parametry sercowe. Pierwszym elementem jest zmiana pozycji z półleżącej do pozycji fotela kardiologicznego z kontrolą BP. Przy nieco mniejszym przeszczepionym sercu może dochodzić w jej trakcie do spadków ciśnienia tętniczego ze względu na przemieszczanie się serca zawieszonego na naczyniach. Przed rozpoczęciem ćwiczeń oddechowych należy oczyścić drzewo oskrzelowe chorego z zalegającej wydzieliny. Pomocne są w tym celu oklepanie oraz odpowiednia stymulacja kaszlu z ochroną mostka za pomocą specjalnego pasa stabilizującego, tak jak po innych zabiegach kardiochirurgicznych.

Następny element stanowią prowadzone przez fizjoterapeutę ćwiczenia oddechowe oraz czynne. Przy dobrze tolerowanym wysiłku i zmianach pozycji, niewielkim wsparciu układu krążenia aminami katecholowymi rozpoczyna się uruchamianie chorego – siadanie, pionizacja i marsz w miejscu przy łóżku, nierzadko już w 1.–2. dobie po zabiegu.

7.2. FIZJOTERAPIA WE WCZESNYCH DOBACH PO ORTOTOPOWEJ TRANSPLANTACJI SERCA NA OIT

105

Ze względu na sternotomię pomocne w zmianach pozycji są drabinki przyłóżkowe oraz asekuracja fizjoterapeuty, tak aby chronić chorego przed niewłaściwym podpieraniem się z wykorzystaniem kończyn górnych. U niektórych pacjentów po OHT, we wczesnych dobach po zabiegu, konieczne jest zastosowanie stymulacji zewnętrznej serca. Podczas usprawniania należy zwrócić uwagę na odpowiednie zabezpieczenie stymulatora, aby nie dopuścić do jego rozłączenia.

U pacjentów o niestandardowym przebiegu we wczesnych dobach, wymagających dłuższej respiratoroterapii, stosuje się ćwiczenia bierne lub wspomagane w zależności od stanu klinicznego, stopnia świadomości oraz możliwości kontaktu.

Kolejne doby po OHT W kolejnych dobach fizjoterapia prowadzona jest poza łóżkiem chorego w tzw. fotelach wypoczynkowych, gdzie oprócz ćwiczeń oddechowych (ryc. 7.1A) i czynnych włącza się trening kończyn dolnych na rotorze. Przy stabilnym stanie klinicznym i braku powikłań rozpoczyna się chodzenie, stopniowo wydłużając dystans, w zależności od wydolności chorego. Poddaje się ocenie obiektywne parametry, jak BP, SpO2, stabilność HR z uwagi na częste występowanie komorowych i nadkomorowych zaburzeń rytmu. Brak adekwatnej reakcji chronotropowej na wysiłek fizyczny utrudnia monitorowanie jego intensywności na podstawie częstotliwości skurczów serca, dlatego do oceny wysiłku służy skala subiektywnego odczucia zmęczenia (skala Borga). Chorzy po OHT wymagają

A

B

RYCINA 7.1A, B. Na oddziale OIT: A – ćwiczenia oddechowe; B – pierwsza pionizacja.

106

:F]HVQD ğ]MRWHUDSLD SRbSU]HV]F]HSLHQLX VHUFD

jaki towarzyszy aktywności seksualnej, nie narażając się na gorsze samopoczucie, nawrót bólu dławicowego, zawał serca czy uszkodzenie miejsca operacji. Zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet zaburzenia seksualne manifestują się utratą libido z powodów psychicznych skutków choroby (np. zmieniony obraz ciała z powodu sternotomii), zaburzeniami erekcji spowodowanymi lekami (beta-blokery, diuretyki), zmianami związanymi z wiekiem (menopauza, wydłużenie okresu refrakcji), obniżoną pobudliwością seksualną i mniejszą częstotliwością zbliżeń, suchością pochwy i odczuwaniem bólu w czasie stosunku.

TABELA 17.1.

Zaburzenia seksualne FAZA

ZABURZENIA

Pożądania

Brak lub utrata potrzeb seksualnych, nadmierny popęd

Podniecenia

Zaburzenia erekcji u mężczyzn, zaburzenia nawilżenia u kobiet

Orgazmu

Opóźnienie lub brak orgazmu u kobiet, u mężczyzn wytrysk przedwczesny, opóźniony lub brak wytrysku

17.2.

OPERACJE KARDIOCHIRURGICZNE I MOŻLIWOŚCI PODEJMOWANIA AKTYWNOŚCI SEKSUALNEJ Aktywność seksualna po operacji pomostowania aortalno-wieńcowego Rozpatrując problematykę aktywności seksualnej osób po operacji pomostowania aortalno-wieńcowego (ang. coronary artery bypass grafting – CABG), należy zaznaczyć, że podjęcie kontaktów seksualnych w tej grupie uwarunkowane jest nie tylko czasem potrzebnym na zrost mostka i zagojenie się rany. Znaczenie mają występujące wcześniej upośledzenia funkcjonalne, przebieg rekonwalescencji, zła samoocena i obawy partnerów. Powrót do tej sfery życia jest trudniejszy od psychospołecznego funkcjonowania, np. w zakresie radzenia sobie ze stresem, relacji rodzinnych czy poczucia koherencji.

Na jakość życia intymnego pacjentów poddanych CABG wpływa wiek, czas trwania choroby i umiejętność komunikacji między małżonkami. Chociaż istnieją różnice w funkcjonowaniu i aktywności seksualnej po operacji, pacjenci, którzy doświadczają zaburzeń seksualnych i związanych z nimi problemów, mogą poza rehabilitacją kardiologiczną wymagać rozmowy na temat seksualności w aspekcie bezpiecznego powrotu do współżycia. Ważne jest omówienie leczenia bólu lub dyskomfortu w miejscu przecięcia mostka,

17.2. OPERACJE KARDIOCHIRURGICZNE I MOŻLIWOŚCI PODEJMOWANIA AKTYWNOŚCI SEKSUALNEJ

rehabilitacja.indd 257

257

30.06.2022 11:41

drogi wypływu z prawej komory serca drugą łatą. W zależności od stopnia zwężenia można tego dokonać, przecinając bądź oszczędzając pierścień zastawki tętnicy płucnej.

W cięższych postaciach konieczne jest leczenie wieloetapowe. W niektórych ośrodkach preferuje się elektywne poszerzenie drogi wypływu z prawej komory serca na pierwszym etapie, pozwalające na rozwój tętnic płucnych, w innych zaś zespolenie systemowo-płucne między gałęziami tętnicy płucnej a tętnicami podobojczykowymi, zwane zespoleniem Blalocka–Taussig (wraz z modyfikacjami). Obie te metody pozwalają uchronić dziecko od hipoksemii i napadów siniczych oraz prowadzą do późniejszej całkowitej korekcji wady.

13.10.

CAŁKOWITY NIEPRAWIDŁOWY SPŁYW ŻYŁ PŁUCNYCH Całkowity nieprawidłowy spływ żył płucnych (ang. total anomalous pulmonary venous return – TAPVR) to anomalia spowodowana brakiem połączenia się żył płucnych z lewym przedsionkiem w życiu płodowym. Zamiast tego żyły płucne, dostarczające prawidłowo utlenowaną krew z łożyska płucnego, spływają do systemowego układu żylnego (ryc. 13.16).

InnV

SVC CPV LPV PPV

ASD

RYCINA 13.16.

Całkowity nieprawidłowy spływ żył płucnych.

ASD (atrial septal defect) – ubytek przegrody międzyprzedsionkowej; CPV (common pulmonary vein) – wspólna żyła płucna; InnV (innominate vein) – żyła ramienno-głowowa lewa (żyła bezimienna); LPV (left pulmonary veins) – lewe żyły płucne; RPV (right pulmonary veins) – prawe żyły płucne; SVC (superior vena cava) – żyła główna górna.

180

13. Najczęstsze zabiegi kardiochirurgiczne u dzieci

rehabilitacja.indd 180

30.06.2022 11:41

Anomalia ta występuje w kilku typach: • I – typ nadsercowy – żyły płucne prawe łączą się z lewymi w jedną wspólną żyłę płucną i uchodzą do żyły ramienno-głowowej lewej, która następnie łączy się z prawidłowo zbudowaną żyłą główną górną; • II – typ sercowy – żyły płucne łączą się z zatoką wieńcową bądź bezpośrednio z prawym przedsionkiem; • III – typ podsercowy – wspólna żyła płucna przechodzi przez przeponę, a następnie łączy się z żyłą główną dolną, wrotną bądź przewodem żylnym; • IV – typ mieszany – żyły płucne łączą się z żyłami systemowymi i prawym przedsionkiem więcej niż jedną z podanych powyżej dróg.

Dominującymi objawami jest duszność, sinica, niewydolność oddechowa, niedotlenienie organizmu oraz narastająca niewydolność krążenia. Operację przeprowadza się w pierwszych kilkunastu godzinach po porodzie. Z powodu często towarzyszących jej zwężeń dystalnych części żył płucnych podaż prostaglandyn w celu utrzymania drożności przewodu tętniczego oraz zabieg septostomii balonowej nie przynoszą dużych rezultatów i mieszanie się krwi utlenowanej jest niewystarczające. W wielu przypadkach pomimo dobrej korekcji anatomii dzieci z TAPVR wymagają intensywnej terapii i wsparcia oddechowego przez wiele dni, często też dochodzi do nawrotów zwężeń ujść żył płucnych i wtórnego do nich nadciśnienia płucnego.

W okresie pooperacyjnym niezbędne są: odpowiednia kontrola, monitorowanie parametrów życiowych pacjenta, zachowanie zasad aseptyki, regularna zmiana opatrunków oraz w późniejszym okresie rehabilitacja pacjenta, dostosowana do indywidualnych potrzeb. Poniżej przedstawiono prawidłowo gojące się rany w 6. dobie po operacji (ryc. 13.17A, B) oraz 2 doby później (ryc. 13.18).

B A

RYCINA 13.17A, B. Prawidłowo gojące się rany w 6. dobie po operacji TAPVR.

13.10. CAŁKOWITY NIEPRAWIDŁOWY SPŁYW ŻYŁ PŁUCNYCH

rehabilitacja.indd 181

181

30.06.2022 11:41

Współpraca z rodziną pacjenta Zachowania i wsparcie emocjonalne ze strony najbliższego otoczenia pacjenta mogą mieć istotny wpływ na jakość jego życia oraz odległe efekty leczenia. Wsparcie ze strony bliskich stanowi istotny czynnik ułatwiający choremu adaptację do leczenia, radzenie sobie z zaleceniami po zakończeniu hospitalizacji i funkcjonowanie po powrocie do domu. Pomoc ta jest szczególnie istotna dla osób starszych lub mających ograniczenia funkcjonalne. Pacjenci otrzymujący empatyczne wsparcie ze strony bliskich ujawniają niższy poziom lęku zarówno przed zabiegiem, jak i w okresie pooperacyjnym. Nadzieja na powrót do domu i nieograniczone chorobą uczestniczenie w życiu rodzinnym jest istotną motywacją do radzenia sobie z dyskomfortem i bólem w okresie wewnątrzszpitalnym, zwiększa też zaangażowanie w leczenie i rehabilitację. Uczestniczenie rodziny w procesie leczenia może się rozpocząć od kwalifikacji do zabiegu poprzez przekazanie najważniejszych, praktycznych informacji dotyczących etapów leczenia, zaleceń lekarskich oraz sposobów właściwej opieki nad chorym. Elementami hospitalizacji i leczenia pacjenta są też odwiedziny osób bliskich. Warto zadbać o ich stan emocjonalny poprzez zapewnienie możliwości przygotowania się do wizyty na oddziale, udzielając informacji dotyczących stanu zdrowia krewnego, jego wyglądu i możliwego zachowania oraz ogólnych informacji dotyczących miejsca jego pobytu.

Aktualnie, w związku z trwającą pandemią SARS-CoV2, utrudniony jest przepływ informacji między zespołem leczącym a rodziną pacjenta w formie osobistej. Osoby bliskie, nie mogąc współuczestniczyć w przebiegu leczenia poprzez odwiedziny i sprawowanie opieki, mogą odczuwać silne napięcie i poczucie bezradności. Ten brak możliwości odwiedzenia pacjenta utrudnia przekazywanie zaleceń dotyczących kolejnych etapów leczenia, w tym możliwych form wspierania go po powrocie do domu, a dla samego chorego brak możliwości osobistego kontaktu z bliskimi może być przyczyną dyskomfortu i stresu.

W niektórych ośrodkach kardiochirurgicznych przydatnym narzędziem komunikacji z rodziną pacjenta stały się wiadomości SMS. Projekt pilotażowy przeprowadzony w ośrodku w Australii wykazał, że otrzymywanie krótkich wiadomości dotyczących przebiegu leczenia czy kolejnych etapów hospitalizacji krewnego było istotnym źródłem wsparcia dla rodziny, budującym poczucie bezpieczeństwa w oczekiwaniu na zakończenie jego hospitalizacji. Z oczywistych powodów ani psycholog, ani fizjoterapeuta nie mogą samodzielnie podjąć decyzji o takiej formie komunikacji z rodziną pacjenta, ale dla ordynatorów oddziałów kardiochirurgicznych powyższa informacja może stać się cenną sugestią.

Formy pomocy psychologicznej w okresie wewnątrzszpitalnym wobec dzieci Ze względu na aspekt rozwojowy i dużą zależność psychofizyczną dziecka od jego opiekuna w procesie planowania oddziaływań psychologicznych wobec pacjentów

242

16. Problemy psychologiczne i psychiatryczne chorych wymagających operacji kardiochirurgicznej...

rehabilitacja.indd 242

30.06.2022 11:41

pediatrycznych zawsze należy uwzględnić (zwłaszcza u dzieci młodszych) umożliwienie i wspieranie obecności rodzica przy chorym podczas hospitalizacji. Anna Freud jako jedna z pierwszych postulowała organizację opieki nad dziećmi w różnych instytucjach (w tym oddziałach pediatrycznych) w taki sposób, aby umożliwić obecność rodzica/ opiekuna przy dziecku. Zasadność tego podejścia rozwijają w swoich koncepcjach John Bowlby, twórca koncepcji więzi, oraz Peter Fonagy, twórca teorii mentalizacji.

Autorzy ci dowodzą, że w centrum rozwoju psychicznego dziecka znajduje się uwarunkowane instynktownie pragnienie budowania relacji emocjonalnej z opiekunem, wywołania jego opiekuńczych zachowań oraz unikania groźby zerwania relacji. W sytuacjach okresowych nieobecności rodzica/opiekuna przy dziecku (np. w nocy, podczas wykonywania zabiegu bądź badań, z powodu stanu zdrowia rodzica) wskazane jest umożliwienie dziecku posiadania przy sobie tzw. obiektu przejściowego, odgrywającego rolę zastępczą. Twórca koncepcji obiektu przejściowego Donald Winnicot dowodzi, że obiekty przejściowe (np. zabawki przytulanki, elementy odzieży rodzica, kocyki) uzyskują w fantazjach dzieci osobowość i autonomię, stając się dla nich źródłem wsparcia w stresie czy przy zasypianiu. Te dwa elementy związane z organizacją opieki nad dzieckiem w sytuacji konieczności hospitalizacji wydają się bazowe dla pozostałych interwencji psychologicznych.

Dobór form pomocy psychologicznej w okresie wewnątrzszpitalnym jest zależny od: wieku dziecka, długości okresu hospitalizacji, stosowanych interwencji medycznych, intensywności doświadczanych objawów somatycznych oraz prezentowanych przez dziecko trudności emocjonalnych i behawioralnych. Pomoc psychologiczna powinna być: • poprzedzona wnikliwą oceną stanu psychicznego pacjenta (dokonaną w procesie klinicznej diagnozy psychologicznej); • zaplanowana w odniesieniu do postawionych hipotez diagnostycznych; • ewaluowana w trakcie jej realizacji (czy przynosi założone cele?); • kompleksowa (obejmująca dziecko, jego opiekunów i angażująca zespół medyczny).

W standardzie opieki psychologicznej nad dzieckiem i jego opiekunami powinny być uwzględnione następujące formy pomocy psychologicznej: • wsparcie psychiczne; • oddziaływania rehabilitacyjne; • oddziaływania psychoterapeutyczne; • interwencja kryzysowa; • psychoedukacja.

Wsparcie psychiczne

Głównym celem wsparcia psychicznego jest wspomaganie dziecka i jego opiekuna w adaptacji do hospitalizacji i planowanych interwencji medycznych, w tym operacji serca, a także w kryzysach związanych z leczeniem, rodzinnych i środowiskowych. Udzielając wsparcia psychicznego, wspomagamy dziecko w zdolnościach samoregulacji emocjonalnej poprzez:

16.5. FORMY POMOCY PSYCHOLOGICZNEJ W OKRESIE WEWNĄTRZSZPITALNYM WOBEC...

rehabilitacja.indd 243

243

30.06.2022 11:41

Questionnaire, Seven-Day Physical Activity Recall, International Physical Activity Questionnaire – IPAQ), jakość życia (np. kwestionariusz dotyczący zdrowia EQ-5D, kwestionariusz jakości życia Minnesota dla pacjentów z niewydolnością serca, skala VAS) czy zespół kruchości (wskaźnik kruchości Tilburga – TFI).

18.4.

ZASADY ZALECANIA WYSIŁKU FIZYCZNEGO Zalecanie ćwiczeń w ramach aktywności rekreacyjnej, również chorym po zabiegach kardiochirurgicznych, można oprzeć na koncepcji FITT, określającej częstotliwość ćwiczeń, ich intensywność, jak również czas trwania i rodzaj wysiłku fizycznego (tab. 18.1).

TABELA 18.1.

Zalecenia dotyczące treningu fizycznego według koncepcji FITT Reguła FITT F (ang. frequency) – częstotliwość I (ang. intensity) – intensywność

Zalecenia Liczba sesji/aktywności w tygodniu:

• 3–5 × w tygodniu trening, • 5–7 × w tygodniu ćwiczenia ogólnousprawniające Dla ćwiczeń/ treningu wytrzymałościowego: • 40–80% rezerwy tętna (różnica między HRmax z próby wysiłkowej a spoczynkowym HR), Tętno treningowe wyznaczane ze wzoru Karvonena: HR treningowe = 40–80% rezerwy tętna + HR spoczynkowe

• 40–70% obciążenia maksymalnego (VO , szczytowego HR, MET, VAT), • liczba kroków, • liczba kalorii, • skala postrzeganego wysiłku (np. 12–14 pkt w skali Borga), • test mówienia (talk test) – „móc rozmawiać podczas wykonywania ćwiczeń” 2peak

Dla ćwiczeń siłowych dodatkowo: • 30–60% 1 RM jednokrotne maksymalne powtórzenie – ciężar, jaki dana osoba może podnieść w pełnym zakresie ruchu, • 40–70% MVC – maksimum skurczu dowolnego, • 5 RM lub % szczytowego HR dla ćwiczeń T (ang. time) – czas trwania

Dotyczą: • programu ćwiczeń w tygodniach lub miesiącach, • liczby sesji treningowych dziennie i ich czasu trwania (np. > 150 min w tygodniu), • liczby powtórzeń np. ćwiczeń siłowych

18.4. ZASADY ZALECANIA WYSIŁKU FIZYCZNEGO

rehabilitacja.indd 271

271

30.06.2022 11:41

15.5.

NOWOCZESNE PODEJŚCIE W FIZJOTERAPII U PACJENTÓW PO OPERACJACH KARDIOCHIRURGICZNYCH

-XVW\QD &XU\ïD 3RGJöUVND Nowoczesne techniki fizjoterapii oddechowej Do nowoczesnych technik służących oczyszczaniu układu oddechowego z wydzieliny należą: • technika natężonego wydechu (IET, ang. increased expiratory technique, lub EFIT, ang. expiratory flow increased technique); • technika przedłużonego powolnego wydechu (PSET); • technika wspomaganego kaszlu (AC, ang. cought assist); • technika wyciskania klatki piersiowej (TST lub LST, ang. lung squeeze technique); • elementy metody Vojty; • drenaż autogeniczny; • aktywny cykl oddechowy (ACB, ang. active cycle of breathing); • technika wydechu z otwartą głośnią w leżeniu na boku (ELTGOL, fr. expiration lente et totale glotte ouverte); • ćwiczenia oddechowe z wykorzystaniem podwyższonego ciśnienia wydechowego (PEP, ang. positive expiratory pressure).

Mogą one z powodzeniem być stosowane u dzieci od 2. roku życia po zabiegach kardiochirurgicznych.

Technika natężonego wydechu

Jest wykorzystywana do oczyszczania obwodowych oskrzelików. Polega na manualnej kompresji klatki piersiowej, tak aby wywołać zmniejszony przepływ powietrza w dystalnych drogach oddechowych przy małej objętości płuc, doprowadzając do ich oczyszczania z zalegającego śluzu (ryc. 15.2).

RYCINA 15.2.

Technika natężonego wydechu (EFIT).

208

:F]HVQD ğ]MRWHUDSLD SR ]DELHJDFK NDUGLRFKLUXUJLF]Q\FK XbG]LHFL

Technika przedłużonego powolnego wydechu

Składa się z dwóch faz. W metodzie tej dziecko leży na plecach lub w pozycji uniesienia głowy i klatki piersiowej do 35 stopni (aby przeciwdziałać refluksowi). Fizjoterapeuta przez 60 sekund ocenia tor oddechowy, rozpoznaje fazę wdechu i wydechu. Następnie układa jedną rękę (okolica kłębika) poniżej wcięcia jarzmowego mostka, natomiast drugą (okolica kłębika) poniżej linii pępka. Podczas końcowej fazy wydechu, pracując kłębikami, wykonuje ruch ręki na klatce w kierunku głowowo-kaudalnym ręką na brzuchu zaś – w kierunku kaudalno-głowowym, wykorzystując przy tym kompresję klatki i brzucha, tak aby uzyskać ewakuację wydzieliny (ryc. 15.3). Uciski te prowadzi przez trzy cykle oddechowe, a następnie zwalnia ucisk na początku fazy wdechu. Ta procedura jest powtarzana 3-krotnie z przerwą 30-sekundową pomiędzy poszczególnymi seriami. Następnie przeprowadza się technikę prowokującą kaszel. Ze względów bezpieczeństwa (zapobieganie zachłyśnięciom treścią pokarmową) zaleca się stosowanie PSET 2 godziny po posiłku.

A

B

RYCINA 15.3A, B. Technika powolnego przedłużonego wydechu (PSET), faza wdechu i wydechu.

Technika wspomaganego kaszlu

Służy do oczyszczenia głównych dróg oddechowych. Podczas jej stosowania uciska się krtań w okolicy wcięcia jarzmowego mostka, a odkrztuszona wydzielina zostaje połknięta, co zapobiega odsysaniu z nosogardzieli, a przy tym uszkodzeniu błony śluzowej i napadom kaszlu.

Technika wyciskania klatki piersiowej

Jest ona dedykowana noworodkom i wcześniakom. Mały pacjent leży w pozycji supinacyjnej. Terapeuta układa jedną rękę na klatce piersiowej dziecka, a drugą na plecach. Ręce obejmują całą klatkę piersiową. Następnie fizjoterapeuta wykonuje 4-krotne powolne,

15.5. NOWOCZESNE PODEJŚCIE W FIZJOTERAPII U PACJENTÓW PO OPERACJACH...

209