101008269

SPIS TREŚCI

Przedmowa do II wydania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

XIII

Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XVII Świat międzykulturowy i psychologia między/kulturowa . . . . . . . . . . . .

Psychologia społeczna pozornie akulturowa, czyli amerykańska, i jej ewolucja w kierunku uwzględniania innych kultur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

O tej książce i sobie samym oczami autora . . . . . . . . . . . . . . . . .

.

.

. XVIII

. .

. .

.

XX . XXIII

Rozdział 1

Paradygmaty psychologii i suwerenność psychologii kulturowej . . . . . . .

2

Trzy paradygmaty psychologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Psychologia ewolucyjna/socjobiologia . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Główny nurt: poznanie społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Psychologia kulturowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

W poszukiwaniu specyfiki dyscypliny: człowiek istota społeczna czy kulturowa? . . .

Pięć podejść do rozumienia pojęcia kultury dla psychologii międzykulturowej . . . . . .

Kultura jako wyróżnik gatunkowy. Czy zwierzęta posiadają kulturę? . . . . . . .

Podejście adaptacyjno-ewolucyjne: szkoła funkcjonalistyczna w antropologii i model ekokulturowy w psychologii . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kultura jako ujarzmienie Natury oraz symboliczna projekcja ludzkiej psyche. Freud i Jung Kultura jako ludzka odpowiedź na lęk egzystencjalny . . . . . . . . . . . .

Kultura jako humanizacja: rzeźbienie człowieka i możliwość dehumanizacji innych . .

Główny nurt i rodzina nauk z pogranicza psychologii i kultury . . . . . . . . . . . .

Psychologia głównego nurtu (GN) . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Psychologia: cross-, inter- i (po prostu) kulturowa . . . . . . . . . . . . . .

Psychologia międzykulturowa typu cross (PCK) . . . . . . . . . . . . . . .

Psychologia kulturowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Psychologia międzykulturowa (inter; PIK) . . . . . . . . . . . . . . . . .

Struktura książki: co zawierają kolejne rozdziały? . . . . . . . . . . . . . . . .

Aksjologiczne i epistemologiczne wymiary kultury . . . . . . . . . . . . .

Człowiek w kulturze i między kulturami . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

3 3 4 4 5 6 7

. . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . .

9 9 13 13 14 14 17 18 27 38 39 39 40

.

.

42

Model ekokulturowy Johna Berry’ego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Adaptacja biologiczna i transmisja genetyczna. Tolerancja na laktozę . . . . . . . . . . .

Ekologiczne uwarunkowania percepcji: złudzeń optycznych i trójwymiarowego widzenia . . . .

Kontekst ekokulturowy a poznawcza i społeczna zależność – niezależność: program badawczy Johna Berry’ego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Model ekokulturowy w badaniach Pierre’a Dasena nad piagetowskimi stadiami rozwoju intelektualnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

System ekokulturowy a orientacja przestrzenna: podejście indygeniczne . . . . . . . . . .

Klimat a kultura honoru i agresja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Warunki ekologiczne kultury honoru i jej psychologiczne konsekwencje . . . . . . . .

Wpływ klimatu (temperatury) na zachowania agresywne, prospołeczne i tempo życia . . . . .

Inne dziedziny wpływu klimatu na życie społeczne: autorytaryzm, tempo życia i zachowania prospołeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Model ekokulturowy dziś i w przyszłości. Wzajemny determinizm klimatu i życia społecznego . . .

43 46 52

Rozdział 2

Ekokulturowy model uwarunkowań psychiki

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

56 63 66 68 68 75 76 80

VIII

Spis treści

Rozdział 3

Psychologiczne wymiary kultur. Badania Hofstede . . . . . . . . . . . . .

84

Psychologiczne wymiary kultury według Hofstede . . . . . . . . .

Wielka Piątka Hofstede . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dystans władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Indywidualizm – kolektywizm . . . . . . . . . . . . .

Męskość – kobiecość . . . . . . . . . . . . . . . . .

Unikanie niepewności . . . . . . . . . . . . . . . .

Orientacja czasowa odległa . . . . . . . . . . . . . .

Kultura a religia. Protestanckie zakorzenienie wymiarów kultury . . . .

Kultura a osobowość. Zależności między dwiema Wielkimi Piątkami . .

Model Wielkiej Piątki w międzykulturowych badaniach osobowości Analizy korelacyjne między obiema Wielkimi Piątkami . . . . .

Konsekwencje kultury – podsumowanie i ocena Cultures consequences . .

. . . . . . . . . . . .

85 85 87 90 97 104 114 116 117 118 122 123

Dziewięć wymiarów projektu GLOBE i siedem według Trompenaarsa: korekta Hofstede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

128

. . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . .

Rozdział 4

Świat rozpostarty na dziewięciu wymiarach projektu GLOBE . . . . . . . . . . . . .

Pierwsza triada GLOBE: wymiary zadaniowe jakości wykonania, orientacji przyszłościowej i unikania niepewności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Druga triada GLOBE: dystans władzy oraz kolektywizm rodzinny i instytucjonalny . . .

Trzecia triada GLOBE: równość płci, asertywność i orientacja humanistyczna . . . . .

Granice kulturowe na Odrze, Bugu i Morzu Bałtyckim. Polska a Niemcy, Rosja i Szwecja – do których sąsiadów nam bliżej? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kulturowe unikanie niepewności a jednostkowy poziom aspiracji . . . . . . . . .

Wartości osobiste, praktyki kultury własnej oraz kraju przebywania: wymiary GLOBE w kontekście interakcji międzykulturowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Od Parsonsa do Trompenaarsa. Kolejny makropsychologiczny projekt badawczy nad wymiarami kultury w obszarze biznesu międzynarodowego . . . . . . . . . . .

GLOBE – podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

.

130

. . .

131 138 144

. .

149 152

.

158

. .

160 164

Rozdział 5

Schwartza kolista teoria wartości i kulturowa mapa świata

.

.

.

.

.

.

.

.

174

Koncepcja wartości, narzędzia pomiarowe i strategie badawcze . . . . . .

Struktura wartości: poziom jednostkowy . . . . . . . . . . . . . .

Konsekwencje wartości w życiu jednostek . . . . . . . . . . . . . .

Wartości jako atrybuty kultur i kulturowa mapa świata . . . . . . . . .

Konsekwencje kulturowych wymiarów wartości . . . . . . . . . . .

Wartości kulturowe jako korelaty zmiennych ekonomiczno-politycznych Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

.

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

175 178 189 194 200 204 208

.

.

.

.

.

.

.

216

Indywidualizm a kolektywizm: poziom kultury czy jednostki? Triandis i jego następcy . . .

Metaanaliza skal IND – KOL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Struktura poznawcza ja w kulturze i motywacje związane z ja . . . . . . . . . . . .

Kulturowa konstrukcja ja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Struktura oraz konsekwencje ja współzależnego i niezależnego . . . . . . . . . .

Czy mechanizm podnoszenia poczucia własnej wartości jest uniwersalną właściwością wszystkich ludzi? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Funkcje regulacyjne ja w relacjach interpersonalnych . . . . . . . . . . . . . . .

Amae: czy klucz do zagadki japońskiej psyche? . . . . . . . . . . . . . . .

Konformizm a kultura indywidualistyczna i kolektywistyczna . . . . . . . . .

Kultura wysokiego i niskiego kontekstu, czyli komunikacja pośrednia i bezpośrednia .

Asertywność a grzeczność jako style bycia i komunikowania interpersonalnego . . .

Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . .

. . . . .

217 219 223 223 225

. . . . . . .

. . . . . . .

234 252 252 254 256 263 271

Rozdział 6

Konstrukcja i funkcje regulacyjne ja w kulturze

.

.

.

.

.

.

.

Spis treści

Rozdział 7

Od przeżycia do dobrostanu. Problematyka szczęścia w życiu jednostki i społeczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Jakość życia w Światowym Sondażu Wartości i w Wartościach Emancypacyjnych . . . . . .

Wartości emancypacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dobrostan jednostki: pomiar i uwarunkowania . . . . . . . . . . . . . . . .

Od filozofii do psychologii hedonizmu i eudajmonizmu. Szkice teoretycznych propozycji . . .

Teoria poziomu adaptacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Skale pomiarowe dobrostanu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Podejście hedonistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pomiar jakości życia w podejściu eudajmonistycznym . . . . . . . . . . . . .

Dobrostan, jego warianty i alternatywy: propozycja autorska . . . . . . . . . . .

Szczęśliwy człowiek. Determinanty jednostkowego dobrostanu . . . . . . . . . . . .

Wyznaczniki osobiste dobrostanu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bliskie związki a dobrostan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Szczęśliwy człowiek – podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Szczęśliwe kraje i determinanty dobrostanu na poziomie makro . . . . . . . . . . . . Światowa mapa szczęścia i jego uwarunkowania. Analiza dla lat 2006 i 2020 . . . . . .

Dobrobyt materialny społeczeństw i jednostek a ich dobrostan psychiczny . . . . . .

Dobrostan a indywidualizm – kolektywizm i inne wymiary kulturowe . . . . . . . .

Zaufanie i kapitał społeczny. Komunizm jako źródło (przezwyciężonego) nieszczęścia . .

Rodzina i familizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Zadowolenie Polaków z życia własnego oraz z sytuacji kraju w perspektywie historycznej i współczesnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

280

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

281 285 287 289 290 293 293 295 296 297 298 305 312 313 313 320 324 328 332

.

333

Rozdział 8

Epistemologia kulturowa I. Atrybucje przyczynowe, światopoglądy i aksjomaty społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Profesjonalny naukowiec a amator. Wyjaśnianie naukowe a psychologia atrybucji przyczynowych .

Czy potoczne myślenie przyczynowe przypomina logikę wyjaśnień naukowych? . . . . Świat tradycjonalistyczny – nowoczesny – ponowoczesny w światopoglądzie i dyskursie . . .

Aksjomaty społeczne. Przekonania o prawidłowościach rządzących światem . . . . . . . .

Aksjomaty społeczne – międzykulturowy projekt badawczy Bonda-Leunga . . . . . .

Aksjomaty społeczne – poziom jednostkowy. Pięć wymiarów przekonań . . . . . . .

Indywidualne korelaty i konsekwencje aksjomatów społecznych . . . . . . . . .

Obywatelskie i kulturowe wymiary aksjomatów społecznych . . . . . . . . . . .

Cyniczne widzenie świata społecznego w Polsce. Okresy komunizmu i postkomunistycznej transformacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Badania nad cynizmem w perspektywie historycznej. Stosunki polsko-rosyjskie . . . .

Cynizm i jego szczególne konsekwencje w kulturze polskiej. Czarny humor, sarkazm i kabaret polityczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

346

. . . . . . . .

347 350 352 359 359 362 363 368

. .

372 372

. .

378 382

Epistemologia kulturowa II. Logika i myślenie analityczne oraz myślenie holistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

388

Rozdział 9

Kultura myślenia – kamień filozoficzny stylów poznawczych . . . . . . . . . . . .

W kulturze europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Myślenie prelogiczne i prawo partycypacji . . . . . . . . . . . . . . . .

Filozoficzne podstawy myślenia w kulturze Dalekiego Wschodu . . . . . . . . .

Nie samą filozofią ludzie żyją. Wpływ uprawy ryżu lub pszenicy na myślenie holistyczne .

Psychologiczne konsekwencje różnic epistemologicznych między cywilizacjami Wschodu i Zachodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wnioskowanie logiczne i wrażliwość na sprzeczność. Myślenie sylogistyczne: różnice międzykulturowe w posługiwaniu się logiką? . . . . . . . . . . . .

Dysonans poznawczy – klasyka psychologii euroamerykańskiej . . . . . . . . .

. . . . .

. . . . .

389 389 395 395 396

.

.

397

. .

. .

397 402

IX

X

Spis treści

Zasady klasyfikacji i rola kontekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Przyczynowość w świecie fizykalnym oraz ludzkim . . . . . . . . . . . . . .

Znaczenie kontekstu w percepcji i pamięci . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dalekosiężne oddziaływania różnic w stylach poznawczych . . . . . . . . . . . . .

Różnice Wschód–Zachód w kreowaniu i percepcji sztuki wizualnej. Malarstwo i fotografia .

Styl poznawczy, percepcja a ruch gałek ocznych . . . . . . . . . . . . . . .

Język a poznanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kulturowe ramy nauczania i uczenia się . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Epistemologia kulturowa, style myślenia i problem inteligencji. Konkluzja . . . . . .

. . . . . . . . .

406 408 415 422 422 425 425 427 432

Natura a kultura: atrakcyjność fizyczna, dobór płciowy, miłość . . . . . . . .

436

Psychologia ewolucyjna: założenia badań nad preferencjami i doborem płciowym . . . . . . .

Założenia teoretyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Badania empiryczne weryfikujące koncepcje psychologii ewolucyjnej i podejść kulturowych w zakresie atrakcyjności fizycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Socjobiologiczny uniwersalizm a różnice kulturowe w pozyskiwaniu partnerów seksualnych . . .

Liczba pożądanych partnerów wśród mężczyzn i kobiet . . . . . . . . . . . . . .

Gotowość na seks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kłusownictwo lub uwodzenie seksualne . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Unimorfizm a dymorfizm w wyborze partnera seksualnego . . . . . . . . . . . .

Ocena i krytyka koncepcji psychologii ewolucyjnej w zakresie relacji . . . . . . . . .

Miłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Czy w socjobiologii jest miejsce na miłość romantyczną?

– badania nad romantycznym przywiązaniem w projekcie ISDP . . . . . . . . . .

Teorie miłości w psychologii społecznej i ich kulturowa walidacja . . . . . . . . . .

Indywidualizm – kolektywizm kulturowy i osobisty a miłość. Podsumowanie . . . . . .

Co to jest miłość romantyczna i czy jest ona zjawiskiem uniwersalnym? . . . . . . . .

Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

437 437

Rozdział 10

442 457 457 459 461 463 464 466 466 468 475 477 494

Rozdział 11

Psychologia kulturowa relacji wewnątrz- i międzygrupowych.

Tożsamość oraz reprezentacje innych . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Co społeczne, a co kulturowe? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Teorie tożsamości społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Henry Tajfel i Szkoła Bristolska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Udział historii i czynników sytuacyjnych w kształtowaniu tożsamości i relacji międzygrupowych. Uprzedzenia polsko-rosyjskie . . . . . . . . . . . .

Tożsamość osobista i społeczna – teoria Marii Jarymowicz . . . . . . . . . .

Teoria tożsamości społecznej z perspektywy psychologii kulturowej . . . . . .

Tożsamość kulturowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Składniki tożsamości kulturowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Praktyczny rozdział tożsamości społecznej i kulturowej w badaniach empirycznych .

Procesy tożsamościowe w skryptach ról płciowych . . . . . . . . . . . .

Tożsamość kulturowa w teorii opanowywania trwogi (TMT) . . . . . . . . .

Kulturowa tożsamość religijna . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kultura i tożsamość jako rodzajowe nacechowanie ról społeczno-zawodowych . .

Kultura rodzaju i polska kobiecość kulturowa. Dzisiejszy stan wiedzy i problemy na przyszłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tożsamość dwukulturowa i mechanizm przełączania kodów kulturowych . . . .

Tożsamość kulturowa. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . .

Stereotypy i uprzedzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Definicje: koncepcja pojęciowa stereotypu i trzy podejścia teoretyczne . . . . .

Geneza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pomiar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Funkcje i konsekwencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Oddziaływania. Co robić, jak modyfikować stereotypy? . . . . . . . . . . .

Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

498

. . .

. . .

. . .

499 502 502

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

507 511 512 514 514 515 522 526 531 536

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

541 543 544 545 545 547 550 554 556 558

Spis treści

Rozdział 12

Kultura polska. Polska na kulturowej mapie Europy . . . . . . . . . . . . .

562

Polska na kulturowej mapie Europy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Projekt GLOBE: reanaliza danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wartości według kołowej teorii Schwartza . . . . . . . . . . . . . . . .

Przez pryzmat różnych projektów: skupienia krajów europejskich i miejsce Polski . .

Dwie części Europy: od dobrobytu materialnego do dobrostanu psychicznego . . . .

Polskie wewnętrzne podziały kulturowe: Wschód – Zachód – Autonomia w zarysie historycznym Gdzie znajduje się Polska i gdzie aspiruje? . . . . . . . . . . . . . . . .

Tak było zawsze… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Francja a polski sarmatyzm XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . .

Konstytucja 3 maja a konfederacja barska i targowica . . . . . . . . . . . .

Czasy rozbiorów. Kult militarny i cywilny Francji w Polsce . . . . . . . . . . .

Endecja vs. inne orientacje światopoglądowe II RP . . . . . . . . . . . . . .

PRL: orientacja zachodnia w starciu opozycji z sowieckim komunizmem . . . . . .

III Rzeczpospolita: integracja z UE a procesy separacyjne . . . . . . . . . . .

Konsekwencje psychologiczne pęknięcia kulturowego . . . . . . . . . . . .

Polska specyfika w Europie – czynniki kulturotwórcze . . . . . . . . . . . . . . .

Katolicyzm i jego konsekwencje (w kontrze do protestantyzmu) . . . . . . . . .

Humanizm zlaicyzowany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rodzinnocentryczny styl życia i deficyt instytucji społeczno-państwowych . . . . .

Język polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Konsekwencje psychologiczne kultury polskiej . . . . . . . . . . . . . . .

Humanizm i inne wymiary. Badania empiryczne . . . . . . . . . . . . . . . . .

Metodyka badań nad wartościami kulturowymi: aspekt realny i idealny.

Wartości osobiste oraz wartości przypisywane prototypom kulturowym . . . . . .

Humanizm: pomiar i wyniki porównań cross-kulturowych . . . . . . . . . . .

Co rzecze humanizm w czterech obszarach życia społecznego . . . . . . . . .

Nowa skala humanizmu (Neo-Hum) – badania Marii Baran . . . . . . . . . . .

Humanizm. Efekt IAT dla wartości skali HUMAT . . . . . . . . . . . . . . .

Humanizm a inne psychologiczne wymiary kultury . . . . . . . . . . . . . . .

Czterowymiarowy profil polskiej kultury i porównania międzykulturowe . . . . . .

Humanizm vs. Liberalizm: czy na kolizyjnym kursie? . . . . . . . . . . . . .

Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

563 563 565 566 567 569 569 569 571 571 571 573 573 573 575 576 577 582 583 585 589 589

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

589 590 595 599 602 603 605 612 617

Psychologia migracji i akulturacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

622

Charakterystyka procesów migracyjnych i kategorie migrantów . . . . . .

Statystyki procesów migracyjnych we współczesnej Europie i jednostkowe casusy . .

Uchodźcy i przyznawanie statusu uchodźcy . . . . . . . . . . . . .

Indywidualne przypadki na tle milionowych statystyk . . . . . . . . .

Historia 200+ lat polskiego wychodźstwa. Fale migracyjne od upadku I Rzeczpospolitej po emigrację akcesyjną do Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . .

Finis Poloniae i Wielka Emigracja popowstaniowa (1795–1848) . . . . . . .

Emigracja Za chlebem do Ameryki (1870 –1914) . . . . . . . . . . . .

Migracje i wysiedlenia w trakcie II wojny światowej (1939–1945) . . . . . .

Emigracje okresu PRL-owskiego . . . . . . . . . . . . . . . . .

Postakcesyjna emigracja ekonomiczna do krajów UE (2004–2016) . . . . . .

Polska: społeczeństwo tworzące naród emigrantów? . . . . . . . . . .

Od Pana Tadeusza (1834) do Cichej nocy (2017) i Zimnej wojny (2018): portret literacki, dramaturgiczny i filmowy polskiego wychodźstwa jako autodehumanizacji . . . .

Mickiewicz i Pan Tadeusz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Henryk Sienkiewicz: Listy z Ameryki, Latarnik, Za chlebem . . . . . . . . .

Kochaj albo rzuć – ostatni odcinek trylogii komediowej Sylwestra Chęcińskiego .

Witold Gombrowicz w Trans-Atlantyku . . . . . . . . . . . . . . .

Sławomir Mrożek i autodehumanizacja Emigrantów . . . . . . . . . .

Autodehumanizacji ciąg dalszy: powieść Szczuropolacy Edwarda Redlińskiego i film Szczęśliwego Nowego Jorku Janusza Zaorskiego . . . . . . . . . .

Cicha noc i Zimna wojna – rozterki tożsamościowe wychodźców . . . . . . .

Emigracja w polskim przekazie artystycznym. Podsumowanie . . . . . . .

Rozdział 13 . . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

623 625 631 634

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

640 641 646 652 654 656 657

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

658 658 659 660 661 661

. . .

. . .

. . .

. . .

. . .

664 665 668

XI

XII

Spis treści

Psychologia emigracji ekonomicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Transfery (remitanse) imigrantów ekonomicznych . . . . . . . . . . . . .

Teoria migracji ekonomicznej: psychologiczny model dysharmonii . . . . . . . .

Psychologia akulturacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Czym jest, a czym nie jest akulturacja – problemy pojęciowe i definicyjne . . . . .

Uczenie się kultury: kulturalizacja i socjalizacja . . . . . . . . . . . . . .

Berry’ego model postaw akulturacyjnych i jego krytyka . . . . . . . . . . . .

Kulturowa teoria akulturacji Boskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pierwszy kontakt z kulturą kraju przyjmującego. Nie zawsze miesiąc miodowy . . . .

Dystans kulturowy i stres akulturacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . .

Sieci społeczne: za granicą a najtrudniej o kontakty z osobami lokalnymi . . . . .

Akulturacja właściwa: nabywanie drugiego języka . . . . . . . . . . . . . .

Akulturacja: sposoby stawania się i bycia osobą dwukulturową . . . . . . . . . . . .

Metatożsamość dwukulturowa: teoria i skale pomiarowe Benet-Martinez . . . . .

Doświadczenie i ekspozycja wielokulturowa – konsekwencje dla uprzedzeń i twórczości

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

670 670 673 682 682 687 690 702 702 704 708 711 730 730 733

Wielokulturowość i etnorelatywizm w ideach, polityce społecznej oraz treningach i szkoleniach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

746

Rozdział 14

Koncepcje i polityka wielokulturowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Początki współczesnej wielokulturowości . . . . . . . . . . . . . . . . .

Aktualne spory wokół koncepcji wielokulturowości . . . . . . . . . . . . .

A jednak się kręci. Badania nad postawami i polityką wielokulturowości u zarania XXI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kryzys migracyjny 2015 i postawy Polaków wobec przyjmowania uchodźców/imigrantów Polityka wielokulturowa XXI wieku. Które państwa przodują, które pozostają w tyle? . .

Etnocentryzm i etnorelatywizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Powszechność etnocentryzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Stadialny model wrażliwości międzykulturowej M. Bennetta . . . . . . . . . .

Treningi w psychologii stosowanej: ze Stanów Zjednoczonych do Polski . . . . . . . .

Trening interpersonalny, czyli jak (bezświadomie) zostać Amerykaninem . . . . .

Kontekst kulturowy treningu interpersonalnego (encounter groups) i rozwoju osobistego .

Krytyczne spojrzenie na treningi interpersonalne . . . . . . . . . . . . . .

Szkolenia i treningi kompetencji międzykulturowych . . . . . . . . . . . . . . .

Dla kogo szkolenia i treningi? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Modele treningów i szkoleń międzykulturowych . . . . . . . . . . . . . .

Incydenty krytyczne, asymilatory i standardy kulturowe . . . . . . . . . . . .

Teoria i praktyka standardów kulturowych A. Thomasa w szkoleniach międzykulturowych Gry symulacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Etapy treningu kompetencji i komunikacji kulturowej według D. Pinto . . . . . . .

Praca w zawodzie psychologa międzykulturowego w Polsce: treningi i szkolenia . . . .

Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . .

. . .

747 748 753

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

757 761 762 765 765 769 782 782 783 789 790 790 791 795 801 806 808 811 816

Bibliografia

.

.

837

Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

879

Indeks nazwisk

.

901

O Autorze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

911

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Przedmowa do II wydania

MinöĜo 10+ lat. Dekada to wystarczajâco dĜugi czas, by zastanowiä siö nad dotychczasowym ŏyciem ksiâŏki i podjâä decyzjö co do jej przyszĜoıci, zarówno przez Wydawnictwo, jak i autora.

Kulturowe ramy zachowaĠ spoĞecznych (KRZS) z sukcesem weszĜy na rynek ksiâŏek naukowych w psychologii.

W ciâgu pierwszego roku od ukazania siö zdobyĜy 5 nagród, z czego dwie sâ szczególnie cenne: Nagroda Teofrasta przyznana w 2010 r. przez wydawnictwo „Charaktery” za najlepszâ ksiâŏkö naukowâ z psychologii oraz Nagroda im. WĜadysĜawa Witwickiego, równieŏ z 2010 roku, przyznana przez WydziaĜ I Nauk SpoĜecznych PAN. Takie wyróŏnienia oczywiıcie cieszâ; uznanie za utwór bödâcy owocem wieloletniego wysiĜku i to w dziedzinie w Polsce dotâd nieznanej, utwierdza, ŏe ta praca miaĜa sens. Spoıród indywidualnych opinii szczególnie budujâce dla mnie byĜy sĜowa Profesora Janusza Reykowskiego, mojego nauczyciela i wielkiego autorytetu naukowego, który po jej dogĜöbnym przestudiowaniu dla wĜasnych potrzeb akademickich nie szczödziĜ ksiâŏce komplementów. Podobnie waŏne byĜo dla mnie uznanie ze strony Profesora Jana Strealua, równie wielkiej postaci naszej psychologii, którego poŏegnaliımy w 2020 roku. Za te opinie jestem obu Panom Profesorom wdziöczny.

A co do studentów, którzy zapoznawali siö z KRZS dla zaliczenia egzaminu? Owszem, spotykaĜem siö z ŏyczliwymi uwagami, ŏe to ciekawe i dobrze siø czyta. Myılö, ŏe takie komentarze dotyczâ gĜównie ciekawostek ujötych w ramki obok tekstu gĜównego. Jest ich duŏo, taka byĜa i pozostaje ich funkcja.

O ile uznanie w ırodowisku jest waŏnym argumentem zewnötrznym za tym, ŏe warto ponownie wydaä ksiâŏkö, o tyle argument odautorski, wewnötrzny, który wiedzie do podobnego wniosku, jest natury krytycznej: naleŏy jâ ulepszyä ze wzglödu na wĜasne standardy i zaktualizowaä do stanu nauki obowiâzujâcego dzisiaj.

Te potrzeby ulepszenia i zaktualizowania najpeĜniej podpowiadaĜa prowadzona dydaktyka dwóch kursów: Kulturowe zaprogramowanie psychiki oraz Psychologia akulturacji. Z biegiem lat coraz czöıciej prezentowaĜem studentom nowe informacje, które wykraczaĜy poza to, co mogli przeczytaä w podröczniku; ten pozostawaĜ na uboczu. Nowe treıci dotyczâ zarówno lektur z badaĞ innych autorów, jak i wĜasnych dokonaĞ empirycznych i koncepcyjnych. Jest to sytuacja w dzisiejszej nauce naturalna. Podröczniki coraz szybciej starzejâ siö w zwiâzku z galopujâcym przyrostem wyników badaĞ. Proces ten wywoĜuje dwa wyzwania: a) nadâŏania z przekazywaniem studentom uaktualnionej, usystematyzowanej wiedzy oraz b) sprostania wymogom formalnej atrakcyjnoıci przekazu (grafika, fotografie i inne efekty specjalne przyciâgajâce czytelnika). Udane podröczniki akademickie, takie jak wspomniana we wprowadzeniu i tĜumaczona na jözyk polski Social psychology Elliota Aronsona, Timothy’ego D. Wilsona i Robin M. Akert, doczekaĜy siö ponad 10 wydaĞ. Sytuacja jest podobna jak na rynku samochodów, komputerów czy urzâdzeĞ wyposaŏenia domowego. Najpóōniej po 10 latach produkt jest przestarzaĜy i naleŏy go zastâpiä nowym, udoskonalonym.

Podröcznik czy monografia? Refleksja wyraŏona w tym pytaniu jest waŏna dla charakterystyki wielu ksiâŏek naukowych, w tym i KRZS. Mamy tu do czynienia z interesujâcymi róŏnicami kulturowymi w zakresie kategoryzowania ksiâŏek. I tak, w polskiej tradycji akademickiej nie ma podröczników. Autorzy ksiâŏek, z których uczyli siö moi nauczyciele i moje pokolenie, pisali po prostu rozprawy naukowe przeznaczone do lektury przez ich kolegów, a takŏe dla studentów Ũ traktowanych jako mĜodzi uczeni. Termin „podröcznik” byĜ zarezerwowany dla ksiâŏek do nauki szkolnej (podstawowej i ıredniej). Termin „podröcznik akademicki” przywödrowaĜ do nas ze Stanów Zjednoczonych, gdzie wraz z umasowieniem nauki uniwersyteckiej na poziomie licencjatu stwierdzono, ŏe monografie naukowe lub artykuĜy w czasopismach sâ zbyt trudne dla studentów, ŏe wiedza powinna byä podawana w sposób przyswajalny, wyraōnie usystematyzowana i dozowana: jeden rozdziaĜ na wykĜad, czyli podröcznik to 15 rozdziaĜów–wykĜadów w semestrze. W Ameryce PóĜnocnej kurs uniwersytecki polega na komentowaniu na wykĜadach obowiâzkowego podröcznika. Podröcznik taki nigdy nie jest traktowany jako praca naukowa liczâca siö do dorobku naukowego autora (podobnie jak podröcznik szkolny w Polsce). Podröcznik moŏe byä jednak dobrze skomponowany i napisany przyjaōnie dla odbiorcy,

XIV

Przedmowa do II wydania

stâd niektóre z nich zyskujâ duŏâ popularnoıä i osiâgajâ przez dziesiöciolecia 10+ wydaĞ uwzglödniajâcych aktualizacjö wiedzy.

Inaczej jest tam z monografiami; sâ one pracami naukowymi, dzieĜami twórczymi, przedstawiajâcymi odkrycia badawcze, a wiöc nowâ wiedzö, tyleŏ pogĜöbiajâcâ dotychczasowy jej stan, co tematycznie doıä wâskâ. Monografie, podobnie jak powieıci lub inne dzieĜa sztuki, nie podlegajâ modyfikacjom. Od twórczego uczonego oczekuje siö natomiast, tak jak od powieıciopisarza, nowych monografii, przynoszâcych informacje o kolejnych odkryciach.

Wracajâc na grunt polski, musimy stwierdziä, ŏe przewaŏajâ u nas tĜumaczenia podröczników amerykaĞskich. Jednym z niewielu wyjâtków jest tu Psychologia spoĞeczna profesora Bogdana Wojciszke, z powodzeniem z nimi rywalizujâca. DzieĜo to ma pewne elementy monografii w tym sensie, ŏe prace wĜasne bardzo twórczego autora oraz wielu jego uczniów i kolegów z uczelni krajowych sâ tam uwzglödnione, czyniâc caĜoıä pracâ polskâ.

Ze wzglödu na mniejszy zasiög i mĜodszy wiek akademicki psychologii miödzykulturowej, KRZS jest ksiâŏkâ z jeszcze silniej zaznaczonymi cechami monografii. Autorskie ujöcie wielu zagadnieĞ teoretycznych, bywa ŏe w sporze z innymi badaczami, i wsparcie ich wĜasnymi badaniami czyni z KRZS podröcznik-monografiö (albo podröcznik monograficzny).

O roku ów, kto ciebie widziaĜ w naszym kraju… (A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, ks. 11). Wspomnianemu poczuciu potrzeby nowego, ulepszonego wykĜadu psychologii miödzykulturowej towarzyszyĜa ıwiadomoıä ogromu przedsiöwziöcia, jakim jest opracowanie nowej kilkusetstronicowej ksiâŏki na bazie czöıciowej rozbiórki poprzedniczki. Oznacza to mnóstwo decyzji i zadaĞ do wykonania: usuĠŪzmieĠŪzostawŪuzupeĞnijŪ dodaj nowe. Jak piszö w rozdziale wprowadzajâcym do pierwszego wydania, powstanie tamtej edycji zajöĜo w zaleŏnoıci od sposobu okreılenia punktu startowego: 3Ũ10Ũ30 lat. Ile wiöc trzeba na drugie, „poprawione i uzupeĜnione”?

Rozterki te przerwaĜa na przeĜomie 2019/2020 pani redaktor Aleksandra MaĜek, proponujâc po prostu wznowienie KRZS, którego dotychczasowy nakĜad w wielkoıci okoĜo 5000 egzemplarzy wyczerpaĜ siö.

Wznowienie to nie II wydanie, lecz co najwyŏej kosmetyczne uzupeĜnienia i usuniöcie usterek. Propozycjö przyjâĜem jako krok wstöpny prowadzâcy ku II wydaniu z prawdziwego zdarzenia. PodjâĜem siö wykonaä to, co konieczne tak aby stara–nowa ksiâŏka mogĜa siö ukazaä przed rozpoczöciem kolejnego roku akademickiego. ...I wtedy wybuchĞa pandemia koronawirusa. Ta zupeĜnie nowa i zaskakujâca sytuacja globalna natury zdrowotnej zmieniĜa nasz tryb pracy i styl ŏycia spoĜecznego. Przy zachowaniu caĜego reŏimu dydaktycznego w ramach nauczania zdalnego uwolniĜy siö w zwiâzku z powaŏnymi ograniczeniami bezpoırednich aktywnoıci spoĜecznych i akademickich (np. odwoĜane wyjazdy konferencyjne) pokaōne zasoby czasu wolnego.

PomyılaĜem wiöc, ŏe naleŏy tö niespodziewanâ okolicznoıä wykorzystaä, dokonujâc wiökszej ingerencji w substancjö KRZS i przygotowaä nowe wydanie ksiâŏki.

Pani redaktor byĜa przychylna temu zamysĜowi, choä jego realizacja wiâzaĜa siö z opóōnieniem ukazania siö ksiâŏki na rynku. Bardzo dziökujö pani redaktor MaĜek za niezwykle satysfakcjonujâcâ wspóĜpracö w trakcie caĜego okresu przygotowania II wydania KRZS. Proces nanoszenia zmian zaczâĜem tam, gdzie upĜyw 10 lat spowodowaĜ najmniejsze straty jakoıciowe.

Dotyczy to przede wszystkim rozdziaĜów referujâcych wczeıniej powstaĜe koncepcje wymiarów kulturowych: Hofstede (rozdz. 3), GLOBE (rozdz. 4), kolista teoria Schwartza (rozdz. 5), dobrostan psychiczny (rozdz. 7) i aksjomaty spoĜeczne (rozdz. 8). W tych rozdziaĜach zmiany wzglödem stanu wyjıciowego sâ najmniejsze. Wybiegajâc w przyszĜoıä, do moŏliwego wydania III, przewidujö, ŏe rozdziaĜy przedstawiajâce wymiary kulturowe zostanâ skomasowane w jeden Ĝâczny, stajâc siö w znacznej mierze historiâ dyscypliny.

W piöciu ostatnich rozdziaĜach (10Ũ14) wykonany zostaĜ gruntowny remont: tak ze wzglödu na nowy materiaĜ, jak i jego kompozycyjne ujöcie. Naleŏy podkreıliä, ŏe te wĜaınie rozdziaĜy sâ najbardziej autorskie, a wiöc monograficzne, tak w kwestii koncepcji teoretycznych (akulturacja, toŏsamoıä kulturowa), jak i zakresu raportowanych prac empirycznych Ũ wĜasnych, a takŏe doktorantów i magistrantów.

Gdzie zaszĜy najwiöksze zmiany? RozdziaĜ 13 poıwiöcony problematyce akulturacji jest najdĜuŏszy w caĜej ksiâŏce. Jest on pomyılany jako podstawa do realizacji odröbnego kursu/moduĜu o tej nazwie. Zawiera on analizö materiaĜu historycznego (dotyczâcego polskiego wychodŏstwa), socjo-demograficznego (odnoszâcego siö do krajów UE) oraz ekonomicznego (w zwiâzku z transferami finansowymi dokonywanymi przez imigrantów). Zagadnienia emigracji ekonomicznej sâ traktowane odröbnie od akulturacji, a oba te obszary zostaĜy opracowane w ramach moich rozwiâzaĞ teoretycznych w stopniu peĜniejszym niŏ dotychczas.

Przedmowa do II wydania

Wielokulturowoıä jest centralnym pojöciem przenikajâcym rozdziaĜ 14. Bödâce nadziejâ nowoczesnych spoĜeczeĞstw pod koniec XX wieku, ideologia i programy wielokulturowoıci sâ dziı równie mocno krytykowane z róŏnych pozycji politycznych. Dokonujö przeglâdu koncepcji i wyników badaĞ ewaluacyjnych w zakresie funkcjonowania wielokulturowoıci, formuĜujâc wyraōne przesĜanie, zgodnie z którym to solidna wiedza (a nie karmiâce siö ignorancjâ politycznâ przekonania) musi byä ōródĜem programów rzâdowych i instytucji szczebla poıredniego (np. uczelni) w tym obszarze.

Polskie wyzwania lat 2020–21. Dwa ostatnie lata przyniosĜy doıwiadczenia dla ludzkoıci uniwersalizujâce. Koronawirus jest wszödzie i wiele krajów ıwiata stosuje podobne programy walki z pandemiâ: dystans spoĜeczny i ograniczenia kontaktowania siö w obszarze ŏycia publicznego: zdalna praca i nauka, zamykanie przestrzeni spödzania czasu wolnego, zamykanie granic. Symbolem czasu pandemii staĜa siö dolna czöıä twarzy zasĜoniöta maseczkâ. Ale teŏ istniejâ rejony ıwiata lepiej i gorzej radzâce sobie z COVID-19. Chiny sâ liderem, równieŏ Afryka subsaharyjska notuje niskie poziomy zakaŏeĞ i ımiertelnoıci. Kraje róŏniâ siö równieŏ stopniem wyszczepialnoıci obywateli. Zapewne wkrótce bödziemy znali czynniki odpowiedzialne za te róŏnice Ũ wıród nich kulturowe Ũ tu dyscyplina spoĜeczna moŏe byä juŏ uznana za wiodâcâ hipotezö.

W Polsce w pandemiö zostaĜa wpleciona polityka, najpierw przekĜadane wybory prezydenckie, a potem, jesieniâ Ũ rewolta przeciw orzeczeniu TrybunaĜu Konstytucyjnego. W okresie kampanii prezydenckiej, jednym z osiowych przedmiotów sporu byli ludzie i ruch LGBT. Konflikt polityczny ma tu podĜoŏe par excellence kulturowe: rozpisany jest on wzdĜuŏ wymiaru konserwatyzmŨliberalizm i dzieli on bardzo Polaków co do praw majâcych przysĜugiwaä zwiâzkom homoseksualnym w spoĜeczeĞstwie, a takŏe w zakresie ksztaĜtowania toŏsamoıci rodzajowej (niebinarnej) mĜodych ludzi.

Wydarzenia mieszczâce siö w obszarze LGBT miaĜy (i majâ) silny potencjaĜ angaŏujâcy ludzi po obu stronach konfliktu. Mimo to ich moc mobilizacji okazaĜa siö relatywnie niŏsza w porównaniu z tâ, jakâ wywoĜaĜa decyzja TrybunaĜu Konstytucyjnego z 22 paōdziernika 2020, uchylajâca jeden z warunków legalnego dokonywania aborcji (tzw. aborcjø z przesĞanek embriopatologicznych). Zakres protestów, które spontanicznie wybuchĜy gĜównie wıród mĜodego pokolenia Polek i Polaków, musiaĜ zaskoczyä kaŏdego obserwatora naszego ŏycia spoĜecznego. Niezaleŏnie od tego, jakie bödâ krótko- i dĜugoterminowe efekty rewolty dziejâcej siö, gdy piszö te sĜowa, trzeba juŏ stwierdziä, ŏe mamy do czynienia ze ıwiatopoglâdowâ wojnâ kulturowâ (to jedno z haseĜ protestów) po 30 latach nieaktywnoıci politycznej mĜodego pokolenia, poczynajâc od upadku komunizmu w 1989 r. Ostatnimi porównywalnymi protestami politycznymi w naszym kraju byĜ Marzec 1968, który angaŏowaĜ mĜodzieŏ akademickâ w walkö przeciw komunistycznemu autorytaryzmowi i bezprawiu dwa pokolenia wstecz. ByĜem czynnym uczestnikiem tamtych wydarzeĞ sprzed ponad póĜwiecza1.

Obecny zryw mĜodzieŏy kieruje siö tym, co Christian Welzel (rozdz. 7) nazywa wartoıciami emancypacyjnymi. Chodzi wiöc o protest przeciw ograniczaniu wolnoıci osobistych w stanowieniu o macierzyĞstwie, o istotnych sprawach wĜasnego ŏycia. Ta walka i narastajâcy wıród Polaków podziaĜ kulturowy eskalujâ od szeıciu lat. Donosiliımy juŏ o tym wczeıniej (Boski i Baran, 2018); jesieniâ 2020 nastâpiĜa eskalacja tego procesu.

Ale zapyta ktoı Ũ jak te jesienne masowe protesty majâ siö do naszej ksiâŏki? Zaraz to siö okaŏe.

KRZS jest pisany dla polskojözycznego odbiorcy i ma dwa zasadniczo zbieŏne, choä dajâce siö osobno sformuĜowaä cele: 1) rozszerzyä wiedzö porównawczâ o stanach i procesach psychicznych ludzi na caĜym ıwiecie; 2) uchwyciä specyfikö kulturowâ wĜasnego kraju, w którym czytelnicy–studenci ŏyjâ, uczâ siö i w znacznej wiökszoıci bödâ tu ŏyä i pracowaä zawodowo po studiach. Rozumienie ıwiata uĜatwia rozumienie wĜasnej lokalnej rzeczywistoıci, ale nie dzieje siö to automatycznie. Kulturowemu zaprogramowaniu psyche Polaków naleŏy wiöc poıwieciä odröbnâ uwagö2.

RozdziaĜy 11 (o toŏsamoıci kulturowej), a zwĜaszcza rozdziaĜ 12 (humanizm i inne wymiary polskiej kultury) sâ oparte na badaniach analizujâcych polskâ kulturö. ZostaĜy one w drugim wydaniu mocno zmodyfikowane pod kâtem zwiøkszenia siĞy przekazu. Gdy zaangaŏowany/a w ruch emancypacyjny student/ka–czytelnik/ /czka dotrze do tych czöıci ksiâŏki, moŏe doıwiadczyä dysonansu miödzy swymi radykalnymi (zakĜadam) poglâdami a gĜoszonymi tam przeze mnie tezami, jak bardzo nie byĜyby one oparte na solidnych wynikach badaĞ empirycznych. Tezy tam wybrzmiewajâce to kobiecoıä i humanizm polskiej kultury. Gdyby nie wydarzenia, których jesteımy ıwiadkami i uczestnikami, nie czuĜbym potrzeby umieszczania w przedmowie tych 1 Ruch Solidarnoijci z lat 1980Ũ81 miaĜ charakter ogólnopolski, angaŏowaĜ przede wszystkim miliony wielkoprzemysĜowych robotników, wpisywaĜ siö teŏ w kontekst miödzynarodowy wiodâcy do ıwiatowego upadku komunizmu.

2 Uwaŏam, ŏe dotyczy to wszystkich dziedzin kultury: historii, jözyka czy religii. Tylko poznanie kontekstu porównawczego umoŏliwi wĜaıciwâ perspektywö na to, co wĜasne.

XV

XVI

Przedmowa do II wydania

sĜów „ostrzeŏenia”. Ale rzeczywistoıä nas zaskoczyĜa, tzn. sami daliımy siö zaskoczyä, wiöc czyniö to, bödâc ıwiadomym, ŏe poglâdy uksztaĜtowane poza uczelniâ wpĜywajâ na odbiór treıci wykĜadanych w jej murach.

Oczywiıcie byĜoby aktem tchórzostwa intelektualnego zmieniaä – w obawie przed protestami, które upatrujâ w möŏczyznach, w konserwatywnych liderach partii i KoıcioĜa, sprawców upokorzenia kobiet Ũ caĜâ tö wiedzö, jaka zostaĜa zgromadzona przez lata. Uwaŏam, ŏe jest czas na emocje i jest czas na racjonalnâ neutralnoıä; na akcje politycznego protestu i na solidne studia, pozostajâce w dystansie do emocji politycznych dnia dzisiejszego. Te same komentarze naleŏy odnieıä do waŏnych wydarzeĞ jesieni 2021, czyli kryzysu migracyjnego na granicy polsko-biaĜoruskiej. Tu równieŏ ujawnia siö humanizm wielu osób i organizacji spoĜecznych, w kontraıcie do wĜadz, których dziaĜania akcentujâ potrzebö bezpieczeĞstwa. Powaŏna wymiana myıli na temat polskoıci byĜa od dawna zaniedbana w naukach spoĜecznych (znacznie wiöcej zajmowano siö od upadku komunizmu sprawami ekonomii i systemu politycznego). Naleŏy naprawiä te niedostatki i KRZS ma ambicje wpisania siö w tö koniecznâ dyskusjö niejako zastrzeŏonâ dla przedstawicieli historii, politologii, socjologii czy kulturoznawstawa.

W ramach tej dyskusji moŏe siö zresztâ okazaä, ŏe wspomniany dysonans jest pozorny i hasĜa typu „to jest wojna!” wynikajâ z podglebia kulturowego kobiecoıci i humanizmu. Sâ to sprawy do rozwaŏenia.

Nie moŏna teŏ wykluczyä rewizji niektórych tez obecnych w KRZS. Ŏyjemy w ıwiecie kultury pödzâcych zmian i badaĞ z trudem za nimi nadâŏajâcych. Nasza nauka na razie za maĜo je uwzglödnia. W kaŏdym razie, ōródĜa kaŏdej funkcjonujâcej wspóĜczeınie kultury sâ odlegĜe i proces zmian jest zazwyczaj ewolucyjny. Rewolucje majâ to do siebie, ŏe pragnâ wprowadzenia zmian radykalnych, z peĜnym zanegowaniem przeszĜoıci.

Rzecz w tym, ŏe to siö nigdy nie udaje i udaä nie moŏe.

RozdziaĜ 12 stawia jeszcze innâ waŏnâ tezö: o trwaĜym podziale kulturowym Polaków miödzy opcjâ zachodniâ a lokalnâ bâdō wschodniâ. Stâd wĜaınie biorâ siö te nasze konflikty wewnötrzne o tak duŏej intensywnoıci. Uıwiadomienie sobie, ŏe nie byliımy w stanie poradziä sobie z tymi róŏnicami przez 500 lat, jest waŏne dla refleksji nad dniem dzisiejszym i dla szukania konstruktywnych rozwiâzaĞ.

Czego w KRZS nie ma lub jest za maĜo? Wróämy na koniec na teren bardziej neutralny poznawczo.

Oddajö ksiâŏkö o wadze cegĜy, a jednoczeınie ze ıwiadomoıciâ, ŏe ma ona braki, których sam doıwiadczam, prowadzâc wykĜad pt. Kulturowe zaprogramowanie psychiki. W drugim wydaniu czytelnik nadal nie znajdzie odröbnych rozdziaĜów na temat procesów percepcji wizualnej (widzenie gĜöbi, perspektywa, kolor, malarstwo) oraz emocji i jözyka. Owszem, te wâtki pojawiajâ siö, ale niewystarczajâco. Optymizm to takie patrzenie w przyszĜoıä, gdzie jest miejsce dla jej planowania. Zapewniam wiöc siebie samego i czytelników, ŏe te fascynujâce tematy, którâ sâ od lat przedmiotem wykĜadów, znajdâ wĜaıciwe miejsce w III wydaniu. Nie bödzie ono jeszcze bardziej opasĜe, poniewaŏ Ũ jak juŏ zapowiadaĜem Ũ klasyczne rozdziaĜy na temat wymiarów kulturowych zostanâ tam bardzo zredukowane.

Warszawa, listopad 2021

Wprowadzenie

Polaków jest okoĜo 40 mln, Europejczyków w krajach czĜonkowskich UE – 507 mln, ludnoıä Chin szacuje siö na 1 miliard 200 mln, a wszystkich ludzi na ıwiecie jest ponad 7 miliardów. Ŏyjâ oni w 193 suwerennych krajach bödâcych czĜonkami ONZ i posĜugujâ siö okoĜo 6000 jözyków. Co z tych wielkoıci, rozproszenia i dysproporcji regionalnych/kontynentalnych wynika dla psychologii? Do niedawna wynikaĜo niewiele. Wiökszoıci psychologów i obywateli naszego kraju wystarczaĜo, aby rozumieä myıli, uczucia i dziaĜania tych 40 mln ludzi mówiâcych jednym jözykiem, splecionych historiâ i wspólnymi warunkami ŏycia codziennego. PozostaĜâ niemal caĜoıciâ (99,4% ludzi) moŏna byĜo mniej siö przejmowaä albo uwaŏaä, ŏe stosujâ siö do nich, tak samo zresztâ jak do nas, powszechne prawa psychologii euroamerykaĞskiej.

Ale pod koniec XX w. nasza perspektywa ulegĜa znacznemu rozszerzeniu, przez co – paradoksalnie – ıwiat bardzo siö skurczyĜ. Kaŏdy z Was moŏe dziı realnie udaä siö (przy gwaĜtownie malejâcych kosztach podróŏy) do dowolnego zakâtka naszej planety bâdō teŏ oczekiwaä, ŏe spotka jutro u siebie osobö z dowolnego kraju.

Tak wyraziste zmiany w kontaktowaniu siö ludzi nie mogĜy ujıä uwadze psychologów. Rozwój nauki wymagaĜ postawienia nowych pytaĞ badawczych o kulturowe uwarunkowania ludzkich myıli, uczuä i zachowaĞ spoĜecznych. Sprostanie wyzwaniom praktyki spoĜecznej w ırodowiskach zróŏnicowanych kulturowo wymagaĜo rozwiniöcia nowych programów interwencji i oddziaĜywaĞ korekcyjnych. Osiâgniöty na dziı stan zaawansowania pozwala na prowadzenie peĜnych studiów w zakresie psychologii miödzykulturowej.

Zapewniâ Wam one zarówno fascynujâcâ przygodö intelektualnâ, jak i przygotowanie do coraz bardziej poszukiwanego zawodu psychologa miödzykulturowego.

XVIII

Wprowadzenie

Powyŏszy tekst ten ma charakter perswazyjny, adresowany jest do studentów i kandydatów na studia, zmierza do ksztaĜtowania ich postaw i zachowaĞ, tak by dokonali wyboru naszej specjalizacji.

Perswazja opiera siö jednak na solidnych podstawach. Z jednej strony odwoĜuje siö do göstniejâcej siatki ıwiatowych powiâzaĞ, w jakiej przebiega nasze ŏycie, z drugiej zaı do szybkiego rozwoju psychologii miödzy/kulturowej w rodzinie nauk psychologicznych.

Świat międzykulturowy i psychologia między/kulturowa Coraz czöstsze, chciane i niechciane kontakty z ludōmi pochodzâcymi z odmiennych kultur sâ bowiem dziı faktem, który wpĜywa na ksztaĜt naszego ŏycia, i nie moŏna go ignorowaä. Polacy wyjeŏdŏajâ za granicö jako deputowani do Parlamentu Europejskiego i urzödnicy instytucji miödzynarodowych, studenci programu Erasmus, osoby poszukujâce pracy lub udajâce siö do pracy jako lekarze lub robotnicy budowlani; jako ŏoĜnierze, wolontariusze organizacji pomocowych i turyıci. Wszystkich spotykajâ nowe i nieprzewidziane doıwiadczenia: budujâce i szokujâce; twórcze i bödâce powodem powaŏnych trudnoıci; waŏne dla dalszego ŏycia.

Coraz czöıciej spotykamy i spotykaä bödziemy w naszym kraju ludzi wyraziıcie odmiennych od nas: pracowników firm miödzynarodowych (ekspatriantów), studentów, imigrantów, pracowników sezonowych, uchodōców itp. Trzeba byä gotowym do nawiâzywania z nimi kontaktów, umieä porozumiewaä siö jözykowo i rozumieä kulturowo, ustalaä nieoczywiste dla nich i dla nas reguĜy wspóĜpracy.

Psychologia miødzy/kulturowa1. Kaŏda nauka zaczyna siö od pojawienia siö problemów, które przynosi nasza obecnoıä w ıwiecie fizykalnym, przyrodniczym lub spoĜecznym, i od zdziwienia, które skĜania nas do poszukiwania odpowiedzi na te problemy: bâdō to dla lepszego radzenia sobie z nimi w praktyce ŏyciowej, bâdō to dla lepszego rozumienia i zaspokojenia ciekawoıci poznawczej (jedno nie stoi w sprzecznoıci z drugim). Nie inaczej przedstawiaĜa siö geneza psychologii miödzy/kulturowej, dla której tworzywem staĜy siö intensyfikujâce kontakty ludzi w perspektywie globalnej.

1 Uŏywam nieoczywistej notacji „miödzy/kulturowa” w sposób w peĜni intencjonalny, dla oddania wewnötrznej zĜoŏonoıci tej dyscypliny; formuĜa taka pozwala przedstawiä trzy podejıcia do relacji miödzy kulturâ a psyche, o których bödzie mowa w rozdziale pierwszym.

Kaŏdy nowy obszar zainteresowaĞ i badaĞ naukowych musi jednak wykazaä pewnâ dojrzaĜoıä, czyli speĜniä okreılone kryteria akademickie, zanim zostanie uznany za wzglödnie odröbnâ dyscyplinö naukowâ. Sâ to: x publikacje naukowe w postaci regularnie ukazujâcych siö czasopism o reputacji potwierdzonej tzw. czynnikiem wpĜywu (np. wskaōnikiem cytowaĞ, obecnoıciâ na listach miödzynarodowych periodyków punktowanych); x towarzystwa naukowe (najlepiej miödzynarodowe), które organizujâ regularne kongresy, konferencje itp.; x uczelniane programy dydaktyczne poparte podröcznikami przedstawiajâcymi odröbny obszar teoretyczny i badawczy; x zastosowania w postaci zawodu o okreılonym zakresie kompetencji, ustalonym sposobie ich nabywania, egzaminowania i kontroli wykonywania, jak teŏ piımiennictwo w tej dziedzinie.

W ramce 0.1 zawarte sâ informacje wskazujâce, iŏ wszystkie cztery przytoczone kryteria sâ pozytywnie speĜnione przez psychologiö miödzy/kulturowâ.

Kulturowe ramy zachowaĠ spoĞecznych (KRZS) sâ podröcznikiem akademickim zaznamiajâcym zainteresowanych z tâ nowâ dyscyplinâ psychologicznâ, graniczâcâ z wieloma innymi naukami o kulturze.

KRZS podejmujâ wyzwanie, jakie w dzisiejszym pluralistycznym ıwiecie stawia nam wszystkim odkrycie innoıci naszej wĜasnej i cudzej. Ksiâŏka jest podróŏâ po ıwiecie psychologicznej róŏnorodnoıci i próbâ odpowiedzi na pytania o kulturowe uwarunkowania ludzkiego myılenia, odczuwania oraz zachowaĞ wıród swoich i z obcymi.

Jest to pierwsza na naszym rynku ksiâŏka polskiego autora, oparta na wĜasnym, dĜugoletnim doıwiadczeniu badawczym i dydaktycznym, i równie aktywnym udziale w miödzynarodowym ruchu naukowym psychologii miödzy/kulturowej. İwiadectwem wzrastajâcej wagi naszej dyscypliny w rodzinie nauk psychologicznych w Polsce jest obecnoıä rozdziaĜu poıwiöconego problematyce psychologii miödzykulturowej w podröczniku Psychologia pod red. J. Strelaua i D. DoliĞskiego, autorstwa A. Kwiatkowskiej i H. GrzymaĜy-MoszczyĞskiej, wydanym w 2008 r.

KRZS nie sâ „nieco innym” podröcznikiem psychologii spoĜecznej, poniewaŏ kulturowo zorientowana psychologia nie jest mutacjâ czy odnogâ psychologii spoĜecznej (patrz rozdz. 1). Niemniej jednak punktów stycznych z psychologiâ spoĜecznâ jest na tyle duŏo, ŏe warto je we wprowadzeniu dookreıliä.

Wprowadzenie

Ramka 0.1 İwiat psychologii i psychologów miödzy/kulturowych GĜównym towarzystwem naukowym psychologów miödzykulturowych jest International Association for Cross-Cultural Psychology (IACCP). ZaĜoŏone w 1972 r. IACCP skupia czĜonków z kilkudziesiöciu krajów na wszystkich kontynentach; kongresy ıwiatowe IACCP odbywajâ siö co dwa lata, konferencje regionalne (kontynentalne) zaı pomiödzy nimi. XV Kongres w roku 2000 odbyĜ siö w Polsce (w PuĜtusku), a jego organizatorem byĜ autor ksiâŏki przy wsparciu IP PAN i studentów SWPS. Ponownie zorganizowaliımy na kampusie Uniwersytetu SWPS w Warszawie Kongres Europejski IACCP w lipcu 2017 r. Wiöcej na temat IACCP, wszystkich bieŏâcych i planowanych wydarzeĞ w jej ırodowisku, moŏna dowiedzieä siö z internetu na stronie www.iaccp.org. CzĜonkiem zwyczajnym IACCP moŏe zostaä kaŏdy psycholog bâdō osoba zainteresowana problematykâ miödzykulturowâ, prowadzâca w niej badania. Istnieje równieŏ kategoria czĜonkostwa studentów, rekomendowanych przez swych nauczycieli akademickich (czĜonków zwyczajnych). Prezydentami IACCP byli tak znani psychologowie, jak Harry Triandis, John Berry, Çiúdem Kâúitçĵibaĵi, Ype Poortinga, Michael Bond, Peter Smith czy Shalom Schwartz. Rycina 0.1 przedstawia trzech prezydentów IACCP z pierwszej dekady XXI w. IACCP jest towarzystwem autentycznie ogólnoıwiatowym i bardzo dbajâcym o wewnâtrzorganizacyjnâ równowagö siĜ miödzy krajami, z których wywodzâ siö czĜonkowie.

Rycina 0.1. Trzej prezydenci IACCP z pierwszej dekady XXI w. – Deborah Best, Shalom Schwartz i Peter Smith Źródło: CCP Bulletin.

Przewodnim czasopismem psychologów miödzykulturowych i oficjalnym organem IACCP jest Journal of Cross-Cultural Psychology. JCCP jest periodykiem ukazujâcym siö od 1970 r. W trakcie 50 lat JCCP przeszedĜ istotnâ ewolucjö: od czasopisma o ograniczonym zasiögu i wpĜywie do renomowanego dwumiesiöcznika, stojâcego na bardzo wysokim poziomie naukowym, w którym publikacja jest wizytówkâ dla autora (JCCP znajduje siö na tzw. liıcie filadelfijskiej najbardziej znaczâcych czasopism naukowych). Rycina 0.2 przedstawia stronö tytuĜowâ IACCP oraz ojca-zaĜoŏyciela Waltera Lonnera.

Źródło: CCP Bulletin.

Rycina 0.2. Strona tytułowa Journal of Cross-Cultural Psychology JCCP jest dwumiesięcznikiem wychodzącym od roku 1970; organem publikacji naukowych IACCP. Ojcem, pierwszym redaktorem, który obecnie pełni funkcję Senior Editor, jest Walter J. Lonner (na zdjęciu powyżej)

XIX

XX

Wprowadzenie

Innymi godnymi polecenia czasopismami sâ: International Journal of Psychology, Culture and Psychology, Cross Cultural Research oraz International Journal for Intercultural Relations. Ten ostatni (IJIR) jest w wiökszym stopniu poıwiöcony problematyce psychologii stosowanej, zwiâzanej z treningiem kompetencji kulturowych.

Istnieje wiele uznanych podröczników z psychologii miödzykulturowej, które podajö osobno, jako ōródĜa literatury. Na stronie internetowej moŏna dotrzeä do podröcznika Psychology and Culture on Line, Online Readings in Psychology and Culture https://scholarworks.gvsu.edu/orpc/ Wszystkie wczeıniej wymienione organizacje i czasopisma sâ w peĜni miödzynarodowe i bez odczuwalnej dominacji któregokolwiek kraju, choä ich jözykiem oficjalnym jest angielski. Stwarza to pewne problemy kolegom z innych obszarów kulturowo-jözykowych, zwĜaszcza hiszpaĞskiego i francuskiego. FrankofoĞskim odpowiednikiem IACCP jest Association de Recherche Interculturelle (ARIC). Do ARIC naleŏâ oprócz Francuzów przedstawiciele frankofonii: Belgia, Quebec, czöıä Szwajcarii, kraje Maghrebu, krajów Afryki Subsaharyjskiej oraz basenu Morza İródziemnego i krajów Ameryki ěaciĞskiej. ARIC organizuje swe kongresy co dwa lata. Profil tego towarzystwa jest inny

Psychologia społeczna pozornie akulturowa, czyli amerykańska, i jej ewolucja w kierunku uwzględniania innych kultur Czy dotychczasowa psychologia, a zwĜaszcza psychologia spoĜeczna, jest w stanie sprostaä wyzwaniom wielokulturowego ıwiata, którego migawka rozpoczyna ten rozdziaĜ? Odpowiedō na to pytanie sformuĜujö w postaci krótkiego „nie”, natomiast w postaci rozwiniötej, z uzasadnieniami, bödzie ona dozowana przez czternaıcie rozdziaĜów ksiâŏki.

Psychologia spoĜeczna, która docieraĜa do nas w ostatnich dekadach XX wieku, byĜa w przewaŏajâcej mierze produktem amerykaĞskim przeznaczonym na tamtejszy rynek, z milczâcym zaĜoŏeniem, ŏe moŏe byä skonsumowana wszödzie na ıwiecie, podobnie jak hamburger z McDonald’sa. Konsumpcjâ w tym kontekıcie nazywam trzy rodzaje czynnoıci: x bezpoırednie „spoŏywanie” (bez doprawienia, dopasowania receptury itp.) teorii i narzödzi badawczych;

niŏ IACCP: organizacja skupia nie tylko psychologów oraz koncentruje siö na bardziej stosowanych – zawodowych aspektach pracy z migrantami do metropolii ıwiata wysoko rozwiniötego.

W Polsce psychologia miödzy/kulturowa jest systematycznie uprawiana na poziomie dydaktyki i badaĞ w SWPS Uniwersytecie HumanistycznospoĜecznym, na Uniwersytecie GdaĞskim oraz na Uniwersytecie KardynaĜa Stefana WyszyĞskiego. Uniwersytet SWPS oferuje specjalizacjö, na poziomie magisterskim, na którâ skĜada siö kilkanaıcie kursów z zakresu kultury i psychologii, zastosowania zawodowe oraz seminaria magisterskie prowadzâce do zdobycia kompetencji badawczych w psychologii miödzykulturowej.

Oırodki akademickie, w których moŏna studiowaä psychologiö miödzy/kulturowâ, rozproszone sâ na caĜym ıwiecie. W Europie waŏnymi miejscami sâ: Tilburg i Groningen w Holandii; Osnabruck, Brema, Konstanza, Munster w Niemczech; Genewa w Szwajcarii; Sussex w Wielkiej Brytanii (Brighton). PeĜny program magisterski oferowany jest przez uniwersytet w Wellington (Nowa Zelandia). Osoby zainteresowane programami magisterskimi i doktoranckimi z zakresu psychologii miödzykulturowej w innych krajach znajdâ je na stronie internetowej IACCP.

x zastosowania praktyczne, zwĜaszcza w postaci oddziaĜywaĞ szkoleniowych, treningowych, terapeutycznych; x tĜumaczenie i rozpowszechnianie podröczników amerykaĞskich na naszym rynku akademickim.

Takie postöpowanie wedĜug heurystyki: „importuj i uŏywaj” opiera siö na absolutystycznym zaĜoŏeniu (por. Berry, 1989; Berry i in., 2002, rozdz. 12), w myıl którego psychologia (podobnie jak fizyka) nie zna miejsca ani czasu i w konsekwencji: coij, co zostaĞo sprawdzone w Ameryce, sprawdzi siø równieő u nas2.

Wchodzimy tu w klasycznâ problematykö rozróŏnienia nauk przyrodniczych i spoĜeczno-humanistycznych, które dotyka psychologiö bardziej niŏ inne dyscypliny akademickie. Ta oı podziaĜu niejako 2 W przeciwieĞstwie do innych towarów, które wymagajâ atestów, badaĞ dopuszczajâcych na rynek itp., importowanie psychologii odbywa siö bez ŏadnych tego typu sprawdzianów.

Obawiam siö, ŏe samo przedstawienie tej sprawy jako problemu moŏe byä traktowane jako dziwne czy wröcz podejrzane (Zaıciankowe myılenie? A moŏe próba podwaŏania wolnoıci naukowej?)

Wprowadzenie

przepoĜawia nas, stâd i problem toŏsamoıciowy: gdzie naleőymy?, zarysowuje siö w psychologii ze szczególnâ ostroıciâ.

Wybór, jakiego dokonuje na tym rozdroŏu psychologia miödzy/kulturowa i autor tej ksiâŏki, jest klarowny. Naleŏymy do nauk spoĜeczno-humanistycznych, akcentujâc tak jak i one róŏnorodnoıä i zmiennoıä ludzkiej psyche w wielorakich kulturowych wcieleniach. Poniewaŏ istniejâce kultury sâ tak odmienne, a ponadto historycznie zmienne, przeto i psyche ludzi bödâcych ich nosicielami bödzie inaczej sprofilowana – ten relatywistyczny punkt widzenia bödzie wyraōnie obecny przez wszystkie rozdziaĜy tej ksiâŏki. Zdajö sobie sprawö, ŏe jest to stanowisko w psychologii polskiej mniejszoıciowe; przewaŏa u nas naturalistyczne zaĜoŏenie uniwersalnoıci wszelkich praw psychologicznych w obröbie Homo sapiens (a nawet z rozszerzeniem na „inne gatunki zwierzât”).

Wyzwanie, jakie rzuca naturalizmowi psychologia miödzy/kulturowa, powinno byä jednak zaczynem twórczej dyskusji, tak aby milczâce zaĜoŏenia absolutyzmu poddawaä krytycznej analizie i weryfikowaä przez fakty empiryczne.

Tymczasem, przez dziesiâtki lat, wiedza odnoınie do ewidentnych róŏnic w zakresie rozwoju ekonomicznego i technologicznego, ustroju politycznego, jözyka, tradycji religijnych, filozoficznych, prawa, edukacji, roli i koncepcji jednostki ludzkiej w spoĜecznoıci – byĜa pomijana nawet przez psychologów zajmujâcych siö zachowaniami spoĜecznymi ludzi; ich genezâ i wyjaınianiem. W przypadku psychologów amerykaĞskich stanowiâcych w dziedzinie spoĜecznej 75% ogóĜu na ıwiecie ten stan rzeczy byĜ bardziej zrozumiaĜy: osadzali swâ naukö w ramach potöŏnego kraju–kontynentu i nie musieli troszczyä siö o prawomocnoıä generalizacji poza nim. Ponadto, zgodnie z naturalistycznym modelem nauki, do niedawna Ĝatwiej byĜo znaleōä odwoĜania do zachowaĞ spoĜecznych zwierzât, nawet karaluchów (Aronson, Wilson, Akert, 1997/1994, s. 358–359; 2006/2004, s. 248–249) niŏ ludzi z innych kultur.

Psychologom z innych kontynentów brakĜo czösto wyobraōni twórczej: w sposób mechaniczny przenosili wiedzö amerykaĞskâ na wĜasny obszar kulturowy (Sinha, 1997; Kim, 2001). A przecieŏ, w obliczu tych ewidentnych róŏnic kulturowych oczywista wydawaä by siö teŏ mogĜa refleksja, iŏ przejawy i mechanizmy zachowaĞ spoĜecznych muszâ byä teŏ odmienne. Jakieŏ przesĜanki uzasadniaä by miaĜy przeıwiadczenie, iŏ za róŏnymi postaciami zachowaĞ agresywnych, prospoĜecznych czy przyjaznych miaĜyby kryä siö wspólne im mechanizmy? Na jakiej podstawie uzasadnione byĜoby przypuszczenie, ŏe wszyscy ludzie na ıwiecie konstruujâ obraz wĜasnej

osoby w podobny sposób oraz przetwarzajâ informacje o sobie samym oraz o innych ludziach w ten sam sposób?

Owa powszechna skĜonnoıä do mechanicznego generalizowania wyników badaĞ uzyskanych w jednym kraju na caĜâ ludzkoıä moŏe wynikaä zarówno ze ıwiadomie przyjötej epistemologii, jak i z utajonych, niepoddanych gĜöbszej refleksji zaĜoŏeĞ. Oto one: 1. Fundamentalizm naturalistyczny. Jeıli przyjâä, ŏe podstawâ zachowaĞ oraz wszelkich transakcji ze ırodowiskiem jest oırodkowy ukĜad nerwowy oraz inne systemy biologiczne czĜowieka, to, przy braku róŏnic miödzy ludōmi w tych zakresach, psychologia staje siö naukâ o prawach powszechnych. W tym stopniu, w jakim wyposaŏenie biologiczne ludzi jest zbieŏne z innymi gatunkami zwierzât, zakres uogólnienia tych praw (np. klasycznego i instrumentalnego warunkowania) moŏe ulec dalszemu poszerzeniu. İrodowisko zewnötrzne interesujâce psychologów ogranicza siö do bodōców rozpatrywanych energetycznie bâdō hedonistycznie; kultura semiotyczna nie jest przedmiotem zainteresowania.

2. Pragmatyzm. Przy wzglödnej izolacji miödzy gĜównymi centrami cywilizacyjnymi, psychologia euroamerykaĞska mogĜa wystarczajâco adekwatnie sĜuŏyä ludziom naszego krögu i byä naukâ o naszej psyche. Nie byĜo wystarczajâcej potrzeby dla zastanawiania siö nad tym, jak dalece uprawnione byĜy generalizacje wykraczajâce poza ten obszar.

3. İlepota kulturowa3 – fenomen utajonego poznania. Wielokrotnie w tym podröczniku bödziemy zwracaä uwagö na nieuıwiadamiany charakter zaĜoŏeĞ i rozwiâzaĞ kulturowych, które przyjmowane sâ przez zwykĜych ludzi oraz przez psychologów bezrefleksyjnie jako oczywiste (Bennett, 1993; Berry, 1989; Boski, 2003). Bez takiej dekonstrukcji kulturoznawczej, wskazujâcej na umownoıä wszelkich rozwiâzaĞ dotyczâcych ıwiata, w jakim ŏyjemy i jaki tworzymy, a takŏe na prawomocnoıä (a nie patologizacjö) innych konstrukcji, trudno jest przyjâä samoograniczajâcy zakres twierdzeĞ psychologii.

Osoba badana: czĜowiek bez przynaleŏnoıci. W jözyku polskim ludzi, którzy uczestniczâ w badaniach psychologicznych, nazywa siö osobami badanymi4. Osobâ badanâ jest czĜowiek bez

3 Termin Œlepota kulturowa (culture blindness) moŏe raziä estetycznie oraz byä maĜo poprawny politycznie, jednak dobrze oddaje trudnoıä bâdō wröcz niemoŏnoıä uwolnienia poznawczego z ograniczeĞ, jakie stwarza kaŏdy system kulturowy swym czĜonkom, którzy weĞ wroıli.

4 Angielskie subject(s) jest jeszcze bardziej ogólne, bo dotyczyä moŏe dowolnych istot ŏywych. Coraz czöıciej uŏywa siö innego terminu: uczestnicy (participant/s).

XXI

XXII

Wprowadzenie

przynaleŏnoıci lub wĜaıciwoıci, choä najczöıciej jest to student psychologii. Jeıli juŏ, dwie dodatkowe zmienne dookreılajâ osoby badane; sâ to wiek i pĜeä, w uznaniu ŏe prawa psychologiczne mogâ siö przez nie przeĜamywaä. Mówimy jako badacze: „osoby badane” zamiast „Amerykanie” („Polacy”, ChiĞczycy” itd.); piszemy „kobiety”, „möŏczyōni” zamiast „Polki”, „Francuzi”; wypowiadamy siö o tradycyjnej bâdō nietradycyjnej roli kobiety/möŏczyzny, tak jakby byĜy one wszödzie i zawsze toŏsame.

Dla zorientowanej kulturowo psychologii osoby badane to niewystarczajâca charakterystyka uczestników badaĞ; waŏne sâ inne kategoryzacje (etniczno-narodowe), a takŏe charakterystyki kultur, z których pochodzâ.

Podröczniki: kultura zaczyna wypieraä karaluchy. Skoro Kulturowe ramy zachowaĠ spoĞecznych majâ najwiöcej punktów stycznych z psychologiâ spoĜecznâ, warto odnieıä siö do prototypowych podröczników istniejâcych dziı na naszym rynku. Szczególnie dobrym przykĜadem jest tu Psychologia spoĞeczna: serce i umysĞ (1994, 1997/2006) Aronsona, Wilsona i Akert. Dzieje siö tak z kilku wzglödów. Po pierwsze, ŏe jest to czoĜowy podröcznik amerykaĞski (5 wydaĞ w 10 lat); po drugie, ŏe dziöki dwóm przekĜadom (1994, 2006) mocno zakorzeniĜ siö na polskim rynku; i po trzecie wreszcie, poniewaŏ w trakcie dziesiöciolecia wystâpiĜa w nim wyraōnie zauwaŏalna ewolucja w kierunku coraz wiökszego uwzglödniania problematyki kulturowej.

Psychologia spoĞeczna pisana byĜa dla studenta amerykaĞskiego, a badania w niej relacjonowane mieszczâ siö w kontekıcie jego codziennych kulturowych doıwiadczeĞ. Polski czytelnik tej ksiâŏki powinien dodatkowo dysponowaä drugim podröcznikiem, bödâcym przewodnikiem po kulturze amerykaĞskiej, który tĜumaczyĜby zamieszczane w nim ilustracje, komentarze historyczne, obyczajowe, sportowe itp. O takiej adaptacji nikt zapewne nawet nie pomyılaĜ, przyjöto natomiast zaĜoŏenie, ŏe ta bardzo dobra na gruncie amerykaĞskim ksiâŏka dotyczy ludzi w ogóle, a polski czytelnik zrozumie po przestudiowaniu jej uniwersalne mechanizmy zachowaĞ spoĜecznych ludzi w ogóle: Amerykanów, Polaków, ChiĞczyków i wszystkich pozostaĜych; dziı, w przeszĜoıci i w przyszĜoıci. Ilustracje rodem z masowej kultury Stanów Zjednoczonych moŏna zaı po prostu pominâä bez uszczerbku na istocie przekazu.

Rozumowanie takie pomija jednak fakt, ŏe jednâ z mocnych stron omawianego podröcznika sâ wĜaınie liczne wycieczki w otaczajâce studenta ŏycie, pozwalajâce „ogólnym” teoriom i konstatacjom empirycznym nabieraä sensu na tle wydarzeĞ zarówno typowych, jak i poruszajâcych opiniö

publicznâ. Przyjrzyjmy siö liıcie takich przykĜadów ze wspóĜczesnego ŏycia Stanów Zjednoczonych, do jakich autorzy odwoĜujâ siö tylko w Przedmowie do drugiego polskiego wydania ich dzieĜa (w nawiasach tematyka teoretyczna, której sâ ilustracjami): x wygrana walka Lance’a Armstronga z chorobâ nowotworowâ (w zwiâzku ze spoĜecznâ psychologiâ zdrowia); x oddanie 41 strzaĜów przez czterech biaĜych policjantów do Amadou Dialla, gdy siögaĜ po portfel w holu budynku, w którym mieszkaĜ (myılenie automatyczne: nieıwiadome, mimowolne, niezamierzone i niewymagajâce aktywnoıci poznawczej); x wyrok Sâdu Federalnego uznajâcy Marthö Stewart, wĜaıcicielkö imperium medialnego, winnâ popeĜnienia dziewiöciu przestöpstw zatajania prawdy, oszustw gieĜdowych itp. (w kontekıcie problematyki atrybucji); x katastrofa wahadĜowca Challenger w roku 1986 oraz zapisy archiwalne z posiedzeĞ gabinetu prezydenta Kennedy’ego w trakcie kryzysu kubaĞskiego w 1962 r. (procesy konformizmu grupowego oraz myılenia grupowego); x scena z powieıci Harper Lee Zabiæ drozda w zwiâzku z groŏâcym linczem czarnoskórego möŏczyzny niesĜusznie oskarŏonego o gwaĜt (deindywiduacja); x historia wprowadzajâca osnuta wokóĜ epizodu z programu telewizyjnego Friends (samowiedza); x reakcje biaĜych i czarnych obywateli na wyrok w gĜoınej sprawie O. J. Simpsona (problematyka uprzedzeĞ) (2006, s. 15–16).

Wszystkie te przykĜady zaczerpniöte z bieŏâcych wydarzeĞ w Stanach Zjednoczonych sâ bardzo odlegĜe dla polskiego czytelnika. Prowadzi to do niekorzystnych konsekwencji dydaktycznych. Oto, przykĜadowo, kilkakrotnie byĜem ıwiadkiem, jak w trakcie egzaminu magisterskiego kandydat/ka na stopieĞ magistra psychologii zmagaĜ/Ĝa siö z pytaniem dotyczâcym myijlenia grupowego. Poprawnie wyjaıniwszy proces i mechanizmy tego zjawiska, magistrant miaĜ trudnoıci przy proıbie o podanie przykĜadu ilustrujâcego je. W najlepszym razie moŏna byĜo usĜyszeä odwoĜanie do „jakichı niefortunnych decyzji w biurze byĜego prezydenta USA”. Na pytanie: „A moŏe jakiı przykĜad z naszej, polskiej historii?” – brak jakichkolwiek skojarzeĞ.

Psychologowie zgodni sâ co do tego, ŏe wiedza jest gĜöboko przyswojona wtedy, gdy zostaje zintegrowana z doıwiadczeniem czĜowieka; integracja oznacza przyjöcie ramy usensowniajâcej. Stâd wĜaınie bierze siö taka pasja, z jakâ Aronson i in. odwoĜujâ siö do faktów z ŏycia publicznego, które

Wprowadzenie

– zaĜoŏyä moŏna – sâ wspólne dla ich amerykaĞskich czytelników (przynajmniej w ramach jednego wydania ksiâŏki!). Jednakŏe dla czytelnika polskiego (chiĞskiego itd.) to osadzenie kulturowe jest dalekie i nie wywoĜuje ŏadnych skojarzeĞ. W zwiâzku z tym gĜöbokie przetworzenie wiedzy staje siö wielce utrudnione lub niemoŏliwe, co redukuje walory ksiâŏki.

Cóŏ wiöc pozostaje, jeıli przyjöte rozwiâzanie w postaci literalnego tĜumaczenia podröcznika jest tak dalece wadliwe? – „Adaptacja kulturowa” w postaci wypeĜniania ilustracji wĜaıciwymi dla danego jözyka/ kraju przykĜadami moŏe byä trudna dla zachowania harmonijnej caĜoıci, a ponadto spowoduje istotne problemy z zakresu prawa autorskiego.

Rysujâ siö inne moŏliwoıci: 1) pisanie podröczników „krajowych”, opartych na lokalnych realiach podobnie jak to ma miejsce w przypadku ksiâŏek amerykaĞskich (tu godny uwagi jest podröcznik Bogdana Wojciszke, 2011); 2) powstawanie zespoĜowych prac miödzynarodowych oraz 3) ewolucja dotychczasowych podröczników przez rozszerzenie ich perspektywy kulturowej.

Analiza zmian, jakie dokonaĜy siö w ciâgu ostatnich 10 lat, pokazuje, iŏ to ostatnie rozwiâzanie (3), jest coraz czöıciej realizowane. Siögnijmy raz jeszcze do przykĜadu podröcznika Psychologia spoĞeczna. Polski przekĜad z roku 1997 oparty jest na pierwszym wydaniu amerykaĞskim z roku 1994. W ciâgu zaledwie dziesiöciu lat miödzy tâ pierwszâ publikacjâ a kolejnymi wydaniami (III – 1999; IV – 2003; V – 2004), z których piâte zostaĜo wznowione jako polskie drugie (Aronson, Wilson, Akert, 2006), zaszĜy bardzo powaŏne zmiany w zakresie uwzglödniania kulturowych uwarunkowaĞ zachowaĞ spoĜecznych. Co prawda wspomniane wczeıniej karaluchy nadal zachowujâ swe miejsce w eksperymencie wyjaıniajâcym zjawisko facylitacji spoĜecznej ludzi (czyli podwyŏszonego poziomu wykonywania zadaĞ Ĝatwych przy obecnoıci innych osobników oraz hamujâcego wpĜywu ich obecnoıci przy wykonywaniu zadaĞ trudnych), jednak poziom zmian jest bardziej istotny.

Oto, jak komentujâ je sami autorzy we wstöpie do trzeciego wydania: Aby rozumieä zachowanie w kontekıcie spoĜecznym,

Z kolei w przedmowie do piâtego wydania amerykaĞskiego/drugiego polskiego, w paragrafie Zintegrowane ujøcie zagadnieĠ kultury i pĞci, czytelnik przygotowany jest do tego, ŏe w kaŏdym rozdziale podröcznika znajdzie zagadnienia, które przeĜamujâ siö przez róŏnorodnoıä kulturowâ i rodzajowâ.

A zatem, znajdujemy w tym najnowszym podröczniku takie tematy, jak: x kultura a atrybucje; x kultura a kanaĜy komunikacji niewerbalnej; x kultura a ukryte teorie osobowoıci; x kultura, kierowanie wraŏeniami i stawianie siö w lepszym ıwietle; x kultura a dysonans spoĜeczny; x róŏnice kulturowe w próŏniactwie spoĜecznym; x kultura a miĜoıä; x róŏnice kulturowe w zachowaniach prospoĜecznych; x agresja a kultura.

Podobne tendencje sâ Ĝatwo dostrzegalne w profilu publikowanych artykuĜów w takim prestiŏowym periodyku psychologii spoĜecznej jak Journal of Personality and Social Psychology. Od poĜowy lat 90. problematyka róŏnic kulturowych znalazĜa tam staĜe i wyraziste miejsce, wpĜywajâc z kolei na zawartoıä nowych wydaĞ podröczników.

Wskazane zmiany cieszâ psychologa kulturowego utoŏsamiajâcego siö z dyscyplinâ, której znaczenie i prestiŏ gwaĜtownie rosnâ. Nie oznacza to jednak, ŏe psychologia spoĜeczna staĜa siö na tyle kulturowo osadzona, iŏ zbödne juŏ jest wydawanie podröcznika Kulturowych ram zachowaĠ spoĞecznych.

Lektura ostatniego wydania „Aronsona” (Aronson, Wilson, Akert, 2006) przekonuje, ŏe kulturowe odnoıniki odgrywajâ rolö rozszerzeĞ („ciekawostek”) wzbogacajâcych dotychczasowy przekaz, a nie oznaczajâ zmiany perspektywy stawiajâcej zróŏnicowanie kulturowe w centrum zainteresowaĞ; brak im teŏ wspólnej, przejrzystej interpretacji, wymagajâcej innych kompetencji niŏ zasoby psychologa spoĜecznego.

O tej książce i sobie samym oczami autora

musimy uwzglödniaä wpĜywy kultury i pĜci. Zamiast dodawaä osobny rozdziaĜ uwzglödniajâcy te waŏne tematy, przedstawiamy je w kaŏdym rozdziale, tam gdzie okaŏe siö to potrzebne. W wielu wiöc miejscach zajmujemy siö wspaniaĜâ róŏnorodnoıciâ ludzkoıci, przedstawiajâc badania dotyczâce odmiennoıci pochodnych wzglödem kultur, ras i rodzajów (1999, XXI–XXII).

Podröcznik mojego autorstwa realizuje dwie funkcje.

Po pierwsze, przedstawia próby pomiaru i interpretacji kultur w jözyku psychologii. SĜuŏâ temu rozdziaĜy poıwiöcone wymiarom kulturowym (2–5, 7–9), a wiöc tytuĜowym ramom zachowaĞ spoĜecznych.

Po drugie, podejmuje problematykö kulturowych uwarunkowaĞ jednostkowych procesów psychicznych

XXIII

XXIV

Wprowadzenie

(wĜasnego ja, toŏsamoıci) oraz dynamiki interakcji miödzykulturowej (rozdz. 6, 11–14).

Podröcznik jest pisany z myılâ o studentach podejmujâcych kurs o nazwie odpowiadajâcej jego tytuĜowi. Niewykluczone jednak, ŏe Kulturowe ramy zachowaĠ spoĞecznych (KRZS) sâ neologizmem akademickim nieznanym poza kilkoma wydziaĜami/instytutami, w których kurs ten wprowadziĜem; w zwiâzku z tym naleŏy zasiög potencjalnych odbiorców znacznie rozszerzyä. W tym stanie rzeczy ambicjâ autora jest dotarcie do nauczycieli akademickich i studentów pracujâcych na pograniczu psychologii i nauk o kulturze, czyli do wszystkich nauk spoĜeczno-humanistycznych, gdzie podröcznik ten moŏe byä zarówno gĜównym ōródĜem informacji, jak i peĜniä funkcje pomocnicze.

KRZS pisane sâ z myılâ o studentach. Dlatego jözyk, w którym zwracam siö do czytelnika, ma byä bezpoıredni, przyjazny mu. Ilustracje, przykĜady i ramki majâ peĜniä funkcje przybliŏajâce i uĜatwiajâce zrozumienie zjawisk odlegĜych kulturowo od doıwiadczeĞ polskiego czytelnika. Pragnö ze wszech miar unikaä formy, która czyniĜaby z tej ksiâŏki „cegĜö”: równie ciöŏkâ co nudnâ. Zabieganie o czytelnika nie powinno jednak odbyä siö kosztem spĜycania i upraszczania problematyki. Czy udaĜo mi siö wybraä tö drogö ırodka, przekonam siö wkrótce.

Proszö przeto tych, którzy wziöli ten podröcznik do röki, o podzielenie siö z autorem swoimi uwagami.

Pomogâ mi one udoskonalaä go w przyszĜoıci.

Oprócz tego, ŏe ksiâŏka odgrywa rolö podröcznika, jest ona równieŏ pierwszym w literaturze polskiej pogĜöbionym przedstawieniem psychologii miödzykulturowej. Moŏe wiöc staä siö lekturâ nie tylko tych, którzy muszâ jâ przestudiowaä do egzaminu, lecz wzbudziä zainteresowanie tych, którzy czytajâ dla przyjemnoıci. I jeszcze jedna charakterystyka ogólna KRZS. Nie jest to tylko podröcznik zdajâcy sprawö z tego, czym jest dzisiejsza psychologia miödzy/kulturowa, lecz takŏe wyraōna propozycja autorska, jak tö psychologiö uprawiaä.

Okres powstawania ksiâŏki: 3 – 10 – 30 lat i wiöcej. Trudno czasami okreıliä, w jak dĜugim okresie powstawaĜa dana ksiâŏka. Jeıli wziâä pod uwagö ostateczny okres pisania tego, co znajduje siö miödzy okĜadkami, oznacza to w moim przypadku okres trzech ostatnich lat. W semestrze jesienno-zimowym 2004/2005 przebywaĜem na urlopie sabatycznym na Université de Nancy-2 (Francja, Lotaryngia) i tam powstaĜy pierwsze rozdziaĜy i zröby caĜoıci. Jestem wdziöczny Uniwersytetowi w Nancy, a szczególnie moim kolegom Aleksandrowi Kurcowi oraz Michelowi MusioĜowi za stworzenie sprzyjajâcych warunków do pracy na ich uczelni. Rzecz raz rozpoczöta i potwierdzona umowâ z Wydawnictwem

Naukowym PWN zmierzaĜa systematycznie ku koĞcowi, rozrastajâc siö jednak znacznie w stosunku do pierwotnych zamierzeĞ.

W szerszej i bardziej realistycznej perspektywie, ksiâŏka w obecnej postaci powstaĜa w wyniku 10-letnich wykĜadów prowadzonych w latach 1998–2008 na kierunku Psychologii Stosunków Miödzykulturowych SWPS, a takŏe na Uniwersytecie GdaĞskim i we WrocĜawiu, na wydziale zamiejscowym SWPS. Biorâc pod uwagö wznowienie ksiâŏki w 2022 roku, okres powstawania i uŏywania KRZS naleŏy rozciâgnâä na ponad 20 lat. W trakcie tego okresu miaĜ miejsce proces akumulacji informacji i doıwiadczeĞ dydaktycznych. Bez setek studentów, którzy sĜuchali wykĜadu i czytali go z folii, a nastöpnie z prezentacji w PowerPoint, ksiâŏka ta nigdy nie powstaĜaby. Jestem Wam wdziöczny za wspólnie spödzone godziny. MiĜo mi bödzie, jeıli absolwenci „miödzykulturówki” zechcâ do niej zajrzeä nie z obowiâzku egzaminacyjnego, lecz jako do pamiâtki akademickiej z okresu studenckiego oraz tekstu pomagajâcego w Waszej dzisiejszej pracy zawodowej.

Spoıród wszystkich studentów najbardziej jestem wdziöczny moim wspaniaĜym magistrantkom.

W liczbie ponad 200 realizowaĜyıcie bardzo interesujâce projekty badawcze na wszystkich dosĜownie kontynentach: od Indonezji i Japonii, przez Chiny, Wietnam, Indie, caĜâ Europö, po Amerykö PóĜnocnâ, Meksyk i Ekwador. Wyniki tych prac okazaĜy siö na tyle interesujâce i dojrzaĜe, ŏe istotnie wzbogaciĜy zawartoıä tej ksiâŏki; znajdziecie w niej swe nazwiska, jesteıcie jej wspóĜautorkami.

Wreszcie, najdĜuŏszy i najbardziej realistyczny okres powstawania tej pracy to poĜowa mego ŏycia, kiedy jestem psychologiem miödzy/kulturowym.

Na przestrzeni tych lat zapisywaĜem osobiste doıwiadczenia odmiennoıci kulturowych na róŏnych kontynentach. Sâ one rozsiane w licznych „ramkach”, w jakie obfituje kaŏdy z 14 rozdziaĜów. W okresie tym, uczâc studentów w Nigerii, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i w wielu krajach UE, uczyĜem siö jednoczeınie jako psycholog miödzykulturowy, czösto mimowolnie uczestniczâc w nieprzewidzianych sytuacjach, zwanych incydentami krytycznymi. Skupiajâ one jak soczewka istotö róŏnic miödzy/kulturowych.

Kim sâ obecni i przyszli psychologowie miödzykulturowi? W swojej ksiâŏce poıwiöconej biografiom ludzi, którzy zaznaczyli siö w badaniach na przeciöciu kultury i psyche, Michael Bond (1997, 2002) zaznacza, ŏe sâ to bâdō osoby wywodzâce siö ze ırodowiska wielokulturowego, bâdō teŏ ŏycie uczyniĜo ich Odyseuszami (tak okreıla sam siebie Harry Triandis, Grek z pochodzenia, Amerykanin z wyboru; Triandis, 2002, 2015).

Wprowadzenie

Ramka 0.2.

Autor o sobie samym, czyli jak i dlaczego zostaĜem psychologiem miödzy/kulturowym Dla osób, które zdecydowaĜy siö zakupiä tö ksiâŏkö lub wziâä jâ do röki w zwiâzku ze studiowaniem psychologii miödzy/kulturowej, interesujâce moŏe byä poznanie autora, który kryje siö za stronami i rozdziaĜami tej pracy. Taka autoprezentacja nie jest zbyt czösto spotykanâ praktykâ, ale w przypadku rzadkiej dziedziny psychologii, którâ reprezentujö, uzasadniona jest niebanalnym pytaniem: Co powoduje, őe czĞowiek wybiera takie niecodzienne podejijcie do refleksji teoretycznej i studiowania innych ludzi? (patrz Bond, 1997, 2002). W kolejnych rozdziaĜach bödö przedstawiaĜ innych psychologów pracujâcych na pograniczu kultury i psychologii; a zacznö od siebie.

Jedno z podstawowych zaĜoŏeĞ socjologii i psychologii nauki gĜosi, ŏe okreılona tematyka badawcza oraz ludzie jâ realizujâcy sâ produktem sytuacji spoĜecznych stwarzajâcych potrzebö dla takiej dziaĜalnoıci. W przypadku psychologów miödzykulturowych owym ōródĜem sâ przede wszystkim wĜasne doıwiadczenia wpisane w ŏyciorys: pochodzenie z tzw. rodziny mieszanej etnicznie czy religijnie; migracja; dzieciĞstwo i mĜodoıä spödzone w sâsiedztwie wieloetnicznym. Swoistâ sublimacjâ trudnoıci emocjonalnych przeŏywanych w takich warunkach i stawianych sobie pytaĞ staje siö póōniejsza twórczoıä.

W moim przypadku podstawowâ rolö odegraĜ dĜugi, 14-letni okres (1977–1990) spödzony poza Polskâ: pierwsze siedem lat w Nigerii w Afryce Zachodniej oraz drugi równie dĜugi etap w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. W Nigerii pracowaĜem na Uniwersytecie w Jos, bödâc mĜodym wykĜadowcâ. UczyĜem studentów psychologii takiej, jakâ poznaĜem w Polsce oraz jakâ pospiesznie przyswajaĜem na miejscu z podröczników amerykaĞskich.

WokóĜ toczyĜo siö ŏycie, które nie przystawaĜo ani do egzystencji autorów tej akademickiej psychologii, ani do „osób badanych”, uczestników eksperymentów, na podstawie których ci pierwsi tworzyli bâdō sprawdzali swe teorie. Trudno byĜo wiöc pozostaä ılepym i gĜuchym na te rozbieŏnoıci. Prödzej czy póōniej nastöpuje uıwiadomienie, ŏe psycholog afrykaĞski musi orientowaä siö w materii stosunków miödzy grupami etnicznymi oraz rozumieä relacje w rodzinach poligamicznych, a wiöc zjawiska, które dla kolegów z Ameryki lub Europy pozostajâ antropologicznâ egzotykâ.

W Ameryce PóĜnocnej pracowaĜem na kilku uczelniach, ale byĜem teŏ emigrantem (landed immigrant), jak miliony Polaków i przedstawicieli

innych nacji; moje ŏycie miaĜo wiöc niewiele wspólnego z pobytem w Ameryce wielu kolegów, którzy od dziesiöcioleci przyjeŏdŏajâ do tej mekki psychologów na dĜuŏsze staŏe bâdō krótsze konferencje. PoznaĜem ŏycie emigrantów nie tylko jako badacz, lecz i doıwiadczyĜem go na sobie samym jako jednostka i czĜonek spoĜecznoıci.

Moje ŏycie osobiste i rodzinne zostaĜo wówczas na zawsze naznaczone przez trudnâ dwukulturowâ kondycjö.

Przytoczone doıwiadczenia dotyczâ jednak ŏycia dorosĜego. Patrzâc na 20-latków wybierajâcych studia z psychologii miödzykulturowej, w ich ŏyciorysach czösto odnajdujö pobyty z rodzicami „na placówkach” zagranicznych lub inne trwale zapisane doıwiadczenia dwu- lub wielokulturowoıci z lat dzieciĞstwa. SkĜonny jestem wiöc sâdziä, ŏe okres krytyczny dla rozwoju póōniejszych zainteresowaĞ i pasji tâ dziedzinâ psychologii zaczyna siö wczeıniej niŏ studia.

W moim ŏyciu brak jest wczesnych, dzieciöcych wyjazdów zagranicznych (na te z wyboru nie byĜo moŏliwoıci, a te z przymusu mnie ominöĜy); nie pamiötam, by dla kogokolwiek w rodzinie pierwszym jözykiem byĜ inny niŏ polski, a wszyscy znani mi bâdō nieznani krewni (oprócz mitycznej praprababki Francuzki) sâ nierozerwalnie od wieków zwiâzani z terenem dzisiejszego województwa mazowieckiego. Czyli hipoteza formatywnego wpĜywu kulturowej heterogenicznoıci zupeĜnie siö nie sprawdza. A jednak...

Moje dzieciĞstwo przebiegaĜo na skrzyŏowaniu dwóch bardzo odmiennych i dramatycznie skonfliktowanych kultur, powodujâc trudnoıci – jestem to dziı w stanie stwierdziä z przekonaniem – nie mniejsze, niŏ gdybym spödziĜ je w innym kraju. W domu rodzinnym i w jego bezpoırednim spoĜecznym zapleczu obowiâzywaĜa kultura epoki minionej, która dla mnie nigdy nie istniaĜa realnie. ByĜa to przeszĜoıä „przedwojenna”: II Rzeczypospolitej oraz czasów wczeıniejszych, kiedy to rodzina naleŏaĜa do warstw uprzywilejowanych materialnie i statusowo. Rodzina zostaĜa w trakcie wojny i zaraz po niej pozbawiona wszystkiego, na czym opieraĜ siö jej byt, toŏsamoıä i poczucie wartoıci. Od zawsze wiedziaĜem, ŏe winnym tego stanu rzeczy byĜ komunizm, ustrój polityczny PRL, na który przypadĜo moje dzieciĞstwo. W domu przeŏywano gĜöbokie poczucie krzywdy, upokorzenia i kategorycznie odrzucano komunizm, jako ustrój niemoralny oraz przestöpczy.

XXV

XXVI

Wprowadzenie

SpotykaĜem w dzieciĞstwie ludzi naleŏâcych ıwiata, który skoĞczyĜ siö raptem 10 lat wczeıniej a wydawaĜ mi siö epokâ dawno minionâ.

PrzeszĜoıä dawnych dobrych czasów odŏywaĜa w trakcie wakacji spödzanych we dworku (nad Liwcem). Przed oczami przesuwali siö przedwojenni ministrowie, ubrani w pĜócienne trzyczöıciowe garnitury, z dewizkami w kamizelkach, w getrach na nogach, opierajâcy siö w trakcie przechadzek po parku na laskach inkrustowanych koıciâ sĜoniowâ; grali oni w wista lub w brydŏa i rozmawiali o sprawach, z których nic nie rozumiaĜem: jak walczyæ z komunizmem. Obok, na tej mazowieckiej wsi pozbawionej elektrycznoıci i z powszechnie panujâcym analfabetyzmem oraz zabobonem spotykaĜem zupeĜnie innych ludzi. Stare kobiety, w których opowiadaniach pojawiaĜy siö nader realistycznie straszâce duchy i diabĜy. Rówieıników, z którymi graĜem w piĜkö, choä nie naleŏaĜo, gdyŏ byĜy to – mówiâc jözykiem Gombrowicza i czĜonków mojej rodziny – dzieci parobków. ByĜy to dopeĜniajâce siö czöıci odchodzâcej w przeszĜoıä epoki.

GĜówny nurt ŏycia kraju w latach 50. i 60. ujöty byĜ w kleszcze komunizmu. Moje najwczeıniejsze i przeraŏajâce zapisy pamiöciowe dotyczâ: wielkiego obrazu Stalina w kolorach czerwieni i czerni, jaki pokrywaĜ po ımierci UmiĜowanego Wodza ıcianö jednej z sâsiednich kamienic w ěodzi; strzaĜów oddanych w naszym kierunku przez KBW, gdy jechaliımy samochodem z demobilu na majówkö w podĜódzki lasek, bez koniecznej – jak siö okazaĜo – przepustki; ponawiajâcych siö gróōb aresztowania ojca. Na co dzieĞ ŏycie nasze toczyĜo siö w kamienicy, której oficyna i parter zamieszkiwane byĜy przez mieszaninö rodzin alkoholicznych i przestöpczych a front, zwĜaszcza na pierwszym piötrze, przez tych „lepszych”. İwiat podwórka i rynsztoka, jaki wypĜywaĜ bulgoczâc z naszej nieskanalizowanej kamienicy, bödâc doskonaĜym strumykiem do puszczania Ĝódek z papieru, byĜ tyleŏ atrakcyjny, co dla mnie zamkniöty. Mogli siö w nim bawiä tylko chuligani i bikiniarze, a nie chĜopiec z dobrego domu. W mieszkaniu rodzinnym w tejŏe Ĝódzkiej kamienicy, jakŏe odbiegajâcej od „przedwojennego splendoru”, patrzyli na mnie z portretów antenaci, jedyna „ŏywa” pamiâtka po tym, co odeszĜo. We wtorki rozmowa przy stole toczyĜa siö po francusku, dla przywrócenia klimatu przedwojennego salonu z Al. Jerozolimskich i utrwalenia dziedzictwa wywodzâcego siö od mej praprababki Francuzki, jedynej niepolskiej postaci w rodzinnej genealogii.

W tym teŏ jözyku dziadkowie czytali powieıci, i choä szkoĜy koĞczyli w gimnazjach carskich, z demonstracyjnâ niechöciâ reagowali na moje proıby: „Pomóŏcie mi z tym rosyjskim”.

Pamiötam ojca nasĜuchujâcego codziennie poprzez trzaski i zagĜuszanie Radia Wolna Europa, argumentujâcego z wypiekami, ŏe jedyna nadzieja w Janie Nowaku-JezioraĞskim i Stefanie kardynale WyszyĞskim, a nie w GomuĜce, który wĜaınie powróciĜ do wĜadzy i budziĜ nadzieje wielu.

W tym czasie uczyĜem siö juŏ w szkole, ŏe Polskâ przedwojennâ zawiadywali obszarnicy i burŏuje – wyzyskiwacze ludu pracujâcego miast i wsi; ŏe byĜ to kraj rzâdzony przez sanacyjnâ klikö PiĜsudskiego, zdrajcö klasy robotniczej i wroga Zwiâzku Radzieckiego. OdcinaĜem siö wiöc od mojego dziadka obszarnika (w rzeczywistoıci ziemianina-farmera sprawnie zawiadujâcego 300-hektarowym gospodarstwem), doprowadzajâc ojca do wybuchów niekontrolowanej pasji.

Komunistyczna szkoĜa i postziemiaĞska (szlachecka) rodzina byĜy to dwie rzeczywistoıci jawnie wrogie, antagonistycznie odsâdzajâce siö od czci i wiary. Czyŏ moŏna wyobraziä sobie wiökszy dyskomfort psychiczny dla dziecka i dojrzewajâcego chĜopaka? Jak wybrnâä z tej sytuacji bez wyjıcia? Nie trzeba wyjeŏdŏaä gdzieı daleko za granicö, by doıwiadczyä konfliktu kulturowego o podobnym nasileniu.

Moje rozwiâzanie byĜo nieıwiadomym (poczâtkowo) powielaniem drogi Gombrowicza: groteska, pastisz, ostra satyra na wszystko, co otacza dokoĜa: Ludzie po obu stronach ijwiata, w którym őyjø, sä ijmieszni, robiä miny i wypowiadajä konwencjonalne, koturnowe kwestie, sä aktorami komediowymi na scenie, choæ towarzyszy im niezĞomne przeijwiadczenie, őe őyjä autentycznie i bardzo powaőnie.

W möskim I Liceum im. M. Kopernika (jednym z najlepszych w kraju) zamykaliımy w trakcie „duŏej przerwy” drzwi naszej klasy, a moi koledzy skandowali: WiesĞaw, WiesĞaw. – StawaĜem wiöc za podium, a uspokoiwszy entuzjazm tĜumu wykrzywiaĜem twarz i nastrajaĜem gĜos, który, zdaje siö, dobrze imitowaĜ przywódcö partii i narodu: Towarzysze i obywatele, ludu pracujäcy robotniczy ĝodzi... Imperialiijci, odwetowcy zachodnio-niemieccy i rewanőyijci wszelkiej maijci, podsycani przez reakcyjne elementy sanacyjnej emigracji däőä do rewizji naszych odwiecznych piastowskich granic na Odrze i Nysie ĝuőyckiej, nikczemnie podőegajäc miĞujäce pokój kraje wspólnoty socjalistycznej do wybuchu wojny nuklearnej...

Wprowadzenie

W trakcie lekcji, na tylnych Ĝawkach, dawaĜo siö sĜyszeä: PrzebiĞbyij pikiem i leőä bez jednej... – Boski, dajcie juő spokój chĞopcy, bo odbiorø wam karty – wypominaĜa goĜöbiego serca nauczycielka jözyka polskiego.

To byĜa powtórka z Ŏeromskiego i Gombrowicza.

W domu, podczas prywatki strzelaliımy z wiatrówki do portretów antenatów...

Ot, trudne dzieciĞstwo na styku dwóch kultur i agresywna zabawa jako kontestacja ich obu.

Ale na szczöıcie, na dĜuŏszâ metö daĜo mi to takŏe impuls poznawczy, relatywizujâcy. Kultury sâ konwencjami, grami, które ludzie prowadzâ, chcâc

nadaä swemu ŏyciu powagö i sens. Pasja badawcza odkrywania obu stron tego dylematu – zautomatyzowanych skryptów oraz deklarowanych wartoıci jest istotâ psychologii miödzykulturowej.

Zanim jednak doszedĜem do tego poziomu refleksji, trzeba byĜo wiele siö uczyä. MiaĜem szczöıcie spotkaä wybitnych nauczycieli. Poczâtkowo byli to socjologowie kultury: Antonina KĜoskowska i Zygmunt Bauman. Potem moim mistrzem akademickim zostaĜ Janusz Reykowski; a resztö dopisaĜo samo ŏycie, przede wszystkim w Afryce (Nigeria) i w obu krajach Ameryki PóĜnocnej.

İledzâc poczâtek drogi ŏyciowej moich magistrantek, skĜonny jestem dodaä coı, co moŏna nazwaä potrzebä eksploratorskä. Dziı nie moŏna juŏ byä „odkrywcâ” nieznanych lâdów i zamieszkujâcych je „egzotycznych” ludów. İwiat jest wciâŏ jednak peĜen róŏnych przepisów na ŏycie, które moŏna poznaä, bödâc wraŏliwym kulturowo podróŏnikiem. Sâ ludzie, dla których ten typ poznania przez doıwiadczenie osobiste (nieraz bliskie ekstremalnemu) jest gratyfikujâcy. Mam wraŏenie, ŏe sam siö do nich zaliczam: wielokrotnie w latach, gdy siĜy fizyczne czĜowieka wydajâ mu siö nieograniczone, w dâŏeniu do poznania ekscytujâcej nowoıci kulturowej ocieraĜem siö o moŏnoıä utraty ŏycia. Osobom, które chciaĜyby w tym miejscu dowiedzieä siö nieco wiöcej o autorze, który kryje siö za swym tekstem, polecam ramkö 0.2 a takŏe publikacjö popularno-podróŏniczâ (Boski, 2015).

Podziökowania i dedykacje. Do powstania tak obszernej ksiâŏki przyczyniĜo siö wiele instytucji i osób, którym pragnö w tym miejscu podziökowaä.

Rozpocznö od ekipy Wydawnictwa Naukowego PWN. Szczególne podziökowania chciaĜbym zĜoŏyä Pani Dyrektor Pionu Publikacji Akademickich i Naukowych Annie Szemberg oraz Pani Redaktor Naczelnej Redakcji Nauk SpoĜecznych Joannie Marek-Banach za podjöcie decyzji o wydaniu mojej ksiâŏki, za pieczö sprawowanâ nad caĜym projektem, troskö, dbaĜoıä i nieustanne dâŏenie do perfekcyjnego przygotowania mojej pracy do druku.

Matkâ II wydania jest pani redaktor Aleksandra MaĜek, z którâ intensywnie wspóĜpracowaliımy przez ostatnie dwa lata. Dziökujö takŏe wszystkim innym osobom z Wydawnictwa zaangaŏowanym w prace nad mojâ ksiâŏkâ.

Z inicjatywy WN PWN recenzentami wydawniczymi I wydania ksiâŏki byli znakomici psychologowie, Profesorowie Bogdan Wojciszke i Adam Frâczek. To ich krytyczne uwagi spowodowaĜy, ŏe wpro-

wadziĜem wiele zmian i mam nadziejö, iŏ wersja ostateczna KRZS jest znacznie doskonalsza niŏ pierwotny rökopis. Dziökujö PSPS za rekomendacjö Stowarzyszenia dla tej ksiâŏki.

WspominaĜem juŏ o studentach, z powodu których i dla których KRZS powstawaĜy w obu wydaniach: od poczâtkowych folii, przez prezentacje PowerPoint i ich ksero, po „zĜamane” rozdziaĜy, bliskie tym, które znajdzie czytelnik na kolejnych stronach. Mam nadziejö, iŏ miödzy wersjâ poczâtkowâ a ostatecznâ dokonaĜ siö ogromny postöp i zachöcam studentów, którzy zapoznawali siö z pierwocinami tej pracy jeszcze w XX wieku, a dziı sâ dojrzaĜymi psychologami, do lektury Ĝâczâcej elementy nostalgii i zapotrzebowania na solidnâ wiedzö.

Bardzo pomogĜa mi takŏe moja macierzysta Uczelnia. Dziöki Uniwersytetowi SWPS w osobach rektora profesora Andrzeja Eliasza a potem profesora Romana Cieılaka, otrzymaĜem dofinansowanie zarówno w 2009 jak i w 2021 roku. Pragnö równieŏ podziökowaä Wydawnictwu Uniwersytetu SWPS (dawna Academica) w osobie Pana Redaktora Andrzeja ěabödzkiego za pomoc zwĜaszcza przy pierwszej edycji ksiâŏki.

Przez wszystkie lata pisania ksiâŏki towarzyszyĜa mi pomoc, zainteresowanie i zrozumienie rodziny: najbliŏszej i dalszej. Osoby, które dzieli ponad 90 lat róŏnicy, wiedziaĜy, ŏe „tata”, „mâŏ”, „brat”, „stryjek”, „siostrzeniec”, „ziöä” pisze ksiâŏkö. Wszyscy mi kibicowali i dopytywali: „Kiedy skoĞczysz?” W tym pytaniu zawieraĜy siö dwa pragnienia: abym miaĜ dla nich wiöcej czasu i aby moje dzieĜo odniosĜo sukces.

Wszystkim Wam, moi Kochani, dziökujö, w szczególnoıci zaı dedykujö Kulturowe ramy zachowaĠ spoĞecznych: x Synom: Julkowi, Jankowi i Mironowi, zanurzonym od urodzenia, a wiöc bez swej woli, w ıwiecie miödzykulturowym; aby staĜ siö ich ıwiatem z wyboru;

XXVII

XXVIII

Wprowadzenie

x Mej ŏonie MaĜgosi, z którâ ıwiat ten staramy siö wspólnie zrozumieä i wprowadzaä weĞ naszâ córkö Haniö (dziı studentkö psychologii na Uniwersytecie SWPS) i syna Witka, przy nieustannej odciâŏajâcej pomocy jej Dziadków; x Bratu Tomkowi, profesorowi geologii, którego portugalska rodzina w Brukseli jest ilustracjâ wielokulturowego Yes we can, a moi bratankowie – Ines,

Alexander i Anna-Matylda – to mĜodzi ıwiatowcy, mówiâcy biegle w siedmiu jözykach; x Pamiöci moich Rodziców, Juliusza i Krystyny Boskich, którzy byä moŏe patrzâ dziı na ten ıwiat z „okna domu Ojca”.

Warszawa, marzec 2009–listopad 2021

Postscriptum.

Psychologia międzykulturowa wobec inwazji na Ukrainę Pierwsze wydanie podręcznika Kulturowe ramy zachowań społecznych, opublikowane w 2009 roku, zostało z dużym uznaniem przyjęte przez środowisko naukowe. Wkrótce po wydaniu publikacja otrzymała Nagrodę Teofrasta i tytuł najlepszej książki psychologicznej oraz nagrodę im. Władysława Witwickiego. Intensywny rozwój dyscypliny i przyrastająca liczba przeprowadzonych badań naukowych przyniosły potrzebę przygotowania zaktualizowanego i poszerzonego wydania podręcznika, które oddajemy do rąk Czytelników, licząc że spełni on pokładane nadzieje.

Struktura czternastu rozdziałów została utrzymana, a zmiany w ich kolejności mają znaczenie wyłącznie kompozycyjne. Ważniejsze, że nowy materiał stanowi 45% korpusu II wydania, powiększając objętość tomu.

Nie są to jednak elementy, na które chciałbym zwrócić uwagę Czytelnika sięgającego po KRZS na półce księgarni bądź biblioteki.

Tym, co wydaje mi się szczególnie ważne w przypadku kategorii książek należących do nauk społecznych (a KRZS tu się mieści), jest relacja między ich zawartością a aktualnymi wydarzeniami świata społecznego, które dzieją się równolegle z procesem czytania.

Według mej pamięci, wydanie I nie było zbieżne czasowo z jakimiś szczególnymi wydarzeniami w świecie, do których by się odnosiło. Pod tym względem okoliczności historyczne wydania II są zasadniczo różne.

Książka ukazuje się w dwa lata od nastania pandemii Covid-19, której liczba ofiar przekroczyła 6 milionów, zmieniając jednocześnie styl codziennego funkcjonowania całych społeczeństw. Nasze działania w pracy i poza nią przybrały postać online. Tego ludzkość uprzednio nie doświadczyła.

Gdy wydawać się mogło, że epidemia wygasa, w końcu lutego 2022 wybuchła wojna Rosji przeciw Ukrainie, jakiej, przynajmniej w Europie, nie znaliśmy od 1945 roku. Szok tych wydarzeń nasila się, gdy PWN wydaje kolejną edycję podręcznika psychologii międzykulturowej.

Piszę o tym dlatego, że w przypadku prac akademickich w naukach społecznych kontekst ich ukazania się może wpływać na sposób odczytania. Pragnę wspomnieć o dwóch zagadnieniach mogących ulec temu odmiennemu odczytaniu. Pierwsze wiąże się z badaniami międzykulturowymi, które wyraziście ukazują podobieństwa Polski i Rosji. Jak to możliwe? − zapyta zdziwiony, a nawet zaniepokojony Czytelnik, skoro pozycje obu krajów i ich obywateli są tak krańcowo różne: jedni są agresorami, a drudzy uruchamiają potencjał działań pomocowych na niespotykaną skalę? Książka stała się zamkniętą całością przed wybuchem wojny i odpowiedzi na to nurtujące pytanie Czytelnik w niej nie znajdzie. Ograniczmy się więc do lakonicznego stwierdzenia, że podobieństwo kulturowe Rosji i Ukrainy jest jeszcze większe, a nie uchroniło ono przed brutalnością noszącą znamiona ludobójstwa.

Drugie zagadnienie, zresztą nieodległe, to zaskoczenie związane ze skalą pomocowego zaangażowania Polaków przyjmujących uchodźców do domów, pod swój dach. Kontrastuje to wyraźnie z postawami rezerwy i niechęci wobec uchodźców z Bliskiego Wschodu w latach 2015−2016, a także w trakcie kryzysu na granicy polsko-białoruskiej pod koniec 2021 roku. Skąd aż taka zmiana? W zamkniętej książce nie ma odpowiedzi na to pytanie, ale zawiera ona materiał pozwalający na sformułowanie hipotez wyjaśniających. Orientacja humanistyczna, o której dużo w KRZS, jest potencjałem takich działań, wymagających jednak zaistnienia warunków uruchamiających. Te warunki wystąpiły w postaci paraleli do wydarzeń przeszłych tworzących zapis doświadczeń historycznych (np. powstańczych) Polaków.

Poza tymi odnośnikami to czasu realnego, który wyprzedził książkowy w punkcie startu, nowe wydanie KRZS jest systematycznym wykładem psychologii międzykulturowej. Tytułowe ramy to kulturowe mechanizmy różnorodnych zachowań i procesów psychicznych, znacznie wykraczających poza zakres psychologii społecznej. Książka ta promuje psychologię międzykulturową jako suwerenną dziedzinę wiedzy w rodzinie

Postscriptum. Psychologia międzykulturowa wobec inwazji na Ukrainę

nauk psychologicznych. Jest to pierwsza na naszym rynku książka polskiego autora, oparta na jego długoletnim doświadczeniu badawczym i dydaktycznym, i równie aktywnym udziale w międzynarodowym ruchu naukowym w obrębie tej dyscypliny.

Podręcznik realizuje dwie funkcje. Po pierwsze, przedstawia próby pomiaru i interpretacji kultur w języku psychologii. Po drugie, podejmuje problematykę kulturowych uwarunkowań jednostkowych procesów psychicznych (własnego ja, tożsamości) oraz dynamiki interakcji międzykulturowej.

Czytelnik znajdzie tu kompendium wiedzy na temat: Ekokulturowego modelu uwarunkowań psychiki i wpływu środowiska naturalnego na kształt życia zbioro wości je zamieszkujących oraz na psychologiczne wyposażenie jednostek będących członkami tych społeczności.  Psychologicznych wymiarów kultury poczynając od klasyków (Geert Hofstede), do bliższych nam czasowo kontynuatorów i krytyków (autorzy projektu GLOBE ).

Zagadnienia wartości jako atrybutów kultur w ujęciu Shaloma Schwartza oraz Ronalda Ingleharta.   Epistemologicznych wymiarów kultury – atrybucji przyczynowych, społecznych aksjomatów oraz światopoglądów, a także kultury myślenia oraz różnic epistemologicznych w kulturach Wschodu i Zachodu.  Tożsamości rodzajowej, kulturowej oraz problematyki stereotypów.  Charakterystyki Polski na kulturowej mapie Europy, czynników kulturotwórczych oraz wewnętrznych podziałów kulturowych.  Problematyki migracji i akulturacji – z nakreśleniem historii 200 lat polskiego wychodźstwa.  Idei wielokulturowości i etnorelatywizmu oraz ich realizacji w polityce społecznej i działalności edukacyjnej.

Ze względu na to, że relacjonowane badania nader często dotyczą światów kulturowych odległych od doświadczeń polskiego Czytelnika, intencją autora było przekazanie wiedzy za pomocą barwnego, przystępnego języka, okraszonego przykładami i ilustracjami kulturowej różnorodności ludzkości.