100965271

6SLV WUHĂFL

Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11

Wprowadzenie. Podstawy metodologiczne badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13

Przedmiot, cele badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Problemy i hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Koncepcja pracy. Stan badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13 19 23

Rozdział 1 U zarania dziejów prasy piotrkowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

29

Portret miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pierwociny prasowe. Gazety pisane (rękopiśmienne) i drukowane gazety ulotne . . . . . . .

Druki okolicznościowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rubryka Z Piotrkowa w „Kuryerze Polskim” 1729–1760 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pijarska oficyna drukarska w Piotrkowie w latach 1792–1801 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pierwsze czasopismo piotrkowskie – „Magazyn Literatury Polskiej” (1805) Maksymiliana J.P. Skóraszewskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Funkcje informacyjne szkolnych wydawnictw periodycznych 1829–1839 . . . . . . . . . . . . .

Bilans czasów. Od pierwocin prasowych do pierwszego czasopisma . . . . . . . . . . . . . . . . . .

29 31 34 38 42 44 48 51

Rozdział 2 Rozwój prasy piotrkowskiej w warunkach zaboru rosyjskiego.

Prasa w okresie gubernialnym 1867–1914 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

55

Warunki rozwoju piotrkowskiego rynku prasowego w latach 1867–1914 . . . . . . . . . . . . . .

Warunki polityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Warunki prawne. Cenzura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Warunki społeczno-kulturowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Warunki ekonomiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Warunki techniczne. Drukarnie. Dystrybucja prasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

55 55 56 61 63 64

6SLV WUHĂFL

5

Czytelnictwo prasy w Piotrkowie. Struktura publiczności prasowej. Preferencje czytelnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Udostępnianie prasy w księgarniach, bibliotekach i czytelniach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rozwój, zadania i specyfika prasy prowincjonalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Typologia prasy piotrkowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rozwój prasy piotrkowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Tydzień” (1873–1906) A. Porębskiego – M. Dobrzańskiego. Program, problematyka, znaczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dzieje wydawnicze „Tygodnia” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Redaktorzy i wydawcy „Tygodnia” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Program, idee, przemiany „Tygodnia” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Zmagania „Tygodnia” z cenzurą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Współpracownicy „Tygodnia” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Zawartość „Tygodnia”. Gatunki dziennikarskie i literackie w „Tygodniu”.

Korespondencje. Adresat. Problem przedruków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Zasięg oddziaływania, nakłady, dystrybucja, dodatki „Tygodnia” . . . . . . . . . . . . . . . . .

Znaczenie piotrkowskiego „Tygodnia” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wydawnictwa periodyczne stowarzyszeń piotrkowskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Prasa piotrkowska po 1905 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma Stronnictwa Postępowej Demokracji – „Echa Piotrkowskie” (1906–1909, 1910) i „Piotrkowianin” (1910) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma Narodowej Demokracji. „Ziemia Piotrkowska” (1907) i „Obserwator” (1912–1913) pod hasłem trzymania ręki na pulsie życia publicznego prowincji . . . . „Kronika Piotrkowska” (1910–1914) w duchu katolicko-narodowym . . . . . . . . . . . . .

Miesięcznik teologiczno-pasterski „Wiadomości Pasterskie” (1905–1907). Z myślą o ożywieniu duchowieństwa parafialnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kalendarze piotrkowskie. Rola popularnego nurtu wydawnictw periodycznych . . . . . . . . „Rocznik” (1871–1873, 1876) A. Porębskiego i jego kulturotwórcze oddziaływanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Funkcja dydaktyczna i popularyzatorska dziewiętnastowiecznych kalendarzy piotrkowskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kalendarze o funkcjach komercyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Prasa rosyjska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Uwagi o prasie piotrkowskiej pod zaborem rosyjskim w okresie gubernialnym (1867–1914) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6

66 72 75 79 81 83 83 85 87 89 91 93 97 99 100 104 105 110 117 123 128 128 136 139 141 144

Rozdział 3 Prasa piotrkowska w czasie pierwszej wojny światowej 1914–1918 . . . . . . . . . . .

147

Piotrków pod okupacją Austro-Węgier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Warunki funkcjonowania prasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Drukarnie piotrkowskie w czasie pierwszej wojny światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Typologia prasy piotrkowskiej okresu pierwszej wojny światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Prasa urzędowa okupacyjnych władz Austro-Węgier w Piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

147 149 151 152 155

6SLV WUHĂFL

Prasa polityczna pierwszej wojny światowej wydawana w Piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . .

Piotrków siedzibą centralnych władz Polskiej Organizacji Narodowej. „Wici” (1914) i „Ruch” (1914) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Nowiny” (1915) w funkcji agitacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Transmisja idei niepodległościowych do sfer włościańskich. Funkcje propagandowe „Chłopskiej Sprawy” (1913–1915) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Piotrkowski „Dziennik Narodowy” (1915–1939) pod auspicjami Naczelnego Komitetu Narodowego, w służbie idei legionowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Piotrkowskie „Wiadomości Polskie” (1914–1919) – najważniejszy organ Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego. Służba sprawie polskiej i idei Legionów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Inne wydawnictwa Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego Prasa wojskowa. Pisma legionowe i pisemka obozowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Goniec Polowy Legionów” (1915–1916) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma obozowe legionistów „Drut”, „Reluton” i inne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pismo żołnierza polskiego „Dekada” (1917) jako dodatek do „Wiadomości Polskich” Prasa ogólnoinformacyjna i społeczno-polityczna I wojny światowej w Piotrkowie . . . . . „Kronika Piotrkowska” (1910–1914) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Tydzień Piotrkowski” (1914) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Chwila Obecna” (1915) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Życie” (1915) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Piotrkowianin” (1915) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Odrodzenie” (1915–1916) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Głos Piotrkowski” (1916–1917) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Kalendarz-Informator na rok 1914” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma nielegalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Uwagi o piotrkowskiej prasie I wojny światowej pod okupacją Austro-Węgier . . . . . . . . .

174 186 188 188 189 191 198 198 199 200 201 204 205 208 210 211 212

Rozdział 4 Prasa piotrkowska w okresie międzywojennym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

215

Warunki rozwoju rynku prasowego w Piotrkowie Trybunalskim w latach 1918–1939 . . .

Warunki prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Warunki społeczno-polityczne, ekonomiczne, kulturalne i demograficzne . . . . . . . . .

Warunki techniczne. Drukarnie piotrkowskie w okresie międzywojennym . . . . . . . . Środowisko prasowe Piotrkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Konkurencja prasy wydawanej w innych ośrodkach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Typologia prasy piotrkowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kryterium częstotliwości wydawania prasy. Stabilność tytułów. Efemerydy . . . . . . . .

Kryterium zasięgu terytorialnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kryterium formuły wydawniczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Krąg odbiorców. Publiczność czytająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Funkcje prasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Właściciele i dysponenci. Status prawny prasy, poziom, język . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Geografia polityczna prasy piotrkowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

215 216 217 220 226 229 230 230 233 234 235 236 236 237

6SLV WUHĂFL

156 156 161 164 169

7

Prasa prawicowa. „Dziennik Narodowy” (1915–1939) i inne pisma . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Dziennik Narodowy” (1915–1939) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Gazeta Piotrkowska” (1921–1923) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „ABC Ziemi Piotrkowskiej” (1929–1933) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Prasa prawicowa obozu sanacji po 1926 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Inne pisma prawicowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Mutacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Prasa niezależna. „Głos Trybunalski” 1925–1938 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Prasa lewicowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Prasa ludowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Czasopisma specjalistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma fachowe, branżowe i reklamowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma literackie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Czasopisma satyryczno-humorystyczne i rozrywkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pismo religijne „Echo z Parzna” (1934) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ukraiński epizod prasowy w 1921 roku w Piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bilans prasy okresu międzywojennego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

239 239 243 244 245 247 248 252 256 264 266 267 270 277 282 282 285

Rozdział 5 Prasa piotrkowska dla młodego odbiorcy w latach 1914–1939 . . . . . . . . . . . . . . .

287

Czasopisma harcerskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Wiadomości Skautowe” (1916) pod hasłem Ojczyzna, Nauka, Cnota . . . . . . . . . . . . . „Trzeciak” (1918–1919) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Życie Harcerskie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma szkolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma szkolne okresu I wojny światowej i pierwszych lat niepodległości pod hasłem bycia szermierzami idei narodowej. „Razem” – na większą chwałę i pożytek Ojczyzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma szkolne w latach dwudziestych XX wieku. Od ideałów narodowych do ideałów państwowych. „Polot” i „Znicz” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Czasopisma szkolne w latach trzydziestych XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma organizacji młodzieżowych i stowarzyszeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Typologia pism młodzieżowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pisma młodzieżowe prawicowe z wpływami narodowymi. „Młoda Myśl” (1919) i „Orlę” (1923) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Prorządowa „Kolumna Młodolegionowa” (1934–1935) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wydawnictwa Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego dla młodzieży . . . . . . . . . . .

Wydawnictwa apolityczne dla młodego odbiorcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Uwagi o prasie dla młodego odbiorcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8

287 289 294 296 298

299 311 318 325 326 326 330 331 333 335

Rozdział 6 Prasa żydowska w Piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

339

Społeczność żydowska Piotrkowa Trybunalskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

339

6SLV WUHĂFL

Rozwój piotrkowskiej prasy żydowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Drukarnie żydowskie w Piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Typologia prasy żydowskiej w Piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tytuły prasy żydowskiej w Piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Piotrkowskie jednodniówki żydowskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Periodyki żydowskie drukowane w Piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Czytelnictwo warszawskiej prasy żydowskiej w Piotrkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

340 343 345 347 352 354 357 359

Rozdział 7 Funkcje prasy piotrkowskiej w XIX i XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

361

Funkcje prasy – kilka uwag teoretycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Funkcje popularyzacyjne prasy piotrkowskiej. Transmisja wartości, norm i wzorców . . .

Prasa w procesie komunikacji społecznej i literackiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

361 364 371

Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

385

Zestawienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

393

Zestawienie bibliograficzne tytułów prasy piotrkowskiej (1805–1939) . . . . . . . . . . . . . . . .

Drukarnie, zecernie, litografie w Piotrkowie w latach 1792–1939 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Twórcy prasy piotrkowskiej – wykształcenie, struktura zawodowa, związki z pismami innych ośrodków, funkcje pełnione poza prasą (wybór) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Udział stowarzyszeń piotrkowskich w wydawaniu periodyków, sprawozdań rocznych, druków okazjonalnych i inicjowaniu czytelnictwa w okresie gubernialnym (1867–1914)

393 411

418

Bibliografia (wybór) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

421

Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

431

Spis zestawień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

433

Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

435

Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

437

Indeks tytułów prasy piotrkowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

453

Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

459

6SLV WUHĂFL

412

9

1 8 ]DUDQLD G]LHMöZ SUDV\ SLRWUNRZVNLHM

3RUWUHW PLDVWD Łacińskie pojęcie genius loci odnosi się do miejsca odznaczającego się niezwykłymi cechami; o niektórych miastach, mających swą specyfikę, mówi się, że zawdzięczają ją jakiemuś niezwykłemu duchowi miejsca przenikającemu najbliższą przestrzeń. Czy do tego rodzaju miast należy Piotrków i na czym polega jego specyfika? Co przesądzało o jego odrębności w dawnych czasach? Warto kwestię tę rozważyć, sięgając po argumenty historyczne, pozwalające jednocześnie unaocznić, w jakich warunkach rosło, funkcjonowało przez wieki miasto przeniknięte duchem polityki i jak rodziło się w nim, kolebce polskiego parlamentaryzmu, zapotrzebowanie na informacje wszelakie, z czasem na prasę.

Piotrków należał do głównych ośrodków politycznych Rzeczypospolitej, nic więc dziwnego, że najdawniejsze druki zawierały wzmianki na temat wydarzeń z nim związanych. Położony centralnie w obrębie ziem Korony, odgrywał przez całe stulecia istotną rolę polityczną. Pełnił funkcje zjazdowe, sejmowe (1438–1567), elekcyjne, synodalne (1442–1628) i trybunalskie (1578–1792). Przez ponad 160 lat (1406–1567) był miastem, do którego najczęściej zwoływano zjazdy generalne. W 1438 roku odbył się w nim zjazd określony po raz pierwszy jako parlamentum generale. Tutaj w XV wieku miał miejsce pierwszy walny sejm koronny (1493), a w latach 1505–1567 obradowało 35 sejmów walnych. Zdaniem współczesnych historyków „w XVI wieku Piotrków był czymś w rodzaju sejmowej stolicy Polski. To właśnie z Piotrkowem łączą się nierozerwalnymi więzami początki parlamentaryzmu polskiego”1.

Piotrków zasłynął jako miejsce elekcji królów: małoletniego Władysława Warneńczyka (1438), Kazimierza Jagiellończyka (1445), Jana Olbrachta (1492), Aleksandra

1 Z. Anusik, Życie polityczne miasta w latach 1501–1578, w: Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego, pod red. B. Baranowskiego, Łódź 1989, s. 98.

Portret miasta

29

Jagiellończyka (1501), Zygmunta I (1506) i małoletniego Zygmunta Augusta (1529), którego królem uznano na sejmie jeszcze za życia jego ojca2.

Fragment Kroniki Marcina Bielskiego (ok. 1495–1575) stanowi ilustrację jednej z wielu elekcji – wyboru na króla Zygmunta I. Bielski pisze, iż „Po śmierci króla Aleksandra zjechali się nasi na sejm do Piotrkowa dla elekcyjej króla nowego, gdzie w dzień święty poczęcia p. Maryjej Zygmunt Kazimierzowic, wielki książę litewski, głogowski, opawski, na królestwo polskie zgodnie od wszystkich obran”3. Kronikarz utrwalił też fakt odbywania sejmów walnych, podając, iż „Lata 1547 Zygmunt król Polski sejm walny w Piotrkowie przez listy jako jest zwyczaj, na ś. Marcin położył; na którym postanowiwszy r. p. [Rzeczypospolitej] sprawy wszelakie około praw, obrony i innych rzeczy, których potrzebuje r. p [Rzeczpospolita]”4.

Inny kronikarz, Stanisław Orzechowski (1513–1566), tak opisał przebieg obrad jednego z sejmów: Skoro sejm złożył król Zygmunt August, posłowie i liczny senat do Piotrkowa za wyrokiem zjeżdżają; a ponieważ we zwyczaj było weszło, że nowych królów wobec witano: Janowi Sierakowskiemu, posłowi województwa sieradzkiego, zdano urząd powitania króla; który w kole posłów miał mowę do króla […]. Zygmunt August niewymuszonym, ale wolnym głosem dlatego od Polaków obrany na króla, iż jagiellońskie pokolenie dobrą zawsze miało o sobie otuchę sprawiedliwości i wojennej sławy, której trzymając się Polacy […] jego sobie także nad innych do rządu nad sobą po śmierci Zygmunta ojca upodobali5.

Po przeniesieniu sejmu do Warszawy gród stracił na znaczeniu politycznym, ale już w jedenaście lat później odzyskał wysoką rangę za sprawą utworzonego z inicjatywy króla Stefana Batorego w roku 1578 Trybunału Koronnego, najwyższego sądu szlacheckiego Rzeczypospolitej. Jego siedzibą był przemiennie Piotrków (rozpatrujący sprawy Wielkopolski i Mazowsza) i Lublin (orzekający w sprawach województw małopolskich). W latach 1578–1792, tj. przez 214 lat działalności trybunału (Iudicium Ordinarium Generale Tribunalis Regni), Piotrków przeżywał rozkwit gospodarczy. Innym źródłem znaczenia i powagi miasta był fakt, że w latach 1442–1628 toczyły w nim swe obrady synody prowincjonalne Kościoła, które były najwyższą kościelną władzą ustawodawczą w poszczególnych prowincjach. Odbyto ich łącznie osiemnaście6. Po czterech wiekach nastąpił jednak kres rozwoju Piotrkowa wiążący się z rozbiorem Polski. Miasto w 1793 roku po II rozbiorze znalazło się w zaborze pruskim pod panowaniem króla Prus Fryderyka Wilhelma. W 1815 roku Piotrków został włączony do Królestwa Polskiego połączonego unią personalną z Imperium Rosyjskim.

Przytoczone pokrótce fakty stanowią istotny kontekst historyczny dla rozważań o prasie, która zapewne w postaci efemeryd i druków okolicznościowych, wiążących się ze

2 Na temat historii miasta zob. m.in.: Oskar Flatt, Opis Piotrkowa Trybunalskiego pod względem historycznym i statystycznym, Warszawa 1850; Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego, pod red. B. Baranowskiego, Łódź 1989.

3 M. Bielski, Kronika, t. 2, Księga IV, V, wydanie K.J. Turowskiego, Sanok 1856, s. 935.

4 Tamże, s. 1093.

5 S. Orzechowski, Kroniki, tłum. z łacińskiego M.Z. Włyńskiego, wydanie K.J. Turowskiego, Sanok 1856, s. 24.

6 Zob. O. Flatt, Opis Piotrkowa Trybunalskiego pod względem historycznym i statystycznym, Warszawa 1950; R. Rosin, Dzieje Piotrkowa do przełomu XV i XVI wieku, w: Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego, op. cit., s. 11–42.

30

5R]G]LDï 8 ]DUDQLD G]LHMöZ SUDV\ SLRWUNRZVNLHM

wspomnianymi wydarzeniami, musiała istnieć, choć do naszych czasów się nie zachowała.

Przetrwało jedynie kilka gazet ulotnych niemieckojęzycznych, nadmieniających o Piotrkowie, oraz niewielka ilość polskich druków okazjonalnych, prasopodobnych, wskazujących, iż miejscem ich wydania był Piotrków.

3LHUZRFLQ\ SUDVRZH *D]HW\ SLVDQH UÚNRSLĂPLHQQH L GUXNRZDQH JD]HW\ XORWQH Wśród pierwocin prasowych, torujących drogę prasie, znajdowały się gazety pisane (rękopiśmienne) i gazety ulotne (drukowane).

Gazety pisane odgrywały istotną rolę w przekazywaniu informacji. Zwykle przybierały postać listu bogatego w wiadomości, pozbawionego jednak zwyczajowych form grzecznościowych, zwrotów do adresata, zindywidualizowanej narracji i innych cech charakterystycznych dla zwykłej korespondencji. Jego istotą było nastawienie na przekazanie informacji zamawianej przez jakąś osobę lub krąg osób zainteresowanych wiedzą o bieżących wydarzeniach w odległym terenie. Dzisiaj autora tego typu przekazu nazwano by korespondentem. Bywał nim człowiek dobrze władający piórem, często zakonnik (jezuita, pijar), który regularnie przesyłał nowinki swemu zleceniodawcy. Miał on umiejętność zdobywania informacji lub dostęp do nich, był uczestnikiem lub obserwatorem zdarzeń i celowo je opisywał, kładąc nacisk na zawartość faktograficzną przekazu, pełnię i wiarygodność uzyskanych wiadomości. Gazety pisane miały charakter okazjonalny, czasem przekształcały się w korespondencję periodyczną, gdy ciąg zdarzeń, np. wojennych, politycznych lub obyczajowo-towarzyskich w naturalny sposób dawał asumpt do przekazywania ważnych dla adresata informacji. Wśród pierwocin prasowych znajdują się przekazy mające związek z Piotrkowem.

Rękopiśmienny „List z Piotrkowa”, napisany po polsku, opatrzony datą 6 października 1702 roku, należy do kategorii gazet pisanych. Pochodzi z okresu wojen szwedzkich i zawiera relację z przebiegu starcia piotrkowian ze Szwedami we wrześniu tegoż roku.

Nieznany korespondent donosi, iż: […] we wtorek przed Świętym Michałem (28 września) Szwedzi napadłszy niespodziewanie piotrkowian, wielkie prowianty wyciągnęli, a mimo prowianty dane i szkody poczynione, trzema tysiącami bitych talarów ledwie ich zbyli, wszystkie sumy porachowawszy na 30 tysięcy wybrali, za które po wyjściu z Piotrkowa od wojsk Brabantowych, kwarcianych i Wołoszy, rekompensę odebrali; jedni pozabijani, a drudzy przez poddanie się zabrani i z skarbami, które na trzy miliony rachują, do P.P. Hetmanów powieziono, a wojska nasze pod Pińczów znowu powróciły7.

7

„List z Piotrkowa” dnia 6 8 bris (X) Anno 1702, k. 125–126. Biblioteka Czartoryskich w Krakowie. Rkps 1676 IV Acta diversa res gestas Poloniae annis 1702–1703 illustratie (Acta za Augusta II. Miscellanea z czasów najścia Karola XII na Polskę 1700–1703).

3LHUZRFLQ\ SUDVRZH *D]HW\ SLVDQH UÚNRSLĂPLHQQH L GUXNRZDQH JD]HW\ XORWQH

31