100927439

Spis treści

Wstęp 7 Podziękowania 10 Przewodnik 11 Słownik terminologiczny 21 Tabele 650 Wykaz haseł 652 Bibliografia 661

slownik.indb 5

1/13/2021 7:41:27 PM

:VWÚS

Niniejsza książka powstała na bazie pozycji wydanej przed dwudziestu laty przez Wydawnictwo Naukowe PWN pod tytułem Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny, stanowi jej poprawioną i mocno rozbudowaną wersję. Zawiera ponad pół tysiąca haseł objaśniających najważniejsze – zdaniem autora – zagadnienia z zakresu teorii i praktyki argumentacji oraz krytycznego myślenia. Zestaw przedstawionych w Słowniku haseł i treści odpowiada poglądom autora na wyposażenie warsztatowe teoretyka i praktyka sztuki argumentacji. Do bazy takiego wyposażenia należy sztuka krytycznego myślenia oparta na znajomości metodologii, w tym rudymentarnych pojęć i metod rachunku prawdopodobieństwa i statystyki. W Słowniku znalazły się też ważne pojęcia logiki formalnej, pragmatyki logicznej, językoznawstwa, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się luźno tylko związane z tematyką argumentacji lub też dotyczyć jakichś bardzo szczególnych jej postaci. Wrażenie takie wywołać mogą zwłaszcza te partie materiału, w których wprowadza się trudne do przyswojenia dla zdeklarowanego humanisty wzory logiki formalnej. Jest to jednak wrażenie złudne.

Wprawdzie autor podziela pogląd, że formuły logiczne, sylogizmy itd. odgrywają nikłą rolę w dyskusji czy debacie i że bezpośrednia przydatność tych narzędzi jest mocno ograniczona, mimo to jednak żywi przekonanie, iż znajomość pojęć i metod logiki formalnej jest dla teorii argumentacji czymś podstawowym. Logika formalna daje bowiem jedyną w pełni opracowaną, spójną i ścisłą wykładnię zasadniczych dla argumentacji pojęć, takich choćby jak wynikanie, sprzeczność, wnioskowanie itd. Rozumienie zaś pojęć logiki i jej metod teoretycznych, na których zresztą oparta jest tradycyjna nomenklatura argumentacji, stanowi warunek konieczny prawidłowego rozumienia podstawowych zjawisk praktyki argumentacji. Równie ważna jest dla sztuki argumentacji, nierozerwalnie związanej z krytycznym myśleniem, znajomość podstawowych pojęć metodologicznych i zasad naukowego rozumienia świata. Szczególną uwagę poświęca się zagadnieniom myślenia nieadekwatnego, błędom poznawczym, zwodniczym argumentom. Autor dołożył starań, by prezentowane zagadnienia teoretyczne miały w miarę bezpośredni związek z problemami i zagadnieniami spotykanymi w praktyce, co stara się dokumentować przykładami. Opisowi najważniejszych zjawisk pojawiających się w argumentacji towarzyszy prezentacja aparatu pojęciowego służącego do przedstawiania i analizy tych zjawisk. Czytelnik znajdzie w Słowniku przegląd zjawisk językowych występujących w argumentacji – bogaty wybór figur retorycznych, omówienie pojęć z dziedziny językoznawstwa ogólnego, retoryki i pragmatyki logicznej (takich jak np. synonimia, konotacja, okazjonalność, presupozycja, implikatura konwersacyjna). Obok pojęć swoistych dla :VWÚS

teorii argumentacji, haseł dotyczących schematów argumentacyjnych, podstawowych zasad i chwytów erystyki czy perswazji znalazły się wybrane sentencje, maksymy, powiedzenia i zwroty zaczerpnięte z tradycji antycznej i łacińskiego średniowiecza.

Jak widać z powyższych wyliczeń, wiele spośród terminów objaśnianych w Słowniku zostało ukształtowanych na gruncie dyscyplin odmiennych od siebie przedmiotowo i metodologicznie, takich jak logika, retoryka, psychologia czy językoznawstwo. Autor wprowadza ową dość niejednorodną nomenklaturę z różnych dziedzin, ukazując przede wszystkim jej powiązania z zasadniczą tematyką książki. Tak więc poszczególne artykuły hasłowe w swej treści na pierwszym miejscu określają rolę danego pojęcia w argumentacji. Nie znajdzie się tu zatem wyliczenia różnych teorii metafory czy szczegółów historii dialektyki. Dobór tematyczny haseł – z konieczności odzwierciedlający punkt widzenia autora – ma na celu ukazanie argumentów i ich funkcjonowania. Dodajmy też, że niektóre pojęcia retoryki omówiono w mniej tradycyjny niż zazwyczaj sposób, z perspektywy współczesnej. Autor starał się mówić w sposób jak najprostszy, językiem zrozumiałym dla wszystkich, unikając określeń technicznych.

Książka może służyć jako podręcznik do zajęć z teorii argumentacji i krytycznego myślenia. Jednocześnie ze względu zarówno na wybór treści, jak i na sposób ich przedstawienia – okaże się interesująca dla szerokiego, zróżnicowanego kręgu odbiorców, a więc zarówno dla profesjonalisty warsztatowo powiązanego ze sztuką argumentacji i krytycznego myślenia (dziennikarz, prawnik, polityk, filozof, publicysta), jak i dla każdego, kto ceni sobie umiejętność sprawnego i kompetentnego rozważania problemów związanych z argumentacją, poprawnym rozumowaniem, prawidłowym kształtowaniem poglądów. Zresztą elementarna znajomość terminologii tej dziedziny należy do standardowej wiedzy ogólnohumanistycznej, a przykłady słynnych argumentów, anegdoty, paradoksy i antynomie są w stanie zaciekawić liczne grono osób rozmaitych orientacji intelektualnych i różnych zawodów. Mamy nadzieję, że obszerny materiał przykładowy zwiększy atrakcyjność opracowania, ułatwiając zrozumienie omawianych pojęć i zastosowanie ich w praktyce.

Interdyscyplinarny charakter publikacji rodzi potrzebę udzielenia pomocy technicznej Czytelnikowi, aby zapewnić mu możność swobodnego i niekłopotliwego posługiwania się książką: szybkiego przeglądania tematów oraz sprawnego wyszukiwania potrzebnych informacji. Taką pomocą służyć mają Wykaz haseł (s. 652) oraz Przewodnik (s. 11), mający ułatwić dostęp do zasobów haseł wybranej przez Czytelnika problematyki. Zawiera przegląd tematyczny haseł, ujętych w cztery grupy problemowe: hasła z zakresu logiki, hasła dotyczące myślenia krytycznego i błędów logicznych, hasła poświęcone dialogowi i dyskusji oraz hasła dotyczące retoryki. Osobną grupę stanowią hasła prezentujące sentencje i zwroty łacińskie. Ten sam termin-hasło pojawia się nieraz w dwóch lub więcej grupach.

8

:VWÚS

Budowa hasła jest typowa dla podobnych opracowań. Na standardowy artykuł hasłowy składają się: A. Tytuł hasła (wyjaśniany termin).

B. Kwalifikator określający etymologię słów występujących w tytule hasła: (gr.) – grecka, (łac.) – łacińska, (ang.) – angielska, (fr.) – francuska, (ros.)

– rosyjska.

C. Kwalifikator wskazujący w niektórych hasłach dziedzinę, do której należy omawiany termin: filoz. – filozofia jęz. – językoznawstwo log. – logika met. – metodologia prawn. – teoria prawa psych. – psychologia ret. – retoryka D.

E.

Wyjaśnienie terminu. Niekiedy omawia się więcej niż jedno znaczenie, stosowana jest wtedy numeracja: 1. …, 2. …, 3. … itd. kolejno omówionych znaczeń terminu.

Odsyłacze do innych haseł oznaczone symbolem n.

Wystąpienie w tekście oznaczenia nxyz informuje, że „xyz” stanowi osobne hasło, natomiast: p. nxyz por. nxyz

F.

oznacza, że w artykule hasłowym xyz znajdują się informacje niezbędne do zrozumienia omawianego właśnie problemu; oznacza, że w haśle xyz znajdują się istotne informacje związane z omawianym zagadnieniem.

Wskazana na końcu artykułu hasłowego literatura – zestaw zawarty w ramce – uzupełnia i rozwija temat. W zestawie podano tylko nazwiska autorów (z inicjałami imion) i tytuły dzieł – szczegóły opisu bibliograficznego każdej pozycji znajdzie Czytelnik na końcu książki w bibliografii.

Zamieszczona na końcu książki literatura przedmiotu (s. 661) obejmuje nie tylko pozycje wymienione w poszczególnych hasłach, lecz także przegląd innych wartościowych książek i artykułów poruszających problematykę argumentacji lub pokrewną.

3RG]LÚNRZDQLD

Składam w tym miejscu podziękowania osobom, głównie pracownikom naukowym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, z których wiedzy i profesjonalnego doświadczenia korzystałem, przygotowując Słownik.

Jeśli chodzi o poprzednią wersję tej książki: Pani Profesor Krystynie Kleszczowej dziękuję za pomoc w językoznawczych ustaleniach terminologicznych oraz przejrzenie odpowiednich fragmentów tekstu. Pani Doktor Iwonie Marek wdzięczny jestem za staranne przeczytanie niektórych partii tekstu dotyczących logiki dedukcji. Pani Doktor Ewie Sławek dziękuję za krytyczne przeczytanie fragmentów poświęconych figurom retorycznym, Panu Magistrowi Łukaszowi Tofilskiemu zaś za liczne rady co do terminologii łacińskiej i greckiej. Winien jestem wdzięczność Panu Profesorowi Markowi Tokarzowi, którego uczniem mam zaszczyt się mienić, a który udzielił mi konsultacji dotyczących pewnych kwestii logiki formalnej oraz pragmatyki logicznej. Podziękowania należą się także moim współpracownikom z Zakładu Logiki i Metodologii Uniwersytetu Śląskiego, Profesorowi Krzysztofowi A. Wieczorkowi i nieodżałowanej pamięci Doktorowi Andrzejowi Wójcikowi. Liczne z nimi rozmowy i dyskusje, a także wspólnie prowadzone seminarium wywarły wpływ na kształt tej książki.

Jeśli chodzi o obecne wydanie, to podziękowania należą się także osobom spoza grona pracowników Uniwersytetu Śląskiego. Dziękuję za cierpliwe przeczytanie wielu wersji opracowywanych haseł i zgłoszone liczne cenne uwagi Profesorowi Piotrowi Zielonce ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, mojemu synowi, kognitywiście Piotrowi Szymankowi, a także mojemu współpracownikowi Doktorowi Szymonowi Makule z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Podziękowania należą się też innym pracownikom Uniwersytetu Śląskiego – z całą pewnością moje myślenie o argumentacji wiele zawdzięcza stałemu kontaktowi intelektualnemu z Profesorem Krzysztofem A. Wieczorkiem. Profesorowi Dariuszowi Kubokowi dziękuję za krytyczne uwagi dotyczące pojęcia racjonalności, Doktorowi Witoldowi Marzędzie za dyskusję pojęcia presupozycji. Czytelnikami i recenzentami wielu treści byli również mój drugi syn Tomasz Szymanek i żona Beata Rokosz-Szymanek. Liczne z nimi inspirujące rozmowy wywarły wpływ na sposób ujęcia wielu zagadnień.

Jak to się zwykle w podobnych wypadkach czyni, nie omieszkam zaznaczyć, że jeśli pomimo uzyskanych wskazówek i rad popełniłem błędy, odpowiedzialność za nie ponoszę, rzecz jasna, tylko ja sam.

Krzysztof Szymanek

3U]HZRGQLN

2* /1( =$6$'< 5$&-21$/1(*2 .6=7$ 72:$1,$ 35=(.21$ Z NROHMQRĂFL DOIDEHW\F]QHM ANALOGIA ANALOGIA A PRIORI ARGUMENT BRZYTWA OCKHAMA DEDUKCJA DOWODY NIEISTNIENIA DOWÓD FALSYFIKACJA FALSYFIKOWALNOŚĆ FORMALIZM HIPOTEZA INDUKCJA KORELACJA MYŚLENIE JAKOŚCIOWE I ILOŚCIOWE „NADZWYCZAJNE TWIERDZENIA WYMAGAJĄ NADZWYCZAJNYCH DOWODÓW” NAUKA I METODA NAUKOWA

PRAWDOPODOBIEŃSTWO PRZYCZYNOWOŚĆ PSEUDONAUKA RACJONALNOŚĆ SCEPTYCYZM TEORIA NAUKOWA TEORIA SPISKOWA TEST TWIERDZENIE WIELKOŚĆ EFEKTU WNIOSKOWANIE WNIOSKOWANIE DEDUKCYJNE WNIOSKOWANIE REDUKCYJNE WNIOSKOWANIE STATYSTYCZNE WYJAŚNIANIE ZAŁOŻENIE ZASADA RACJONALNOŚCI ZAWIESZENIE SĄDU ZDANIE STATYSTYCZNE

/2*,.$ )250$/1$ ļ 32-}&,$ 32'67$:2:( ]DOHFDbVLÚbF]\WDQLH Z SRGDQHM NROHMQRĂFL LOGIKA FORMALNA FORMALIZM SCHEMAT ZDANIA WARTOŚĆ LOGICZNA STAŁE LOGICZNE REGUŁA INFERENCYJNA SPÓJNIKI PRAWDZIWOŚCIOWE NEGACJA KONIUNKCJA ALTERNATYWA ALTERNATYWA ROZŁĄCZNA IMPLIKACJA PARADOKSY IMPLIKACJI RÓWNOWAŻNOŚĆ

RACHUNEK ZDAŃ ZDANIE KATEGORYCZNE KWADRAT LOGICZNY WNIOSKOWANIE BEZPOŚREDNIE SYLOGIZM KATEGORYCZNY KWANTYFIKATOR RACHUNEK KWANTYFIKATORÓW FORMA LOGICZNA TAUTOLOGIA ZDANIE LOGICZNIE PRAWDZIWE WYNIKANIE WNIOSKOWANIE WNIOSKOWANIE DEDUKCYJNE BŁĄD FORMALNY 3U]HZRGQLN

BŁĄD MATERIALNY DOWÓD DEDUKCJA

LOGIKA DEONTYCZNA LOGIKA EPISTEMICZNA LOGIKA MODALNA

32=267$ ( +$6 $ =:,k=$1( = /2*,.k )250$/1k , /2*,.k 2* /1k Z NROHMQRĂFL DOIDEHW\F]QHM ABSURD AKSJOMAT ANALOGIA ANTYTEZA A POSTERIORI A PRIORI ARGUMENT ASERTORYCZNY SĄD BINEGACJA CONTRADICTIO EXPLICITA CONTRADICTIO IMPLICITA DEDUKCJA DEFINICJA DEFINICJA ADEKWATNA DEFINICJA CZĄSTKOWA DEFINICJA KLASYCZNA DEFINICJA OSTENSYWNA DEFINICJA RÓWNOŚCIOWA DESYGNAT NAZWY DIAGRAMY VENNA DOPEŁNIANIE SIĘ ZDAŃ DOWODZENIE DYLEMAT DYSJUNKCJA EX NECESSITATE HIPOTEZA IMPLIKATURA KONWERSACYJNA INDUKCJA INDUKCJA ELIMINACYJNA INDUKCJA ENUMERACYJNA INWERSJA KONIECZNOŚĆ I MOŻLIWOŚĆ KONOTACJA KONSEKWENCJA LOGICZNA KONTRAPOZYCJA KONTRPRZYKŁAD KONWERSJA LEMAT LOGIKA MODUS PONENDO PONENS

3U]HZRGQLN

MODUS PONENDO TOLLENS MODUS TOLLENDO PONENS MODUS TOLLENDO TOLLENS NAZWA GENERALNA NAZWA INDYWIDUALNA NAZWA JEDNOSTKOWA NAZWA OGÓLNA NAZWA PUSTA NAZWA ZBIOROWA NIEMONOTONICZNOŚĆ WNIOSKOWANIA NONSENS OBWERSJA OKRES KONTRFAKTYCZNY PIĘĆ TERMINÓW PODPRZECIWIEŃSTWO POLISYLOGIZM PRAWA DE MORGANA PRAWO DUNSA SZKOTA PRAWO KONTRAPOZYCJI PRAWO PODWÓJNEGO PRZECZENIA PRAWO SPRZECZNOŚCI PRAWO SYLOGIZMU HIPOTETYCZNEGO PRAWO TOŻSAMOŚCI PRAWO WYŁĄCZONEGO ŚRODKA PRESUPOZYCJA PROCESSUS ILLICITUS PROSYLOGIZM I EPISYLOGIZM PRZECIWIEŃSTWO PYTANIE RACJA REDUCTIO AD ABSURDUM REDUCTIO AD FALSUM REDUCTIO AD IMPOSSIBILE RELACJA RUSSELL I PAPIEŻ SORITES SPRZECZNOŚĆ

STOSUNKI ZAKRESOWE MIĘDZY NAZWAMI SYLOGIZM TAUTOLOGIA TERMIN ROZŁOŻONY TEORIA TEZA TREŚĆ CHARAKTERYSTYCZNA TWIERDZENIE TWIERDZENIE MOCNIEJSZE WARUNEK KONIECZNY I WYSTARCZAJĄCY

WNIOSKOWANIE WNIOSKOWANIE BEZPOŚREDNIE WNIOSKOWANIE POŚREDNIE WYKLUCZANIE SIĘ ZDAŃ ZAKRES NAZWY ZASADA WNIOSKOWANIA ZDANIE ANALITYCZNE ZDANIE EGZYSTENCJALNE ZDANIE INDYWIDUOWE ZDANIE STATYSTYCZNE ZDANIE SUBSUMPCYJNE ZDANIE SYNTETYCZNE

5$&+81(. 35$:'232'2%,( 67:$ , 67$7<67<.$ DOIDEHW\F]QLH BAYESA WZÓR BAYESOWSKA OCENA WARTOŚCI DOWODÓW BAYESOWSKIE WARUNKOWANIE BŁĄD ODWRÓCENIA PRAWDOPODOBIEŃSTWA WARUNKOWEGO BŁĄD PROKURATORA BŁĘDY UOGÓLNIANIA EFEKT ODWRÓCONEGO „U” IMPLIKACJA A UPRAWDOPODOBNIANIE INDUKCJA INDUKCJA ELIMINACYJNA INDUKCJA ENUMERACYJNA ISTOTNOŚĆ STATYSTYCZNA KORELACJA KORELACJA LINIOWA MEDIANA I CENTYLE MODA PRAWDOPODOBIEŃSTWO PRAWDOPODOBIEŃSTWO WARUNKOWE

PRAWO MAŁYCH LICZB PRAWO NAPRAWDĘ WIELKICH LICZB PRAWO WIELKICH LICZB PROPORCJA PRÓBA LOSOWA PRÓBA REPREZENTATYWNA REGRESJA DO ŚREDNIEJ ROZKŁAD NORMALNY SZANSE ŚREDNIA I ODCHYLENIE STANDARDOWE TEST WARTOŚĆ OCZEKIWANA WIELKOŚĆ EFEKTU WNIOSKOWANIE REDUKCYJNE WNIOSKOWANIE STATYSTYCZNE ZAKŁAD PASCALA ZALEŻNOŚĆ STATYSTYCZNA MIĘDZY CECHAMI

% k' 32=1$:&=< % k' /2*,&=1< 3$5$'2.6 Z NROHMQRĂFL DOIDEHW\F]QHM ABSURD ABSURDUM IN ADIECTO AB UNO DISCE OMNES AMFIBOLIA

AMICUS PLATO, SED MAGIS AMICA VERITAS ANAKOLUT A NESCIRE AD NON ESSE 3U]HZRGQLN

ANTYNOMIA ANTYNOMIA KŁAMCY APORIA ARGUMENTA NON NUMERANDA, SED PONDERANDA SUNT ARGUMENTUM AB EXEMPLO ARGUMENTUM AB UTILI ARGUMENTUM A CONTRARIO ARGUMENTUM AD ABSURDUM ARGUMENTUM AD AMICITIAM ARGUMENTUM AD ANTIQUITATEM ARGUMENTUM AD AUDITORES ARGUMENTUM AD BACULUM ARGUMENTUM AD CAPTANDUM VULGUS ARGUMENTUM AD CONSEQUENTIAM ARGUMENTUM AD CRUMENAM ARGUMENTUM AD FIDEM ARGUMENTUM AD HOMINEM ARGUMENTUM AD IGNORANTIAM ARGUMENTUM AD INVIDIAM ARGUMENTUM AD IUDICIUM ARGUMENTUM AD METUM ARGUMENTUM AD MISERICORDIAM ARGUMENTUM AD ORATIONEM ARGUMENTUM AD PASSIONES ARGUMENTUM AD POPULUM ARGUMENTUM AD QUIETEM ARGUMENTUM AD REVERENTIAM ARGUMENTUM AD RIDICULUM ARGUMENTUM AD SOCORDIAM ARGUMENTUM AD SUPERBIAM ARGUMENTUM AD SUPERSTITIONEM ARGUMENTUM AD VANITATEM ARGUMENTUM AD VERECUNDIAM ARGUMENTUM AD VERTIGINEM ARGUMENTUM A FORTIORI ARGUMENTUM DIXIT ARGUMENTUM EX CONCESSIS ARGUMENT Z AUTORYTETU BŁĄD FORMALNY BŁĄD LOGICZNY BŁĄD LOGICZNY W WYPOWIEDZI BŁĄD MATERIALNY BŁĄD OBROŃCY BŁĄD ODWRÓCENIA PRAWDOPODOBIEŃSTWA WARUNKOWEGO

3U]HZRGQLN

BŁĄD POSPIESZNEGO UOGÓLNIENIA BŁĄD PROKURATORA BŁĄD PRZESTAWIENIA KWANTYFIKATORÓW BŁĄD PRZYPADŁOŚCI BŁĄD WIELU PYTAŃ W JEDNYM BŁĘDY WYDAWANIA OCEN BŁĘDY W DEFINIOWANIU BŁĘDY UOGÓLNIANIA CZAJNICZEK RUSSELLA „CZERWONY ŚLEDŹ” CONTRADICTIO IN ADIECTO CONTRADICTIO IN TERMINIS CUM HOC ERGO PROPTER HOC DEMONSTRATIO AD OCULOS DOWÓD ANEGDOTYCZNY DYSONANS POZNAWCZY EFEKT AUREOLI – EFEKT ROGÓW EFEKT DOSTĘPNOŚCI EFEKT ODWRÓCONEGO „U” EFEKT POTWIERDZANIA EKWIWOKACJA ENUMERATIO SIMPLEX FALLACIA ACCENTUS FALLACIA ACCIDENTIS FALLACIA COMPOSITIONIS ET DIVISIONIS FALLACIA CONSEQUENTIS FALLACIA EXTRA DICTIONEM FALLACIA FICTAE UNIVERSALITATIS FALLACIA FIGURAE DICTIONIS FALLACIA IN DICTIONE FALLACIA NON CAUSAE UT CAUSAE FALLACIA SECUNDUM QUID ET SIMPLICITER FALSYFIKOWALNOŚĆ FERE LIBENTER HOMINES ID, QUOD VOLUNT, CREDUNT FRUSTRA PROBATUR, QUOD NON RELEVAT GENETIC FALLACY HOMONIMIA HYSTERON PROTERON ILUZORYCZNA KORELACJA IGNAVA RATIO IGNORATIO ELENCHI

IMPLIKACJA A UPRAWDOPODOBNIANIE INDUCTIO PER ENUMERATIONEM SIMPLICEM MYŚLENIE ILOŚCIOWE I JAKOŚCIOWE NIEDOPOWIEDZENIE NIEMONOTONICZNOŚĆ WNIOSKOWANIA NIEOSTROŚĆ NONSENS OKRES KONTRFAKTYCZNY OMNIS COMPARATIO CLAUDICAT PARADOKS PARADOKSY IMPLIKACJI PARADOKSY ZENONA Z ELEI PARALOGIZM PETITIO PRINCIPII PLEONAZM POWSZECHNE MNIEMANIE PRAWDA LEŻY ZAWSZE POŚRODKU PRAWO MAŁYCH LICZB PRAWO NAPRAWDĘ WIELKICH LICZB PRAWO SPRZECZNOŚCI PRAWO WYŁĄCZONEGO ŚRODKA PROCESSUS ILLICITUS

PROUT UNUSQUISQUE AFFECTUS EST, ITA IUDICAT PRÓBA REPREZENTATYWNA PRZYDAWKA MODYFIKUJĄCA PSEUDONAUKA PYTANIE PODCHWYTLIWE PYTANIE SUGESTYWNE REGRESJA DO ŚREDNIEJ QUATERNIO TERMINORUM QUI BENE DUBITAT, BENE SCIET QUI NIMIUM PROBAT, NIHIL PROBAT SALTUS IN PROBANDO SAPIENS NIHIL AFFIRMAT, QUOD NON PROBAT SAPIENTIS EST MUTARE CONSILIUM SEMIPLENA PROBATIO „SŁOMIANA KUKŁA” SOFIŚCI SOFIZMAT SOLECYZM SOPHISMA POLYZETESEOS STEREOTYP TAUTOLOGIA DEFINICYJNA TERMINUS TECHNICUS WIELKOŚĆ EFEKTU WIELOZNACZNOŚĆ

',$/2* , '<6.86-$ Z NROHMQRĂFL DOIDEHW\F]QHM ABSURDUM DIXISTI! ADVOCATUS DIABOLI AD VOCEM AGITACJA AGITKA AITIOLOGIA ANTANAKLASIS ARGUMENT ARGUMENTA NON NUMERANDA, SED PONDERANDA SUNT ARGUMENTUM AD AUDITORES ARGUMENTUM AD HOMINEM ARGUMENTUM EX CONCESSIS ARGUMENTUM NIMIUM PROBANS CONTRA PRINCIPIA NEGANTEM NON EST DISPUTANDUM „CZERWONY ŚLEDŹ”

DEBATA DEFINICJA W DYSKUSJI DE GUSTIBUS ET COLORIBUS NON EST DISPUTANDUM DE GUSTIBUS NON EST DISPUTANDUM DE PRINCIPIIS NON EST DISPUTANDUM DIALEKTYKA DIALEKTYKA FORMALNA DIALOG DIALOG SOKRATYCZNY DYSKUSJA DYSKUSJA AKADEMICKA DYSKUSJA KRYTYCZNA DYSKUSJA PANELOWA DYSKUSJA POLEMICZNA 3U]HZRGQLN

DYSKUSJA RZECZOWA DYSONANS POZNAWCZY DYSPUTA DYSPUTA SCHOLASTYCZNA ELENCHUS EROTEMA ERYSTYKA FORTITER IN RE, SUAVITER IN MODO FRUSTRA PROBATUR, QUOD NON RELEVAT IGNORATIO ELENCHI IMPLIKATURA KONWERSACYJNA IPSE AIT IPSE DIXISTI! IPSE DIXIT! LOGIKA DIALOGOWA LOGOMACHIA MATERIA TRACTANDA MILCZENIE MORBUS LOQUENDI MUTATIO CONTROVERSIAE NERVUS PROBANDI NIMIUM ALTERCANDO VERITAS AMITTITUR OBLIGATIO ODPOWIEDŹ W DYSKUSJI ONUS PROBANDI PERSWAZJA PETITIO PRINCIPII PRAETERMISSIO PRAWDA LEŻY ZAWSZE POŚRODKU

PRAWO GODWINA PRESUPOZYCJA PROBLEM PROLEPSIS PUNCTUM CONTROVERSIAE PYTANIE PYTANIE PODCHWYTLIWE PYTANIE RETORYCZNE PYTANIE SUGESTYWNE PYTANIE W ARGUMENTACJI QUI NIMIUM PROBAT, NIHIL PROBAT QUODLIBETUM REDUCTIO SIMPLICITER REM TENE, VERBA SEQUENTUR RES AD PRINCIPIA VENIT RETORSIO ARGUMENTI „SŁOMIANA KUKŁA” SOFIŚCI SOFISTYKA SOFIZMAT SOPHISMA POLYZETESEOS STATUS QUAESTIONIS SYNONIMIA TAUTOLOGIA DEFINICYJNA TEORIA DWUTOROWEJ PERSWAZJI PETTY’EGO–CACIOPPO THEMA QUAESTIONIS ULTIMA RATIO VICTUS, SED NON CONVICTUS

5(725<.$ Z NROHMQRĂFL DOIDEHW\F]QHM ADIDEACJA ALEGORIA (TROP) ALUZJA AMPLIFIKACJA ANACEPHALAEOSIS (FIG. RET.) ANADIPLOZA (FIG. RET.) ANAFORA (FIG. RET.) ANTANAKLASIS (FIG. RET.) ANTONOMAZJA (TROP) ANTYFRAZA (TROP) ANTYMETABOLA (FIG. RET.) ANTYTEZA (FIG. RET.) APOLOGIA

3U]HZRGQLN

APOSIOPESIS (FIG. RET.) APOSTROFA (FIG. RET.) ARS PRAEDICANDI ASTEIZM (FIG. RET.) ASYNDETON (FIG. RET.) ATTYCKA SÓL ATTYCKI STYL AZJANIZM BASILIKOS LOGOS BON MOT BRACHYLOGIA (FIG. RET.) CHIAZM (FIG. RET.) COLORES RHETORICI

CONCESSIO (FIG. RET) CONCILIATIO (FIG. RET) COPIA RERUM ET VERBORUM CORRECTIO (FIG. RET.) CYCERONIANIZM DEFINICJA METAFORYCZNA DEFINICJA PERSWAZYJNA DEFINICJA RETORYCZNA DEMAGOGIA DIAFORA (FIG. RET.) DIALYTON (FIG. RET.) DIAPORESIS DILOGIA (FIG. RET.) DISTRIBUTIO (FIG. RET.) DOWÓD VS ARGUMENT DYGRESJA (FIG. RET.) DYSFEMIZM DYSKURS ELIPSA (FIG. RET.) ELOKUCJA EMFAZA ENALLAGE (FIG. RET.) ENTYMEMAT EPICHEJREMAT (FIG. RET.) EPIFONEM (FIG. RET.) EPIFORA (FIG. RET.) EPIFRAZA (FIG. RET.) EPILOGOS EPITET EROTEMA ERYSTYKA EUFEMIZM (TROP) FIGURY MYŚLI FIGURY RETORYCZNE FIGURY SŁÓW FILIPIKA FLORES RHETORICALES FLORYDACYZM GRADACJA (FIG. RET.) HIPERBOLA (TROP) HIPOTEZA HOMILETYKA HOMILIA HOMOIOPTOTON (FIG. RET.) HOMOIOTELEUTON (FIG. RET.) HYPALLAGE (TROP) HYPOTYPOZA (FIG. RET.)

HYSTERON PROTERON IGNAVA RATIO INCREMENTUM INWERSJA (FIG. RET.) IRONIA (TROP) KATACHREZA (TROP) KAZANIE KLIMAKS (FIG. RET.) KOLON (FIG. RET.) KOMPOZYCJA KONOTACJA LEMAT LICENTIA (FIG. RET.) LITOTA (FIG. RET.; TROP) METAFORA (TROP) METONIMIA (TROP) MILCZENIE MNEMONIKA MORBUS LOQUENDI NAGROMADZENIE (FIG. RET.) NAZWA PERSWAZYJNA OKRES RETORYCZNY OKSYMORON (TROP) ONOMATOPEJA PARECHESIS (FIG. RET.) PARENTEZA (FIG. RET.) PARISOSIS (FIG. RET.) PAROMOIOSIS (FIG. RET.) PARONOMAZJA (FIG. RET.) PERSWAZJA PERYFRAZA (TROP) PLEONAZM POLIPTOTON (FIG. RET.) POLISYNDETON (FIG. RET.) PORÓWNANIE PRAETERMISSIO (FIG. RET.) PROLEPSIS (FIG. RET) PROPAGANDA PROSAPODOSIS (FIG. RET.) PYTANIE RETORYCZNE PYTANIE W ARGUMENTACJI RATIOCINATIO (FIG. RET.) REIECTIO (FIG. RET.) REM TENE, VERBA SEQUENTUR RETORYKA SARKAZM SENTENCJA 3U]HZRGQLN

SILVA RERUM SLOGAN SOLECYZM SORITES SUSTENTATIO (FIG. RET.) SYMPLOKE (FIG. RET.)

SYNEKDOCHA (TROP) TEZA TROPY WYKRZYKNIENIE (FIG. RET.) ZEUGMA (FIG. RET.)

$&, 6.,( 6(17(1&-( , =:527< ZbNROHMQRĂFLbDOIDEHW\F]QHM AB ESSE AD NECESSE NON VALET CONSEQUENTIA (LOGIKA MODALNA) AB ESSE AD POSSE VALET CONSEQUENTIA (LOGIKA MODALNA) ABSURDUM DIXISTI! AB UNO DISCE OMNES AMICUS PLATO, SED MAGIS AMICA VERITAS A NECESSE AD ESSE VALET CONSEQUENTIA (LOGIKA MODALNA) A POSSE AD ESSE NON VALET CONSEQUENTIA (LOGIKA MODALNA) A RATIONE AD RATIONATUM VALET CONSEQUENTIA ARGUMENTA NON NUMERANDA, SED PONDERANDA SUNT ARGUMENTUM PESSIMI TURBA AUDACTER CALUMNIARE, SEMPER ALIQUID HAERET AUDIATUR ET ALTERA PARS BEATUS, QUI TENET (ONUS PROBANDI) COMPARATIO NON EST RATIO CONTRA PRINCIPIA NEGANTEM NON EST DISPUTANDUM CREDO, QUIA ABSURDUM EST CREDO, QUIA IMPOSSIBILE CUM HOC, ERGO PROPTER HOC, DEFINITIO FIT PER GENUS PROXIMUM ET DIFFERENTIAM SPECIFICAM DE GUSTIBUS ET COLORIBUS NON EST DISPUTANDUM DE GUSTIBUS NON EST DISPUTANDUM DE PRINCIPIIS NON EST DISPUTANDUM DISTINGUO! (DYSPUTA SCHOLASTYCZNA) DUBITANDO AD VERITATEM VENIMUS EI INCUMBIT PROBATIO, QUI DICIT, NON QUI NEGAT ENTIA NON SUNT MULTIPLICANDA PRAETER NECESSITATEM ERGO REMANET DIFFICULTAS (DYSPUTA SCHOLASTYCZNA) EX FALSO QUODLIBET [SEQUITUR] EX IMPOSSIBILI SEQUITUR QUODLIBET EX VERO NONNISI VERUM SEQUITUR FERE LIBENTER HOMINES ID, QUOD VOLUNT, CREDUNT FORTITER IN RE, SUAVITER IN MODO (ARGUMENTARI) FRUSTRA PROBATUR, QUOD NON RELEVAT IMPOSSIBILIUM NULLA EST OBLIGATIO (LOGIKA DEONTYCZNA) IN MEDIO STAT VERITAS (PRAWDA LEŻY ZAWSZE POŚRODKU) MAGISTER DIXIT NECESSITAS NON HABET LEGE NECESSITAS NON HABET LEGEM (LOGIKA DEONTYCZNA)

3U]HZRGQLN

NEGATIVA NON SUNT PROBANDA NEGO CONSEQUENTIAM (DYSPUTA SCHOLASTYCZNA) NEGO MAIOREM (DYSPUTA SCHOLASTYCZNA) NEGO MINOREM (DYSPUTA SCHOLASTYCZNA) NEMO IUDEX IDONEUS IN PROPRIA CAUSA NIMIUM ALTERCANDO VERITAS AMITTITUR NON LIQUET NON SEQUITUR OMNIS COMPARATIO CLAUDICAT O, SI TACUISSES, PHILOSOPHUS MANSISSES (MILCZENIE) PETO INSTANTIAM (DYSPUTA SCHOLASTYCZNA) POST HOC NON EST PROPTER HOC PROBATUM EST PROBO MAIOREM (DYSPUTA SCHOLASTYCZNA) PROBO MINOREM (DYSPUTA SCHOLASTYCZNA) PROUT UNUSQUISQUE AFFECTUS EST, ITA IUDICAT Q. E. D. = QUOD ERAT DEMONSTRANDUM QUI BENE DUBITAT, BENE SCIET QUI NIMIUM PROBAT, NIHIL PROBAT QUI STATUIT ALIQUID PARTE INAUDITA ALTERA, AEQUUM LICET STATUERIT, HAUD AEQUUS FUIT QUI TACET, CONSENTIRE VIDETUR (MILCZENIE) QUOD ERAT DEMONSTRANDUM QUOD EST ABSURDUM QUOD EST IMPOSSIBILE REM TENE, VERBA SEQUENTUR RES AD PRINCIPIA VENIT SAPIENS NIHIL AFFIRMAT, QUOD NON PROBAT SAPIENTIS EST MUTARE CONSILIUM SENTENTIA COMMUNIOR, ERGO VERIOR (COMMUNIS OPINIO) TERTIUM NON DATUR TRANSEO AD ALIUD (DYSPUTA SCHOLASTYCZNA) VERITAS EST ADAEQUATIO REI ET INTELLECTUS VICTUS, SED NON CONVICTUS

A

ABSURD (łac. absurdus – niedorzeczny, niezrozumiały) w języku polskim „absurdalny” to tyle, co „nielogiczny, nieprawdziwy”, „niedorzeczny, bezsensowny”. Absurdalne mogą być pogląd czy twierdzenie, ale też stan rzeczy, zachowanie, prawo, żądanie, zakaz, obyczaj itp. Określając coś mianem absurdu (ależ to absurd!), wyraża się dobitnie brak akceptacji i niezgodę – to, co absurdalne, kłóci się z rozsądkiem, jest w oczywisty sposób fałszywe, niecelowe, wewnętrznie niezgodne.

W polskim piśmiennictwie logicznym, w myśl propozycji terminologicznej Tadeusza Kotarbińskiego, absurdem nazywa się zdanie wewnętrznie sprzeczne, to znaczy takie, z którego wynika (p. nwynikanie) jakieś zdanie A i jednocześnie jego zaprzeczenie aA (por. nnegacja). Przykładem absurdu w tym sensie jest zdanie: Maria jest bezdzietną matką z którego wynika zdanie Maria ma dzieci (bo jest matką) oraz zdanie Maria nie ma dzieci (bo jest bezdzietna). Innym przykładem absurdu jest zdanie: Jest bezwyjątkową regułą, że każda reguła ma wyjątek. ponieważ wywnioskować z niego można zdanie: Każda reguła ma wyjątek oraz zdanie Pewna reguła nie ma wyjątku, z których drugie jest logicznym równoważnikiem zaprzeczenia pierwszego (por. nkwadrat logiczny). Prawa logiki stanowią, że zdanie wewnętrznie sprzeczne jest z konieczności fałszywe (por. nreductio ad absurdum). Absurdem logicznym należałoby nazwać zdanie logicznie fałszywe (p. nzdanie logicznie prawdziwe). Powyższe, dość wąskie rozumienie słowa „absurd” rozszerzyć można na przypadki wypowiedzi, które zdają się zdradzać, że wygłaszający je wikła się w sprzeczność lub przynajmniej przeczy jakimś niezbitym prawdom (por. nparadoks). Do absurdów w tym sensie zaliczylibyśmy wypowiedź: Jestem za karą śmierci – morderca powinien mieć nauczkę na przyszłość.

Wygłaszający to zdanie zdaje się nie dostrzegać faktu, że wykonanie kary śmierci uniemożliwia mordercy poprawę.

Oto jeszcze inne wypowiedzi, których wygłoszenie wydaje się zdradzać, że autor żywi jakieś niedające się ze sobą pogodzić mniemania.

ABSURD

21

Tam nikt nie chodzi, bo tam są zawsze straszne tłumy. (Yogi Berra) Jestem za, a nawet przeciw.

Niekiedy sformułowań absurdalnych używa się celowo dla efektownego zwrócenia uwagi na jakąś głębszą myśl, na którą one naprowadzają, np.

Wiem, że nic nie wiem. (Sokrates) Wypowiedzi takie omawiamy w haśle nparadoks2.

Za absurdalną należałoby uznać także normę postępowania (np. nakaz, zakaz) postulującą stan rzeczy wewnętrznie sprzeczny, na przykład taką, która jednocześnie nakazuje i zakazuje tego samego albo też nakazuje wykonanie czegoś logicznie niemożliwego. Podobno Robert Schumann napisał na początku jednej ze swoich kompozycji „Grać najszybciej, jak to możliwe” (prestissimo), a kilka taktów dalej: „Szybciej”. Za absurdalne uznamy też działanie przeciwcelowe, tzn. takie, które z samej swojej istoty wyklucza możliwość osiągnięcia celu, np. gaszenie pożaru benzyną. Podobnie można mówić o absurdalnym systemie wartości, stanie rzeczy, zachowaniu, absurdalnych planach itp.

Od absurdu odróżniany jest nnonsens. por. nargumentum ad absurdum, nparadoks.

ABSURDUM DIXISTI! (łac. absurdum – absurd + dixisti – rzekłeś) dial. w dyskusji: konstatacja sprzeczności w wypowiedziach oponenta p. nabsurd, ndialektyka. Łacińska terminologia prawnicza

ABSURDUM IN ADIECTO = ncontradictio in adiecto.

AB UNO DISCE OMNES (łac. z jednego sądź o wszystkich: Wergiliusz, Eneida, Księga 2, 65–6) odnosi się do wyciągania ogólnego wniosku na podstawie jednego przypadku. Tylko w bardzo szczególnych przypadkach wniosek taki jest wiarygodny (por. nindukcja enumeracyjna). por. nbłędy uogólniania, nenumeratio simplex, nargumentum ab exemplo.

22

ABSURDUM DIXISTI!

ABUSIO = nkatachreza.

ADIDEACJA (łac. ad + idea = do + pojęcie) jęz. przekształcenie wyrazu, czyniące jego brzmienie podobnym do brzmienia innego słowa, o innym znaczeniu. Na przykład pracoholik (osoba nałogowo przywiązana do pracy), przesadyzm (skłonność do przesady), demokratura (dyktatura o pozorach demokracji). por. nparonomazja.

ADMONITIO p. napostrofa.

ADNOMINATIO = nparonomazja.

ADVOCATUS DIABOLI (łac. adwokat diabła) duchowny, który w procesie kanonizacyjnym przedstawia z urzędu argumenty przeciwko uznaniu danej osoby za świętego. przen. obrońca złej (lub: pozornie złej) sprawy. Łacińska terminologia prawnicza

AD VOCEM p. ndebata.

A FORTIORI p. nargumentum a fortiori.

A FORTIORI

23

AGITACJA (łac. agitare – poruszać, poganiać) rozpowszechnianie, propagowanie poglądów i idei w celu pozyskania zwolenników dla jakiegoś przedsięwzięcia politycznego, zdobycia sympatyków jakiegoś ruchu społecznego, zyskania aprobaty wyborców dla polityka itp. Agitacja – w przeciwieństwie do npropagandy – nie polega na systematycznym przekonywaniu; ma charakter działania doraźnego, obliczonego na zmobilizowanie odbiorcy za pomocą haseł, nsloganów, do jednorazowego podjęcia określonych działań, przyłączenia się do akcji, wsparcia jakichś poczynań itp. Typowymi formami agitacji są: przemówienie wiecowe, apel (radiowy, telewizyjny), plakat, transparent, ulotka, broszura. por. n propaganda, nagitka, nslogan.

Fras J., Agitacja – termin polityczny czy ideologiczny?

AGITKA (ros. agitka) utwór literacki służący celom nagitacji politycznej, nazwa stosowana w ZSRR i państwach satelickich (w latach 1917–1991). por. nagitacja, npropaganda.

AITIOLOGIA p. npytanie retoryczne.

AKSJOMAT (gr. aksioma – wartość, podstawa) 1. pewnik, sąd przyjmowany bez dowodu.

W teorii systemów aksjomatyczno-dedukcyjnych aksjomatami nazywa się bazowe przesłanki systemu twierdzeń, czyli takie twierdzenia przyjęte bez dowodu, z których wyprowadzić można wszystkie twierdzenia danego systemu; często – choć nie zawsze – jako aksjomaty przyjmuje się twierdzenia czyniące wrażenie pewnych, oczywistych; przen. twierdzenie stanowczo przez kogoś uznawane, odgrywające naczelną rolę w jego poglądach.

2. u Arystotelesa, w odniesieniu do dyskusji dialektycznej aksioma to synonim słowa protasis, czyli „przesłanka” oraz „nlemat” (por. ndialektyka).

Ajdukiewicz K., Logika pragmatyczna Ajdukiewicz K., Systemy aksjomatyczne z metodologicznego punktu widzenia Bocheński J.M., Współczesne metody myślenia

24

AGITACJA

PSEUDONAUKA filoz. (gr. pseudos – fałszywy) aktywność nienaukowa stwarzająca pozory naukowości, także jej wytwory: mówi się o pseudonaukowych twierdzeniach, koncepcjach, teoriach, badaniach. Do pseudonauk zaliczane są np. astrologia, parapsychologia, numerologia, homeopatia, grafologia, kreacjonizm, irydologia (p.

Gardner, 1957; Lamża, 2020; Shermer, Linse, 2002). Pseudonaukowość jest cechą stopniowalną: homeopatia jest mniej pseudonaukowa niż numerologia, a na przykład tzw. „programowanie neurolingwistyczne”, (NLP) znajduje się blisko granicy między nauką a pseudonauką (p. Witkowski, 2010). Zdarza się, że dziedzina pseudonaukowa jest zbliżona zakresowo i problemowo do jakiejś dziedziny naukowej. Na przykład pseudonaukowa grafologia mająca wykrywać związki między osobowością człowieka a charakterem jego pisma graniczy z mającą naukowy charakter grafologią kryminalistyczną, której przedmiotem są zagadnienia takie jak ustalanie autorstwa pisma odręcznego czy badanie autentyczności dokumentów urzędowych.

Pseudonauka jest szkodliwa społecznie. Oparte na pseudonaukowych teoriach terapie „medycyny alternatywnej” są nieskuteczne lub działają dużo słabiej niż terapie medycyny konwencjonalnej, czasem nawet zagrażają zdrowiu pacjentów.

Hochsztaplerzy nieuczciwie bogacą się, sprzedając swoje bezwartościowe usługi (np. wykrywanie szkodliwego promieniowania „żył wodnych”) i oparte na niesprawdzonych teoriach leki czy urządzenia terapeutyczne (np. „strukturyzator wody” powodujący m.in. „przywrócenie wodzie pamięci”). Podobnie rzecz się ma z wieloma pozbawionymi podstaw naukowych technikami psychoterapeutycznymi (np. popularne w Polsce „ustawienia hellingerowskie”). Korzystanie z usług pseudonaukowców podających się za ekspertów wielokrotnie doprowadziło do pomyłek sądowych, policja podejmowała fałszywy trop, szeroka publiczność jest dezinformowana odnośnie do ważnych społecznie zjawisk.

Pseudonaukowcy podrywają autorytet nauki i wprowadzają w obieg społeczny sensacyjne, choć nieuzasadnione twierdzenia zaprzeczające jej ustaleniom. Skutecznie potrafią przekonać publiczność do poglądów, często mających charakter spiskowy (p. ↑teoria spiskowa), według których nauką sterują potężne grupy wpływu zmuszające naukowców do realizacji różnych mrocznych celów, próbujące w imię swoich interesów zataić prawdę. Pseudonaukowiec przedstawia się jako ktoś, kto ma odwagę przeciwstawić się represyjnemu „systemowi” i tym samym dostarcza wytłumaczenia, dlaczego ważne pisma naukowe nie zamieszczają jego donoszących o przełomowych odkryciach artykułów.

Pseudonaukowcy nierzadko powołują się na dobrze potwierdzone twierdzenia naukowe, posiadają znaczną wiedzę dotyczącą przedmiotu badań, nawet bywają pracownikami nauki. Posługują się naukowym żargonem i innymi kojarzonymi z nauką atrybutami, jak strój, przyrządy i aparatura, chętnie eksponują swoje tytuły i stopnie naukowe. Wśród pseudonaukowców są zapewne zarówno PSEUDONAUKA

slownik.indb 475

475

1/15/2021 6:31:44 AM

osoby niezdające sobie sprawy z wątpliwej jakości naukowej swoich badań, jak i szarlatani cynicznie czerpiący zyski z naiwności ludzkiej (por. Korab, 2011).

Podane niżej charakterystyki nie dotyczą każdej z pseudonaukowych dziedzin, jednak posiadanie którejkolwiek z nich uprawdopodobnia pogląd, że mamy do czynienia z pseudonauką (por. Cook, Lewandowsky, 2011; Hansson, 2013, Thagard, 1978; Pigliucci, Boudry, 2013).

(1) Pseudonaukowcy nie poddają się standardowym procedurom przyjętym w nauce (por. ↑nauka i metoda naukowa). Głoszą rewolucyjne twierdzenia, jednak nie wysyłają swoich artykułów do prestiżowych pism. Unikają w ten sposób krytyki zarówno ze strony recenzentów wyznaczanych przez pismo, jak i ze strony społeczności czytelników, a więc badaczy zajmujących się podobnymi zagadnieniami. Nawet gdy zostaną publicznie skrytykowani, nie odpowiadają na zarzuty albo odpowiadają ogólnikami nie odnoszącymi się do istoty zagadnienia. Krytykę pod swoim adresem wyjaśniają konserwatyzmem „oficjalnej nauki” i jej wrogim do siebie nastawieniem. Zamiast do specjalistów wolą kierować swoje wywody do publiczności złożonej z laików niezdolnych do skontrolowania przedstawianych im argumentów.

Często argumenty takie, choć dla specjalisty błahe i absurdalne, na laiku wywierają głębokie wrażenie swoją pozornie niepodważalną logiką, spójnością i zgodnością ze zdrowym rozsądkiem.

(2) Pseudonaukowcy bądź nie podają w ogóle źródeł, z których zaczerpnęli swoje dane, bądź powołują się na ↑dowody anegdotyczne, wątpliwe autorytety, mity i legendy, intuicję, czasem na twierdzenia, które wprawdzie kiedyś były uznawane przez naukę, ale zostały jednoznacznie zdyskredytowane. Typowe jest powoływanie się na eksperymenty, których nie udało się powtórzyć, zostały błędnie zaplanowane i wykonane, albo jest wątpliwe, czy kiedykolwiek je rzeczywiście przeprowadzono. Przykładem może służyć przeprowadzony przez E. Cameron i L. Paulinga eksperyment dotyczący leczenia raka za pomocą dużych dawek witaminy C. Według raportu opublikowanego przez tych autorów w roku 1976 witamina C przeciętnie czterokrotnie przedłużała czas życia pacjentów chorych na raka. Wyniku tego nie udało się nigdy powtórzyć w wielokrotnie prowadzonych podobnych eksperymentach, lecz witamina C na stałe zagościła w pseudonaukowych terapiach raka.

Nieraz pseudonaukowiec powołuje się na dane akceptowane przez naukę, jednak po dokładniejszym sprawdzeniu okazuje się, że dane te zostały tendencyjnie przez niego dobrane, przy pominięciu faktów niewygodnych dla prezentowanych teorii.

(3) Przedstawiane hipotezy i teorie są niefalsyfikowalne (por. ↑falsyfikowalność) albo też bardzo trudne do sprawdzenia. Postulowany efekt jest bardzo słaby, a jego wykrycie wymaga specjalnych, zaawansowanych środków i dokładności praktycznie niemożliwej do uzyskania. Jeśli pseudonaukowiec 476

slownik.indb 476

PSEUDONAUKA

1/15/2021 6:31:44 AM

twierdzi, że potrafi przewidywać przyszłość, nie znaczy to, że udokumentuje swoje twierdzenie przewidując np. kolejne wyniki meczów ligowych.

Jego umiejętności przewidywania będą bardzo trudne do odróżnienia od zwykłego szczęścia. Okaże się, że eksperymentalne badanie wymaga przeprowadzenia setek prób wymagających użycia zawiłych technik statystycznych. Łatwo wtedy o różnego rodzaju błędy prowadzące do fałszywie pozytywnego wyniku. Podobne trudności napotyka sprawdzenie skuteczności homeopatii. Dla lekarza homeopaty nie ma dwóch pacjentów, których należy jednakowo leczyć. Dwóm pacjentom z takimi samymi objawami albo temu samemu pacjentowi z takimi samymi objawami, lecz w innym nastroju będą potrzebne zupełnie inne leki. Wykazanie więc skuteczności leku badaniem klinicznym przez porównanie grupy pacjentów przyjmującej lek z grupą kontrolną staje się bardzo skomplikowane. Czasem jednak promotorzy pseudonauki formułują twierdzenia możliwe do sprawdzenia, chociaż nie starają się wykonać odpowiednich testów. Wielokrotnie sceptyczni naukowcy wykazywali fałszywość astrologicznych przewidywań czy diagnoz irydologii. Jednak dowodów takich pseudonaukowcy nie biorą pod uwagę.

(4) Bardzo mocne twierdzenia, które – gdyby okazały się prawdziwe – spowodowałyby naukowe trzęsienie ziemi, są uzasadniane za pomocą bardzo słabych dowodów (p. ↑nadzwyczajne twierdzenia wymagają nadzwyczajnych dowodów). Charakterystyczne jest też gołosłowne zaprzeczanie dobrze potwierdzonym twierdzeniom naukowym albo podważanie ich na podstawie całkiem błahych argumentów i wątpliwych danych.

(5) Pozorowanie naukowości za pomocą używania „naukowego” języka, niezrozumiałych dla laika terminów, nazw teorii, sławnych nazwisk itp. Ilustracją służy poniższy tekst, zaczerpnięty z bestsellerowego pseudonaukowego „dzieła”. Autor używa terminów należących do słownika fizyki kwantowej w sposób nieliczący się ze znaczeniem, jakie im nadaje fizyka. […] dwa lub więcej układów kwantowych może dzielić ze sobą jedną falę kwantową.

W takim przypadku można powiedzieć, że łączą się one ze sobą lub zostają ze sobą splecione. Na poziomie subatomowym jesteś zbudowany z wysokoenergetycznych fotonów; twoje ciało składa się ze światła oraz informacji znajdujących się we wzorcach lub falach interferencji. Łącząc ze sobą dwa punkty, świadomie obserwujesz powstające między nimi połączenie. Stwarzasz połączenie między nimi mocą swojej wyobraźni. To, co wyobrażasz sobie na poziomie fotonów, ma olbrzymią moc zmiany wzorców światła i informacji. Koncentracja na poziomie, gdzie wszystko składa się z energii światła, sprawia, że to, co obserwujesz, funkcjonuje w zupełnie inny sposób.

Załamujesz opierającą się na systemie cząstek organizację swego świata w skomplikowane wzorce lub fale światła. Pozwól sobie to poczuć.

Z reguły jako laicy nie dysponujemy wystarczającą wiedzą i umiejętnościami, by zdemaskować pseudonaukę przez wskazanie błędów w dowodach, PSEUDONAUKA

slownik.indb 477

477

1/15/2021 6:31:44 AM

eksperymentach, braków w materiale faktycznym czy wykazanie niefalsyfikowalności twierdzeń. Z konieczności musimy oprzeć się na wskazówkach mających charakter pośredni, dzięki którym możemy wykorzystać naszą niepełną wiedzę.

Tak więc podejrzenie powinno budzić zgłaszanie twierdzeń „nadzwyczajnych”: oto istnieje skuteczna terapia lecząca każdy rodzaj raka domowymi sposobami; jest prosty i niezawodny sposób na odczytanie z rysów twarzy osobowości, uczuć i zamiarów rozmówcy; data urodzenia i liczba liter w nazwisku pozwalają na wybór najlepszej drogi życiowej, w kilka minut technika psychoterapeutyczna oparta na teorii „pól morfogenetycznych” zlikwiduje depresję. Podobną sceptyczną reakcję wywołać powinno głoszenie przez kogoś twierdzeń zdających się zaprzeczać ogólnie znanym twierdzeniom nauki albo opiniom wypowiadanym przez szeroko znanych naukowców czy instytucje naukowe. Jeśli ktoś deklaruje, że znalazł dowody, że świat powstał kilka tysięcy lat temu, albo że nie istnieją bakterie i wirusy, to z olbrzymim stopniem pewności możemy uznać, że jest on pseudonaukowcem. W bardziej wątpliwych przypadkach powinniśmy dowiedzieć się, czy twierdzenia, o które chodzi, są ogólnie akceptowane przez znawców danej problematyki. Jeśli okaże się, że nie są uznawane, a nawet specjaliści gremialnie je odrzucają, nie powinniśmy dawać im wiary. Należy wyraźnie odnotować, że nawet gdyby twierdzenia owe były słuszne, i tak brakuje nam kompetencji, by to niezależnie sprawdzić i ocenić. Podejrzanego o uprawianie pseudonauki należy więc pytać o to, co sądzą o jego poglądach inni znawcy.

Kolejne pytanie powinno dotyczyć pism naukowych, w których publikuje on swoje prace. Będąc laikami, nie potrafimy ocenić wartości twierdzeń i ich dowodów, ale potrafią to zrobić recenzenci pism naukowych. Człowiek, który jest przekonany, że podważył fundamenty biologii czy fizyki, postępuje podejrzanie, gdy zamiast donieść o swoich odkryciach światu naukowemu, prezentuje swoje odkrycia niekompetentnej publiczności. Pseudonaukowcy często tłumaczą odrzucanie przez redakcje naukowych czasopism swoich artykułów i brak publikacji wyników działaniem wymierzonego w nich spisku, zmową środowiska naukowego, czy też jego uporczywym trwaniem przy błędach. Są to z reguły twierdzenia gołosłowne, niepoparte żadnymi poważnymi dowodami.

Niezmiernie rozpowszechnionym błędem jest podejmowanie przez niespecjalistów próby samodzielnej oceny prezentowanych przez pseudonaukowca argumentów. Ignorancja połączona z bezzasadnym zaufaniem do własnych kompetencji stwarza duże ryzyko przyjęcia pseudonaukowych twierdzeń jako w pełni uzasadnionych, połączone z odrzuceniem wyników badawczych wypracowanych przez naukę.

Cook J., Lewandowsky S., The Debunking Handbook Gardner M., Fads and Fallacies in the Name of Science Gardner M., New Age. Notatki o pograniczu nauki Hansson S.O., Defining Pseudoscience and Science

478

slownik.indb 478

PSEUDONAUKA

1/15/2021 6:31:44 AM