100890881

Spis treści Wstęp 4 FILOZOFIA

1. Platonizm 6 2. Arystotelizm 10 3. Złota zasada 15 4. Altruizm 20 5. Wolność 25 6. Tolerancja 30 7. Sceptycyzm 35 8. Rozum 40 9. Kara 45 10. Materializm 50 11. Relatywizm 54 12. Utylitaryzm 59 13. Egzystencjalizm 64 RELIGIA

14. Zło 69 15. Los 74 16. Dusza 79 17. Wiara 84 18. Fundamentalizm 88 19. Ateizm 94 20. Sekularyzm 99 21. Kreacjonizm 104 POLITOLOGIA

22. Wojna 109 23. Obowiązek 115 24. Utopia 120 25. Liberalizm 125 26. Demokracja 130

27. Konserwatyzm 136 28. Imperializm 141 29. Nacjonalizm 146 30. Wielokulturowość 151 31. Umowa społeczna 157 32. Republikanizm 162 33. Komunizm 167 34. Faszyzm 172 35. Rasizm 177 36. Feminizm 182 37. Islamizm 188 EKONOMIA

38. Kapitalizm 193 39. Globalizacja 199 SZTUKA

40. Klasycyzm 204 41. Romantyzm 209 42. Modernizm 214 43. Surrealizm 219 44. Cenzura 224 NAUKI ŚCISŁE

45. Ewolucja 230 46. Gaja 235 47. Chaos 240 48. Teoria względności 245 49. Mechanika kwantowa 251 50. Wielki Wybuch 256 Słowniczek 261 Indeks 264

Wstęp „Od pochodu potężnych armii silniejsza jest idea, której czas nadszedł”. Francuski powieściopisarz Wiktor Hugo zdawał sobie sprawę z tego, że pewna kombinacja istoty i czasu kształtuje ideę zdolną rzeczywiście oddziałać – której przeznaczeniem jest wielkość. Wielkość może się jednak przejawiać różnorako: bywają idee wielkie i piękne, wielkie i brzydkie, wielkie i straszne. Idee mogą być wielkie na każdy z tych sposobów, toteż niektóre z nich budzą podziw, inne są nikczemne lub przerażają. Książka niniejsza przedstawia idee wszystkich tych rodzajów.

Celem filozofii, jak wskazywał Adam Smith, jest „ukazanie ukrytych powiązań jednoczących różne przejawy natury”. Wobec tak wzniosłych ambicji nie może dziwić, że niektórzy filozofowie przedstawiali największe z wielkich idei. Książka zawiera wybór takich idei ­zaczerpniętych z dwóch i pół tysiąca lat historii filozofii od Platona po egzystencjalizm. Nie mniej głębokie są dociekania częstego przeciwnika filozofii, a niekiedy jej sojusznika, mianowicie religii – duchowej drogi do prawdy innego rodzaju niż filozoficzna. Wiara, dusza i inne centralne idee religii mają fundamentalne znaczenie dla zrozumienia, w jaki sposób ludzie oceniają wartość i sens życia. Jednocześnie zaś stanowiska przeciwstawne wobec religii, takie jak ateizm i sekularyzm, ukształtowały nowe, odmiennego rodzaju sposoby ujęcia świata. Żart amerykańskiego humorysty i komika Willa Rogersa, że komunizm jest jak prohibicja – „idea dobra, ale się nie sprawdza” – jest w obu częściach przynajmniej w połowie mylący: komunizm, na dobre czy na złe, jest ideologią, która została zaplanowana na papierze i przypuszczalnie z największym powodzeniem zrealizowana. Komunizmowi towarzyszą w tej książce inne wpływowe ideologie, między innymi konserwatyzm, ­liberalizm i republikanizm. O wiele ciemniejsze jest dziedzictwo pewnych innych idei politycznych, zwłaszcza faszyzmu i rasizmu, które pozostawiły niezatarte plamy na historii ludzkości.

W ostatniej części książki zostały omówione pewne doniosłe idee ze świata sztuki i nauki. Artystyczną ścieżkę ludzkiej kultury przedstawia się w ujęciu takich dominujących prądów jak klasycyzm, romantyzm i modernizm. Idee nauki, takie jak

Wstęp

relatywizm i mechanika kwantowa, na pierwszy rzut oka mogą onieśmielać, jednak ich ogólna architektura jest przystępna i imponująca. Nie sposób nie podziwiać umysłów zdolnych je objąć.

W książce przedstawiam wiele cudownych idei, ale także kilka przerażających. Jeśli w czytelniku nie wzbudzą one uczucia podziwu, to wina leży z pewnością po mojej stronie: te idee naprawdę są wielkie, co najwyżej pomniejszył je ich opis. Bardzo dziękuję niezawodnemu redaktorowi i grafikowi Nickowi Hutchinsowi oraz – za wsparcie i przyjaźń – mojemu wydawcy Richardowi Milbankowi, od którego wielkiej idei wszystko się zaczęło. Dziękuję wreszcie moim czterem najlepszym i najjaśniejszym ideom, które tłoczą się coraz bardziej w kurczącej się przestrzeni, jaką pozostawia im moja ekspansja.

5

30 :LHORNXOWXURZRĂÊ :b URNX ZHZQÈWU] SRVWXPHQWX QRZRMRUVNLHM 6WDWXL :ROQRĂFL XPLHV]F]RQR EUÈ]RZÈ WDEOLFÚ ]b Z\JUDZHURZDQ\P VRQHWHP (PP\ /D]DUXVD 7KH 1HZ &RORVVXV ]DZLHUDMÈF\P QDMVï\QQLHMV]H FK\ED ZbKLVWRULL ]DSURV]HQLH ķ'DMFLH PL ZDV]H ]PÚF]RQH ZDV]H ELHGQH :DV]H VWïRF]RQH PDV\ VSUDJQLRQH VZRERGQHJR RGGHFKX 1LHV]F]ÚVQ\FK Z\U]XWNöZ ZDV]\FK OXGQ\FK EU]HJöZĵ -DN PLHOL E\Ê WUDNWRZDQL OXG]LH RGGDQL SRG RSLHNÚ :ROQRĂFL Z\MDĂQLD VFHQLF]Q\ SU]HEöM 7KH 0HOWLQJ 3RW V]WXND NWöUHM SUHPLHUD RGE\ïD VLÚ Zb:DV]\QJWRQLH ]DOHGZLH SLÚÊ ODW SöěQLHM ķ$PHU\ND MHVW W\JOHP %RJD ZLHONLP W\JOHP Zb NWöU\P ZV]\VWNLH UDV\ (XURS\ ]RVWDMÈ VWRSLRQH LbXIRUPRZDQH QD QRZR Į 7X ]MHGQRF]È VLÚ ZV]\VWNLH DE\ EXGRZDÊ 5HSXEOLNÚ &]ïRZLHND Lb.UöOHVWZR %RJDĵ Miliony imigrantów napływających do Stanów Zjednoczonych w pierwszych dekadach XX wieku nie miały szczególnego wyboru; mogły się jedynie zanurzyć w tyglu tryumfalnie przedstawionym przez Israela Zang willa, autora sztuki. Na ogół przyjmowano wówczas za oczywistość, że różne napływowe grupy etniczne mają podlegać procesowi integracji – „amerykanizacji” ( SOXULEXV XQXP – w jego toku ich różnorodne zwyczaje i tożsamości ĺ=bZLHOX >VWDMH VLÚ@ MHGQRĻ zostaną wchłonięte przez dominującą kulturę amerykańską, w której się znalazły. W tym samym jed- GHZL]D QD SLHF]ÚFL nak czasie radykalnie odmienny pogląd na tę kwestię 6WDQöZb=MHGQRF]RQ\FK wypowiedział imigrancki wykładowca uniwersytecki i filozof Horace Kallen. Twierdził on, że Stany Zjednoczone, w których różnorodność etniczna, kulturowa i religijna byłaby utrzymywana i sławiona, zarazem wzbogaciłyby się dzięki temu i wzmocniły.

‘

’

152

POLITOLOGIA

Pogląd nazwany przez Kallena „pluralizmem kulturowym”, przyjmowany początkowo przez mniejszość, w toku XX wieku zyskiwał akceptację, by w latach 60. XX wieku stać się już w Stanach Zjednoczonych pozycją ortodoksyjną o ustalonej reputacji. Obraz tygla zastępowano stopniowo innymi metaforami, takimi jak mozaika czy (w ujęciu humorystycznym) salaterka, w których ogólny efekt osiąga się dzięki elementom lub składnikom zachowującym swój pierwotny charakter czy smak. Debata nad zakresem i zaletami pluralizmu kulturowego – czy „wielokulturowości”, jak się to obecnie najczęściej nazywa – rozwinęła się od tego czasu i dotyka jednej z najbardziej palących kwestii naszej epoki.

‘

=UR]XPFLH ĝH $PHU\ND MHVW W\JOHP %RJD ZLHONLP W\JOHP ZbNWöU\P ZV]\VWNLH UDV\ (XURS\ ]RVWDMÈ VWRSLRQH LbXIRUPRZDQH QD QRZR .RQLHF ]bZDV]\PL URGRZ\PL ZDĂQLDPL LbZHQGHWDPL 1LHPF\ Lb)UDQFX]L ,UODQGF]\F\ Lb$QJOLF\ ¿\G]L Lb5RVMDQLH ļ GR W\JOD ]bZDPL ZV]\VWNLPL %öJ WZRU]\ $PHU\NDQLQD ,VUDHO =DQJZLOO, 7KH 0HOWLQJ 3RW

’

Imperatywy imperialne Wyzwania społeczne, na które ma odpowiadać wielokulturowość, wynikają dziś głównie z migracji ludzi, często motywowanej ekonomiczne, w całej jednak historii te same w istocie problemy powstawały w wyniku podbojów i potrzeb władzy imperialnej. Pionierami i niezrównanymi mistrzami metody asymilacyjnej byli Rzymianie, którzy szybko przechodzili od fazy ucisku wojskowego do procesu romanizacji: budowali osiedla miejskie wyposażone w łaźnie i inne akcesoria rzymskiego sposobu życia, aby podbite ludy mogły żyć w warunkach przyzwyczajających je stopniowo zarówno do radości pax Romana, jak i do mniej przyjemnych aspektów rzymskiej dominacji,

LINIA CZASU (rok)

ODWD 9,, Z

8SDGHN LPSHULXP U]\PVNLHJR ² D PRīH UR]ZLĆ]DQLH VLċ"

$UDEVNL SRGEyM 6\ULL i Egiptu

8PLHV]F]HQLH Z 6WDWXL :ROQRğFL SRHPDWX (PP\ /D]DUXVD 7KH 1HZ &RORVVXV

:DV]\QJWRĕVND SUHPLHUD GUDPDWX ,VUDHOD =DQJZLOOD 7KH 0HOWLQJ 3RW

:LHORNXOWXURZRĂÊ

takich jak podatki na rzecz cesarstwa. Ten proces asymilacji przebiegał z takim powodzeniem, że – jak powszechnie uważano – mieszkańcy prowincji stawali się bardziej rzymscy od samych Rzymian, a posunął się tak daleko, że niektórzy utrzymują, iż Cesarstwo Rzymskie nie tyle upadło, ile się rozwiązało. Dość odmienną metodę polegającą na tym, że tolerowano różne kultury i pozwalano im przetrwać obok dominującej kultury zdobywców, zastosowano w VII wieku w toku arabskich podbojów Syrii i Egiptu, gdzie zwy.LHG\ ĝ\MH VLÚ ZH )UDQFML cięzcy nie wymagali od podbitych ludów przejścia SU]HVWU]HJD VLÚ MHM UHJXï na islam, lecz pozwalali zarówno chrześcijanom, jak 1LH PD VLÚ ZLHOX ĝRQ i żydom pozostać przy swej wierze – pod warunkiem QLH RGGDMH VLÚ FöUHN że płacili specjalnie wysokie podatki.

‘

GR REU]H]DQLD Poza tyglem… Obie odpowiedzi na różnorodność QLH Xĝ\ZD VLÚ ZDQQ\ etniczną – zarówno asymilacja, jak i wielokulturowość – GRb]DU]\QDQLD RZLHF opierają się na liberalnych zasadach teoretycznych, lecz 1LFRODV 6DUNR]\ różnią się pod względem interpretacji równości oraz możliwości i zasadności jej realizacji. Asymilacja opiera się na pojęciu równości takich samych. Sprawiedliwość społeczna wymaga, by wszyscy mieli takie same prawa i możliwości; nie jest dopuszczalna żadna dyskryminacja na podstawie pochodzenia etnicznego czy kultury, zatem również środek, za pomocą którego nadaje się i chroni prawa, mianowicie obywatelstwo, powinien być jednolity. Model ten został najpełniej dopracowany we Francji, gdzie ideał uniwersalnego obywatelstwa zaczął być rozumiany w taki sposób, że uważa się, iż manifestowanie etnicznych (i innych) różnic powinno być ograniczane – przynajmniej w domenie publicznej. Ten francuski model krytykuje się często, wskazując, że zakłada on, iż etniczność i kultura są przygodnymi i możliwymi do oddzielenia aspektami tożsamości osoby czy grupy, a pojęcia polityczne, takie jak obywatelstwo, mogą w jakiś sposób zachować neutralność w sprawach koloru skóry i kultury.

1915

ZU]HĂQLD

+RUDFH .DOOHQ SXEOLNXMH 'HPRFUDF\ 9HUVXV WKH 0HOWLQJ 3RW

1RUPDQ 7HEELW proponuje „test NU\NLHWDµ VSUDZG]DMĆF\ ORMDOQRğý LPLJUDQWyZ

,VODPVF\ WHUURU\ğFL DWDNXMĆ 6WDQ\ =MHGQRF]RQH

:\EyU 1LFRODVD 6DUNR]\·HJR na prezydenta Francji

’

153