100864453

Spis treści

Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

17

1. Zawód psychologa w świetle prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.1. Prawna definicja zawodu psychologa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.2. Psycholog jako zawód zaufania publicznego . . . . . . . . . . . . . . .

1.2.1. Prawne koncepcje zawodu zaufania publicznego i zawodu regulowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.2.2. Zawody zaufania publicznego w świadomości współczesnych Polaków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.3. Samorząd zawodowy i inne organizacje zawodowe . . . . . . . . . .

1.3.1. Regulacje prawne i organizacje zawodowe psychologów w innych krajach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.3.2. Sytuacja prawna innych zawodów zaufania publicznego w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.3.3. Samorząd zawodowy psychologów w Polsce . . . . . . . . .

1.3.4. Zrzeszenia psychologów w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.3.5. Międzynarodowe zrzeszenia psychologów . . . . . . . . . .

1.4. Prawo do wykonywania zawodu psychologa . . . . . . . . . . . . . . .

1.4.1. Prawo do wykonywania zawodu psychologa w zapisie ustawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.4.2. Faktyczne prawo do wykonywania zawodu psychologa 1.4.3. Konsekwencje niejasności prawnychw regulacji zawodu psychologa i losy ustawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21 21 22 22 28 29 29 32 35 35 38 40 40 42 51 56 56 57

6

Spis treści

2.

Odpowiedzialność w zawodzie psychologa . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.1. Rodzaje odpowiedzialności psychologów w praktyce zawodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.1.1. Odpowiedzialność karna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.1.2. Odpowiedzialność cywilna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.1.3. Odpowiedzialność dyscyplinarna . . . . . . . . . . . . . . . . .

2.2. Prawa klienta/pacjenta w kontekście odpowiedzialności zawodowej psychologa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

61

Źródła zasad etycznych w zawodzie psychologa . . . . . . . . . . . . . .

3.1. Etyka filozoficzna a etyka stosowana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.2. Kodeksy etyki różnych zawodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.3. Etyka zawodowa w zawodzie psychologa . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.3.1. Kodeksy etyczne Polskiego Towarzystwa Psychologicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.3.2. Zasady etyki zawodu psychologa wg Kodeksu Etyki Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego . . . . . . . . .

3.3.3. Kodeksy etyczne innych stowarzyszeń psychologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.4. Zasady etyczne a regulacje prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.4.1. Konflikt zasad etycznych i przepisów prawa . . . . . . . . .

3.4.2. Konflikt zasad etycznych i wymogów organizacji . . . . .

3.4.3. Absolutny zakaz łamania praw człowieka . . . . . . . . . . .

3.5. Kontrowersje wokół kodeksów etyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.6. Jak rozstrzygać wątpliwości etyczne? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

75 75 79 81

Podstawowe zasady etyczne w pracy psychologa . . . . . . . . . . . . .

4.1. Zasada A: Działanie dla dobra i nieszkodzenie . . . . . . . . . . . . .

4.2. Zasada B: Wierność i odpowiedzialność . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.3. Zasada C: Uczciwość i prawość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.4. Zasada D: Sprawiedliwość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.5. Zasada E: Szacunek dla ludzkich praw i ludzkiej godności . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

97 99 102 126 128 129 135 135 137

3.

4.

61 61 63 64 70 72

82 84 85 86 87 88 88 88 90 94 94

Spis treści

7

5. Tajemnica zawodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.1. Pojęcie tajemnicy zawodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.2. Tajemnica w zawodzie psychologa – podstawy prawne . . . . . .

5.3. Jak długo obowiązuje tajemnica zawodowa? . . . . . . . . . . . . . .

5.4. Ograniczenia tajemnicy zawodowej w przypadku zagrożenia życia lub zdrowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.5. Tajemnica zawodowa psychologa a sąd, prokuratura i policja .

5.5.1. Bezwzględny zakaz dowodowy . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.5.2. Społeczny obowiązek denuncjacji . . . . . . . . . . . . . . . .

5.5.3. Prawny obowiązek denuncjacji . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.5.4. Psycholog jako świadek w procesie karnym . . . . . . . .

5.5.5. Psycholog jako świadek w postępowaniu cywilnym .

5.5.6. Tajemnica w pracy biegłego sądowego . . . . . . . . . . . .

5.6. Zagrożenie poufności w kontekście terapii grupowej lub terapii par . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.7. Ograniczenia poufności w usługach na zlecenie strony trzeciej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.8. Ujawnienie informacji w celach dydaktycznych . . . . . . . . . . .

5.9. Ujawnienie informacji w celu uzyskania konsultacji . . . . . . .

5.10. Ujawnienie informacji poufnej na życzenie klienta . . . . . . . . .

5.11. Ujawnienie informacji poufnych w związku z obroną psychologa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5.12. Zabezpieczenie poufności przy współpracy z innymi specjalistami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

139 139 141 143

6.

177 178 178 179 181

Dokumentacja psychologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.1. Standardy APA w zakresie dokumentacji . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.1.1. Cel tworzenia dokumentacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.1.2. Co podlega udokumentowaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.1.3. Sposób organizacji dokumentacji . . . . . . . . . . . . . . . .

6.1.4. Etyczne standardy tworzenia i zabezpieczania dokumentacji psychologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.2. Regulacje prawne związane z przetwarzaniem danych osobowych (RODO) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.2.1. Dane osobowe w praktyce psychologicznej . . . . . . . .

6.2.2. Podstawa prawna przetwarzania danych osobowych .

6.2.3. Prawa osoby, której dotyczą dane osobowe . . . . . . . .

143 146 146 148 156 162 164 165 166 167 167 168 169 170 171 171 172 173

183 189 190 192 194

8

Spis treści 6.2.4. Zasady ochrony prywatności i danych osobowych . . . .

6.3. Prawne regulacje dotyczące dokumentacji w niektórych obszarach praktyki psychologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.3.1. Dokumentacja psychologiczna – ogólna . . . . . . . . . . . .

6.3.2. Dokumentacja medyczna i dokumentacja psychologiczna w kontekście świadczeń leczniczych . . . . . . . . . . . . .

6.4. Prywatność a dokumentacja zewnętrzna („jawna”) . . . . . . . . .

6.5. Okres przechowywania dokumentacji psychologicznej . . . . . . .

6.6. Etyczne i prawne zasady udostępniania dokumentacji innym podmiotom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.6.1. Opracowania statystyczne na podstawie dokumentacji psychologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.6.2. Dostęp do dokumentacji innych specjalistów pracujących z klientem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.6.3. Opracowania do celów naukowych . . . . . . . . . . . . . . . .

6.7. Ograniczenie uprawnień organów ścigania w dostępie do dokumentacji psychologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.7.1. Dokumentacja psychologiczna jako dowód w procesie karnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6.7.2. Dokumentacja psychologiczna jako dowód w procesie cywilnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.

Świadoma zgoda na usługę psychologiczną . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.1. Prawo klienta do dobrowolnego i świadomego korzystania z usług psychologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.1.1. Zgoda na przetwarzanie danych osobowych . . . . . . . . .

7.1.2. Zgoda na usługę psychologiczną osób z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych . . . . . . . . . . . . . . . .

7.1.3. Usługa psychologiczna bez zgody . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.2. Informacje niezbędne do podjęcia świadomej zgody . . . . . . . . .

7.2.1. Rzetelna informacja o kwalifikacjach psychologa . . . . .

7.2.2. Rzetelna informacja o metodzie pracy i jej alternatywach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.2.3. Rzetelna informacja o poufności i jej ograniczeniach . .

7.2.4. Uzgodnienie celu, zakresu i sposobu realizacji usługi .

7.2.5. Rzetelna informacja o prawach klienta . . . . . . . . . . . . .

7.3. Uzgodnienie praktycznych aspektów usługi . . . . . . . . . . . . . . .

198 200 200 201 206 208 211 212 213 214 214 215 220 222 222 223 225 225 227 227 228 234 235 235 236 236 237 239

8.

Spis treści

9

7.3.1. Konflikt interesów i różnorodność ról . . . . . . . . . . . . . .

7.3.2. Odpłatność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7.3.3. Wymiar czasowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Załącznik 1. Lista kontrolna zagadnień etycznych związanych z poinformowaną zgodą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Załącznik 2. Lista kontrolna związana z podjęciem się usługi psychologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

239 239 240

Standardy etyczne w diagnozie psychologicznej . . . . . . . . . . . . . .

8.1. Opinia psychologiczna na podstawie badania diagnostycznego 8.2. Zasady ogólne etycznego postępowania diagnostycznego . . . . .

8.3. Podmiotowe traktowanie klienta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.3.1. Minimalizacja wtargnięcia (standard 4.04 – Minimalizacja wtargnięcia; APA, 2017) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.3.2. Diagnoza a badania naukowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.4. Zapewnienie optymalnego funkcjonowania klienta . . . . . . . . .

8.5. Standardy diagnozy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.6. Dobór narzędzi diagnostycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.6.1. Odpowiedzialne rozróżnienie między diagnozą psychologiczną a badaniem testowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.6.2. Kontrowersje wokół technik projekcyjnych . . . . . . . . .

8.6.3. Prawo do stosowania narzędzia diagnostycznego . . . . .

8.6.4. Kwalifikacje użytkownika narzędzi diagnostycznych . .

8.7. Przedstawienie wniosków diagnostycznych . . . . . . . . . . . . . . .

8.7.1. Pisemna opinia, orzeczenie, raport . . . . . . . . . . . . . . . .

8.7.2. Ustna informacja zwrotna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.8. Diagnoza grup szczególnych (niepełnosprawność, obca kultura/obcy język) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.8.1. Bariera językowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.8.2. Bariera kulturowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8.8.3. Modyfikacja procedury i niedostosowanie prób normalizacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

245 245 246 246

240 242 243 243 243

247 247 248 249 250 250 252 253 255 256 257 258 260 260 262 263 266 267 269

10

Spis treści

9.

Standardy etyczne w pomocy psychologicznej . . . . . . . . . . . . . .

9.1. Kwalifikacje do udzielania pomocy psychologicznej . . . . . . .

9.1.1. Interwencja oparta na dowodach . . . . . . . . . . . . . . .

9.1.2. Kontekst prawny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9.2. Pomoc psychologiczna a autonomia i integralność klienta . .

9.3. Zawarcie kontraktu na pomoc psychologiczną . . . . . . . . . . .

9.4. Terapia dla rodzin lub grup . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9.5. Terapia dla osób znajdujących się już pod opieką psychologa .

9.6. Niedostępność terapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9.7. Zakończenie terapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9.8. Monitorowanie skuteczności interwencji. Superwizja . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.

Usługi psychologiczne na zlecenie strony trzeciej – problem dobrowolności, podmiotowości i poufności . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.1. Diagnoza psychologiczna w procesie ubiegania się o pracę .

10.2. Prawnie wymagana ocena psychologiczna w celu określenia zdolności do wykonywania zawodu lub funkcji . . . . . . . . . . .

10.3. Pobór do wojska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.4. Usługa psychologiczna na zlecenie pracodawcy . . . . . . . . . .

10.5. Przymusowe badanie psychologiczne na zlecenie wymiaru sprawiedliwości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

10.6. Dokumentacja psychologiczna w systemie oświaty . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11.

Przeciwdziałanie dyskryminacji w praktyce psychologicznej . .

11.1. Dyskryminacja – kontekst prawny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11.2. Przejawy dyskryminacji w praktyce psychologicznej . . . . . . .

11.2.1. Odmowa świadczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11.2.2. Niezróżnicowane postrzeganie osób należących do mniejszości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11.2.3. Niedostosowanie świadczenia do specyficznych potrzeb osób należących do mniejszości . . . . . . . . .

11.2.4. Nieuwzględnianie zagrożenia stereotypem . . . . . . .

11.2.5. Przeżywanie negatywnych uczuć . . . . . . . . . . . . . .

11.3. Dyskryminacja wynikająca z ograniczeń kompetencji psychologów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

271 272 273 275 276 278 279 280 280 281 282 284 284

287 290 291 291 292 293 294 294 295 295 297 298 300 300 305 306 307 308 308

Spis treści Ograniczenia kompetencji w usługach dla klientów z zaburzeniami somatycznymi . . . . . . . . . . . . . . . .

11.3.2. Ograniczenia kompetencji w usługach dla klientów z grup mniejszościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11.4. Dyskryminacja wynikająca z uprzedzeń żywionych przez psychologa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11.4.1. Obowiązek eliminowania uprzedzeń . . . . . . . . . . .

11.4.2. Zalecenia dla psychologów świadczących usługi populacjom zróżnicowanym etnicznie, językowo, kulturowo i seksualnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11

11.3.1.

12.

13.

309 312 313 314

320 324 325 327

Usługi psychologiczne na odległość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.1. Czy możliwa jest etyczna usługa psychologiczna na odległość? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.2. Opracowania dotyczące zasad etycznych w usługach na odległość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.3. Zalety kontaktu psychologicznego na odległość . . . . . . . . . .

12.4. Zagrożenia dla praw klienta w usługach na odległość . . . . . .

12.4.1. Poufność w usługach na odległość . . . . . . . . . . . . .

12.4.2. Sytuacja kryzysowa w usługach na odległość . . . . .

12.4.3. Świadoma zgoda w usługach na odległość . . . . . . .

12.4.4. Wyznaczenie granic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.5. Specyfika telepsychoterapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.6. Diagnoza psychologiczna przez internet . . . . . . . . . . . . . . . .

12.6.1. Zalety i ograniczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.6.2. Testy do samodzielnego rozwiązania w celu rozwoju osobistego i pogłębienia samoświadomości vs. diagnoza psychologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12.7. Bezpieczeństwo narzędzi diagnostycznych w internecie . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

329

Usługi psychologiczne na rzecz dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.1. Zgoda na usługę psychologiczną wobec dzieci . . . . . . . . . . .

13.1.1. Władza rodzicielska – aspekt prawny . . . . . . . . . . .

13.1.2. Wyrażenie zgody na usługę psychologiczną wobec dziecka – kwestie prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

347 348 348

329 330 331 332 332 333 335 335 336 337 337

338 344 344 345

350

12

Spis treści 13.1.3.

Zgoda na usługę psychologiczną na terenie instytucji, pod której opieką znajduje się dziecko . . . . . . .

13.1.4. Kontrowersje wokół minimalnego wieku dla wyrażenia świadomej zgody – regulacje w kodeksie cywilnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.1.5. Kontrowersje wokół minimalnego wieku dla wyrażenia świadomej zgody – jak kwestia zgody dziecka jest regulowana w zawodzie lekarza . . . . . . . . . . . .

13.1.6. Wyrażenie przyzwolenia na usługę psychologiczną przez dziecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.2. Odpowiedzialność za samopoczucie dziecka w trakcie kontaktu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.2.1. Obecność osoby bliskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.3. Poszanowanie podmiotowości dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.3.1. Poszanowanie podmiotowości dziecka a wywiad z rodzicami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.3.2. Poszanowanie podmiotowości dziecka a udzielanie informacji zwrotnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.3.3. Zdefiniowanie obszaru świadczenia i minimalizacja wtargnięcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.4. Dylemat klient-dziecko czy klient-rodzic . . . . . . . . . . . . . . . .

13.5. Zasada poufności i jej ograniczenia w usługach wobec dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.6. Dziecko w badaniach naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.6.1. Dobrowolność udziału dzieci w psychologicznych badaniach naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13.6.2. Czy badania naukowe z udziałem dzieci są konieczne? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.

Zasady etyki w naukowych badaniach psychologicznych . . . . . .

14.1. Prawne aspekty przestrzegania zasad etyki w psychologicznych badaniach naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.1.1. Regulacja badań biomedycznych . . . . . . . . . . . . . .

14.1.2. Regulacje w badaniach naukowych z udziałem ludzi w innych krajach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.1.3. Regulacje w badaniach naukowych z udziałem zwierząt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

350

352

353 355 360 361 362 362 363 364 365 367 368 368 369 371 371 372 375 376 376 380 382

Spis treści Polskie regulacje w psychologicznych badaniach naukowych z udziałem ludzi . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.2. Świadoma zgoda na udział w badaniu . . . . . . . . . . . . . . . .

14.2.1. Regulacje prawne dotyczące przetwarzania wrażliwych danych osobowych . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.2.2. Świadoma zgoda na rejestrację głosu i wizerunku .

14.2.3. Zgoda na ujawnienie dodatkowych informacji . . .

14.2.4. Zgoda na udział w badaniach osób bez zdolności lub z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.2.5. Odstąpienie od świadomej zgody w badaniach naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.2.6. Informacja o przetwarzaniu danych osobowych (RODO) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.3. Poufność informacji w badaniach naukowych . . . . . . . . . . .

14.3.1. Przechowywanie danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.3.2. Ujawnienie osobie badanej wrażliwych danych z badania naukowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.3.3. RODO a badania naukowe . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.4. Zgoda instytucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.5. Udział w badaniu osób podległych (klient/pacjent, student) .

14.6. Problemy związane z wykluczaniem osób z badań . . . . . . .

14.7. Wynagrodzenie za udział w badaniach . . . . . . . . . . . . . . . .

14.8. Procedury maskujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.8.1. Procedura odkłamania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.8.2. Odstąpienie od procedury odkłamania . . . . . . . . .

14.9. Minimalizowanie szkód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.10. Badanie naukowe weryfikujące skuteczność terapii . . . . . .

14.11. Badania naukowe przez internet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.11.1. Poufność w badaniach internetowych . . . . . . . . .

14.11.2. Problem świadomej zgody w badaniach internetowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14.11.3. Maskowanie, odkłamanie i dyskomfort w badaniach internetowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Załącznik 1. Lista kontrolna zagadnień etycznych w badaniu naukowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Załącznik 2. Lista kontrolna zagadnień etycznych związanych ze świadomą zgodą na badanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13

14.1.4.

384 387 390 391 392

392 392 393 394 395 396 398 405 405 406 407 408 409 410 410 411 413 413 414 414 417 418 420 420

14

Spis treści Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.

16.

Zasady etycznego postępowania podczas rozpowszechniania wyników badań, wiedzy psychologicznej i popularyzacji . . . . . . . . . . . . .

15.1. Rozpowszechnianie wyników badań naukowych i wiedzy naukowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.1.1. Plagiatorstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.1.2. Zasady powoływania się na literaturę cytowaną . . .

15.1.3. Zasady cytowania i parafrazowania . . . . . . . . . . . . .

15.1.4. Zgoda na reprodukcję . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.2. Autorstwo publikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.3. Powtórna publikacja danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.4. Udostępnianie danych do weryfikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.5. Recenzja naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15.6. Unikanie konfliktu interesów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tożsamość zawodowa psychologa i prawa psychologa . . . . . . . . . . .

16.1. Prawa psychologa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.1.1. Prawo do niezależności zawodowej . . . . . . . . . . . .

16.1.2. Prawo do zrzeszania się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.1.3. Prawo do ustawicznego kształcenia . . . . . . . . . . . .

16.1.4. Prawo do błędu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.1.5. Prawo do obrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.1.6. Prawo do uzyskania wsparcia . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.1.7. Prawo do korzystania z wyników pracy innych specjalistów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.1.8. Prawo do odmowy składania zeznań . . . . . . . . . . .

16.1.9. Prawo do odmowy wobec pracodawcy lub współpracownika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.1.10. Prawo do odmowy informacji wobec klienta . . . . .

16.1.11. Prawo do odmowy świadczenia w szczególnych sytuacjach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.1.12. Prawo do przerwania usługi w szczególnych sytuacjach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16.1.13. Prawo do autorskich metod pracy . . . . . . . . . . . . . .

16.1.14. Prawo do ochrony osobistych granic . . . . . . . . . . .

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

O Autorce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

421 425 425 426 429 429 431 432 433 434 434 434 436 436 437 439 443 444 444 445 445 446 446 447 447 447 447 448 451 452 452 452 454

Wstęp

Książka ta napisana jest z myślą o psychologach praktykach oraz młodych adeptach psychologii niezależnie od specjalizacji i obszaru pracy zawodowej. Psychologia jest dziedziną niezwykle szeroką, łączącą w sobie tradycje wielu innych, czasem bardzo odległych nauk (takich jak nauki społeczne, humanistyczne czy przyrodnicze) oraz praktycznych metod oddziaływania (np. diagnoza, psychoterapia, trening umiejętności czy terapia przez sztukę). Piękno zawodu psychologa polega m.in. na tym, że mimo tej różnorodności wspólny dla psychologów jest szczególny charakter więzi z podmiotem oddziaływań oraz jej wymiar etyczny. Przyjmuje się, że naukowa psychologia zaistniała w drugiej połowie XIX w. (Strelau, 2007).

Refleksja etyczna w psychologii z pewnością jest równie długa, jednak współczesną formę przyjęła dopiero w połowie XX w., wraz z opracowaniem w 1952 r. pierwszego kodeksu etyki zawodowej przez największą na świecie organizację zawodową psychologów – Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (American Psychological Association, APA; zob. Fisher, 2013). Od tego czasu mamy do czynienia z systematycznymi rozważaniami nad etycznymi aspektami pracy psychologa, początkowo głównie w badaniach naukowych, a stopniowo w kolejnych obszarach praktycznych i teoretycznych zastosowań psychologii. Rozważania te przybierają zróżnicowaną formę w poszczególnych krajach oraz w odrębnych kontekstach kulturowych i językowych.

Polscy psychologowie w związku ze specyficznymi procesami historycznymi i politycznymi włączyli się aktywnie do prac nad

18

Wstęp

standardami etycznymi w psychologii z pewnym opóźnieniem. Należy jednak podkreślić, że pierwsze polskie opracowanie zasad etycznych: Kodeks etyczno-zawodowy psychologa (PTP, 1991) jest dokumentem całkowicie autorskim, inspirowanym przez opracowania amerykańskich i europejskich kolegów, ale od nich niezależnym i jednocześnie dojrzałym. Niewątpliwie wiele innych organizacji narodowych psychologów znajduje się pod wielkim wpływem Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (APA, 2017). Natomiast kodeks Polskiego Towarzystwa Psychologicznego powstał całkowicie na bazie refleksji polskich psychologów i z uwzględnieniem lokalnych realiów kulturowych.

Od czasu opracowania tego pierwszego dokumentu polscy psychologowie wydali wiele ważnych prac zbiorowych, w których omówiono i dogłębnie przedyskutowano najważniejsze kwestie etyki naszego zawodu. Celem pierwszego wydania tej publikacji było udostępnienie studentom psychologii oraz psychologom praktykom zbiorczego kompendium współcześnie obowiązujących zasad etycznych w zawodzie psychologa, wraz z niezbędnym kontekstem formalnoprawnym.

Natomiast bezpośrednią zachętą do opracowania drugiego wydania niniejszej publikacji był fakt opracowania przez Polskie Towarzystwo Psychologiczne nowego, aktualnego Kodeksu etycznego psychologa, po 27 latach po powstaniu jego pierwszej wersji. Równolegle, Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne wprowadziło nowe uzupełnienia do obowiązującego Kodeksu Etyki. Największe przemiany jednak nastąpiły w obowiązujących w Polsce regulacjach prawnych. Co prawda nie powstała wyczekiwana nowa ustawa o zawodzie psychologa, jednak rewolucyjne zmiany dokonały się w regulacjach mający związek z dokumentacją psychologiczną – Rozporządzenie RODO oraz nowelizacja prawnego obowiązku denuncjacji mająca głęboki wpływ na to, jakie decyzje psychologowie będą podejmować w niektórych szczególnie trudnych sytuacjach związanych z tajemnicą zawodową. W środowisku polskich psychologów wzrasta też świadomość potrzeby ugruntowania praktyki psychologicznej

Wstęp

19

w wiedzy naukowej, co wyraża się np. opracowaniem przez zespoły ekspertów związanych z Polskim Towarzystwem Psychologicznym standardów diagnozy psychologicznej w wybranych obszarach.

Jest obecnie na rynku wiele bardzo dobrych pozycji analizujących dogłębnie wybrane aspekty etycznego konteksty pracy psychologów.

W tej książce natomiast, przede wszystkim omówione są wyczerpująco zagadnienia podstawowe obowiązujące we wszystkich obszarach zastosowań psychologii, czyli: 1) kontekst prawny wykonywania zawodu psychologa, wraz z rodzajami odpowiedzialności w Polsce (na podstawie źródeł prawnych i opracowań PTP); 2) źródła zasad i moralne aspiracje w zawodzie psychologa (głównie na bazie standardów wypracowanych przez APA, takich jak działanie dla dobra, uczciwość, sprawiedliwość, szacunek) oraz 3) sposoby ich realizacji (tajemnica zawodowa, świadoma zgoda i in.). W dalszej części poruszono zagadnienia etyczne specyficznie związane z najważniejszymi obszarami zastosowań psychologii: w diagnozie i interwencji psychologicznej. W kolejnych rozdziałach szczegółowo omówiono etyczne kwestie i zasady dotyczące takich specyficznych sytuacji, jak świadczenie usług na zlecenie strony trzeciej, ryzyko dyskryminacji czy usługi psychologiczne na odległość i wobec osób nieletnich.

Dalej wnikliwie przedstawiono zasady etyki zawodowej ważne dla psychologów zajmujących się badaniami naukowymi oraz studentów prowadzących badania i publikujących ich wyniki. Wreszcie na koniec, podążając za inspiracją nowego Kodeksu etycznego psychologa PTP, przedyskutowano prawa psychologa.

Jak korzystać z publikacji Książka ta została napisana tak, aby zawierała wyczerpującą listę zagadnień etycznych, opracowanych w sposób dogłębny i zarazem uzupełniający względem dostępnej na rynku literatury polskojęzycznej, oraz by w szczegółowych analizach nie zagubił się cel użytkowy, czyli możliwość łatwego dostępu do wybranych treści

20

Wstęp

wtedy, gdy sytuacje życiowe wymagają analizy konkretnego dylematu etycznego i jego twórczego rozwiązania. W związku z tym czytelnicy czy użytkownicy mogą przystępować do lektury na dwa sposoby: albo zapoznając się sukcesywnie z opracowaniami kolejnych rozdziałów (np. studenci lub praktycy pragnący przypomnienia podstawowych zasad w nowym ujęciu), albo akcydentalnie, studiując wybrany rozdział, a nawet paragraf, np. gdy rozpoczynają terapię psychologiczną przez internet lub zastanawiają się nad możliwością pracy z nastolatkiem poszukującym pomocy psychologicznej bez zgody rodziców. Z myślą o tym drugim podejściu zastosowano przejrzystą edycję tekstu z wizualnym wyodrębnieniem pryncypiów oraz zadbano o wyposażenie książki w liczne odniesienia do innych rozdziałów, tak aby czytelnik danego fragmentu miał świadomość szerszego kontekstu etycznego poruszanego w nim zagadnienia. Każdy rozdział został również wzbogacony o kilka pozycji zalecanej literatury polskojęzycznej, umożliwiającej spojrzenie na dane zagadnienie z nieco innej perspektywy teoretycznej.

Podsumowując, psychologowie praktycy oraz studenci psychologii, a także być może profesjonaliści pokrewnych dziedzin i klienci psychologów powinni znaleźć tu zarówno interesującą lekturę pogłębiającą rozumienie etycznego wymiaru pracy psychologa, jak i wyczerpujący zbiór zasad do zastosowania na co dzień w pracy.

Bibliografia APA (2017). Ethical Principles of Psychologist and Code of Conduct, https://www.apa. org/ethics/code.

Fisher, C.B. (2013). Decoding the Ethics Code. A Practical Guide for Psychologists (wyd. 3). Bronx, NY: Center for Ethics Education, Fordham University.

PTP (1991). Kodeks etyczno-zawodowy psychologa, http://ptp.org.pl/modules. php?name=News&file=article&sid=29.

PTP (2018). Kodeks etyczny psychologa, http://www.ptp.org.pl/teksty/NOWY_ KODEKS_PTP.pdf.

Strelau, J. (2007). Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 1. Gdańsk: GWP.