Spis treści
01
02
Dla Ciebie 9
Kto opowie najlepszą historię, wygrywa 19
Sztuka przetrwania 22
Początek i koniec kina 26
Narodziny reportażu 28
Powrót kina 30
Opowieść w chmurze 31
Sens w bezsensie 34
Subiektywnie czy obiektywnie, rzecz ujmując? 37
Powiedz mi, jaką wybierasz rolę, a powiem ci, jak opowiadać.
Osiem ról reportera 39
Reportaż wydarzeniowy – reporter: świadek bezpośredni 40
Reportaż interwencyjny – reporter: obrońca, adwokat 41
Reportaż śledczy – reporter: detektyw, prokurator 42
Reportaż problemowy – reporter: diagnostyk, przewodnik 42
Reportaż portret – reporter: artysta 43
Reportaż podróżniczy – reporter: odkrywca 43
Duży reportaż – reporter: tłumacz rzeczywistości 44
Reportaż wydarzeniowy 45
Reportaż interwencyjny 47
Reportaż śledczy 50
Reportaż problemowy 55
Reportaż portret 58
Reportaż podróżniczy – travellogue 64
Duży reportaż (grand reportage) 67
Ósma rola. Reżyser 71
03
04
CO? Skrzynka z narzędziami 76
Temat: esencja reportażu 78
Radar i lupa, czyli gdzie znaleźć temat 81
Media społecznościowe 87
Skorowidz reportera 91
Wstępna dokumentacja 91
Drugi etap dokumentacji 94
Reportaż: „wypowiedź na temat” 96
Kurs i ster 97
Bohater i „co go boli” 100
Bohater-opowieść i bohater-metafora 102
Protagonista 103
Antagonista 104
Rozmowa dokumentacyjna – sztuka słuchania 105
Anatomia wywiadu reportażowego 109
Sztuka pytania 113
Wstępny montaż wywiadu 119
Akcja w reportażu 120
Akcja: prosta, zawikłana, epizodyczna 121
Akcja dynamiczna i statyczna 122
Rola konfliktu 125
JA kontra JA, JA kontra ON, JA kontra ONI, JA kontra ŻYWIOŁ, JA kontra LOS 126
KTO? Pozwól, że opowiem, czyli o narratorze reportażu 129
Narracja autorska 132
Narrator bezpośredni – JA 132
Narrator pośredni 134
Narracja postaciowa 136
05
KOMU? Po obu stronach ekranu 138
Pokaż mi twój świat, a powiem kim jesteś 139
Zobaczyć, zrozumieć, przeżyć… 141
Poczuć więź 143
JAK? Język video od kuchni 147
Przez oczy do serca. Kompozycja obrazu 150
Kontury i bryły 152
Światło: wyzwalacz głębi 153
Kontrast światłocienia 154
Kolor i kąt padania światła 154
Perspektywa w przestrzeni 155
Perspektywa w ruchu 156
Nakładające się plany 157
Proporcje 158
Odbicia i cienie 159
Głębia ostrości 160
Spojrzenie z lotu ptaka 163
Perspektywa żabia 165
Od kadru do sekwencji, czyli gramatyka języka filmowego 166
Kadr jak litera 169
Kamera na poziomie oczu 169
Kamera poniżej poziomu oczu 170
Kamera powyżej poziomu oczu 171
Kamera skierowana na część człowieka 171
Ujęcie jak słowo 172
Plany od „detalu” do „totalu” 172
Sekwencja ujęć jak zdanie 179
Panorama pozioma i pionowa 183
Scena jak akapit 187
Sekwencja scen jak rozdział 189
Dźwięk w roli głównej 190
Wielomówna cisza 193
Dopowiadająca muzyka 194
Słowo o słowie 196
Z wizjonera re-wizor, czyli montaż: sztuka wyboru 198
Montaż narracyjny: pewnego razu… 200
Montaż skojarzeniowy: fabryka emocji 206
Montaż mozaikowy: muzyka oczu 211
07
JAK TO SIĘ ROBI 214
Struktura opowieści SyKoMoRTM 219
SYtuacja 219
KOmplikacje 221
MOment przełomu 224
Rozwiązanie 225
Jak to działa: SYtuacja 226
Jak to działa: KOmplikacje 227
Jak to działa: MOment przełomu 227
Jak to działa: Rozwiązanie 227
Cztery magnetyczne początki 230
Zaczynaj z wizją końca 231
08
Z jakim skutkiem 232
Styl: „charakter pisma” storytellera 232
Od elipsy do hiperboli 235
Reguła klepsydry 238
Opowieść na pożegnanie: Trzy sita Sokratesa 242
Podziękowania 245
Bibliografia 248
Publikacje książkowe 248
Artykuły w tomach zbiorowych i czasopismach 254
Strony internetowe 254
Spis reportaży i filmów dokumentalnych omawianych w pracy 260
Spis ilustracji 263
Kim jest dr Monika Górska? 265
Nagrody i wyróżnienia 269
Potem buduje z tego filmową opowieść, starannie dopracowując każdy element jej struktury, zaczynając od najważniejszych: przesłania, wartości uniwersalnych i emocji.
Wielu reporterów cechuje właściwa dokumentalistom filmowość spojrzenia, szukanie w rzeczywistości metafory, bogactwo artystycznych środków języka filmowego, co sprawia, że trudno nam nieraz zdecydować, czy to, co widzimy na ekranie, jest reportażem, dużym reportażem czy dokumentem. Granice między tymi formami zacierają się coraz bardziej.
Potocznie uważa się, że decydujący jest czas trwania obrazu. Jak krótki – to reportaż, jak długi – to dokument. Tymczasem nominowany do Oscara film dokumentalny Marcela Łozińskiego 89 mm od Europy trwa zaledwie 12 minut, podczas gdy zdobywca głównej nagrody Międzynarodowego Festiwalu Reportażu Camera Obscura w 2008 roku reportaż Korea, Out of the North, zrealizowany przez BBC przez Lee Harkjoon i Olenkę Frenkiel ma aż 40 minut.
Skoro czas trwania nie ma znaczenia, co w takim razie różni, a co zbliża do siebie reportaż i film dokumentalny?
W tabeli uporządkowałam i zestawiłam główne cechy obu gatunków. Pomoże ona zrozumieć, czym się różnią te formy, i wybrać tę, w której najlepiej się odnajdujesz.
REPORTAŻ
Elementy wspólne:
Więź z rzeczywistością, dokumentalność, autentyzm
FILM DOKUMENTALNY
Narracyjna konstrukcja: temat, tło, bohater – protagonista i antagonista, akcja, konflikt, kulminacja, rozwiązanie
Język filmowy – słowo, obraz, dźwięk, ruch, cisza
Wypadkowa: osobowości, wrażliwości i ambicji realizatora, czasu materiału filmowego, miejsca emisji – kino, internet, TV (określone pasmo), budżetu
Różnice:
Pogłębiona i obrazowa opowieść o rzeczywistym wydarzeniu (problemie, miejscu, istocie, rzeczy), którego reporter był świadkiem lub powiernikiem
Domena dziennikarstwa
Reporter, reportażysta, dziennikarz: świadek, adwokat, prokurator, artysta, diagnostyk, odkrywca, tłumacz rzeczywistości
Koncentruje się na pytaniach: CO? KTO?
GDZIE? KIEDY? W mniejszym stopniu: DLACZEGO?
Punkt wyjścia: obiektywne wydarzenie, ale subiektywne postrzeganie i przedstawianie świata przez reportera
Skupia się przede wszystkim na „świecie zewnętrznym” wydarzenia i jego wyrazie. Przez kolory, kształty, dźwięki oddziałuje na zmysły odbiorcy, choć dąży też do ukazania uniwersalnych wartości
„Autorska WIZJA świata, wyraz prawdy na jej temat, do której dotarł autor dokumentu” (Krzysztof Kieślowski)
Domena filmu
Reżyser: przewodnik po rzeczywistości, mentor, obserwator, tropiciel, badacz, poeta, a także po trochu diagnostyk, odkrywca, tłumacz, prokurator, adwokat
Koncentruje się na szukaniu odpowiedzi lub tylko stawianiu pytań DLACZEGO? – Dlaczego tak się dzieje? Dlaczego tak działają ludzie? Świat?
Punkt wyjścia: poruszająca reżysera subiektywna wizja rzeczywistości, ale szukanie obiektywnych jej przejawów. Jak pisał w Czasie utrwalonym Andriej Tarkowski: „Sądzę, że bez organicznego związku subiektywnych odczuć autora z obiektywnym przedstawieniem rzeczywistości nie sposób uzyskać nie tylko autentyczności i prawdy wewnętrznej, lecz nawet zewnętrznego prawdopodobieństwa”
Skupia się przede wszystkim na „świecie wewnętrznym” rzeczywistości – świadectwo wartości uniwersalnych, mikrostudia grup ludzkich – zawodowych, etnicznych itp. panorama wybranych problemów, przypowieść, metafora rzeczywistości
Dbałość o detal jest ważna dla plastyki obrazu, bo wzmacnia jego emocjonalne znaczenie. Pomaga skoncentrować uwagę widza na czymś, co opowie o akcji, jej miejscu i czasie lub bohaterze, ze znacznie większą mocą niż jego słowa. Wyobraź sobie taką sytuację: bohater lub narrator pośredni w komentarzu mówi: „W domu jest bardzo zimno. Stara szkoła, w której gmina pozwoliła nam zamieszkać po pożarze domu, nie nadaje się na mieszkanie dla rodziny z dziesięciorgiem dzieci”. A teraz to samo, wyrażone obrazem. Obszerny hall, drzwi ledwo trzymające się na zawiasach, a przy nich półka na buty. Kamera wyłuskuje z tej przestrzeni detal – buciki dziewczęce, w których wnętrzu widać śnieg.
Co bardziej zadziała na twoją wyobraźnię?
Głębię obrazu video można uzyskać przez odpowiednią kompozycję kadru. Pojawiły się już dawno na rynku kamery i monitory 3D, ale się nie przyjęły. Na razie więc ciągle jeszcze iluzję głębi stwarzasz na ekranie 2D za pomocą: światła, perspektywy i ruchu w głąb kadru, zachodzących na siebie planów, wzajemnych proporcji obiektu, zmiennej głębi ostrości oraz odbić i cieni. Poniżej zobaczysz serię kadrów ilustrujących sposoby, jak można tę trójwymiarowość osiągnąć. Pierwsze ze zdjęć z danej serii pokazuje zawsze obraz płaski, 2D. Kolejne pokazują, jak można stworzyć psychologiczne poczucie głębi i wielowymiarowości.
Kontury i bryły
Umieszczenie kamery wyżej, jak w spojrzeniu z lotu ptaka, lub niżej, jak w perspektywie żabiej, uruchamia wyobraźnię widza i pociąga za sobą zmianę percepcji. Sprawia, że ujęcie nabiera nowej jakości – bardziej dramatycznej, tajemniczej, dynamicznej – czy po prostu niecodziennej.
Od kadru do sekwencji, czyli gramatyka języka filmowego
Języka video można się nauczyć tak jak każdego innego języka. I jest to prostsze, niż się wydaje. Wystarczy, że spojrzysz na niego tak jak na język pisany. Każda twoja książka na półce zbudowana jest z liter, słów, zdań, akapitów, rozdziałów, które razem tworzą całe dzieło. Z językiem video jest podobnie.
Każda opowieść video w warstwie obrazowej zaczyna się od kadru.
To najmniejsza cząstka języka filmowego. Kadr jest jak litera. Ujęcia jak słowa, które łączą się ze sobą w sekwencję ujęć jak zdanie. Scena jest jak akapit. Sekwencja scen jak rozdział. Z nich tworzysz swoją opowieść
Jako video storyteller, czyli opowiadacz historii w języku video, kierujesz wyobraźnię i emocje widza tam dokąd ty chcesz. Tam, dokąd prowadzi twój ster – przesłanie opowieści. To dla niego ruszasz w tę drogę. Widz nie zna twojej historii i nie wie, dokąd zmierza. A co jeśli ty też nie wiesz? Jeśli nie wiesz, dokąd zmierzasz, dojdziesz donikąd. A mózg twojego widza dopełni brakujące ogniwa i pójdzie tam, gdzie sam chce.
W języku video masz do dyspozycji wszelkie możliwe tonacje ekspresji i gamy emocji. Do tego masz nieograniczony zasób instrumentów. Użycie każdego z nich zabarwia w określony sposób twoją narrację.
Dlatego, oprócz podążania za własną intuicją i emocjami, każdy etap realizacji filmu, od pierwszego pomysłu przez wybranie formy aż po ostatnią sklejkę montażową i korektę barw, to również sporo pracy myślnej.
Na każdym etapie to treść dyktuje formę. Jeszcze zanim nakręcisz pierwsze ujęcie filmu, wiesz już, jakich planów i ruchów kamery będziesz używać, w jakiej pozycji ją ustawisz, jakie wybierzesz obiektywy. Wiesz bowiem, jaki efekt chcesz uzyskać
Jeśli chcesz np. pokazać w całości jakieś małe pomieszczenie albo rozległy budynek, nakładasz na kamerę nakładkę lub obiektyw szerokokątny, który „widzi więcej”.
W OBIEKTYWIE SZEROKOKĄTNYM
W OBIEKTYWIE SZEROKOKĄTNYM