Spis treści
1.2.
1.3.
1.4.
1.7.
1.8.
2.6.
2.7.
2.8.
2.9.
2.10.
2.11.
2.12.
2.19.
2.20. Niektóre kraje
3. Rozwój konserwacji ogrodów w
3.1. Początki konserwacji ogrodów do połowy wieku
3.2. Konserwacja ogrodów w latach 1863–1918
3.3. Rozwój konserwacji ogrodów w okresie międzywojennym 1918–1939
3.4. Rozwój konserwacji ogrodów w okresie powojennym, po roku
3.5. Konserwacja ogrodów na przełomie
3.6. Ochrona prawna i struktura służby ochrony
3.7. Opieka społeczna nad zabytkami
3.8.
3.9.
3.10. Ewidencjonowanie
4. Współpraca międzynarodowa w dziedzinie ochrony i konserwacji
4.1.
4.4.
4.5.
4.6. Ochrona światowego dziedzictwa
5.2.
5.4.
5.5.
5.6.
6. Przyczyny zniszczeń ogrodów i rodzaje działań konserwatorskich .... 187
6.1. Przyczyny wewnętrzne ..................................
6.2. Przyczyny zewnętrzne ..................................
6.3. Przyczyny ogólne ......................................
6.4. Działania zabezpieczające
6.5. Działania pielęgnacyjno-konserwacyjne
6.6. Działania rewaloryzacyjne ...............................
6.7. Działania adaptacyjne ..................................
7. Adaptacja zabytkowych założeń ogrodowych na potrzeby współczesne
7.1. Zasady ogólne adaptacji .................................
7.2. Wykorzystanie bez zmiany pierwotnego przeznaczenia i sposobu użytkowania ..................................
7.3. Wykorzystanie bez zmiany pierwotnego przeznaczenia, ale ze zmianą sposobu użytkowania ........................ 213
7.4. Wykorzystanie ze zmianą przeznaczenia, ale z utrzymaniem pierwotnego sposobu użytkowania
7.5. Wykorzystanie ze zmianą zarówno pierwotnego przeznaczenia, jak i sposobu użytkowania
7.6. Wykorzystanie w powiązaniu z rozbudową o nowe części terenu, bez naruszania historycznego układu przestrzennego .......... 215
7.7. Wykorzystanie w układzie urbanistycznym przy kształtowaniu ogólnomiejskich systemów terenów zieleni
7.8. Wykorzystanie w systemie ekoprzestrzennym miasta oraz kompleksach obszarów chronionych
7.9. Wykorzystanie w kształtowaniu warunków optymalizujących klimatyczno-zdrowotnego środowiska życia człowieka .........
7.10. Przesłanki kulturowego oddziaływania
8. Ochrona i pielęgnowanie drzew i drzewostanów parkowych ........
8.1. Dynamika rozwoju drzew i drzewostanów
8.2. Kształtowanie drzewostanu parkowego
8.3. Ocena stanu zdrowotnego drzew ..........................
8.4. Zapobieganie uszkodzeniom
8.5. Bieżące usuwanie szkód
8.6. Regulacja zagęszczenia i trzebieże
8.7. Leczenie uszkodzeń drzew z ubytkiem drewna
8.8. Choroby i szkodniki drzew oraz możliwości ich zwalczania .....
8.9. Ochrona drzew pomnikowych
9.3.
10.4.
12.1. Uzupełnianie ubytków żywopłotów
12.2. Odmładzanie żywopłotów
12.3.
12.4. Przywracanie formy szpalerów
12.5. Odtwarzanie żywopłotów i
12.6. Adaptacja form przekształconych
12.7. Utrzymywanie żywopłotów obwódkowych
12.8. Rekonstrukcja form szczególnych i zabezpieczenie materiałowe
12.9.
13.1. Pielęgnowanie i rewaloryzacja syngieltonów (samotników)
13.2. Pielęgnowanie i rewaloryzacja grup drzewiastych
13.3. Przejawy deformacji klombów
13.4. Rewaloryzacja klombów
14.1. Znaczenie runa w ogrodach historycznych
14.2. Rozpoznanie wytworzonego runa
14.3. Wymagania konserwatorskie .............................
14.4. Kierunki działań adaptacyjnych
14.5. Urządzanie i odtwarzanie runa
15. Trawniki i łąki parkowe
15.1. Rodzaje i formy występowania ............................
15.2. Mieszanki i dobór traw .................................
15.3. Urządzanie i renowacja ..................................
15.4. Pielęgnowanie trawników
16. Szata roślinna parków historycznych
16.1. Zasady kształtowania
16.2. Udział drzew i krzewów introdukowanych w wieku
16.3. Udział drzew i krzewów
16.4.
16.5.
17.1.
17.4.
18.4.
19.2.
19.3.
19.4.
20.1. Rozwój i przemiany form małej architektury ogrodowej
20.2. Wyposażenie ogrodowe: ławki, kosze na śmieci, oświetlenie, znaki informacyjne
21. Przestrzenne formy ochrony konserwatorskiej
21.1.
21.3. Zagrożenia wewnętrzne
21.4. Formy ochrony zabytków
21.5.
21.6.
21.7. Wyznaczanie strefy ochrony konserwatorskiej
21.8. Funkcja i formy
21.9.
23.1.
21. Przestrzenne formy ochrony konserwatorskiej
formy zadrzewień, występujące w obrębie poszczególnych stref obiektów uciążliwych, komunalnych i przemysłowych, w powiązaniu z innymi zadrzewieniami na całym obszarze strefy ochrony konserwatorskiej; wprowadzane zadrzewienia umożliwiają uzyskanie korzystnych efektów filtracyjnych i przyspieszenie procesów samooczyszczania.
3. Działania ograniczające, przeciwdziałające niekorzystnym zmianom i zanieczyszczeniom składników środowiska przyrodniczego, które pośrednio, a czasem i bezpośrednio przyczyniają się do degradacji składników zabytkowego założenia ogrodowego. Dotyczy to zwłaszcza: zanieczyszczenia wód, niedostatku wód, przesuszenia gleby przez niewłaściwe melioracje, zmiany poziomu wód gruntowych. Wiąże się to poza tym z degradacją powietrza atmosferycznego i gleby obniżającą aktywność biologiczną drzewostanów i czyniącą je bardziej podatnymi na różne patogeny. Do tej grupy działań ograniczających należy także ścisła kontrola lokalizacji uciążliwych obiektów komunalnych, jak: różnego rodzaju wysypiska, wylewiska, oczyszczalnie ścieków oraz fermy hodowlane i zanieczyszczenia komunikacyjne. Ich uciążliwość dla otoczenia jest wieloraka. Zwrócenia uwagi wymagają także odkrywkowe eksploatacje zasobów naturalnych, zarówno ze względów krajobrazowych, jak i z uwagi na związane z tym następstwa dotyczące dużych zmian warunków wodnych.
4. Działania koordynujące gospodarkę przestrzenną na całym obszarze, obejmującą zewnętrzną i wewnętrzną część strefy ochrony konserwatorskiej.
21.9. Skuteczność stref ochrony konserwatorskiej
Najprostszym działaniem zapobiegającym negatywnym skutkom funkcjonowania obiektów uciążliwych, zagrażających terenom zabytkowym i innym specjalnie chronionym obiektom, jest oddalenie emitorów na odległość większą niż zasięg występującego zagrożenia. Jest to możliwe tylko w odniesieniu do niektórych obiektów uciążliwych, których zakres szkodliwego oddziaływania na otoczenie jest niewielki i występuje w skali miejscowej. Większość zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, związanych z atmosferą oraz z wodą, cechuje jednak duży zasięg rozprzestrzenienia. Dotyczy to zwłaszcza zanieczyszczeń powietrza, gdy źródła emisji są umiejscowione wysoko.
Znacznie łatwiej jest zmniejszać emisję zagrożeń ze źródeł zorganizowanych, np. w formie kominów, zwłaszcza gdy są niskie, czy kolektorów ściekowych. Wtedy znacznie większą skuteczność mają odpowiednie formy zagospodarowania przestrzennego terenu.
Najskuteczniejszą formą działań jest likwidowanie zagrożeń u źródeł ich powstawania. W obiektach przemysłowych jest to np. zastosowanie odpowiedniej technologii produkcji lub wprowadzenie skutecznie działających urządzeń technicznych, likwidujących różne zanieczyszczenia w miejscu ich emisji.
21.10. Powiązanie z planowaniem przestrzennym
Funkcja stref ochronnych ma charakter dopełniający, nie zasadniczy. W przypadku zracjonalizowanej gospodarki przestrzennej i tzw. czystych lub bezodpadowych technologii strefy ochronne byłyby zbędne. Dynamiczny rozwój gospodarczy, różnorodność procesów produkcyjnych, wielokierunkowość oddziaływania na otoczenie powodują i będą powodować rozmaite presje na środowisko przyrodnicze, nawet na obszarach szczególnie chronionych. W przypadku stref ochrony konserwatorskiej potrzeby ich tworzenia wynikają z charakteru i uwarunkowań przestrzennych oraz z położenia zabytku ogrodowego. Obejmują one zarówno chronione części struktury zewnętrznej układu ogrodowego, jak i zabezpieczenie chronionej całości parku czy krajobrazu.
21.10. Powiązanie z planowaniem przestrzennym
Strefy ochrony konserwatorskiej wymagają dwojakiego zabezpieczenia, jako: – integralna część zapisu zabytkowego parku do rejestru zabytków; – składnik miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.
Ustawa o samorządzie gminnym (DzU 2018, poz. 994 ze zm.) zalicza do zadań własnych gminy sprawy związane z ładem przestrzennym, gospodarką nieruchomościami, ochroną środowiska i przyrody oraz gospodarką wodną. Jej artykuły nadają samorządowi wyłączność i autonomię odnośnie do uchwalania studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy oraz MPZP.
MPZP pełni funkcję narzędzia określającego zasady i kryteria ochrony obiektów zabytkowych. W planie miejscowym określa się obowiązkowo: zasady ochrony dziedzictwa kultury, zabytków i dóbr kultury współczesnej. Powinny w nim zostać uwzględnione ustalenia dotyczące zasad ochrony, a także określenie terenów i obiektów chronionych ustaleniami planu w nakazy, zakazy, dopuszczenia, ograniczenia w sposobie zagospodarowania terenu. Plan miejscowy może także wprowadzać ochronę pozostałych obiektów i obszarów z uwagi na ochronę zabytków. Takie ustalenia z planu miejscowego stają się wówczas samodzielną formą ochrony zabytków. Możliwe jest więc dla obszarów i obiektów ustanawianie niezależnej ochrony w planie miejscowym, jak również – po ustanowieniu ochrony w planie miejscowym – dokonanie wpisu obiektu, obszaru do rejestru zabytków.
W celu dokonania właściwych ustaleń potrzebna jest odpowiednio wcześniejsza szczegółowa ocena samego zabytku ogrodowego oraz jego właściwości przestrzennych, uwarunkowań przyrodniczych, powiązań z innymi obiektami chronionymi oraz stopnia zagrożeń. Dane te, w formie wytycznych, zaleceń konserwatorskich, zgłaszają terenowe jednostki władz konserwatorskich, odpowiednio do planów zagospodarowania przestrzennego województw, gmin, poszczególnych miast.