CZĘŚĆ I. Istota prezentacji i wystąpień publicznych
zastosowania
CZĘŚĆ II. Uwarunkowania skutecznych prezentacji i wystąpień publicznych
III. Prezentacje i wystąpienia publiczne w biznesie – badanie własne
Aneks 1 . Wykorzystanie programu multimedialnego w prezentacji
(na przykładzie programu Power Point)
Tab. 4.2. 16 czynników wyodrębnionych przez Cattella w drodze analizy danych kwestionariuszowych
Wylewny
Bardziej inteligentny
Zrównoważony
Dominujący
Beztroski
Sumienny
Śmiały
Delikatny
Podejrzliwy
Fantazyjny
Wnikliwy
Bojaźliwy
Postępowy
Samodzielny
Kontrolujący się
Napięty
Źródło: L.A. Pervin, O.P. John, Osobowość…, s. 255.
Powściągliwy
Mniej inteligentny
Emocjonalny
Uległy
Poważny
Twardy
Płochliwy
Twardy
Ufny
Praktyczny
Naiwny
Pewny siebie
Konserwatywny
Zależny
Nieplanujący
Spokojny
Z kolei w podejściu Eysencka widać trzy zasadnicze cechy osobowości, którymi są 14:
psychotyczność (P) – wymiar, który charakteryzuje się tym, że na jednym jego biegunie mamy takie cechy jak: altruizm, empatia czy uspołecznienie, a na drugim: przestępczość, psychopatia czy schizofrenia, a więc zjawiska patologiczne;
ekstrawersja (E) – wymiar ten definiowany jest przez takie czynniki pierwszego rzędu, jak: towarzyskość, żywiołowość, aktywność, asertywność i impulsywność; przeciwieństwem ekstrawersji jest introwersja;
neurotyczność (N) (emocjonalność) – to wymiar złożony z następujących cech: lęk, przygnębienie, poczucie winy, niska samoocena i napięcie; przeciwieństwem neurotyczności jest równowaga emocjonalna 15 .
Jedną ze współczesnych koncepcji, ujmujących osobowość w kategoriach cech, jest tzw. teoria Wielkiej Piątki, czyli pięcioczynnikowy model osobowości autorstwa Paula T. Costy Jr i Roberta R. McCrae. Badacze prowadząc swoje badania nad osobowością, korzystali z 16-czynnikowego kwestionariusza oosobowości stworzonego przez Cattela. Analizując wyniki swoich pomiarów, ostatecznie zredukowali go do trzech Eysenckowskich czynników: neurotyczności, ekstrawersji oraz do wyobraźni,
14 Psychologia. Podręcznik akademicki, red. J. Strelau, t. 2, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003, s. 536–537.
15 Tamże.
4. Uwarunkowania personalne
którą później nazwali otwartością na doświadczenia. Costa oraz McCrea stworzyli w ten sposób trójczynnikowy model osobowości, znany jako NEO (neurotyczność, ekstrawersja i otwartość na doświadczenia). Kolejne badania nad osobowością doprowadziły do poszerzenia tego modelu o kolejne dwa czynniki: ugodowość oraz sumienność 16. Podstawowe wymiary osobowości w modelu Wielkiej Piątki to: neurotyczność, otwartość na doświadczenie, ugodowość, ekstrawersja i sumienność. Autorzy uznali, że pięć wymienionych cech ma międzykulturowy charakter i każda z nich jest uniwersalna dla ludzkiej natury 17
Neurotyczność jest wymiarem osobowości oznaczającym chwiejność i wrażliwość emocjonalną. Wynika ze szczególnej wrażliwości autonomicznego układu nerwowego i przede wszystkim wiąże się z występowaniem podwyższonego stanu lęku. Osoby neurotyczne są podatne na doświadczanie negatywnych emocji takich jak gniew, złość, poczucie winy, bywają skłonne do irracjonalnych pomysłów, rzadko kontrolują stres.
Ekstrawersja polega na tendencji do kierowania swojej percepcji i działań ku otoczeniu. Wiąże się z towarzyskością, żywością, aktywnością i poszukiwaniem pozytywnych doznań. Ekstrawertycy lubią przebywać w towarzystwie innych osób, czerpią energię z podejmowanych przedsięwzięć. Przeciwieństwem ekstrawersji jest introwersja. Introwertycy nie poszukują towarzystwa, z reguły są wycofani, czasami nieśmiali 18
Otwartość na doświadczenia wiąże się z poszukiwaniem aktywności i nowych doświadczeń oraz stopniem tolerancji i chęcią poznania tego, co nowe i nieznane. Osoby, które uzyskują wysokie wskaźniki w tym wymiarze, są odważne, twórcze, oryginalne, mają liczne i szerokie zainteresowania.
Ugodowość wiąże się z pozytywnym nastawieniem do innych osób, altruizmem, a także zaufaniem. Osoba uzyskująca wysokie wyniki w tym wymiarze jest ufna, prostolinijna, pomocna, sympatyczna i przebaczająca. Definiując ten wymiar, należy pamiętać, iż istotny jest kontekst sytuacyjny. Ludzie w momencie walki o własne interesy mogą postępować w sposób bardziej przystosowawczy niż uległy (chociażby uruchamiać tendencję walki)19.
Sumienność opisuje motywację, zaangażowanie w działanie, realizowanie celów, a także stosunek człowieka do wykonywania wszelkiego rodzaju zadań 20 .
16 Tamże, s. 551–552.
17 L.A. Pervin, Psychologia osobowości, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2002, s. 60.
18 B. Zawadzki, J. Strelau, P. Szczepaniak, M. Śliwińska, Inwentarz osobowości NEO-FFI Costy i McCrae. Adaptacja polska, Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Warszawa 2007, s. 12–34.
19 Tamże, s. 12–34.
20 L.A. Pervin, O.P. John, Osobowość…, s. 269.
są detektorami kłamstwa, a same kłamstwa niejako łaskoczą, czym mogą wyzwalać swędzenie określonych zakończeń nerwowych 158
Niedobre są również gesty wykonywane bez widocznej potrzeby i znamionujące przesadę. Są to tzw. manieryzmy, czyli gesty kompensacyjne 159. Aby przekaz był skuteczny, konieczne jest ich wyeliminowanie, gdyż mogą świadczyć o niepewności prezentera – pojawiają się wtedy, gdy mówca nie wie, co zrobić z rękami (np. nerwowy gest obracania obrączki na palcu, ciągłego odsuwania włosów do tyłu albo bawienie się długopisem), które dekoncentrują i mogą irytować 160
Tab. 6.2. Wybrane gesty dłoni i ich rozumienie
Gesty Prawdopodobne znaczenie
Ręce podniesione do wysokości twarzy Poczucie zagrożenia, tendencje obronne
Zakrywanie ręką ust, chrząkanie, drapanie się w okolicy szyi
Dotykanie koniuszka nosa
Pocieranie nosa
Obgryzanie paznokci, splecione palce rąk, nerwowe poruszanie kciukami
Oparcie dłoni na brodzie i ułożenie palca wskazującego na policzku
Czochranie włosów, postukiwanie palcami np. o blat biurka
Ocieranie o siebie opuszków palców, układ dłoni dowolny
Splecione dłonie przed sobą
Ręce tkwiące głęboko w kieszeniach
Dłonie wsunięte do tylnych kieszeni
Ręce w kieszeniach, a kciuki na zewnątrz
Nerwowość
Stan zamyślenia lub próba szukania wyjścia z trudnej sytuacji
Próba kłamstwa
Brak pewności siebie, niezdecydowanie
Krytyczne myśli
Napięcie
Znajdowanie się w kłopotliwej sytuacji; niechęć do angażowania się w jakąś sprawę
Opanowywanie niepewności
Postawa nieprzenikniona. Człowiek nie chce zdradzić swojej reakcji, odczuć i zamierzeń
Duże, ale ukrywane ambicje dotyczące danej sprawy (ew. wrodzona nieśmiałość lub brak siły przebicia)
Siła psychiczna i duża pewność siebie. Gotowość na wyzwanie
158 E. Thiel, Mowa ciała zdradzi…, s. 61–62.
159 B. Blein, Sztuka prezentacji…, s. 22.
160 A. Murdoch, Prezentacje i wystąpienia…, s. 107.
Gesty Prawdopodobne znaczenie
Zaciśnięta pięść, schowana za plecami i podtrzymywana w nadgarstku drugą dłonią
Splecione ręce, sylwetka wyprostowana
Przedramiona założone na piersi, kciuki skierowane w górę
Palce złożone w kopułę
Rozmowa może mieć ostry lub nieprzyjemny przebieg
Postawa zderzak. Dana osoba czuje się wystawiona na ataki, jest wrażliwa, przygotowana na agresję
Stosunek wyższości okazywany rozmówcy
Pewność siebie, wiara we własne siły
Źródło: A. Stefańczyk, Psychologia wywierania…, s. 71–77; S. Molcho, Mowa ciała, s. 156 i n.; A. Collins, Język ciała…, s. 104–112; A. Pease, B. Pease, Mowa ciała, s. 121–123, 160–198.
Wiele innych gestów dłoni podkreśla otwartość i pewność mówcy. Popularnym i często celowo stosowanym gestem jest budowanie z dłoni tzw. dachu, zwanego też piramidą161. Gestem tym posługują się najczęściej ludzie dysponujący szczegółową, specjalistyczną wiedzą, jednak budowanie z palców ostrych wierzchołków zdradza arogancję.
Podobnie gesty dłoni „wydających polecenia” świadczą o pewności i zdecydowaniu mówcy. Istnieją trzy główne gesty dłoni służące do wydawania poleceń: trzymanie dłoni wnętrzem do góry traktowane jest jako uległy, pozbawiony agresji gest, przypominający bardziej „proszenie”; gdy dłoń skierowana jest wnętrzem do dołu, sygnalizuje wydanie polecenia z pozycji zwierzchnika. Osoba, do której zostanie ono skierowane, może odczuć niechęć do rozmówcy. Wyciągnięty w kierunku publiczności palec wskazujący może być odebrany jako próba wymuszenia uległości u słuchaczy, co podświadomie wywołuje negatywne uczucia 162
Dotyk
Z powodu konotacji z akceptacją, seksem, ale też z agresją dotyk stanowi sygnał o bardzo dużej sile oddziaływania. Dlatego istnieją określone normy społeczne, które regulują akceptowany obszar i liczbę dotyków w zależności od charakteru związku interpersonalnego. Przekazy dotykowe są szczególnie skuteczne przy pocieszaniu osób potrzebujących psychicznego wsparcia. Przez dotyk najlepiej także dokonuje
161 P.A. Andersen, Mowa ciała dla żółtodziobów…, s. 155–156.
162 A. Pease, B. Pease, Mowa ciała, s. 61–62.
6. Uwarunkowania komunikacyjne