100589381

Spis treści

1. Bezpieczeństwo i higiena pracy w gabinecie stomatologicznym – Renata Kowalik, Małgorzata Najman ............................................................................. 1 Badania lekarskie ........................................................................................................ 1 Szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy ...................................................... 3 Ryzyko zawodowe ............................................................................................... 4 Podstawowe czynności na stanowisku pracy asystentki/higienistki stomatologicznej ............................................................................................ 4 Ocena ryzyka zawodowego na stanowisku asystentki/higienistki stomatologicznej ............................................................................................ 5 Ergonomia pracy ........................................................................................................ 9 Praca zespołowa .................................................................................................. 15 Techniki trzymania i przekazywania narzędzi ......................................................... 18 Praca z wykorzystaniem komputera ...................................................................... 20 Sprawdzian wiedzy ...................................................................................................... 22

2. Etyka w pracy asystentki i higienistki stomatologicznej – Renata Kowalik ........... 25 Komunikacja w gabinecie stomatologicznym ................................................................ 25 Prawa pacjenta ........................................................................................................... 31 Zachowanie poufności ................................................................................................. 36 Sprawdzian wiedzy ...................................................................................................... 37

3. Dokumentacja medyczna w stomatologii – Renata Kowalik ................................... 39 Dokumentacja indywidualna ...................................................................................... 39 Zasady prowadzenia dokumentacji indywidualnej ........................................................ 42 Skierowania ................................................................................................................ 43 Dokumentacja prowadzona przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) lub higienistkę szkolną udzielających świadczeń zdrowotnych z zakresu opieki profilaktycznej nad uczniami ....................................................................................... 44 Pracownia techniczna protetyki stomatologicznej i ortodoncji ....................................... 45 Przechowywanie dokumentacji medycznej ................................................................... 45 Udostępnianie dokumentacji medycznej ...................................................................... 47 Opłaty za udostępnienie dokumentacji medycznej ....................................................... 49 Szczególne wymagania dotyczące dokumentacji prowadzonej w postaci elektronicznej . 50 Sprawdzian wiedzy ...................................................................................................... 51

XI

4. Organizacja pracy w gabinecie stomatologicznym – Małgorzata Najman ............ 53 Wyposażenie podstawowe i specjalistyczne gabinetu .................................................

Procedury sanitarno-epidemiologiczne ......................................................................

Przygotowanie gabinetu do pracy ..............................................................................

Postępowanie asystentki przed przyjęciem pacjenta, w trakcie wizyty i po jego wyjściu z gabinetu .................................................................................................................

Postępowanie z odpadami medycznymi .....................................................................

Sprawdzian wiedzy ....................................................................................................

53 55 55 56 58 61

5. Radiologia stomatologiczna – Renata Kowalik ........................................................ 63 Ochrona radiologiczna ...............................................................................................

Działanie promieniowania rentgenowskiego na organizm ludzki .................................

Uprawnienia i kompetencje personelu ......................................................................

Specyfika obrazu rentgenowskiego i sposoby jego rejestracji ......................................

Zdjęcia najczęściej wykorzystywane w stomatologii ....................................................

Sprawdzian wiedzy ....................................................................................................

63 67 68 70 74 78

6. Mikrobiologia – Małgorzata Najman, Renata Kowalik ................................................ 81 Czynniki biologiczne .................................................................................................

Zakażenia krzyżowe ...................................................................................................

Higiena rąk ...............................................................................................................

Sprawdzian wiedzy ....................................................................................................

81 84 85 88

7. Pomieszczenia sterylizacyjne – organizacja pracy w sterylizatorni – Małgorzata Najman .................................................................................................... 89 Dezynfekcja, mycie i suszenie narzędzi i instrumentów ............................................... 89 Przegląd, konserwacja i pakowanie narzędzi .............................................................. 94 Sterylizacja narzędzi ................................................................................................. 95 Proces sterylizacji ................................................................................................ 95 Postępowanie ze sterylnymi pakietami ................................................................ 97 Końcówki unitu. Dezynfekcja ..................................................................................... 97 Dezynfekcja systemów ssących ................................................................................... 100 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 102

8. Anatomia i fizjologia układu stomatognatycznego – Anna Kochanek-Leśniewska, Elżbieta Mierzwińska-Nastalska .......................................... 105 Układ kostny ............................................................................................................. 105 Układ ruchowy narządu żucia .................................................................................... 108 Unaczynienie okolic głowy ........................................................................................ 111 Błona śluzowa ........................................................................................................... 116 Zęby i tkanki przyzębia ............................................................................................. 117 Zęby .................................................................................................................. 117 Przyzębie ............................................................................................................ 129 Ślina i gruczoły ślinowe ............................................................................................. 130 Zmiany zanikowe w układzie stomatognatycznym ...................................................... 132 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 134

XII

9. Znieczulenia stosowane w stomatologii – Małgorzata Najman, Renata Kowalik ........................................................................... 137 Rodzaje znieczuleń miejscowych ................................................................................ 137 Inne rodzaje znieczuleń ............................................................................................. 139 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 144

10. Stomatologia zachowawcza – Małgorzata Najman, Renata Kowalik ......................... 147 Próchnica zębów ....................................................................................................... 147 Podział próchnicy zębów .................................................................................... 148 Klasy ubytków próchnicowych ................................................................................... 150 Ubytki pochodzenia niepróchnicowego ...................................................................... 152 Metody diagnostyki próchnicy ................................................................................... 154 Leczenie próchnicy ............................................................................................. 156 Diagramy zębowe, oznakowanie zębów ..................................................................... 156 Diagramy zębowe ............................................................................................... 160 Materiały i instrumenty ............................................................................................ 161 Materiały ........................................................................................................... 161 Instrumentarium ................................................................................................. 167 Asystowanie podczas kolejnych etapów opracowania i wypełnienia ubytku ................ 176 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 177

11. Endodoncja – Małgorzata Najman, Renata Kowalik ................................................... 181 Czynniki odpowiedzialne za choroby miazgi (pulpopatie) .......................................... 182 Klasyfikacja kliniczna chorób miazgi ........................................................................... 184 Objawy zmian chorobowych ..................................................................................... 184 Objawy subiektywne zmian chorobowych w miazdze .......................................... 184 Badanie przedmiotowe chorób miazgi ................................................................ 185 Subiektywne objawy zmian chorobowych w tkankach okołowierzchołkowych ..... 185 Leczenie pulpopatii odwracalnych – metody biologiczne ............................................ 187 Materiały i leki w leczeniu biologicznym ............................................................. 187 Dewitalizacja i ekstyrpacja miazgi .............................................................................. 188 Opracowanie kanału korzeniowego ............................................................................ 189 Środki chemiczne stosowane do płukania kanału ................................................ 190 Wypełnianie systemu kanałów korzeniowych ............................................................. 191 Etapy leczenia endodontycznego podczas jednej wizyty ............................................. 194 Pourazowe uszkodzenie zębów – leczenie endodontyczne .......................................... 195 Podział pourazowych uszkodzeń zęba ................................................................. 195 Zasady standaryzacji narzędzi endodontycznych ......................................................... 196 Instrumentarium przeznaczone do leczenia endodontycznego .................................... 198 Ogólna charakterystyka narzędzi do opracowywania kanałów ............................. 199 Przyrządy pomiarowe ......................................................................................... 204 Aparatura i sprzęt do powiększania obrazu pola zabiegowego ............................. 205 Inne urządzenia stosowane w nowoczesnej endodoncji ....................................... 205 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 207

XIII

12. Periodontologia – Małgorzata Najman, Renata Kowalik ............................................ 209 Etiologia i patogeneza chorób przyzębia .................................................................... 210 Podział chorób przyzębia i profilaktyka ...................................................................... 211 Wskaźniki chorób przyzębia ....................................................................................... 214 Instrumentarium, materiały, skalery ........................................................................... 216 Wybrane zabiegi stosowane w profilaktyce i leczeniu chorób przyzębia ...................... 221 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 226

13. Pedodoncja – Joanna Zemlik, Renata Kowalik, Małgorzata Najman ............................ 229 Wybrane zagadnienia z historii profilaktyki ................................................................ 229 Wyrzynanie uzębienia ............................................................................................... 230 Różnice pomiędzy uzębieniem mlecznym a stałym .............................................. 231 Rozwój psychomotoryczny dziecka ............................................................................ 232 Prenatalny okres rozwoju człowieka ................................................................... 232 Okres wczesnego dzieciństwa .............................................................................. 233 Okres średniego dzieciństwa ............................................................................... 235 Okres późnego dzieciństwa ................................................................................. 238 Okres adolescencji .............................................................................................. 239 Profilaktyka stomatologiczna w wieku rozwojowym ................................................... 240 Profilaktyka fluorkowa u dzieci i młodzieży ......................................................... 241 Uszczelnianie bruzd i szczelin – lakowanie zębów ................................................ 246 Profilaktyka schorzeń przyzębia ........................................................................... 247 Profilaktyka ortodontyczna ................................................................................. 248 Specyfika leczenia zachowawczego u dzieci ................................................................ 248 Chirurgia stomatologiczna – usunięcie zęba mlecznego .............................................. 249 Urazy zębów w wieku rozwojowym ........................................................................... 250 Urazy nieprzypadkowe ....................................................................................... 253 Czynniki ryzyka krzywdzenia dziecka ................................................................... 254 Obowiązek interwencji .............................................................................................. 256 Zaniedbywanie .......................................................................................................... 257 Ocena nastawienia dziecka do wizyty stomatologicznej – klasyfikacja Frankle’a .......... 259 Wybrane aspekty komunikacji pracowników ochrony zdrowia z opiekunem pacjenta nieletniego i dzieckiem .............................................................................................. 260 Podsumowanie .......................................................................................................... 261 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 261

14. Podstawy ortodoncji – Małgorzata Zadurska, Magdalena Marczyńska-Stolarek .......... 263 Wprowadzenie do ortodoncji .................................................................................... 263 Terminologia ............................................................................................................. 263 Norma zgryzowa w uzębieniu mlecznym, procesy przygotowawcze do wymiany uzębienia, norma zgryzowa w uzębieniu stałym ......................................................... 265 Diagnostyka ortodontyczna wad zgryzu i nieprawidłowości zębowych ........................ 268 Etiologia wad zgryzu ................................................................................................. 272 Epidemiologia wad zgryzu ......................................................................................... 273 Profilaktyka ortodontyczna ........................................................................................ 274 Metody leczenia ortodontycznego ............................................................................. 275 Powikłania leczenia ortodontycznego ......................................................................... 280 Dokumentacja medyczna w ortodoncji ...................................................................... 282 Rola asystentki stomatologicznej w organizacji gabinetu ortodontycznego .................. 282

XIV

Rola higienistki stomatologicznej w profilaktyce ortodontycznej, promowaniu zachowań prozdrowotnych oraz w leczeniu ortodontycznym ...................................... 293 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 297

15. Chirurgia stomatologiczna – Małgorzata Najman, Renata Kowalik ........................... 299 Podział chirurgii ........................................................................................................ 299 Narzędzia, sprzęt i materiały stosowane w chirurgii ................................................... 300 Przygotowanie stanowiska i personelu do zabiegu ..................................................... 305 Wybrane zabiegi chirurgiczne .................................................................................... 309 Implantologia ............................................................................................................ 312 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 315

16. Protetyka stomatologiczna – Anna Kochanek-Leśniewska, Elżbieta Mierzwińska-Nastalska .................................................................................... 317 Rodzaje uzupełnień protetycznych ............................................................................. 317 Klasyfikacja braków w uzębieniu ............................................................................... 319 Masy wyciskowe ................................................................................................. 322 Łyżki wyciskowe ................................................................................................. 324 Rodzaje wycisków .............................................................................................. 326 Instrumentarium stosowane w protetyce .................................................................... 327 Charakterystyka poszczególnych rodzajów uzupełnień protetycznych .......................... 333 Pierwsza wizyta kliniczna – wywiad, badanie i wyciski anatomiczne .................... 345 Druga wizyta – wyciski czynnościowe z zastosowaniem łyżek indywidualnych ...... 347 Trzecia wizyta kliniczna – ustalenie wysokości centralnego zwarcia przy użyciu wzorników i dobór koloru zębów ....................................................................... 348 Czwarta wizyta kliniczna – kontrola próbnych protez .......................................... 350 Piąta wizyta kliniczna – oddanie gotowych protez ............................................... 351 Higiena uzupełnień protetycznych ............................................................................. 358 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 360

17. Stomatologia estetyczna – Małgorzata Najman, Renata Kowalik .............................. 363 Piaskowanie zębów ................................................................................................... 363 Wybielanie zębów ..................................................................................................... 368 Licówki kompozytowe i porcelanowe ......................................................................... 373 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 375

18. Promowanie zdrowia jamy ustnej – Małgorzata Najman ....................................... 377 Higiena jamy ustnej .................................................................................................. 377 Metody szczotkowania zębów ............................................................................. 382 Nitkowanie zębów ............................................................................................ 386 Kryteria oceny higieny jamy ustnej ..................................................................... 388 Dieta i odżywianie .................................................................................................... 392 Sprawdzian wiedzy .................................................................................................... 395

Odpowiedzi do zadań testowych ................................................................................ 397 Piśmiennictwo ............................................................................................................... 399 Skorowidz .......................................................................................................................405

Przedmowa

Zdrowie jamy ustnej jest nierozerwalnie związane ze zdrowiem ogólnym, wpływa na kondycję całego organizmu, inicjuje lub modyfikuje przebieg chorób ogólnoustrojowych oraz warunkuje istotę jakości życia. Współczesna stomatologia zapewnia wielospecjalistyczną profilaktykę, diagnostykę i terapię układu stomatognatycznego.

Praca kliniczna realizowana na podstawie obowiązujących standardów wymaga zaangażowania wysoko wykwalifikowanego zespołu. Asystentka stomatologiczna i higienistka są nieodzownymi członkami tego zespołu. Wysoki poziom ich merytorycznego i praktycznego przygotowania do zawodu optymalizuje jakość opieki stomatologicznej, warunkuje prawidłowe funkcjonowanie gabinetu, umożliwia ergonomiczne wykonywanie zabiegów i podnosi rangę placówki.

W toku edukacji asystentka stomatologiczna zdobywa uprawnienia w zakresie przygotowania gabinetu i stanowiska pracy lekarza dentysty, asystowania lekarzowi podczas wykonywania zabiegów, nadzoru nad sprzętem, narzędziami i lekami stosowanymi w gabinecie, prowadzenia dokumentacji związanej z funkcjonowaniem placówki i wykonywania czynności administracyjnych.

Główny zakres aktywności higienistki stomatologicznej skupia się na edukacji prozdrowotnej i profesjonalnej profilaktyce chorób jamy ustnej. Swoją pracę wykonuje ona we współpracy z lekarzem dentystą lub pod jego nadzorem.

Celem podręcznika, który właśnie oddajemy w ręce czytelników, jest przekazanie szerokiego zakresu wiedzy niezbędnej do profesjonalnego wykonywania zawodu higienistki i asystentki stomatologicznej. W opracowaniu uwzględniono m.in.: kwestie bezpieczeństwa i higieny pracy w gabinecie stomatologicznym, aspekty etyczne wykonywania zawodu, zagadnienia związane z prowadzeniem dokumentacji medycznej, z organizacją pracy placówki stomatologicznej oraz wiele aktualnych wiadomości na temat zapobiegania, etiologii, diagnostyki i leczenia patologii narządu żucia, z uwzględnieniem różnych specjalności stomatologicznych.

Mamy nadzieję, że dzięki nowoczesnemu spojrzeniu na rolę pomocniczego personelu stomatologicznego i zaangażowaniu autorów w opracowanie zagadnień zawartych w poszczególnych rozdziałach prezentowana pozycja stanie się zarówno wsparciem w edukacji przyszłych asystentek i higienistek, jak również umożliwi aktualizację i utrwalenie wiedzy tym, które już pracują w zawodzie.

Pozwoli to jednocześnie na pełniejsze wykorzystanie potencjału wszystkich członków zespołu stomatologicznego w walce z chorobami jamy ustnej i ich skutkami.

dr hab. n. med. Agnieszka Mielczarek

wodorowęglanowy, fosforanowy oraz oparty na białkach. Dzięki sprawnie działającym procesom buforujących pH śliny spoczynkowej może być utrzymane w granicach od 5,7 do 6,2. W przypadku śliny stymulowanej pH może wzrosnąć do 8. Ślina współuczestniczy także w percepcji bodźców smakowych, dotykowych oraz temperatury, a ponadto ułatwia wymowę.

ZMIANY ZANIKOWE W UKŁADZIE STOMATOGNATYCZNYM Wraz z wiekiem oraz postępującą utratą uzębienia dochodzi do wielokierunkowych zmian morfologiczno-czynnościowych w obrębie układu stomatognatycznego.

Przy całkowitej utracie uzębienia dotyczą one zarówno podłoża kostnego, zespołu mięśniowo-nerwowego, stawów skroniowo-żuchwowych, jak i błony śluzowej.

Zakres następstw całkowitej utraty zębów zależy od wielu czynników miejscowych oraz ogólnych i różni się osobniczo.

Zaburzenia morfologiczne mają charakter głównie zanikowy i dotyczą w największym stopniu wyrostków zębodołowych. W żuchwie może dochodzić w zaawansowanych przypadkach nawet do całkowitego zaniku części zębodołowej żuchwy (zamiast wału pojawia się rynienka), a otwory bródkowe, kresy skośne i żuchwowo-gnykowe przemieszczają się wówczas na górną krawędź trzonu żuchwy.

Charakterystyczne są kierunki zaniku wyrostków zębodołowych u pacjentów bezzębnych: ■ w szczęce – rozpiętość łuku zębodołowego zmniejsza się, a zanik odbywa się od zewnątrz (od przedsionka) do wewnątrz (w kierunku podniebienia) na całej długości łuku, ■ w żuchwie – rozpiętość bezzębnego łuku części zębodołowej żuchwy zwiększa się; resorpcja w odcinku przednim przebiega od strony przedsionka do jamy ustnej właściwej, a w odcinkach bocznych w kierunku odwrotnym – tj. od strony językowej na zewnątrz.

Ten nierównomierny zanik przyczynia się do powstania dysproporcji bezzębnych wyrostków szczęki i żuchwy we wzajemnym położeniu.

Zmiany w stawach skroniowo-żuchwowych u osób bezzębnych dotyczą pomniejszenia głów żuchwy, spłycenia guzków i dołów stawowych oraz zaniku chrząstek stawowych.

Zmiany zanikowe w błonie śluzowej jamy ustnej sprawiają, że jest ona bardziej ruchoma względem podłoża kostnego, cieńsza i wiotka, a w skrajnych przypadkach (całkowity zanik wyrostka zębodołowego) przybiera postać ruchomego fałdu błony śluzowej. Język w bezzębiu ulega kompensacyjnemu przerostowi.

Zmiany w rysach twarzy – całkowita utrata uzębienia prowadzi również do niekorzystnych zmian w rysach twarzy, takich jak: 132

język Dno jamy ustnej

Część zębodołowa żuchwy

Rycina 8.27. Bezzębie w żuchwie. Część zębodołowa żuchwy oraz dno jamy ustnej pokryte zdrową błoną śluzową.

Wędzidełko wargi górnej

Brodawka przysieczna szew podniebienny

Guzy wyrostka zębodołowego szczęki

Rycina 8.28. Błona śluzowa pokrywająca bezzębny wyrostek zębodołowy w szczęce. Widoczne wyraźnie zaznaczone guzy wyrostka zębodołowego szczęki w tylnych odcinkach łuku górnego.

zapadnięcie policzków i warg, wysunięcie brody do przodu, ■ opadanie kącików ust, ■ skrócenie dolnego odcinka twarzy, ■ pogłębienie bruzd nosowo-wargowych.

Obniżenie wysokości zwarcia oraz wysunięcie żuchwy do przodu i góry prowadzi do zbliżenia się brody do nosa („starczy profil”). Całkowity brak uzębienia w sposób znaczący zmniejsza wydolność żucia, wpływa też negatywnie na mowę i psychikę pacjenta.

■ ■

133