The Odyssey of words Πέμπτη ενότητα: ουρανός - διάστημα 1. αστροναύτης Η λέξη αστροναύτης είναι σύνθετη από τις λέξεις «ἄστρον» και «ναύτης». 2. ατμόσφαιρα Η ατμόσφαιρα είναι ο αέρας που περιβάλλει τη γη και είναι λέξη σύνθετη από τις λέξεις «ἀτμός» και «σφαῖρα». 3. οξυγόνο Πρόκειται για ένα χημικό στοιχείο με σύμβολο Ο. Η λέξη οξυγόνο δημιουργήθηκε στα 1783 από το Γάλλο χημικό Αντουάν Λαβουαζιέ (Antoine Lavoisier) από δύο ελληνικές λέξεις: το επίθετο «ὀξύς» (= κοφτερός, μυτερός, σουβλερός) και το αρχαίο ελληνικό ρήμα «γίγνομαι» (= γίνομαι), επειδή θεωρούσαν τότε το στοιχείο αυτό ως αναγκαίο για το σχηματισμό κάθε οξέος. 4. ορίζοντας Ορίζοντας είναι η νοητή γραμμή που χωρίζει τη γη από τον ουρανό. Πρόκειται για τη μετοχή αρσενικού γένους του ρήματος «ὁρίζω» (= θέτω τα γεωγραφικά όρια ή χρησιμεύω ως όριο) που κατέληξε να χρησιμοποιείται ως ουσιαστικό. 5. μετεωρίτης Ο μετεωρίτης είναι ένα ουράνιο σώμα που έλκεται από τη βαρύτητα της Γης και πέφτει στην επιφάνειά της, χωρίς να διαλυθεί εντελώς στην ατμόσφαιρα. Κατά την είσοδο στην ατμόσφαιρα θερμαίνεται εξαιτίας της τριβής με τον αέρα και φλέγεται, αφήνοντας πίσω του μια λαμπερή φωτεινή γραμμή, γνωστή και ως «πεφταστέρι». Η λέξη παράγεται από το αρχαίο ελληνικό επίθετο «μετέωρος» (που σημαίνει αυτός που αιωρείται πάνω από το έδαφος, που βρίσκεται στον αέρα) και την κατάληξη «–ίτης». Η λέξη μετέωρος παράγεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα «ἀείρω» που σημαίνει σηκώνω. 6. γαλαξίας Η λέξη γαλαξίας παράγεται από τη λέξη γάλα. Ο μύθος λέει ότι ο Γαλαξίας σχηματίστηκε από το γάλα της Ήρας που εκτινάχτηκε στον ουρανό, όταν θήλασε τον Ηρακλή, χωρίς τη θέλησή της. Πριν ακόμη γεννηθεί ο Ηρακλής που ήταν καρπός του έρωτα του Δία για την Αλκμήνη, η σύζυγος του Δία εκδήλωσε την οργή της. Όταν γεννήθηκε το παιδί, ο Ερμής το έβαλε κρυφά στο στήθος της κοιμισμένης Ήρας, για να θηλάσει, La peinture de Tintoretto intitulée L'origine de la voie lactée. Galerie nationale de Londres
Λίντα Αλεξοπούλου – Θεόδωρος Τομαράς
Σελίδα 1
The Odyssey of words ώστε να αποκτήσει αθανασία. Με το που ξύπνησε η Ήρα, έσπρωξε το παιδί, το γάλα της τινάχτηκε ψηλά και διέγραψε μια τροχιά στον ουρανό. 7. πλανήτης Οι πλανήτες είναι ουράνια σώματα που στρέφονται γύρω από τον ήλιο και φωτίζονται από αυτόν. Η λέξη πλανήτης παράγεται από το ουσιαστικό «πλάνης» (=αυτός που περιφέρεται εδώ κι εκεί, αυτός ο περιπλανώμενος) το οποίο με τη σειρά του παράγεται από το ρήμα «πλανῶμαι» = περιπλανιέμαι. 8. αστεροειδής Οι αστεροειδείς είναι τα μικρά σώματα του Ηλιακού συστήματος, που είναι σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο. Με πολύ απλά λόγια, μπορούμε να περιγράψουμε τους αστεροειδείς σαν τεράστιους βράχους σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο. Το μέγεθός τους ποικίλλει από λίγες δεκάδες μέτρα μέχρι εκατοντάδες χιλιόμετρα. Συνήθως οι αστεροειδείς έχουν ακανόνιστο σχήμα που μοιάζει με πατάτα. Η λέξη είναι σύνθετη από τις λέξεις «ἀστήρ» = αστἐρι και «εἶδος» = μορφή. Κυριολεκτικά σημαίνει αυτός που μοιάζει με αστέρι. 9. τηλεσκόπιο Η λέξη τηλεσκόπιο είναι μια λέξη σύνθετη από τις λέξεις «τηλε» που σημαίνει μακριά και το ρήμα «σκοπῶ» που σημαίνει παρατηρώ. Σύμφωνα λοιπόν με την ετυμολογία του το τηλεσκόπιο είναι ένα όργανο με το οποίο βλέπει κανείς πολύ μακριά. 10. αεροδρόμιο
Η λέξη αεροδρόμιο είναι σύνθετη από τις λέξεις «αέρας» και «δρόμος» που παράγεται από το ρήμα του αορίστου τρέχω (στα αρχαία ελληνικά ο δεύτερος αόριστος του ρήματος τρέχω είναι «ἔδραμον») 11. πιλότος Η λέξη πιλότος είναι ιταλική «piloto» αλλά προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «πηδώτης» που παράγεται από το «πηδόν» = το τιμόνι (άρα αυτός που κρατά το τιμόνι). Σχετίζεται ετυμολογικά με το ουσιαστικό της αρχαίας Ελληνικής «πους». 12. ελικόπτερο Η λέξη ελικόπτερο είναι μια λέξη που δημιούργησε ο Γάλλος Gustave Ponton d’Amécourt. Είναι μία σύνθετη λέξη από αρχαίο ελληνικό ουσιαστικό «ἕλιξ γενική ἕλικος» = ο έλικας και το ουσιαστικό «πτερόν» = το φτερό. 13. μονοπλάνο Το μονοπλάνο είναι ένα αεροπλάνο παλιού τύπου με ένα μόνο επίπεδο πέτασμα, δηλαδή μια πτέρυγα δεξιά και μια πτέρυγα αριστερά από την άτρακτο. Πρόκειται για μια λέξη που δημιουργήθηκε από τους Γάλλους με την ελληνική λέξη «μόνος» και τη λατινική planus που σημαίνει επίπεδο. Στη συνέχεια η ελληνική γλώσσα παρέλαβε ως αντιδάνειο τη λέξη μονοπλάνο.
Λίντα Αλεξοπούλου – Θεόδωρος Τομαράς
Σελίδα 2