Issuu on Google+


rewolucje ciała


nowy taniec. rewolucje ciała, red. witold mrozek warszawa 2012

copyright © for this edition by wydawnictwo krytyki politycznej, 2012

wydanie pierwsze printed in poland isbn 978-83-63855-16-1

dofinansowano ze środków ministra kultury i dziedzictwa narodowego.


nowy taniec

red. witold mrozek


Autobiografia

Witold Mrozek, W stronę politycznej autobiografii tanecznej 8 Witold Mrozek, Osobisty powrót 14 Witold Mrozek, Paralityk nie chce cudu 19 Witold Mrozek, Nie litujcie się nad kalekami 22 Witold Mrozek, Klisze pamięci 26 Anna Królica, Tryptyk Mikołajczyka między rzeczywistością a fikcją 30

Julia Hoczyk, Cielesność, tożsamość, (de)konstrukcja – pięciolecie Solo Projektu 55 Anna Królica, Ciało tańczące poza cielesnością, czyli o paradoksach polskiego tańca 69 Choreografia to więcej niż taniec. Renata Piotrowska w rozmowie z Anną Królicą 83 Anna R. Burzyńska, Utopia jako plan działania 98 Partytury, przepi-

Pokolenie bez instytucji

Witold Mrozek, Coraz krytyczniej. Manifest Natalii Draganik 38 Witold Mrozek, Pokolenie solo 42 Witold Mrozek, Polski taniec na Platformie 48

sania, remiksy

Witold Mrozek, Kra – o skrawkach 110 Joanna Szymajda, Remiks, recykling i powtórzenie we współczesnej choreografii 114 Agata Łuksza, O nich//o sobie samych 133

Między tańcem a teatrem

Dariusz Kosiński, Nie nie, czyli taniec teatru 144 Anna Królica, Groteskowe ciała – Kantor i współczesna choreografia 150 Witold Mrozek, Pytania pustej sceny 162 Matylda Małecka, Wolność z dystansu – taniec na 32. Warszawskich Spotkaniach Teatralnych 165 Wykaz pierwodruków

174


małgorzata haduch, zona segura, fot. jakub wittchen


autobiografia

część pierwsza


witold mrozek

w stronę politycznej autobiografii tanecznej

N

ie tylko w naszej kulturze istnieje silna tendencja do nadawania tanecznym ruchom znaczeń zarówno na poziomie czysto mimetycznym, jak i symbolicznym. Zwłaszcza od tańca teatralnego oczekuje się często opowiadania historii – snucie opowieści od niepamiętnych czasów należy wszak do podstawowych wyznaczników tego, czym jest teatr. Pozostańmy w sferze kultury Zachodu. Typowa dla niej forma nowożytnego tańca teatralnego, balet, naznaczona jest fabularnością. Opowieść przekazywana jest jednak w osobliwy sposób – za pośrednictwem libretta, znanego miłośnikowi baletu z papierowego programu spektaklu. Na tworzone na pudełkowej scenie obrazy projektowana jest literacka narracja. To medium literackie każe widzieć nam w solistce daną postać, a w jej gestach – fabularne perypetie.

autobiografia | 8

Odrzucając narrację

Może właśnie „zewnętrzny” charakter fabuły sprawił, że to narrację jako pierwszą odrzucił w pierwszej połowie dwudziestego wieku taniec nowoczesny (modernistyczny) w praktycznie wszystkich swych odmianach i przejawach – w amerykańskim modern dance, niemieckim Ausdrucktanz (tańcu wyrazistym), w scenicznych eksperymentach Bauhausu. W dwóch pierwszych przypadkach w miejsce przedstawianych uprzednio zdarzeń taniec ukazywał obrazy stanów psychicznych i naznaczał widowisko pewnym symbolizmem, w trzecim – zmierzał w stronę geometrycznej abstrakcji. Teatr tańca (Tanztheater) również raczej uchylał się od opowiadania fabuł – nie znajdziemy ich w kolażowych, niestroniących od poetyckich obrazów i pełnych rozmachu realizacjach Piny Bausch, czy formalnych poszukiwaniach Reinhild Hoffmann oraz Susanne Linke. Polityczny potencjał linearne narracje otrzymują natomiast w biograficznych spektaklach Hansa Kresnika, opowiadających losy postaci takich jak Frida Kahlo, Pier Paolo Passolini, Pablo Picasso czy Friedrich Nietzsche.


eszter salamon, magyar tรกncok, fot. botschaft/ salamon


Kresnik w swym politycznym teatrze opowiadał historie wybitnych twórców bądź reinterpretował kanoniczne opowieści naszej kultury (np. historię Makbeta). Natomiast ja chciałbym poświęcić większą część tego szkicu artystom, którzy zdecydowali się poprzez taniec mówić, również w sposób polityczny, o własnej biografii. Wyparta podczas modernistycznego przełomu potrzeba opowiadania historii wraca w obecnym tańcu teatralnym w zupełnie nowej postaci, angażując inne niż dawniej środki sceniczne i służąc innym celom. Poza tym, co „można pokazać”

autobiografia | 10

Moment, w którym choreograf pojawił się w spektaklu tanecznym jako konkretna i autentyczna postać, z określoną i uwarunkowaną społecznie biografią, był ważnym punktem zwrotnym w najnowszej historii tańca. W 1994 roku znany amerykański choreograf Bill T. Jones – ciemnoskóry, HIV-pozytywny homoseksualista – zaprezentował taneczną „sztukę ofiar”, „victim art”, spektakl zatytułowany Still/Here. W tej bardzo amerykańskiej, abstrakcyjnej choreografii wzięli udział także zarażeni HIV tancerze. Reakcja krytyki była zaskakująca. Arlene Croce, jedna z najbardziej wpływowych amerykańskich krytyczek tańca i recenzentka „The New Yorker”, w artykule o znamiennym tytule Discussing the Undiscussable, czyli „dyskutowanie nad niedyskutowalnym”, określiła Still/Here jako „a case of pathology in art” („przypadek patologii w sztuce”). Croce pytała: „Kiedy artysta maluje obraz własną krwią, jakie ma znaczenie, czy uznam go za niedobry?”. Wychodząc z założeń estetyki instytucjonalnej, definiującej – za Arthurem Danto – dzieło sztuki jako obiekt uznany za takowe przez „świat sztuki” oraz podlegający krytyce i ocenie, Croce odmówiła tego statusu spektaklowi Jonesa nie podejmując wyzwania odbioru. Ostentacyjnie nie obejrzała przedstawienia, o którym pisała, tak więc jej artykuł określono jak blind review – „ślepą recenzję”. Jak pisała Judith Butler: istnieje jakaś taktyczna konstrukcja ciągłości pomiędzy stanem nieczystości homoseksualisty z racji tego przekraczania, którym jest homoseksualizm, [zaś] to, że choroba [aids] przenoszona jest przez wymianę płynów, sugeruje […] zagrożenia przeciekające przez granice cielesne współobecne ze społecznym porządkiem jako takim * .

* J. Butler, Zapisy na ciele, wywrotowe odgrywanie, przeł. K. i K. Kłosińscy, [w:] Teorie literatury XX wieku, red. A. Burzyńska i M.P. Markowski, Kraków 2006, s. 518.


Ciało staje się tu „synekdochą systemu społecznego”*, granice zdrowego ciała są zarazem granicami tego, co społecznie akceptowalne i dyskutowane, również w sztuce. By ukazać granice obowiązującego porządku, co jest niezbędne do podjęcia jego krytyki, nie trzeba było zatem wcale wprost opowiadać własnej historii. Wystarczyło w przestrzeni tanecznego spektaklu wyjść poza sferę „odgrywania” ukazując – trochę na zasadzie ready made – to, co stawiane poza nawiasem i napiętnowane.

próbuję zadać sobie pytanie, co się dzieje, jeżeli odtwarzamy system wedle danych schematów? jakie funkcjonowanie one nam narzucają? * Uprawiać ciało krytycznie. Xavier Le Roy w rozmowie z Joanną Warszą, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” 2004, nr 58.

w stronę politycznej autobiografii tanecznej | 11

Wobec rynku

W zupełnie inny sposób uwikłanie ciała w „świat sztuki” i porządek ekonomiczno-społeczny bada Xavier Le Roy, francuski choreograf pracujący w Berlinie. W spektaklu Product of Circumstances (powstałym w 1999 roku, w Polsce pokazywanym na deskach poznańskiego Starego Browaru w ramach Festiwalu Malta w roku 2006) opowiada o początku swojej artystycznej drogi, który zbiegł się z końcem jego kariery naukowej. Le Roy był mikrobiologiem, pisał pracę doktorską poświęconą problematyce raka piersi. Stylizując przedstawienie na akademicki wykład przez około godzinę przemawia przeplatając swoje wystąpienie fragmentami kolejnych choreografii i slajdami ze swojej dysertacji. Odtwarzając ćwiczenia, które wykonywał przed laty, pokazuje jak rozwijał się jego taneczny warsztat, za którego kształtowanie wziął się jako doktorant, zatem stosunkowo późno. Zdawkowo wspomina powody osobiste, dla których przeprowadził się do Berlina. Przede wszystkim zaś mówi o tym, jak zraziła go do siebie nauka uwikłana w rynek i polityczne rozgrywki. Ostatecznie jednak diagnozuje taniec jako równie zależny od tych czynników. W nauce zniechęcało młodego badacza zorientowanie wszystkich działań na wytwarzanie tytułowego „produktu” i niechęć do ryzyka podejmowania nowatorskich badań. Gdy podjął praktykę artystyczną, z tym samym zetknął się jednak ze strony instytucji świata sztuki. Nie jest to zatem naiwna historia o człowieku, który odnajduje w sztuce bezpieczny azyl, chroniący go przed społecznymi uwarunkowaniami. Le Roy opowiada o zależnościach między systemem dotacji i artystycznych rezydencji a wolnością twórczą. Mówi o wewnętrznej presji, którą odczuwa wiedząc, jakich „produktów” oczekuje od niego rynek sztuki tanecznej i o grze, którą podejmuje z systemem. W rozmowie z Joanną Warszą, opublikowanej przez „Didaskalia”, Le Roy deklaruje:


włączam do pracy kontekst, w jakim się poruszamy. w pewnym momencie miałem potrzebę podważania wszystkiego, co oglądałem, krytykowałem wszystko wokół, czułem potrzebę wyrażenia tej krytyki na scenie. szybko zrozumiałem, że to nie wystarcza. zrozumiałem, że nie mogę, ot tak, wejść na scenę i wykonywać gesty, które w jakiś sposób przedstawiałyby krytyczne idee. to za mało. trzeba też było krytykować własne uwikłanie w kontekst, własną wobec tego faktu postawę. nie można wyabstrahować problemu ze społecznej, środowiskowej i ekonomicznej panoramy. To krytyka „własnego uwikłania w kontekst” właśnie jest kluczowym elementem Product of Circumstances.

autobiografia | 12

Między dwoma opresyjnymi porządkami

Na podobnej koncepcji oparty został spektakl Eszter Salamon Magyar Táncok (Taniec węgierski, 2005, w Polsce prezentowany podczas Festiwalu Malta w roku 2007). Artystka opowiada w nim o swojej tanecznej edukacji, którą zaczęła – jako dziecko doby „realnego socjalizmu” na Węgrzech – od węgierskich tańców ludowych i baletu klasycznego. Na scenie pojawia się wraz z matką, doświadczoną nauczycielką tych pierwszych, oraz bratem i znajomymi, węgierskimi muzykami folklorystycznymi. Obecność krewnych nadaje spektaklowi szczególny charakter rodzinnego spotkania, pewien nastrój intymności i bezpośredniości – w odróżnieniu od ostentacyjnie „teatralizowanego”, stylizowanego na akademicki wykład wystąpienia Xaviera Le Roya. Eszter Salamon siedząc za konferencyjnym stołem opowiada o płciowych stereotypach obecnych w tańcu ludowym, gdzie układy o największej wirtuozerii i ekspresji pozostają zarezerwowane dla mężczyzn. Kobieta odgrywa mniejszą rolę, czasem jedynie służy mężczyźnie za oparcie i może zostać zastąpiona kijem. Wywodzi ona, mówiąc po foucaultowsku, genealogię takiego stanu rzeczy traktując taniec tradycyjny swojej kultury jako strukturę długiego trwania, wolno ewoluującą od kolektywnych tańców całej wspólnoty do uwarunkowanego płciowymi stereotypami tańca w parach. Swoje rozważania przeplata brawurowo wykonywanymi fragmentami ludowych tańców, którym towarzyszy grająca na żywo orkiestra, a także archiwalnymi zapisami wideo ukazującymi jej pierwsze taneczne doświadczenia. Różnorodność teatralnej materii – opowieść w formie wykładu, taniec, projekcja wideo – spaja w jedno narracja autorki.


Choć punktem wyjścia Eszter Salamon jest krytyka węgierskiego folkloru tanecznego z pozycji genderowych, to skomplikowana sytuacja polityczna, w której dorastała, sprawia, że w spektaklu tradycyjne tańce zostają potraktowane również subwersywnie. Artystka zaczęła dostrzegać w nich wywrotowy potencjał, wspominając narzuconą węgierskim tancerzom i tancerkom w czasach jej wczesnej młodości dominację rosyjskiego baletu i jego dyscyplinę. Jak opowiada Salamon, dyscyplina ta odcisnęła na jej ciele tak głębokie piętno, że do dziś nie potrafi się pozbyć jej śladów, chociażby ze swojego chodu. W pewnym momencie taniec ludowy zaczęła traktować jako azyl chroniący przed tym rygorem – używając jednego opresyjnego systemu przeciw drugiemu. Cała ta opowieść, która śmiało nazwana może być krytyczną autobiografią taneczną, podobnie zresztą jak spektakl Le Roya, czyni zadość postulatowi wybitnego lewicowego myśliciela Antonio Gramsciego. W swoich zapiskach więziennych pisał on:

Zarówno węgierska choreografka, jak i francuski artysta ukazują, w jaki sposób historia i społeczeństwo wpływają na ich życie, twórczość, a nawet na same ich ciała, których kondycja jest przecież efektem określonej formacji. Jest „produktem okoliczności”.

* A.

Gramsci, Quaderni del Carcere, Torino 1976, t. 2 s. 1363.

w stronę politycznej autobiografii tanecznej | 13

punktem wyjścia pracy krytycznej jest świadomość samego siebie jako wytworu procesu historycznego – procesu, który odciska na nas niezliczone ślady, ale nie dostarcza ich inwentarza. konieczne jest zatem, abyśmy sami taki inwentarz sporządzali * .


Witold Mrozek, Osobisty powrót, nowytaniec. pl, 30 września 2009. Copyright

Witold Mrozek, W stronę politycznej autobiografii tanecznej, „kultura enter”, czerwiec/ lipiec 2009. Copyright © by Centrum Kultury w Lublinie, 2009. Witold Mrozek, Pokolenie solo, nowytaniec. pl, 29 września 2008. Copyright © by Fundacja PERFORMA, 2008.

Witold Mrozek, Coraz krytyczniej. Manifest Natalii Draganik, nowytaniec. pl, 3 listopada 2009. Copyright © by Fundacja PERFORMA, 2009.

Joanna Szymajda, Remiks, recykling i powtórzenie we współczesnej choreografii, [w:]

Witold Mrozek, Kra. O skrawkach, nowytaniec. pl, 20 stycznia 2010. Copyright © by Fundacja PERFORMA, 2010.

nr 112. Copyright © by Instytut Grotowskiego, 2012.

wykaz pierwodruków Matylda Małecka, Wolność z dystansu – taniec na 32. Warszawskich Spotkaniach Teatralnych, taniecpolska.pl, 15 czerwca 2012. Copyright © by Instytut Muzyki i Tańca, 2012.

kwietnia 2012. Copyright © by Witold Mrozek, 2012.


Anna Królica, Tryptyk Mikołajczyka między rzeczywistością a fikcją, taniecpolska.pl, 11 stycznia 2012. Copyright © by Instytut Muzyki i Tańca, 2012.

Witold Mrozek, Klisze pamięci, nowytaniec. pl, 2009. Copyright © by Fundacja PERFORMA, 2009.

Witold Mrozek, Nie litujcie się nad kalekami, krytykapolityczna. pl, 31 stycznia 2012. Copyright © by Witold Mrozek, 2012.

Witold Mrozek, Paralityk nie chce cudu, e-teatr.pl, 25 listopada 2011. Copyright © by Witold Mrozek, 2011.

© by Fundacja PERFORMA, 2009.

Anna R. Burzyńska, Utopia jako plan działania, „Didaskalia” 2012,

Anna Królica, Ciało tańczące poza cielesnością, czyli o paradoksach polskiego tańca, [w:] 20-lecie. Teatr polski po 1989 roku, red. Dorota Jarząbek, Marcin Kościelniak, Grzegorz Niziołek, Kraków 2010. Copyright © by Anna Królica, 2010.

Julia Hoczyk, Cielesność, tożsamość, (de) konstrukcja – pięciolecie Solo Projektu, „Didaskalia” 2011, nr 103/104. Copyright © by Instytut Grotowskiego, 2011.

Witold Mrozek, Polski taniec na Platformie, „Didaskalia” 2010, nr 100. Copyright © by Instytut Grotowskiego, 2010.

Witold Mrozek, Pytania pustej sceny, „Przekrój”, 26

Agata Łuksza, O nich//o sobie samych, „Didaskalia” 2012, nr 112. Copyright © by Instytut Grotowskiego, 2012.

Anna Królica, Groteskowe ciała. Kantor i współczesna choreografia, „Performer” 2011, nr 2. Copyright © by Anna Królica, 2011.

Dariusz Kosiński, Nie nie, czyli taniec teatru, nowytaniec. pl, 25 grudnia 2009. Copyright © by Fundacja PERFORMA, 2009.

TEKSTY 1, Komuna// Warszawa, Warszawa 2011. Copyright © by Joanna Szymajda, 2011.


wydawnictwo krytyki politycznej ul. foksal 16, ii p. 00-372 warszawa redakcja@krytykapolityczna.pl www.krytykapolityczna.pl

druk i oprawa:

redakcja: witold mrozek opieka redakcyjna: matylda małecka korekta: urszula roman projekt okładki, projekt typograficzny i łamanie: zdjęcia na okładce: marta ankiersztejn, jakub wittchen książki wydawnictwa krytyki politycznej dostępne są w siedzibie głównej krytyki politycznej (ul. foksal 16, warszawa), świetlicy kp w łodzi (ul. piotrowska 101), świetlicy kp w trójmieście (nowe ogrody 35, gdańsk), świetlicy kp w cieszynie (ul. zamkowa 1) oraz księgarni internetowej kp (www.sklep.krytykapolityczna.pl), a w cenie detalicznej w dobrych księgarniach na terenie całej polski.


Witold Mrozek (red.), Nowy taniec. Rewolucje ciała