Από το φτωχό στο ενδεές, το παράδειγμα της εξοχικής κατοικίας στην Ανάβυσσο

ΘΕΩΡΙΑ IV : ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

από το αρχιτεκτονικό αντικείμενο στην κριτική:

ΑΠΟ ΤΟ ΦΤΩΧΟ ΣΤΟ ΕΝΔΕΕΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΚΟΥΤΕΡΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ

ΙΩΑΝΝΙΝΑ 2020-21

εναλλακτικό εξώφυλλο εργασίας Καθισμένος πλάι σ’ ένα κόκορα, έργο της συζύγου του, Ναταλίας Μελά

το έργο Το γνωστότερο δημοσιευμένο σχέδιο, για το κτίσμα, είναι η κάτοψη, το οποίο μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τις χωρικές σχέσεις που δημιουργούνται. Η κάτοψη1 είναι ορθογωνική και περιλαμβάνει μια εσωτερική εστία και έναν ημι-υπαίθριο χώρο. Η πρώτη, διαρθρώνεται μέσω ενός κανάβου 2x5 μέτρων, συμπεριλαμβάνοντας ένα καθιστικό με τζάκι (εστία), ένα υπνοδωμάτιο, ένα μπάνιο και μια κουζίνα. Ο ημι-υπαίθριος χώρος, με κατεύθυνση προς την δυτική και βορειοανατολική πλευρά του σπιτιού, σχεδιάστηκε ώστε να εξυπηρετεί την διαβίωση των κατοίκων το καλοκαίρι, ως χώρος καθιστικού και τραπεζαρίας. Πιο συγκεκριμένα, η είσοδος γίνεται στον κεντρικό χώρο της κατοικίας με το καθιστικό και την τραπεζαρία. Ο χώρος έχει νότιο προσανατολισμό ενώ τα δύο μεγάλα ανοίγματα επιτρέπουν την θέα προς τη θάλασσα και το νησάκι που βρίσκεται σε κοντινή απόσταση. Τα ανοίγματα είναι ανάλογα των τοίχων που συγκρατούν τα κουφώματά τους, με αποτέλεσμα η όψη να παρουσιάζει αναλογία κενών - πλήρων. Στον ενιαίο χώρο αυτό υπάρχουν δύο πόρτες: Η μία οδηγεί προς την κουζίνα, η οποία έχει ανατολικό προσανατολισμό, ενώ στη συνέχεια της δημιουργείται ένας μικρότερος του δυτικού, ημι-υπαίθριος. Η άλλη πόρτα οδηγεί ως προς το υπνοδωμάτιο, το οποίο έχει νότιο προσανατολισμό και συνδέεται με το λουτρό. Στο υπνοδωμάτιο σε αντίθεση με το καθιστικό διατηρείται η ιδιωτικότητα αφού υπάρχει μόνο ένα μικρό άνοιγμα ως προς τη στοά. Όσον αφορά την κατασκευή, η δομή αποτελείται από πέτρινους τοίχους που στηρίζουν δοκάρια από εμφανές σκυρόδεμα. Ο πυρήνας της κατοικίας έχει ανοίγματα, με κατεύθυνση προς την ημι-υπαίθρια αυλή. Ο συνδυασμός πέτρας, σκυροδέματος όπως και ξύλινων κινητών περσίδων στα ανοίγματα, παρέχει ικανοποιητική θερμοκρασία στο εσωτερικό της κατοικίας κατά την διάρκεια των καλοκαιρινών μηνών. Επιπρόσθετα ο ρυθμός και η κατεύθυνση των τοίχων που σχηματίζουν το εξωτερικό τετράγωνο, δημιουργούν μια βαθιά σκιά στον ενδιάμεσο χώρο και ενισχύουν την θέα στη θάλασσα. Η κατοικία αυτή ήταν ουσιαστικά το μανιφέστο του Άρη Κωνσταντινίδη, ένα υλοποιημένο “δοχείο ζωής”, γι’ αυτό και βλέπουμε την κάτοψη σαν κύριο σχέδιο με το οποίο ο Κωνσταντινίδης είχε πάθος και θεωρούσε πως αυτή ήταν που θα καθοδηγούσε την σύνθεση. Το ορθογωνικό σχήμα της, το οποίο εκφράζει έναν καθαρό όγκο , σύμφωνα με τον Τάσο Μπίρη, διακρίνεται σε δύο συνθετικές κινήσεις, η μία εσωτερικευμένη στην άλλη.2

1. Η κάτοψη είναι σχήματος “L” και έχει διαστάσεις 2x3 μέτρα.

2. Η πρώτη αναφέρεται στον σχηματισμό ενός απλού κουτιού, όπου το σπίτι εκφράζει το πρωτότυπο τυπολογικό στοιχείο για έναν ζωτικό χώρο. Η διαδικασία του μετασχηματισμού του κύβου βασίζεται στη λογική της αφαίρεσης, η οποία παράγει τα τυπολογικά χαρακτηριστικά του σπιτιού. Παράγει την έννοια της κίνησης και της παύσης, της ποικιλίας της κλίμακας και της διαλεκτικής σχέσης μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού χώρου. Η δεύτερη κίνηση λειτουργεί αντιστικτικά με την πρώτη και εντάσσεται στην πρωταρχική μορφή του πνεύματος του τόπου. Το “δοχείο ζωής” έχει ενσωματωθεί στην δική του υπόσταση, εκείνη του χώματος, της θάλασσας και της γραμμής του ορίζοντα, αποτελώντας κατά τον Τάσο Μπίρη, έναν “πυκνωτή νοημάτων”. βλ. Τάσος Μπίρης και Σοφία Τσιράκη. Μάρτιος 2014. Διάλεξη στο Πανεπιστήμιο Harvard. και Τάσος Μπίρης. 1996. “Αρχιτεκτονικής σημάδια και διδάγματα”, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα

4 | από το φτωχό στο ενδεές

από το φτωχό στο ενδεές | 5

μον-αστικός βίος Η εξοχική κατοικία στην Ανάβυσσο, εναρμονίζει παραδειγματικά το πνεύμα του μοντερνισμού του 20ου αιώνα με την ηθική της μακροχρόνιας παράδοσης του τόπου. Το απλό και αναγνωρίσιμο αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο που εφαρμόστηκε, μεταφέρει ένα βαθύ και πολύ προσωπικό επίπεδο κατανόησης των ποιοτικών στοιχείων του ελληνικού τοπίου από τον αρχιτέκτονα.3 Είναι σημαντικό να αναφερθεί, ότι η κατοικία, χτίστηκε την δεκαετία του ‘60, όπου υπήρχε μαζική ανάπτυξη της δεύτερης κατοικίας στην Ελλάδα, η οποία υιοθετήθηκε από τα υψηλότερα κοινωνικά στρώματα που αναζητούσαν ένα σύντομο διάλειμμα για το σαββατοκύριακο, μακριά από το αστικό περιβάλλον. Ο αρχιτέκτονας μάχεται ενάντια στην πολυτέλεια και απευθύνεται σε μια αρχιτεκτονική που ερμηνεύει έναν απλό τρόπο ζωής. Η δωρικότητα και η πειθαρχία της συγκεκριμένης εξοχικής κατοικίας, εντείνει της πεποίθηση του αρχιτέκτονα για απομόνωση και παραλληλίζει την εξοχική ζωή με τον μοναστικό βίο.4 Βέβαια, εκτός από την σεμνή κατασκευή και τον χαρακτήρα, η ένταξη στο τοπίο πραγματοποιείται και μέσω των υλικών. Το πλακόστρωτο δάπεδο από γκρίζο λίθο, το οπλισμένο σκυρόδεμα, και η εκτεθειμένη πέτρινη τοιχοποιία, συμβάλλουν στην χρωματική ενότητα της παλέτας του κτιρίου-τοπίου. Από την άλλη τα ίδια τα υλικά δημιουργούν στον άνθρωπο μια εναλλασσόμενη απτή εμπειρία, όπου από την ύπαιθρο με την έκθεση στο φως και τον αέρα, όπως και στο συναίσθημα της ξηρής άμμου, μεταφερόμαστε στον ημι-υπαίθριο χώρο που προσφέρει σκιά και προστασία με τους πέτρινους τοίχους αλλά ακόμα είναι ποτισμένος με αλατισμένη υγρασία από την θάλασσα. Το τρίτο μέρος της μετάβασης, αποτελείται από την εμπειρία του εσωτερικού πυρήνα, όπου οι χρήστες προστατεύονται από τον άνεμο και τον εκτυφλωτικό ήλιο, αλλά δεν απομονώνονται πραγματικά από το περιβάλλον, αφού μπορούν να δουν τις ακτίνες του ηλίου να εισέρχονται στο εσωτερικό μαζί με τον αέρα της θάλασσας. Σε αυτό το σημείο δεν μπορούμε παρά να ασχοληθούμε, με την σημερινή κατάσταση στο εσωτερικό αυτό της κατοικίας και τις επεμβάσεις σε αυτό από την σχεδιάστρια Κατερίνα Βερεμή Ξυνογαλά, που έχουν διατηρηθεί στοιχεία του αρχικού σχεδίου, αντικαθιστώντας τα μαρμάρινα πλακίδια με όσο το δυνατόν παρόμοια με τα πρωτότυπα αλλά και διατηρώντας τις αρχικές πέτρες στον τοίχο του τζακιού. Σύγχρονα είναι τα παρκέ πλακάκια καθώς και η νησίδα από ελληνικό μάρμαρο στην κουζίνα. Επίσης γκρεμίστηκαν κάποιοι τοίχοι που οριοθετούσαν μικρότερα δωμάτια ώστε να δημιουργηθούν μεγαλύτεροι χώροι. Το υπόγειο μετατράπηκε από αποθήκη σε κελάρι και περιλαμβάνει κουζίνα, χώρο ψυχαγωγίας και βιβλιοθήκη. Επίσης ένα ξεχωριστό κτίριο, μέσα στο ίδιο οικόπεδο, φιλοξενεί δύο δωμάτια με ιδιωτικό μπάνιο, καθώς και μια μικρή κουζίνα. Όλα αυτά ακούγονται ωραία και θεωρητικά, να μπορούσαν, να συμβάλλουν στην βελτίωση της κατοικίας, ειδικά μετά και από την χρόνια εγκατάλειψή της, όταν όμως αντικρίσουμε τις φωτογραφίες και το πως ένα σπίτι που μιλούσε για τον λιτό βίο έχει μετατραπεί σε κατάλογο διακόσμησης αστικών κατοικιών (γιατί προφανώς όλα τα έπιπλα δεν είναι καμία φθηνή απομίμηση, αλλά με υπερηφάνεια αναφέρονται τα ονόματα τους: πχ τραπεζάκια Vieques και η συλλογή Mesh της Patricia Urquiola, πολυθρόνες Stampa των Ronan και Erwan Bouroullec, πολυθρόνες Bitta από τον Rodolfo Dordoni όπως και η συλλογή Cala από πολυθρόνες και τραπεζάκια Doshi Levien ). Οι επιλογές από τα έπιπλα μέχρι και τον φωτισμό, εκφράζουν το άσχημο πρόσωπο του εσωτερικού design, με το συγκεκριμένο παράδειγμα να καταφέρνει ένα κτίριο με ιστορική σημασία για την ελληνική αρχιτεκτονική, να το μετατρέπει σε μια ξέφρενη collection, αισθητικής ενός περιοδικού.

3. Η Αρχιτεκτονική δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τοπίο, κλίμα, χώμα, συνήθειες και έθιμα. Αυτός είναι ένας λόγος γιατί μερικές φορές βλέπουμε παλιά κτίρια να μοιάζουν με σύγχρονα και για τον ίδιο λόγο χτίζουμε σήμερα σύγχρονα κτίρια τα οποία θα μπορούσαν να είχαν χτιστεί στο παρελθόν. “Δεδομένου ότι ο άνθρωπος από παλιά ζούσε, μετακινούνταν και ανέπνεε με τον ίδιο τρόπο, τότε στον τρόπο ζωής μας, ίσως δεν έχει αλλάξει κάτι ουσιαστικά. βλ. Άρης Κωνσταντινίδης.2011. “ Για την Αρχιτεκτονική”, εκδόσεις του Πανεπιστημίου Κρήτης, σελ. 178.

4. Με σκοπό ο άνθρωπος να συγκεντρώνεται και να ζει στον πνευματικό και συναισθηματικό κόσμο, παραμένοντας αόρατος από τη μάζα, αντιμετωπίζοντας μόνο εκείνον και το τοπίο βλ. Άρης Κωνσταντινίδης.1983. “Τα παλιά Αθηναϊκά σπίτια”, Εκδόσεις Πολύτροπο, σελ. 37.

6 | από το φτωχό στο ενδεές

από το φτωχό στο ενδεές | 7

συμπεράσματα Η παρουσίαση της κατοικίας στην Ανάβυσσο δεν πραγματοποιείται ώστε να εκθειάσουμε την μοναδικότητα της σύλληψης του Άρη Κωνσταντινίδη, ο οποίος με το έργο του επηρέασε πολλές γενεές αρχιτεκτόνων στην Ελλάδα ( με αποτέλεσμα να βλέπουμε παντού εξοχικές κατοικίες στην Ανάβυσσο ) , αλλά για να δούμε πως μια τόσο προβεβλημένη και γνωστή κατοικία, για την οποία έχει γραφτεί πληθώρα κειμένων, διαθέτει και αρνητικά και θετικά, τα οποία και ως συνέχεια θα μπορούσαμε να πούμε, πώς βρίσκονται σε κάθε έργο του αρχιτέκτονα. Συγκεκριμένα, όπως αναφέρουμε η κατοικία περιορίζεται στον κύβο, χωρίς κανένα παιχνίδισμα των όγκων ή των υλικών, πρόθεση είναι η λιτότητα και η ένταξη στο τοπίο. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και στους χώρους, με τις μικρές τους διαστάσεις και τα άκρως απαραίτητα, τα οποία θα οδηγήσουν τον χρήστη στην λιτότητα και την επαφή με το περιβάλλον. Οι συνθετικές επιλογές από την άλλη (ο ημι-υπαίθριος ο οποίος αποτελεί την μετάβαση από το έξω στο μέσα και πετυχαίνει την αλληλοεμπλοκή κτισμένου και φύσης, η εναλλαγή πλήρων-κενών που δημιουργεί το παιχνίδι του φωτός με τη σκιά και τα τοιχία τα οποία ορίζουν το μέσα και το έξω με αποτέλεσμα ο ένοικος να τα αντιλαμβάνεται εξίσου σημαντικά και να μπορεί να λειτουργήσει και στα δύο με έναν τρόπο) δείχνουν την ποικιλία στις καταστάσεις που δημιουργούνται στο κτίσμα, οι οποίες έχουν ανάγκη τον χρήστη ώστε να τις βιώσει. Βλέπουμε όμως, πως στην οργάνωση των χώρων δημιουργούνται προβλήματα καθώς για να περάσεις στο μπάνιο. πρέπει να εισέλθεις πρώτα στο χώρο του υπνοδωματίου, αλλά και γενικότερα η λύση είναι τόσο λιτή που αγγίζει τα όρια του ασκητισμού.5 Από τη μία, σίγουρα εξασφαλίζεται η επαφή με τη φύση, αλλά δεν είναι σίγουρο πως αυτό θα εκτιμηθεί από τον χρήστη, ο οποίος στα πλαίσια του κοφμορμισμού του σύγχρονου ανθρώπου και της ασφάλειας που του παρέχει το διαμέρισμά του, θα νιώσει εκτεθειμένος στην φύση ακόμα και όταν πρόκειται για την μικρή διαμονή του στο κτίσμα.

η ένταξη στο τοπίο

κατοικία για δύο οικογένειες στις Σπέτσες, Άρης Κωνσταντινίδης, 1966-67 5 Οταν τελείωσε το χτίσιμο, ο ιδιοκτήτης έκανε ένα γλέντι να το δείξει στους φίλους του. «Κυριακή απόγευμα, καλοκαίρι, χαρά Θεού», θυμάται ο Αρης Κωνσταντινίδης. Οι φίλοι έγιναν έξαλλοι, όλοι. «Ρε Τάκη, εσύ μας έλεγες ότι χτίζεις μια βίλα στη θάλασσα. Ποια βίλα; Αυτό είναι ερείπιο. Γίνεται ένα με το τοπίο» (γελάει). Μεγαλύτερος έπαινος δεν θα μπορούσε να υπάρξει για μενα. Εκείνος συγκλονίστηκε όμως. Κι όταν φύγανε οι φίλοι του, μου είπε: «Βρε Αρη, δεν το βάφουμε άσπρο να φαίνεται σαν βίλα; ». Του ‘πα: «Αστα αυτά, Τάκη. Δεν θα το βάψουμε άσπρο». Μετά δυο χρόνια το πουλάει... βλ. Κωνσταντίνος Θεμελής, Ο Λόγος του Αρχιμάστορα - μια συνομιλία του με τον Αρη Κωνσταντινίδη.

8 | από το φτωχό στο ενδεές

Στα πλαίσια της εποχής, όπου τα αστικά κέντρα μεγάλωναν και οι συνθήκες ζωής διαφοροποιούνταν, η πρόταση του Κωνσταντινίδη για έναν ασκητικό και λιτό βίο έρχεται σε αντίθεση με την θέληση του αστού να ξεπετάξει την ταυτότητα του “ανατολίτη” και συνεπώς να μην εκτιμάει αυτή την παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Ακόμα και αν στοιχεία του μοντέρνου και του παραδοσιακού μπλέκονται, η λαϊκή φιλοσοφία είναι αυτή που επικρατεί, και με την οποία ο χρήστης δεν ταυτίζεται. Για αυτό τον λόγο κιόλας το σπίτι πουλήθηκε μέσα σε δύο χρόνια από τον πρώτο ιδιοκτήτη και μέχρι σήμερα αν και μέρος μιας μεγαλύτερης βίλας, παραμένει ξένο από αυτό που είχε φανταστεί ο σχεδιαστής του.

Όλες αυτές οι αντιθέσεις που δημιουργούνται, οι οποίες δεν πηγάζουν από τις ξεκάθαρες και ισχυρές προθέσεις του αρχιτέκτονα, δικαιολογούνται αφού όλα αυτά δεν εξέφραζαν (όπως είδαμε στο υλοποιημένο κτήριο του Κωνσταντινίδη) αλλά και δεν εκφράζουν (όπως βλέπουμε στις παρεμβάσεις στο εσωτερικό) μια κοινωνία που βρισκόταν και βρίσκεται σε αντίθετη θέση από τον ίδιο και τις “αιρετικές” ιδέες του. Ιδέες που μιλούσαν όμως για μια πολιτισμένη και αυτάρκη ζωη και όχι για μια αισθητική του διακόσμου και του εντυπωσιασμού μέσω του ακριβού ,και του φανταχτερού. Συνεπώς, αντιλαμβανόμαστε πως το παράδειγμα του Κωνσταντινίδη μας διδάσκει περί μιας αυτοπραγμάτωσης του αρχιτέκτονα, ο οποίος εκτώς από επαγγελματίας, προσπαθεί να πραγματοποιήσει και να εκπληρώσει τις ευαισθησίες του μέσα από τη δουλειά του. Δίνει την δυνατότητα για έναν διαφορετικό τρόπο ζωής, έχοντας την φιλοδοξία πως, ο συλλογισμός και το όνειρό του ( όπως ο ίδιος έλεγε ) θα μπορούσαν ενδεχομένως να υιοθετηθούν και από όσους, αυτός απευθύνεται. Άρα, μαθαίνουμε για το πάθος, το μεράκι, την ευθύνη και άλλες αρετές που, μπορεί να μην μας βοηθήσουν να αλλάξουμε τον κόσμο αν θέλουμε, αλλά να μπορούμε να προσπαθήσουμε με πείσμα να φέρουμε το όνειρο μας εις πέρας.

από το φτωχό στο ενδεές | 9

10 | από το φτωχό στο ενδεές