lokaverkefni - þjóðhagfræði

SEÐLABANKINN Seðlabankar eru sjálfstæðar stofnanir og er hlutverk þeirra ákveðið í lögum. Í þróuðum löndum er lögð mikil áhersla á sjálfstæði seðlabanka frá stjórnmálum og sjálfstæði þeirra er tryggt frá stjórnvöldum þrátt fyrir að þeir starfi í umboði stjórnvalda. Seðlabankar bera ábyrgð á að fylgjast með hagkerfinu og er ætlað að stjórna því magni af peningum sem er aðgengilegt á hverjum tíma.

Seðlabankinn notast við peningastefnu sem er notuð fyrir ákvarðanir sem eru teknar í þeim tilgangi að hafa áhrif á peningaframboð. Þessi stefna hefur mikil áhrif á hagkerfið af því að það magn af peningum sem er í umferð hefur bein áhrif á vaxtastig, verðbólgu og atvinnustig í hagkerfinu.

Flestir Seðlabankar hafa tvö meginhlutverk en þau hlutverk eru er annars vegar að halda þjóðhagslegum stöðugleika það er gert með því að viðhalda stöðugum vexti, verðlagi og forðast óhóflegar og skaðlegar sveiflur í efnahagsumsvifum. Hins vegar hafa margir Seðlabanka það hlutverk viðhalda stöðugleika í fjármálakerfinu og hafa þar eftirlitshlutverk og heimildir til þess að gefa út reglur og leiðbeiningar.

Seðlabankinn er með nokkur tæki sem hann getur nýtt sér til að stjórna efnahag í landinu og þar með talið gengi gjaldmiðlis í hagkerfinu. Til dæmis ef að seðlabankinn vill auka fjármagn í landinu þá getur hann “búið til gjaldeyri” með því að kaupa skuldabréf. En ef hann vill minnka peninga í kerfinu getur bankinn selt skuldabréfin. Annað tæki sem að þeir nota eru stýrivextir þeir eru til þess að stjórna því magni pening sem að er í umferð.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. minnkar Nam peninga í umferð Hækkun á stýrivöxtum en commodo lækkun á stýrivöxtum eykur peninga magn. molestie vel dapibus leo í fjármálakerfinu Til lectus, þess að viðhalda stöðugleika fermentum non. hefur seðlabanki eftirlit með bönkum sem starfa í hagkerfi viðkomandi og þar sem Praesent turpisseðlabanka ex, seðlabankar fara með slíkt hlutverk geta gefið út lobortis at quam sit reglur og leiðbeiningar sem að gilda í amet, pretium aliquam bankamarkaði. Þetta er gert til þess að koma í vegdolor. fyrir áhlaup á banka, svinda, innan bankakerfisins, peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverkasam-taka.

Seðlabanki Íslands fer með bæði hlutverk þ.e.a.s. að viðhalda þjóðhagslegum stöðuleika og hins vegar stöðuleika í fjármálakerfinu.

Verðbólga verður til þegar það er ójafnvægi á milli heildareftirspurn og heildarframboðs. Það er hægt að skipta orsökunum í þrjár kenningar en þær eru eftirspurnarkenning, kostnaðarkenning og peningamagnskenning. Eftirspurnarkenning snýst um að þegar eftirspurn vex hraðar en framboðið í hagkerfinu þá hækkar verðlag.

Kostnaðarkenning snýst um þegar framboðið minnkar hraðar en eftirspurnin þá hækkar verðlag. Peningamagns-kenningin snýst um að ef peningamagn í umferð vex hraðar en landsframleiðslan þá hækkar verðlag.

Væntingar um verðbólgu geta haft áhrif t.d. ef heimili og fyrirtæki vænta þess að verðbólga aukist getur það ýtt undir verðbólgu. Þegar það er aukin verðbólga krefjast launþegar hærri launa og þar að leiðandi þurfa fyrirtæki að hækka verð til að geta borgað laun starfsmanna sinna.

Ásgeir Jónsson Embætti Seðlabankastjórans á Íslandi gegnir Ásgeir Jónsson.

Hann hefur sinnt þessu embætti frá 20. ágúst 2019 en hann er Seðlabankastjóri í fimm ár í senn. Ásgeir er fæddur þann 21. júní 1970 en hann hefur lokið doktorsprófi í hagfræði frá Indiana University í Bandaríkjunum með alþjóðarfjármál, peningamála-hagfræði og hagsögu sem aðalsvið. Hann starfaði við hagfræðideild Háskóla Íslands frá árinu 2004, fyrst sem lektor og síðar sem dósent.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nam commodo molestie lectus, vel dapibus leo fermentum non. Praesent turpis ex, lobortis at quam sit amet, pretium aliquam dolor.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nam commodo molestie lectus, vel dapibus leo fermentum non. Praesent turpis ex, lobortis at quam sit amet, pretium aliquam dolor.

ÍTALÍA Ítalía er land sem nær út í Miðjarðarhafið. Það eru nokkrar eyjur sem tilheyra ítalíu, þær stærstu eru Sikiley og Sardinia. Ítalía deilir landamærum með Frakklandi, Sviss, Austurríki og Slóveníu.

Höfuðborg Ítalíu er Róm og er það stærsta borgin í Ítaliu, aðrar stórborgir eru Mílanó og Flórens. Það búa um 60 milljón manns í Ítalíu og er fólksfjöldinn í stöðugri aukningu. Ítalía er eitt af sjö helstu iðnríkjum og níunda stærsta hagkerfi heimsins. Það er mikill efnahagslegur munur á milli norður og suður Ítalíu.

Norðurhlutinn er iðnvæddra og er þekktur fyrir góðan iðnaðargrundvöll. Þar er mikið um framleiðslu af bílum. Suðurhlutinn er meira með landbúnað og ræktun en atvinnuleysið er mun meira þar en í norðurhluta landsins. Áður en Ítalía varð lýðveldi, var konungsveldi en það var afnumið árið 1943 með þjóðaratkvæðagreiðslu. Ríkisstjórnin er í formi lýðræði og var stofnuð með stjórnarskrá árið 1948. Þjóðhöfðingi Ítalíu er Sergio Mattarella en hann tryggir að ítölsk stjórnmál standist stjórnarskrána. Hann hefur gegnt embætti forseta frá árinu 2015.

Seðlabankinn á Ítalíu

Seðlabankinn á Ítalíu (Banca d’Italia á ítölsku) var stofnaður þann 10. ágúst árið 1893. Hann varð til við sameiningu þriggja stórra banka þegar bankakerfið á Ítalíu var endurskipulagt í kjölfar þess að upp komst um stjórnvöld sem hafði haldið almenningi leyndum um stöðu mála í efnahagslífinu en trú

erlendra aðila á efnahag Ítalíu var ekki mikil og kreppa ríkti í landinu í kjölfar þennslu árin áður og óstöðuleiki í gjaldmiðli landsins (líra) og gulli. Þrátt fyrir að bankinn væri einkahlutafélag þá var stefna hans skýr, hagsmunir almennings gengu fyrir hagsmunum hluthafa varðandi afkomu. Afla þurfti samþykkis stjórnvalda við kjör á bankastjóra og stjórnvöld höfðu aðkomu að vaxtakjörum við útgáfu skuldabréfa og víxla.

Bankinn var í upphafi með útgáfuréttindi ásamt öðrum bönkum en bankanum tókst að koma á fjármála- og gengisstöðugleika með stuðningi við efnahagslega starfsemi með hliðsjón af hagsmunum almennings.

Upp úr 1900 náðist að koma á jafnræði milli líru og gulls þannig að gjaldmiðillinn fylgdi gullfæti. Árin á eftir gerði bankinn umbreytingu á ríkisskuldabréfum og staðfesti þar með hlutverk sitt sem banki bankanna og ráðgjafi stjórnvalda en fór þó aldrei með eftirlitshlutverk með öðrum bönkunum. Seinna átti bankinn þátt í að koma í veg fyrir alvarlega fjármálakreppu og styrkti hlutverk sitt sem lánveitandi til annarra banka og bætti orðspor sitt. Til að auðvelda þetta starf samþykktu stjórnvöld að gera peningamálakerfið sveigjanlegra með lögum. Í kjölfarið varð þörf til að hafa eftirlit með bankakerfinu. Á meðan á fyrri heimsstyrjöldinni stóð þá aðstoðaði bankinn ítölsk stjórnvöld. Bankinn útvegaði beint lánsfé, innlend stríðslán og kom að stjórnun erlendrar fjármálastarfsemi.

Bankinn gegndi í raun miðlægri stöðu innan ítalska fjármálakerfisins og fékk í framhaldinu árið 1926 einokun á útgáfu seðla og var falið að stjórna greiðslujöfnunarkerfinu. Nokkru síðar voru sett lög til að vernda sparifé og settar voru sérstakar skuldbindingar á banka þar sem gert var ráð fyrir lágmarks eiginfjárkröfu. Þar með fékk bankinn nýtt hlutverk sem eftirlitsvald sem var grunnurinn að Seðlabanka landsins. Árið 1928 var samþykkt að embætti seðlabankastjóra samanstæði af seðla-bankastjóra, forstjóra og aðstoðarforstjóra bank-ans en áður var það bara forstjóri sem fór með ákvörðunarvald. Í desember 1978 gekk Ítalía í evrópska peningakerfið en það hóf starfsemi ári síðar. Með eftirlitsaðgerðum var leitast við að hvetja til eiginfjáreflingar banka, bæta lög og skipulag þeirra og víkka svigrúm til samkeppni.

Hlutverk Seðlabanka Ítalíu í dag er að tryggja stöðugleika í peningamálum og fjármálum bæði á Ítalíu og á evrópska efnahagssvæðinu. Bankinn fer með eftirlit með starfsemi greiðslukerfa og á að tryggja að starfsemi milliliða í bankakerfinu sé gagnsæ og samkvæmt lögum. Jafnframt sinnir bankinn eftirliti fyrir hönd ítalska ríkisins með rekstri ríkissjóðs. Bankinn leggur sitt af mörkum til ákvarðana um sameiginlega peningastefnu á evrópska efnahagssvæðinu og sinnir þeim verkefnum sem honum eru falin sem landsbanki í kerfinu. Hann getur stundað gjaldeyrisrekstur í samræmi við reglur sem evru svæðið setur og stjórnar eigin gjaldeyrisforða og hluta af gjaldeyrisforða ECB en það ber ábyrgð á öllu peningamagni evruseðla í umferð og berst gegn fölsun.

Vettvangsskoðanir í bönkum voru meiri og aðgerðir til eftirlits með greiningartæknum bætt.

Til að mæta vaxandi þörf fyrir alþjóðlegt eftirlitssamstarf var Basel-samkomulagið undirritað árið 1983.

Árið 1992 undirritaði Ítalía Maastricht-sáttmálann sem lagði grunninn að sameiginlegum gjaldmiðli og evrópska seðlabankakerfinu. Í samræmi við kröfur Maastricht-sáttmálans var sjálfstæði seðlabanka styrkt. Á Ítalíu var þetta gert í nokkrum skrefum. Bankinn fékk fullkomlega sjálfstætt vald til að ákveða opinbera vexti og ítalska ríkinu var bannað að fjármagna sig með yfirdrætti á viðskipta-reikningi hjá bankanum. Sú bankastarfsemi sem hafði einkennt lánakerfið frá árinu 1936 var afnumin og alhliða bankastarfsemi var gerð öðrum bönkum möguleg. Það var svo árið 1999 sem Ítalir lögðu líru sem gjaldmiðli og tóku upp sam-evrópskan gjaldmiðil, evru.

SAGA EFNAHAGS OG VERBÓLGU Á ÍTALÍU Efnahagur Ítalíu hafði verið óstöðugur síðan í seinni heimstyrjöldinni. Til þess að ganga í bandalag með Bandamönnum, og rjúfa í leiðinni samband við Þýskaland, þurfti Ítalía að borga stríðsskaðabætur til Grikklands ásamt Jugóslavíu og Sovíet ríkjanna sem þá voru til. Bæturnar voru í kringum 330 miljónir bandaríska dala. Þrátt fyrir að hafa greitt háar upphæðir til að byrja með var þróun ítalska hagkerfisins eftir seinni hemstyrjöldina ein af helstu velgengissögum í landinu.

Sjötti áratugurinn var tími efnahagsþróunar og stöðugleika í peningamálum landsins. Opnað var á alþjóðleg viðskipti sem leiddi til hagkvæmrar samkeppnisörvunar í samfélaginu og var þessi „opnun” styrkt af Efnahagsbandalagi Evrópu.

Bankinn, undir stjórn Donato Menichella, stefndi að því að viðhalda langtímaskilyrðum þegar það kom að fjárfestingum. Það virtist hafa tekist að mestu leiti á við vandamálum efnahagsþróunar landins. Stöðugleikinn fólst í ávöxtunarkröfum á lánum, framlögum seðlabanka og yfirráðum yfir lánsfé. Reglulega var umframlausafé þurkkað upp með skuldabréfaútgáfum. Bankaeftirlitið beindist fyrst og fremst að því að koma í veg fyrir endurtekningu á lausum pening. Þeir vildu hafa eitthvað fast í bankanum. Leitast var eftir að samræma uppbyggingu bankakerfisins með því að hvetja minni banka í viðskiptum. Þeir voru talnir tengjast litlum fyrirtækjunum meira, þau voru oft fjölskyldurekin eða lítil fyrirtæki.

Efnahagskerfið byrjaði smám saman að vernsa eftir að bankastjórinn Guido var útnefndur árið 1960. Sjöundi áratugurinn fór í það að koma stöðugleika í verðlagi á verðbréfum og mikil hvatning var lögð í fjárfestingar. Klárað var að smíða hagfræðilíkan Seðlabanka Ítalíu og sett var fram framkvæmd „fjárhagsreikninganna“.

Lánakerfið hvatti í fyrsta sinn síðan á þriðja áratugnum til samruna á bönkum til að auka tæknilega hagkvæmni. Það sem átti sér einnig stað var skiptingin yfir í fljótandi gengi og mikil hækkun í olíverði, sem var vegna stríðanna sem áttu sér stað á þeim tíma. Það leiddi að sér gríðarlegi verðbólgu og stöðnun. Verðbólga var áberandi hærri á Ítalíu en hinum iðnríkjunum Evrópu. Það má nefna að eitt af orsökunum til þess hafi verið vegna gjald-miðilsins sem Ítalía var með á þeim tíma, lírunni.

Á árunum 1973 og 1984 var verðbólguhlutfallið aldrei undir 10%.

Auk heimsmarkaðsverðhækkunar voru einnig margar innlendar orsakir. Það var mikil spenna á vinnumarkaði, mikil aukning útgjalda án þess að tekjur væru mikið að hækka og samkeppnisskortur. Stefnan um stöðuleika verðbréfa, sem fimmti og sjötti áratuginn snérist að mestu um, varð of dýr fyrir heimamenn til að halda uppi fjárfestingum og hörfað var frá þeim.

Verðbólgan var að meðaltali 15% á áttunda áratugnum. Hún náði hámarki árið 1973 og var 19%. Til að halda upp fjárfestingum og einnig vera að halda eftirliti með innlendri eftirspurn voru teknar upp stjórnsýslulegar útlánaeftirlitsaðgerðir og sett gjaldeyrishöft.

Efnahagskerfið var því takmarkandi og einbeitti sér því að skýrum tilkynntum tímamarkmiðum.

Með eftirlitsaðgerðunum var leitast við að hvetja til eiginfjáreflingar bankanna, bæta lög og skipulagningu þeirra og að veita svigrúm til samkeppna. Verðbólgan fór þá að lækka en hún var komin niður í 12.08% árið 1978.

Vegna gríðarlegar hækkunnar í olíverði árið 1979 til ársins 1980 rauk verðbólgan upp í 21.06%, hæsta sem hún hefur nokkuð tíman verið. Mikið var gert til að reyna að lækka verðbólguna.

Evrópska peningastefnan hóf störf sín og styrkti raungengi lírunnar, banki Ítalíu fékk sjálfræði til að ákveða kaup ríkisvíxla og launahömlun stafaði vegna mikils atvinnuleysis. Mikið var um átök til að auka skilvirkni og skilaði það sér því árið 1987 var verðbólgan komin í 4,75%.

Endureisn ítalska hagkerfisins var enn viðkvæm að hluta til. Árið 1990 fór verðbólgan aftur upp í 6,5% og drógust fjárfestingar saman. Árið 1992 var Maastricht sáttmálinn undirritaður sem lagði grunninn að sameiginlegum gjaldmiðlinum evrunni. Bundið var lok á gjaldeyrishöft sem höfðu lengi verið og auðveldaði það samruna ítalska hag- og fjármálakerfisins. Líran var lögð niður árið 1999 og evran tekinn upp sem leiddi að miklum tækifærum og auðveldun viðkipta.

Verðbólgan lækkaði að meðaltali niður í 2% og varð efnahagskerfið loksins stöðugt í fyrsta skipti síðan 1960.

EFNAHAGUR SÍÐUSTU ÁRA AFLEIÐINGAR COVID-19

Ítalía var ein af þeim þjóðum sem kom verst út úr Covid-19 faraldrinum. Helsta ástæðan fyrir því er að hátt hlutfall íbúa á Ítalíu eru eldri borgarar. Nánast enginn gat mætt í vinnuna sem leiddi af sér gríðarlegri minnkun í þjóðarframleiðslu og hækkandi atvinnuleysi.

Til að byrja með var mikill samdráttur í verðbólgunni og lækkaði hún niður í -0,6% vegna gríðarlegar minnkunar í þjóðarframleiðslu. En stuttu seinna rauk hún aftur upp vegna verðhækkunar í orku og hráefnis.

Atvinnuleysi var 9.9% og Verg framleiðslu prósentan var í mínus. Ítalía treysti mikið á túrismann en vegna lokun landamæra og strangt útgöngubanns átti sér stað gífurlegur tekjumissir. Verðbólgan var hins vegar afar lág í gegnum heimsfaraldurinn, í kringum 1-2%, en þegar fjöldtak-markanir og útgöngubönn ókst hún gríðarlega. Hún náði hápunkti í desembermánuði síðasta árs og stóð þá í 12.6%. Það gerðist vegna gríðarlegar eftirspurnar og takmarkaðs framboðs og ókst því verð á matvælum og orkuvörum á heimvísu.

Lítil sem engin framleiðsla hafði átt sér stað í heimsfaraldrinum og var almenningur meira var um það þegar fólks streymdi aftur út í atvinnulífið. Stór þáttur í þessum gríðarlega vexti verðbólgunnar var einnig vegna stríðsins í Úkraínu, þá hækkaði verð á olíu og hráefnis enn meira.

Verðbólgan hefur farið lækkandi síðan í byrjun ársins 2023. Verðbólgan stóð í 5,6% í september en féll niður 1,8% sem er óvenju mikill munur. Spáð er að hún verði að meðaltali 2,7% á næsta ári. Sú breyting er talin hafa átt sér stað vegna verðlækkunar í orku og matvælum.

Markaðurinn er hins vegar verri en hvernig hann stóð í hruninu og er Ítalía í eitt af stærstu skuldum heims eftir Covid-19. Spáð er að Ítalía sé að stefna á kreppu og er talið að það muni hafa mikil áhrif á Bandaríkin sem gæti leitt að heimskreppu. Ástandinu er lýst þannig að það sé mikil ró á ríkiskuldabréfamarkaðnum og að Ítalíu eigi í mikið af opinbernum skuldum. Í fjárhagsáætlun næsta árs vill Ítalía lækka skatta, auka útgjöld til lífeyrissjóða og heilbirgðisþjónustunnar. Þau vilja einnig auka landsframleiðslu um 0,7%. Annars er lítið hægt að segja hvað Ítalía ætlar að gera í skuldunum sem þeir standa nú í annað en að skipuleggja áætlanir bankanna og landsframleiðslu þjóðarinnar.