K149 bloga

iritzixa

aurkibidia Informaziua Zeuk esan Puri-purixan Bi hitzetan Korrika Literaturian txokua Karenka Gizartia Bai Txo! Lapazorrikeixak Historixa Aisialdia Hezkuntza Zorion agurrak Argazki zaharrak Agenda

4 5 6 8 10 11 12 14 15 16 17 18 19 20 21 22

Kalaputxik ez du bere gain hartzen aldizkarian adierazitako esanen-iritzien erantzunkizunik.

Argitaratzailea Karenka komunikazio elkartea Barrenkale,12 behea - 20830 Mutriku.

Telefonoa 635 748 393 e-maila kalaputxi@topagunea.com kalaputxi2001@gmail.com Bloga kalaputxi.blogspot.com Laguntzailea Mutrikuko Udala Kolaboratzaileak I.Andonegi, J. Larrañaga, E. Mendizabal, Aitor Lizardi, IXA, Txantxangorri, Bai Txo!, EMA. Tirada 2.200 ale Lege Gordailua SS-787/01 ISSN 1579-4792 Inprimategia EUSKALINPRI. Deba Banaketa Kalaputxi Gipuzkoako Foru Aldundia

Mutrikuko Udaleko Kultura eta Euskara

ARMAIRUTIK IRTEN Mutrikuko marinelak bakailaoa eta baleak arrantzatzera joaten zirenean, euskaraz jarduten zuten munduaren aurrean. Euskaldunak eta euskarak prestigioa zuten Europan eta Kanadan.

Gero konkistatu egin gintuzten, geure hizkuntza gutxiesteraino. Eta euskaldunak akonplejatuta bizi gara, hirugarren mailakoak garela sinestuta.

Baina azkenaldian aurrerapausoak egin ditu euskarak.

Halaxe esan zuten osasun arloko 10 profesionalek Kalaputxin. Pozgarria! Oferta baldin badago, demanda sortu behar da orain. Pazienteoi tokatzen zaigu ‘armairutik irtetea’: euskaldun bezala agertu edonon, euskaraz egin, euskara eskatu, konplexurik gabe. Pep Guardiolak eta Gaizka Garitanok bezala, prentsaurrekoetan katalanari eta euskarari lehentasuna emanez, euren hizkuntzak lehen mailan jarriz. Horixe egin behar dugu Osakidetzarekin…

Ahotsarekin arazoak nituela-eta, anbulatoriora joan nintzen. Euskaraz egin nuen nire medikuarekin, eta Mendarorako bolantea egin zidan. Mendaroko kontsultan, erizain mutrikuarra eta ‘Doctor O.’ neuzkan aurrean: -¿Qué te pasa, chaval? – medikuak, erdaraz; txabal-ena ondo hartu nion.

-Afonia daukat, ahotsa joan egiten zait… - nik euskaraz.

-¿Desde cuándo te pasa eso?

-Badira pare bat urte… – nik euskaraz, tinko.

-No se ven pólipos. Te mandaré a Donosti, a hacer otra prueba.

-Oso ondo. Agur. – elkarrizketa elebiduna izan zen, eta nik euskaraz egin ahal izan nuen dena. Pozik atera nintzen.

Donostian, harreran, euskaraz atenditu ninduten. Otorrinoaren kontsultara gero, ‘Doctor L.’-rengana: -Egun on, hemen daukazu bolantea; ahotseko arazoak…nik euskaraz.

-Espera, perdona, pero no entiendo euskera… Ya lo siento, me puedes hablar en castellano, por favor? – modu onez eskatu zidan.

Erdaraz egin genuen elkarrizketa osoa.

-No se ven anomalías. Te mandaré a un logopeda...

Txostena erdaraz idatzita eman zidan, eta txostena euskaraz nahi nuela esan nion.

-A! Por supuesto, existe ese servicio y te lo enviaré a casa bostekoa emanez elkarri.

Kostata, baina azkenean jaso nuen buzoian Osakidetzako txostena, euskaraz idatzita, txukun.

Oztopoak oztopo, Osakidetzaren aurrean ‘armairutik irten’ ondoren, Bergarako logopedarekin nabil gustura, ahotsa berreskuratzen. Gure herriak bere ahotsa eta hizkuntza berreskura ditzan. Pep Guardiola eta Gaizka Garitano bezala. Garai bateko marinelak bezala, harro munduaren aurrean. Euskahaldun…!

Abel Irizar

3

Informaziua

LURRALDEBUS ZERBITZU BERRIAK MARTXAN

MUTRIKUTIK

DONOSTIARA

Astegunak 6:50 / 10:00 / 13:30 / 19:30 Zapatuak eta Jai egunak 09:30 / 12:30 /16:30 / 19:30 DONOSTIATIK

MUTRIKURA

Astegunak 8:00 / 11:30 / 14:30 / 14:40 (Antiguotik) / 20:30 Zapatuak eta Jai egunak 10:30 / 14:30 / 17:30 / 21:00

Ordutegiak Bizkaibusen zerbitzuekin koordinatu dira Eibarren, eta Euskotren zerbitzuekin Deban.

MUTRIKUTIK

ONDARROARA

Astegunak 6:55etik 21:55era, orduro eta azkena 22:30etan Ostiraletan bakarrik 22:40 / 00:25 Zapatuak 07:55tatik 22:55ra orduro.

Gauekoa 01:05 / 03:05 / 05:05 / 06:35 Jai egunak 8:55etik 20:55era orduro.

MUTRIKUTIK

DEBA - MALLABIARA

Astegunak 7:15etik 20:15era orduro / 21:25 / 22:15* / 22:45* Ostiraletan bakarrik 22:45* / 23:20* / 01:10* *ez dira pasatzen Mendaroko ospitaletik eta Deban tunelean geratzen dira.

Zapatuak 07:15etatik 23:15etara orduro.

Gauekoa 23:55 / 01:55 / 03:55 / 05:55 Jai egunak 8:15etik 20:15era orduro. Azkena 21:25etan.

www.lurraldebus.eus edo 943 41 52 08 4

Deban trenarekin lotzeko aukera, bai joaneko eta bai itzulerako zerbitzuetan MUTRIKUTIK

ZUMAIARA

Astegunak 06:25 / 11:00 / 13:25 / 16:25 / 18:25 Zapatuak 09:25 / 12:25 / 14:25 / 16:25 / 18:25 / 20:25 Jai egunak 10:25 / 12:25 / 15:25 / 17:25 / 19:25 ZUMAIATIK

MUTRIKURA

Astegunak 07:15 / 08:15 / 09:15 / 12:15 / 14:15 / 15:15 / 17:15 / 19:15 / 20:15 Zapatuak 10:15 / 11:15 / 13:15 / 15:15 / 17:15 / 19:15 / 21:15 / 22:15 Jai egunak 11:15 / 13:15 / 14:15 / 16:15 / 18:15 / 20:15 / 21:15

MUTRIKUTIK

SORALUZERA

Astegunak 08:45 / 10:45 / 12:45 / 14:45 / 17:45 / 19:45 / 21:45 Asteburu eta jai egunak 09:40tan zapatutan bakarrik / 11:40 / 13:40 / 17:40 / 19:40 / 21:40 SORALUZETIK

MUTRIKURA

Astegunak 07:40 / 09:40 / 11:40 / 13:40 / 16:40 / 18:40 / 20:40 Asteburu eta jai egunak 08:40tan zapatutan bakarrik / 10:40 / 12:40 / 16:40 / 18:40 / 20:40

euskotren 902 54 32 10

pesa 900 12 14 00

gutunak Zeuk Esan

ESKERRIK ASKO XX.Berdel Eguna ere joan da, aurten Balea Elkartea antolatzaile lanetan ibili da KEES Eventos-eko, Esther Otero-ren lankidetza bikainarekin.

Eskerrak eman nahi dizkiegu urtero bezala dena eman duten boluntarioei, bai emakuke, gizon, gazte eta haurrei ere. Aurten boluntario berri-gazteagoak ere izan ditugu gure artean eta espero dugu datorren urtean gehiago animatzea ere bai!!

Eskerrak ere bai Udal Garapen Koordinatzaileari eta brigadari euren lana ere izugarrizkoa izan baita.

Azkenik, eskerrak hornitzaile guztiei eta Mutrikun ibili zineten orori ere bai! Datorren urtean hobeto eta gehiago!

Balea Elkartea Kalaputxik irakurleen gutunak plazaratzen ditu. Datozen ordenean eta espazioak eskaintzen duen aukeraren barruan, moztu edo hurrengo hilerako laga dezakegu. Gutunak izen abizenekin bidaliko dira: Kalaputxi, Barrenkalea 12 behea, 20830 Mutriku edo internet bidez bidaltzeko: kalaputxi2001@gmail.com edo kalaputxi@topagunea.com

BETAURREKO LILAK Goi mailako profesional haundixak ditugu sukaldaritzan, joskintzan... Sukaldian, joste lanetan, eta egunerokotasunarekin lotutako lanetan ari dira emakumiak, baina ospe haundiko izenak gizonezkoak dira. TBn, irratixan eta bazter guztietan.

Esparru pribatuan, emakumia beti lotu izan da sukaldiarekin. Esparru publikoan berriz justu kontrakua gertatu da.

Ikustezin bihurtu ditu hainbeste etxetan, egunerokuan jardundako emakumiak, eta goi mailan berriz minoria da azaltzen dana.

GOIALDE horretan lehia eta ikusgarritasuna dira nagusi. Ikusgarri bihurtzen da gizonak egiten duenian.

Ezagutza edo Lanbide horrek noiz hartzen du garrantzi soziala? Zein da helburua?

Ondo jaten ematea ala ohorea, karrera egitea...?

Etxeko lanak ere, arautu egin diranean, hau da, lan ordaindua, aseguratua eta eskubidedunak bihurtu direnean, orduan lanbide bihurtu dira gizonentzat. Esate baterako: garbitasuneko lanbideak. Ez da izango ba, emakumeari lan erreproduktiboa egozten zaiola, gainerakotzat joz produktiboa, eta eta gizonezkoari produktiboan kokatzen zaiola? Kristalezko sabaia? Norberaren erabakia bezala ezin da esplikatu behintzat. emakumeakmutrikunabian@gmail.com

5

Puri - purixan

MUTRIKUKO GARAPENEAN URRATSAK EMATEN Hilabete batzuk badira honetaz zerbait argitaratu zela. Zenbakiez eta datuez gain, Mijoa industrialdean zer egosten zen jakin nahi genuen.

Horretan dabiltza, besteak beste, Yanoba Mariezkurrena, Nekazaritza garatzeko teknikaria, eta Marta Amonarriz, Mutrikuko Udaleko Garapen koordinatzailea eta Turismo teknikaria.

Eta zer hobeto euren ahotik entzutea baino?

Nondik datorren proiektua da?

Bi bide desberdinetatik jo dugu. Alde batetik, Mutrikuko udalak enpresa haztegi baten beharra detektatu zuen akuakultura sektoretik eta, bestetik, ikusi genuen nekazaritza ere nahikoa lantzen ari ginela eta aukera bat izan zitekeela sektore horrentzat eta herrian sortzen ari ziren ekintzailetza asmoei erantzuteko.

Udala hasi zen gestioak egiten Sprilurrekin, pabiloien jabeekin, bederatzi pabiloi dituzte-eta Mijoan, eta, era berean, eskatzen horietako bi gure esku uzteko. Beste bide batetik, Gipuzkoako Foru Aldundiak egin du halako apustu bat baserritarrek euren produkzioari ahal den etekinik handiena ateratzeko eta ahal denik bideragarriena izateko. Hori gauzatzeko, Aldundiak eskaini nahi die gutxienezko azpiegitura euren produktuak ekoizteko eta saltzeko.

Egun, Osasun Erregistroak eskatzen dituen baldintza guztiak ezin ditu banakako baserritar batek bete, izugarrizko inbertsioa delako, amankomunean eta bailaraka-edo, aldiz, errazagoa da. Nolabait, azpiegitura amankomunak martxan jarri beraien produktua transformatu eta saltzeko. Gainera, Osasun Erregistroarekin eta legeak eskatzen dituen betebehar guztiekin aterako lirateke produktuak.

Gu udalaren izenean joan ginen Nekazaritza Zuzendaritzara eta Lurralde Garapenera hitz egitera, lantzen ari ginen proiekturako diru laguntzak

6

eskatzeko. Bertako buruek gure proiektua ezagutzean ikusi zuten ondo zetorrela eurek zituzten planekin eta erakutsi genien nahiko aurreratuta genuela proiektua. Hitzarmenak lantzen hasi ginen eta erabaki zuten Debabarrenerako geroago gauzatu behar zen plana denboran aurreratzea eta 2014an sartzea eta Lezokoa atzeratzea, gurea garatuago zegoelako.

Eta nola zehaztuko zenukete hemengoa‌ Bi pabiloietan 700 metro karratu inguru daude eta alde batean joango da akuakulturari dagokion enpresa haztegia. Moilan, formakuntza eta Urratsbat programa egin ondoren, hemengoa horren jarraipena izango litzateke. Akuakultura Eskolatik ateratzen diren ikasleek proiektu batzuk izaten dituzte eta zer hobeto leku piloto bat izatea baino proiektua garatzeko eta merkatuari zuzendutako jauzia emateko. Baliabideak eta bitartekoak izango dituzte, baina ez da betirako izango. Urtebete, bi urte‌ Maila txiki batean ekoizten hasi, merkatua ezagutzen, eta ikusi bideragarria den ekonomikoki eta teknologikoki, eta hurrengo urratsa izango litzateke euren kabuz jartzea.

Ekintza hau eskolak berak eskatutako erantzuna izan da?

Antzemandako behar baten ondorioa izan da, eskolak eta ekintzaileek eskatutako gauza izan da. Ikasleek eurek ikusten dute garatzen dituztela proiektuak, baina gero ez daukatela bitartekorik aurrera eramateko, inbertsio oso altuak dira egin beharrekoak eta proiektu hutsean gelditzen dira.

Proiektu asko pasa dira eskolatik, oso interesgarriak eta bideragarriak izan zitezkeenak baina ezerezean gelditu direnak.

Eta nekazaritzarena beste sektorea‌ Esne ekoizleei zuzendua izango da batez ere.

Debemenekin bilduta ikusi genuen irtenbidea izango lukeen zerbait izango litzatekeela esnean oinarritutako produktuak sortzea: jogurtak, gurinak‌.

Ez dira garai goxoenak baserrritarrek bizi dituztenak esnearen prezioa dela-eta. Esne-zentral handiek nahi duten moduan jokatzen dute ekoizle txikiekin eta prezio lotsagarriak eskaintzen dizkiete; modu horretara eurak lirateke euren produktuen jaun eta jabe, salmenta zuzena egiteko bidea edo esnekien bidea landuta. Debabarreneko ekoizle-

Eta hirugarren bati ere egin diozue lekua…

Eta beste linea bat produktu berriena da. Bertako arraina oinarri harturik eta bertako barazkiekin uztarturik, plater berriak sortzea litzateke helburua.

Nolabait itsasoa eta nekazaritza mundua batzea produktuekin. Garaiko arrainez ari gara eta artisau arrantzaz. Ezezagunak diren arrainak ezagutarazteak ere badu bere mamia eta garrantzia egitasmo honetan.

Horrekin batera, sukaldatzeko lekua ere zabaldu nahi dugu. Sukaldatu esaten dugunean, elikagaiak modu desberdinez sukaldatuak eta prestatuak izateari buruz ari gara: egosketa sistema, laba, hutsean ontziratzeko moduak… aukera desberdinek izango dute tokia hemen.

Puri - purixan

entzat litzateke eraldaketa gune hori, beste herrietara zabaltzeko aukera ere aztertuko delarik.

Ohitu egin beharko ginateke hemengo produktuak edo ingurukoak kon-tsumitzen. Alde batetik, gure inguruan hazi eta harrapatu direlako eta gure auzokoek ekoitzi dituztelako. Salmenta zuzena izan daiteke gure baserritarrek aurrera egiteko duten bideetako bat. Baserriak husten doaz, etorkizun iluna dutelako, eta horrek zorigaitza besterik ez digu ekarriko. Berdin bertako arrainari eta arrantzaleei dagokienean ere.

Proiektu honek ziurtatzen dio ekintzaileari egin beharko dituen inbertsioak gutxiengoak izango direla. Behin produktua ezagutu eta aurrera bidea egitean gure nahia litzateke ekintzaile hori Mijoan bertan gelditzea, pabiloiak soberan daude eta.

Filosofia litzateke hemengo merkatu txikia indartzea…

Bai, bertako produktuak ekoiztea eta lehiakorrak izatea. Esnearen kasuan, esnea gaur egun zentral handien esku dago, eurek jartzen dute prezioa, eta pentsua gora eta esne prezioa behera… horrela ezin joan urrutira.

Bertako arraina oinarri hartuta garatuko liratekeen plater berriek ere ibilbide bera izango lukete, hau da, kalitatezko produktuak ekoitzi, bertakoen kontsumoa hemendik indartu eta herrian lanpostuak sortu.

Etorkizunik ikusten duzue?

Interesantea iruditzen zaigu ekoizle txikiei ematen diolako bidea bere produktua beste era batean saltzeko, balio erantsia ematen dio produktu horri.

Gaur egun ikusten da ekoizle txikiek zaila daukatela industria handiekin lehia-tzea, bai produktuen aldetik, bai prezioen aldetik… Dena den, guztion txip aldaketa ekarri beharko lukeela uste dugu.

7

Bi hitzetan

BERDEL EGUNAREN 20. URTEURRENAREKIN, POZIK Balea elkarteak balorazio oso positiboa egin du aurtengo Berdel Egunaren inguruan. Aurten, gainera, 20. izaki, berezia zen. “Aurten KEES Eventos enpresako Esther Oteroren lankidetza izan dugu eguna antolatzeko; eta nola ez, urtero eguna aurrera ateratzen laguntzen diguten hainbat boluntarioena”, aitatu dute Baleatik. “Aurten, gainera, boluntario gehiago ere animatu dira. Eskerrak eman nahi dizkiegu guzti-guztiei; baita Udal Garapen koordinatzaileari eta brigadari ere. Guztien lana izugarria izan da!”.

345 MILA EURO BIDERATUKO DIRA MANKOMUNITATETIK EDUKIONTZIEN SISTEMA MARTXAN JARTZEKO Udalak jakinarazi duenez, Mankomunitatearekin adostu du herrian edukiontzien sistema martxan jartzeko beharrezko inbertsioak eta gastuak aurrera ateratzeko aurrekontua. Ia 345.000 euro bierratuko dituzte, besteak beste, kaleko edukiontziak, etxeetara doan banatuko diren organikoarentzako ontziak, bilketarako beharrezko ibilgailuak eta landa-eremuan aportazio guneak antolatzeko. Sistema udazkenean martxan jartea aurreikusten dute, baina aurrez herri eta auzo bilerak egingo direla adierazi dute.

TRAINERILLETAN JARRIA DUTE BEGIA HERRIKO ARRAUNLARIEK Bateletan dotore ari ziren aurtengoan ere herriko arraunlariak, baina baja bat tarteko, ezinezkoa izango zaie Gipuzkoako txapelketan aritzea.

Gauzak horrela, herrikoek trainerilletan jarria dute begia, eta han ere ahalik eta lanik onena egitea dute buruan. Gainera, trainerillen denboraldiak estropadataz gozatzeko aukera ekarriko du herrira. Izan ere, Gipuzkoako txapelketa herriko uretan jokatuko da (maiatzak 23-24), baita Euskadiko txapelketa ere (maiatzak 30-31).

8

“Mutrikuko Itsas Ondarre Natural eta Kulturalaren Interpretazio Plana garatzeko gunea egokia izan ziteekela ikusi genuen, baina komentuak horretarako beharko litzatekeena baino azalera handiago dauka.

Bateragarriak izan zitezkeen erabileren gainean hitz egiteko jarri genuen martxan taldekako parte hartze prozesua”, horrenbestez azaldu dute Garapen Sailetik amaitu berri de prozesuaren nondik norakoa. Udalak, Eusko Ikaskuntzarekin batera, gauzatu duen prozesuan, 50 lagunek parte hartu dute. “Ideia asko agertu dira taldeka egindako bileretan, baina gehien errepikatu dena aterpetxearena izan da”, aipatu dute. Proiektua gauzatzeko finantziazioa lortzea da emango duten hurrengo urratsa.

LAPURRETAK UDALETXERAINO HELDU DIRA Herriko hainbat puntutan lapurretak gertatu dira azken hilabeteetan, beste behin ere. Azken, udaletxean bertan izan da. Lapurtutakoa baino egindako kalteak handiagoak izan direla adierazi dute bertatik. Udal ordezkariak aurrez ere Ertzaintzarekin harremanetan daude gertaera horiek direla eta, baina ez da irtenbide erraza duen arazoa”, aitatu dute. “Herritarrei adi ibiltzeko eskatu nahiko genieke eta zerbait ikusiz gero, abisua ematera animatu”.

HELDUENTZAKO IPUIN KONTAKETA TAILERRA ANTOLATU DUTE Kultura zerbitzuak helduentzako tailer berezi bezain interesgarria antolatu du: ipuin kontaketa tailerra. 15 urtetik gorako edonork parte har dezake, baina talde mugatua osatuko dute; gehienez ere, 15 lagunekoa. Tailerra apirilaren 29an, 18:00etatik 20:00etara, Luardon izango da, eta Ines Bengoa (inesbengoa.com) ipuin kontalaria izango da saioa zuzenduko duena. Interesa dutenek turismo biulkegoan eman dezakete izena.

Bi hitzetan

KOMENTUAREN ERABILERARI BURUZKO PROZESUAN 50 LAGUNEK PARTE HARTU DUTE

ERROMERI EGUNERAKO ENTSEGUAK HASI DITUZTE Dantza taldearen 50. Urteurreneko Erromeri Egunerako entseguak hasita daude: eguaztenetan, 21:30ean, frontoian dira. “Nahi duen guztiak bertaratzeko aukera dauka. Baina entseguetara ez datorrenak ere Erromeri Egunean parte hartzea nahi genuke”, zehaztu dute dantza taldetik. “Aurten, berezia izango da oso. Eta entseguetan egon ala ez, gurekin halako edo bestelako harremana izan duten denak bildu nahi genituzke”. Egunean bertan bazkaria ere egingo dute. “Bazkariko txartelak, laster frontoiko tabernan egongo dira saltzen. Bertara joan eta bat eskuratzea nahiko dute gurekin eguna ospatu nahi duten guztiek”.

400 MILA KILOWATIO ORDUKO SORTU DITU 2014an DIKEKO ENERGI PLANTAK Euskal Energiaren Erakundeak (EEE) zabaldutako datuen arabera, iaz, olatuen bidez energia lortzeko plantak 400 mila kilowatio orduko sortu zituen; 2013an lortutakoa baino bi aldiz gehiago.

Bertatik adierazi dutenez, zentral hidroelektrikoek edota parke eolikoek sortzen duten energia kopurutik oso urruti dago Mutrikuko plantak sortzen duen kopurua, eta errentagarritasun ekonomikoa ez da esanguratsua (2014an, 17.500 euro inguru). Hala ere, mundu mailan energi mota horren ikerketerako “erreferentziazko gunea” izatea azpimarratu dute. Gogorarazi behar da turismo bulegotik, Basque Way enpresa mutrikuarraren bidez, energi planta bisitatzeko aukera eskaintzen dela.

9

Kulturia

KORRIKA 19 19. Korrika ere pasa zen Mutrikutik. Jende mordoa elkartu zen Deba eta Ondarru artean zein herriko leku desberdinetan. Parte-hartzeak beste behin ere txundituta utzi gaitu. Korrikan parte hartu zenuten guzti-guztioi‌ Eskerrik asko eta zorionak!!! Ez ahaztu lagunok, Korrika bi urtean behin eta euskara 365 egunetan. Hamaika telebistak herrirako egindako bideoa ikusiteko: http://korrika.hamaika.eus/tb/bideo/79635 . Hona guk jasotako testigantza batzuk.

Lola Andonegi (ATHLETIC) Ez da lehenengo aldixa KORRIKAren lekukoa eramaten dudala baina beti sentitu izan dut halako zirrara bat‌ aurten hainbeste jende izatean metro gutxiago izan dira baina sentsazio berdinak izan ditut. Mundiala izan da.

Inhar Mutiozabal (BERTAN) Ez da lehendabiziko aldia KORRIKAren lekukoa eramaten dudala baina beti esango dut ohorea dela niretzat lekukoa eramatea. Nire sentimendua pozarena izan zen. Barne-barnetik bizi dut KORRIKA eta hainbeste eskutik pasa den lekukoa zeurean sentitzeak zerbait berezia sentiarazten dizu. Bilboko bukaeran ere izan ginen eta ezin deskribatu hango sentimendua‌ ni ere partaide sentitzen nintzen lekukoa helmugara iritsi zenean.

10

Aitor Lizardi (BAI TXO) KORRIKA egin izan dut baina ez dut lekukorik eraman aurten arte. Esperientzia polita izan da. Euskal Herrian zehar datorren kate bat da eta zu kate horren zati bat zara, garrantzia berezi bat ematen diozu. Egia da Mutrikun talde asko daudela eta azkenean metro gutxi direla, baina... Desberdina da jendartean KORRIKAn joatea edo lekukoarekin joatea. Biak dituzte euren gauzak. Jendartean joatean jendeak ematen dizu bere babesa baina lekukoa eramateak ilusioa eragiten du, merezi zuen hori ere bizitzeak.

Josebe Illarramendi (GURE ESKU DAGO) Aurtengoa izan da lekukoa eraman dudan lehenengo aldia eta ezin dut deskribatu bizi izandakoa.

Hurrengo egunean ere oilo ipurdia jartzen zitzaidan gogoratzen nuen bakoitzean. Beti izango dut KORRIKA gogoan eta aukera gehiago izatea nahiko nuke.

Literaturian txokua barreiatu, hots, ahaztu. Edo, bestela, onartu, baloratu eta berrinterpretatu, eta duela gutxi hautsiriko mundu haren lehengaietatik zutabe berriak eraiki, nora goazen jakiteko nondik gatozen aztertuaz. Horixe da liburu honen apustua, hots, antzinatearen zukuaz modernitate honen urari zapore berri ematea.

Deusetik izatera

antzerkia

Xabier Lete 1977, Itxaropena

TXIRRITATIK LETERA Literatura herriaren ahotsa da. Pertsona zoro baten paranoia absurduak baino, inguratzen duen gizartetik sortua eta harekin lotua behar du idazleak.

Bertsolariei gertatu izan zaiena. Xabier Lete da euskal munduko erakusle garbienetakoa; eginiko poema, kantu eta kultur lanek etorkizunarentzat eginak dirudite, bere garaiko gizartearen erakusgarri izan daitezen orduan, oraingoan bezala.

Herriaren ahots horrek jaberik ez duenean, ordea, tradiziozko literaturaz dihardugu. Hori da idazten hasi aurretik gizarte batek daraman zama kulturala.

Gurean nabarmena da hori, euskal gizartea analfabetoa izan baita herenegun arte, hala jarraitzen baitu oraindik ere nagusiki, eta idatzirik ezean, ahozkoa da sorkuntzarako baliabide bakarra. Geuri dagokigu zama horrekin zer egin behar dugun erabakitzea. Bietako bat, edo guztiz baztertu, errekara bota eta uretan urtzen utzi, Amezketar haren astoak gatzarekin egin zuen bezala, urtu eta errekan

Txirritaren xaribaria da Deusetik izatera hau. Xaribaria, badaezpada, burlazko antzerkia da, herriko pertsona bat hartu eta haren jokaeraren epaiketa: alargun bat neska gazte batekin ezkonduz gero, adibidez, xaribaria egiten zioten herriko mutilek, haren epaiketa antzeztuz, eskaintza jaitsi zela eta, eurek ere etxea, autoa eta ilea transplantatzeko dirua balute neskak ez ziola hura bezalako gizon zaharrari begiratu ere egingo eta, eta abar. Txirrita, bestalde, ez dago nor zen azaldu beharrik. Letek pertsonaia publiko bat hartu eta haren bizitzaren kontaketa egiten du antzerki bidez, burlazko eta salaketazko antzerkia egin ere.

Izan ere, denok dakigu, badaezpadako bat izan zen Txirrita. Neskei ezkontzeko hitza eman eta, asea zenean, ahaztu, ia astebete etxetik kanpo parrandan pasa eta etxera iristean amari dirua eskatu, eta, noski, adarra jotzen zionari, zein ez zionari (igeltsero andaluziar gaixoa!), bertsoak atera. Badaezpadako hutsa! Ez ala?

Ezin guk esan, ordea. Bada bere aurkako epaiketa, eta hura irakurri behar Txirritak kondena merezi duen ala ez jakiteko, (teorian) inpartzialki. Haren pasadizo guztiak jakin behar horretarako, onak zein txarrak, testiguen eta testigu sorpresen adierazpenak, eta, batez ere, bertsoak.

Iragana, ďŹ nean, egungo munduaren bertsio alternatiboa besterik ez baita.

Aitor Lizardi Ituarte

11

Karenka

FINITA ARREITUNANDIA itsasoari lotutako bizitza Asko eta asko izan dira Mutrikun itsasoari begira bizi izan diren emakumeak. Horietako bat dugu Finita, eta, agian, azkena. Goizeko hamarretan jarri dugu elkarrizketarako ordua eta bere ohiko lanean aurkitu dugu: sareak egiten. Ordurako, beteak ditu egin beharreko beste lanak.

Jubilatzeko adina ongi pasatua du, baina ezin alboratu egunerokoak, dio. Solas aspertu bat egin dugu kaiari begira.

Noiztik eta nola lotu zintzaizkion itsasoari?

Nire familia beti ezagutu izan dut itsasoari lotua eta ezagutu ez ditudan aurrekoak ere halaxe bizi omen ziren. Elenita izenaren tradizioa bete izan dute gure etxeko itsasontziek urte askotan, eta oraingoak ere Elenita Berria du izena, tartean Nazareno izenarekin izan badira ere.

Azken historia hurbilean, nire aitak, anaiengandik bereizi ondoren, Reina del Rosario erosi zuen Zumaian. Gregorio eta Pedro nire bi nebak barnean izan ziren, lehena patroi eta makinari bigarrena.

Eta nik, nahiz eta hamabi urte betetzerako etxekoei laguntzen aritu, hamalau urtera arte jarraitu nuen eskolan mojekin, eta, jarraian, etxeko ontziari lotu nintzaion erabat. Bitxikeria bezala kontatuko dizuet eskola uzteko orduan gertatutakoa. Orduko Sor Felisak esan omen zion amari: –Esta niña podría ponerse a estudiar francés.

–Bastante francés tiene ésta en el muelle. –erantzun zion amak.

Eta bai moilari lotu ere!

Gaur egunera artekoa zaila izan al da?

Itsasotik bizi garenok ondo dakigu zer den gure egunerokoa: beti zalantzan. Hurrengo erosi genuen ontzia Elenita izenarekin bataiatu genuen, baina urteak joan, urteak etorri, ez genuen uzta onik ateratzerik izan, eta, azkenik, desegitera bidali behar izan genuen. Anaia Gregoriok, bere aldetik, ontzi berria egin zuen –Inmaculada Maria –, eta nik sareak egiten jarraitu nuen Getaria, Lekeitio eta Pasaian nituen bezeroentzat: tresmailuak eta mailabakarrak.

Hain zuzen, Lekeitioko bezero horietako batek eskaini zidan saltzeko zuen ontzia: Jabier-Esther.

Ilobei eskaini nien aukera hura, eta, ondo hausnar-

12

tu ondoren, bi iloba eta gure artean erosi genuen.

Ontzi txiki urdin hura urrezkoa gertatu zitzaigun atera genituen emaitzekin. Urte guztian tresmailuko sareekin arrantzatzen genuen, eta berdela bere denboraldian.

Europako zuzentarauak tarteko, arrantzontziak eguneratu beharra zegoela adierazi ziguten Eusko Jaurlaritzatik, eta laguntzak izango genituela horretarako. Hori zela-eta, Hondarribiatik beste ontzi txiki bat erosi behar izan genuen eskatzen ziguten tonelaje edo edukiera izateko. Herritar Krexenekin batera ekarri genuen gaurko Elenita Berria Mutrikuko portura.

Nolakoa izan duzue ibilbide berria?

Hasierako urteak zein ondorengoak oso politak izan genituen. Iazkoa oso txarra gertatu zitzaigun eta aurtengoa ere ez doa bide onetik: lehenengo bi hilabeteetan, eguraldi txarra bide, bost egunetan besterik ez dugu izan itsasora ateratzeko aukera.

Ea hemendik aurrerakoak hobeak diren!

Zeu ez zara joaten itsasora, baina diote lehorretik eramaten dela aginte makila. Horrela al da?

Lehorreko kontuak nik eramaten ditut: salmenta eta arlo ekonomikoa, ilobak lagunduta, baina itsasoan gizonek agintzen dute, eurak dira lemari.

(Une honetan ilobak sartu dira lokalean itsasotik bueltan, eta galderari eurek eman diote benetako erantzuna).

– Ez, berak esaten digu zer arrain komeni zaigun harrapatzea, prezioak tarteko, eta baita guk berari galdetu ere: ohitura dugu.

Jakina, agindu ez, baina zer komeni den esan, bai.

Gauza gehiago ere kontuan izan behar dira, zeren petrolioak duen prezioarekin urruti harrapatzen duten arraina errentagarri den ala ez begiratu beharra dago, edo noiz komeni zaigun ordezko pieza edo tresnaren bat erostea, eta beste hainbat gauza; ontziaren maileguak oraindik kitatzeko ditugu, eta ezin handiagoetan sartu. Hori bai, matxuraren bat izanez gero, –hain zuzen, gaur enbragea matxuratu zaie– nahitaez eraman behar konpontzera.

Diote gizonek oinak lehorrean jartzean norabidea galtzen dutela. Egia al da?

Ez dakit hala den, neuk ere entzuna dut, baina gure kasuan iparrik ez dute galtzen. Ontzia enpresa bat dela ondo dakite, eta, lehorreratzerakoan, itsasorako behar duten zenbait tresna edo konponketa txikiak egiten saiatzen dira –adibidetzat, sareak bideratzeko tramankulu dezente bat erakutsi digu–. Tailer txiki bat dute horretarako prestatuta.

Karenka

Salmenta kontua zure esku dagoela esan duzu.

Erraza gertatzen al zaizu?

Ez. Gero eta zailagoa, gainera. Mutrikuko portuan hiru erosle besterik ez ditugu, eta, jakina, sarri gertatzen zaigu ekartzen dugun arraina erosle horiek ez erostea; beraz, orduan hasi behar izaten naiz telefonoa dantzatzen erosle bila. Okerrena, erosle horiei geuk eraman behar izaten diegula arraina geure autoetan zela-ahala, ez baitaukagu furgonetarik. Aipatutako hiru erosle horietatik batek ez du garraiorik, eta hori ere gure kontura egin behar izaten dugu.

Gauzak apur bat arintzeko, eta kofradia tarteko, lehen egiten ez genuena –herriko arrandegiei kalterik ez egitearren– egitera behartuak izan gara: zuzenean saltzera.

lehentasunak atzera bota baitzien aurrez prestatua zuten benta-leku berria. Baina, zerbait eskatzekotan, furgonetatxo bat jartzeko izango litzateke, erosleen arrainak garraiatzeko, geure autoekin ibili ordez; edo, hobeto, gaitasuna duten erosleak erakartzeko, jakitun izanik horretan saiatzen ari direla.

Debako Urgain jatetxea dugu bezero ziurra; guk harrapatzen ditugun arrainetatik zerbait behar badu, beti erosten digu.

Jubilatzeko ordua pasatua duzula esan duzu.

Noiz arte sareak egiten?

Sare kontua erakutsi nahi izan dut, baita etxetik kanpokoei ere, baina inork ez du ikasi nahi izan.

Senegaldar bat ere izan nuen, baina tamaina hartzen zion bere betebeharrari eta ez zuen gehiago egiten. Nahiz eta lan-sarian ondo konpondu, bera igeltseroa zela esanez utzi ninduen.

Gauzak horrela, osasuna eta ahala izanik, gaurdainokoarekin jarraituko dugu aurrera.

Kofradia aipatu duzu bitartekari lanetan. Zer eskatuko zenioke?

Eskatzea erraza da, baina euren zailtasunen jakitun gara. Orain pare bat urte sortutako Balea Elkartea ahaleginetan ari da Mutrikuko Kofradia aurrera atera nahirik, kirol portuari emandako

Nolakoa izaten da zure egunerokoa?

Goizean goiz, ontzia itsasoan den bitartean, bazkaria prestatzen diet ilobei porturatzen direnerako, eta, ondoren, nire betiko oďŹ zioan jarduten dut: sareak egiten. Ontzikoek arrantzaldia bukatzean jakinarazten didate harrapaketaren berri, eta orduan hasten da nire salmentarako buruko mina.

Arratsaldez, fakturak atondu eta sosen jarraipena egin.

13

Gizartia

Ongi etorri saioa herrira etorritako bizilagun berriei 2013an hasi zen Mutrikuko udala aniztasunaren gaia herritarrekin modu antolatuan lantzen. Mutrikun elkarbizitza sustatzeko lehen pausoak ematen hasi ziren herriko aniztasuna aberastasun gisa ulertuta Emunen laguntzarekin. Herritarrekin batera egin zen prozesu hartatik, Mutrikurako lan ildo batzuk ďŹ nkatu ziren eta horietako bat Mutrikura etorritako bizilagun berriei harrera egiteko protokolo bat zehaztea izan zen.

14

baliabideen gida eta ongi etorri saioak antolatu dituzte. Prozesu guztian zehar Emuneko teknikaria izan dute lagun.

Horren haritik, 2014an Mutrikun lehen harrera saio batzuk antolatu dira udala, jatorri desberdinetako herritarrak zein herriko eragileekin batera.

Lehen ongi etorri saioan herrialde desberdinetako 15 pertsonak hartu dute parte, eta herriko baliabideak, bizimodua, ohiturak, hizkuntza eta kultura aukerak ezagutu ahal izan dituzte Mutrikuko udaleko ordezkari zein elkarteetako kideen eskutik.

Hartu-emana aberasgarria izan da eta balorazio oso positiboa egin dute bai saiora bertaratutakoek, bai prozesu guztian zehar parte hartu duten kideek ere.

Helburua, lehen harrera modu integralean egitea izan da, hau da, ongi etorria udalak eta herritarrek beraiek batera egitea.

Udal barruko harrera protokoloa zehaztu ondoren, udala eta jatorri anitzeko herritarrek Mutrikuko

Herritarren arteko elkar ezagutza eta harremanak sendotzeko bideak irekitzeko modu bat izan da eta bide horri jarraituz hemendik aurrera ongi etorri saio hauekin jarraitzeko asmoa du udalak, mutrikuar guztien elkarbizitza hobetzeko ahaleginean.

Euskeria

''GATZA ETA PIPERRA'' EKIMENA Edozein hizkuntzako hitz eta esamoldeak ez dira ezer, hitz eta esamolde / esaera hoiei hiztunok gaineratzen diegun imajinaziorik (metaforarik) gabe. Hizkuntzak indar metaforikoa galtzen badu, hau da, imajinazioa, gatza eta piperra, bereak egin du.

Hemen atsotitz ezagun batzuk: wKanpoan uso etxean otso. wOgi gogorrari hagin zorrotza. wEguzkia nora zapiak hara. wUrak dakarrena urak darama. w(...)

Egon, ehundaka daude, ezagunak eta ezezagunak. Zergatik ez diogu danon artian errepaso eder bat ematen geure ezagutzari? Zergatik ez kanpora atera, eta elkarri gogorarazi ikasitakoak, etxean entzundakoak... ?

Hori da "gatza eta piperra" ekimena Entzundako atsotitz, esaera edota hitzak gogoratu nahi ditugu, galdu baino lehen. Bereziak badira hobe, eta aintzinakoak badira hobeto, gaurkoei buruz hurrengo batean ere hitz egiteko aukera izango degu eta.

Zuotako nork ez du entzun etxian, aurretik sekula entzun gabeko hitzen bat, gitxitan entzun dezuen hitzen bat, edo beste inun entzun gabeko bat? aitxari, amari, izebari, osabari, aitxonari edo amonari entzundakoren bat, edo lagun artian erabiltzen dezuen bat ere izan leike. Horretxek batu nahi ditxugu "gatza eta piperra" ekimenian.

Zuk zeuk gogoan daukazun hitz, esaera, atsotitz... hori, esaiguzu!

Ekimenian parte hartzeko Errez-erreza da. Herriko leku batzuetan ipiniko ditxugu buzoiak. Papertxo batzuk egongo dira alboan. Bete eta kajan sartzia, edo papertxua etxera eraman, galdetu eta bete ondoren, atzera buzoian sartzia baino ez da egin beharrekua. Zenbat eta papeltxo gehixo bete, hobeto! –Bertako hitz batzuk: wGalanixa, tarrataria, krakaria, txirrist, laprast Parte hartzeko beste aukera batzuk ere badaude: emailera eta facebookera idatzita. Beraz egin, krausk egin, teinkaria, zanga... animatu! Herritarron parte hartzerik gabe ezin wGero eta gitxio erabiltzen dan, eta aldizkari honi izena ematen dion kalaputxi hitza, adibi- da ekimena aurrera eraman. dez.

"Azkar eta ondo, usoak hegan" dana batera ezin adierazi. Lasai, laster azalduko dira kar–Esaerak: wHara bestia! / Ez adarrik jo! / Inoren bizkar bizi telak, buzoiak eta behar dena, zuek adi! wBegiz jota daukat / Ziztu batian juan / Lekutan dago! wZiria sartu dit, ...

Bai Txo! Elkartia 15

Lapazorrikeixak

Erramua eta ura, soluak bedeinkatzeko Orain dala urte gitxira arte, udaberrixan, gari- eta artosaillak bedeinkatzen ziran, ondo hazi eta ernetu zaitxezen. Hortarako, ezinbestekuak ziran bedeinkatutako ura eta erramua.

Udaberriko lehelengo ilbetiaren osteko domekia izaten da Berpizkunde Eguna ; eta aurreko domekia, Erramu Eguna. Egun horretan, erramu adartxuak moztu, kutxilluarekin brintzau eta erramu-kurutziak egitxen ziran. Kurutze horrek Erramu eguneko mezetara eruanda bedeinkatu eta soluetan sartzen ziran garixak-eta zaintzeko.

Solo bakoitzian erramu-kurutze bat sartzen zan. Itxura danez, Mutrikun, batzuek erramu-egunian bertan sartzen zitxuen kurutzetxuak; Santakutz egunian –maiatzaren 3an– sartzeko ohitxuria ere ez da atzo goizekua gure herrixan; eta bada artua erein eta gero –San Isidro inguruan– sartzen zoanik, batetik, garixa ondo burutzeko (gari-burua ondo hazteko), eta bestetik, artua ondo ernetzeko. Etxeko ate onduetan ere jartzen ziran erramu-kurutziak. Oraindio ere ikusi leikez erramu adartxuak Mutrikuko baserri baten baiño gehixotan, kasu gehixenetan kurutzia egin gabe baiña.

Zapatu santuan ura bedeinkatzen zan Mutrikuko parrokixan. Eleizataixan barril haundixa jartzen zan, norperak etxetik eramandako ur botillia hustu eta berriz ere bertan betetzeko. Erramu-kurutziak soluetan sartu aurretik ur bedeinkatu harekin busti eta Paternosterra errezatzen zan. Ur haura etxian gordetzan zan, konparaziotarako, baten bat ixa-hillian zauanian eleizakuak emateko.

Soluak bedeinkatzia Gorago azaldutakuak baserritxarrek eurek egitxen zitxuen, baiña horrezaz gaiñ Mutrikuko abariak modu “profesionalian” bedeinkatzen zitxuan soluak. Horri “garixak bereinkatzia” esaten zakon. Mutrikuko abaria baserririk baserri juaten zan etxiak eta gari-soluak bedeinkatzen; hortarako, ur bedeinkatua eta isipua erabiltzen zitxuan. Apirillaren amaieran edo maiatzaren hasieran egitxen zan, garixak burutu aurretik.

Soluak bedeinkatziarren baserri bakoitzak zeozer ematen zion abariai, jeneralian oillaskua edo oillua.

Bedeikazio hori dala-eta, Olatzen gertatutako pasadizo xelebre bat entzun degu. Don Rafael abaria soluak bedeinkatzen ziharduala, Jarlotza baserriko soluak bedeinkatuta, berandutu egin zakon itxuria, eta Isasimendikuak ere bertatik bedeinkau zitxuan. Hurrengo egun baten abariak ikusi ditxu Isasimendikuak eta esan dixue, “lehenguan zeuen garixak bereinkau nitxun ba”. Eurek erantzun: “ez zinduzen ikusi ba”.

Berak erantzun, “Jarlotzatik bereinkau nitxuan”.

16

“Bale, ondo da”. Handik oillaskorik bialtzen ez, eta denpora batera, berriz ere abaria oillasko eske hasi zakue. Eta Isasimendikuak, orduan: “Ez al zendun hartu? Oillua bialdu nizun baserritxik ba!”. Markia da gero! Batek bedeinkaziua Jarlotzatik Isasira bialdu eta bestiak Isasitxik oillaskua Jarlotzara.

San Gregorioren ura Mutrikuko udal artxibuan, soluetako mamorruen kontra ibiltzen zan “San Gregorioren ura” aitxatzen da behin eta berriz. Ze ur zan hori ba?

1040 urte inguruan, erderaz “langosta” izeneko matxinsalto klase baten izurrite haundixa egon zan Errioxan eta Naparruan. Horri erremeixua jartzeko Italiako Ostia herriko Gregorio gotzaiñak errogatibak egin zitxuan bertan, eta hola desagertu ei zan izurrite haura.

1044ko maiatzaren 9an hil zan Logroñon. Horregaitxik ospatzen da San Gregorio eguna maiatzaren 9an.

XIII. gizaldixan, Lizarrako merindadeko Sorlada herrixan eleizia eraiki eta bertan gorde zitxuen San Gregorioren gorpuzkixak edo erlikixak ; gaur arte.

San Gregorioren buru-hezurra, XVI. gizaldixan egindako zidarrezko buru-hezur baten barruan gordetzen da. Buru-hezur horretatik pasautako ura erremeixo ezaguna izan da gizaldi luzietan soloko har eta mamorruen kontra. Euskal Herrixan ezeze, Espaiñia iparraldian ere zabal ibilli zan erremeixo hori.

Ugarixak dira gure udal artxibuan Sorladatik ekarritxako ur horren aitxamenak. Topatu degun zaharrena 1685. urtekua da: “Este dia —martxuaren 18a— acordaron que el dicho señor Alcalde a quenta de la Villa haga traer de Navarra el agoa de San Gregorio que es para contra el gusano”.

1746an 45 errial ordaindu ziozen Mutrikuko udalak Naparruatik ura ekarri zoan mandazaiñari: “al arriero por la traida de la agua passada por las reliquias de Sn Gregorio como es costumbre para la defensa del frutto que esta en los campos”. Beste 2 errial ordaindu zitxuan udalak “por llenar de agua la pilla bautismal para bendezir con dha agua”. Eta beste 6 errial, “por la missa que se zelebro pª bendezir dha agua”.

Azken aitamena 1818. urtekua da. Urte horretan ura ekartziarren 46 errial ordaindu ziran, beste 6 errial ura bedeinkatzeko mezia egitxiarren eta beste 6 errial “por llenar la barrica de agua”.

Kontutan hartzen badegu sasoi baten oillaskua jaki estimatua zala eta Mutrikutik Sorladara ez daguala bide laburra, errez ulertuko degu zein garrantzitsua zan lehengo baserritxarrentzat uzta ona batzia, eta zenbateraiñoko siñismena zauken erremeixo horretan.

Josu Larrañaga Arrieta

NARVAEZ BILDUMA (II) Historixa

Gure kostaldeko ysch beltzean jasotako beste fosil batzuk ere, hala nola, kontinenteetatik edo lihorretik garraiatutako landare-hondarrak: koniferoen enbor, erretxina, haziak eta sasoi hartan itsas hondoan bizi ziren animaliak: itsas-lakatza, itsas-lilia, txirla, otarrainxka... ikusgai daude Nautilus Ikasgune Geologikoan. Apirila, maiatza eta ekainean zehar asteburutan. Ordutegia: zapatutan 10:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 19:00etara. Domeketan 10:00etatik 14:00etara. Informazio gehiagorako 943 603 378 turismo@mutriku.net edo 943 603 259 - nautilus@mutriku.net Ekinodermatuak

Txirla Bi kuskuko moluskoa - Bivalvoa (Inozeramidoa)

Txibia (Belemnitea)

Itsas lakatza (Hechinocorys) >>>

Otarrainxka (Meyeria) Itsas lilia (Krinoideoa)

Lihorretik garraiatutakoak >>>

Marmoka >>>

Mutrikuko anbarra, flysch beltzekoa denez, ohikoa baino ilunagoa da.

Iknofosilak organismoen bizimoduen arrasto edo aztarna fosilizatuak dira.

Hauetako batzuk, Zoophycos-en aztarna fosil enigmatikoak, organismo oso txikiren baten elikatze galeriatzat hartu ohi da.

Zoophycos baten fosildutako aztarna zatiak.

>>>

Fosildutako piĂąaburua eta enbor zatia

Eskerrak eman nahi dizkiogu, Jesus Narvaez eta Espe Azkarraga bikoteari gure ondare paleontologikoa berreskuratzen egindako lanagatik, Edurne Mendizabali artikulu hauetan kolaboratuz bere zaletasuna besteoi zabaltzeagatik, Mutrikuko Turismo Bulegoko Marta eta Nereari, eta Nautilus Ikasgune Geologikoari, irakurleei informazioa erakusteko emandako erreztasunengatik.

17

Aisialdia

1

5

Kaixo mutrikuarrok!

Dakizuen bezala apirilaren 18an TXANTXANGORRIREN 15.URTEURRENA izan zen eta hori aprobetxatuz herriari eskainitako ekintza desberdinak antolatu genituen. Azpimarratzea gustatuko litzaiguke, hau antolatzea ezinezkoa izango litzatekeela herriko beste taldeak egun honen parte izango ez balira, beraz eskerrik asko: Arno Ganadutegia, irrien lagunak, mutrikuko txaranga, erraldoi eta buru handien konpartsa, txistulariak, trikitilariak, mandazketa elkartea, txantxangorri aisialdi taldea, lapazorri elkartea ... eta eskerrik asko ere, txantxangorriren “irri irri txantxangorri” abestia grabatzen lagundu diguzuen guztioi: Aitzol Urkiza, Markel Azpiazu, Iñigo Gorritxategi, Markel Aboitiz eta Axular. Zuek gabe ezinezkoa izango litzateke egun zoragarri hau aurrera eramatea.

Gure partetik eguna espero bezala joan zen nahiz eta gora behera batzuk izan genituen. Hala ere, espero dugu zuek guk bezain ondo pasatu izana eta gehiagoren gogoarekin geratu izana.

15. Urteurrenekoa egun berezia izan zen, baina urtero bezala Aste Santuetan ere ekintza ezberdinak eraman ditugu aurrera. Lehen egunean haurrekin “Erdi Aro eguna” ospatu genuen, aspaldi ez baita Mutrikun Erdi Aro eguna ospatu eta umeek ere egun horretako xarma bereziaz gozatzeko

aukera izatea nahi baikenuen. Bigarren egunean, haur hezkuntzakoekin olinpiadak ospatu genituen eta lehen hezkuntzakoekin aldiz, para-olinpiadak.

Ekintza oso aktiboa izan zenez, umeak gustura aritu ziren alde batetik bestera bueltaka. Bigarren eguneko ekintzaren arrazoia haurrak urritasunen bat duten pertsonen azalean jarri nahi genituela izan zen, kontura daitezen urritasunen bat izan arren, hainbat ekintza egiteko gai direla, hots, urritasunen bat izateak ez zaituela mugatzen. Azkenik, hirugarren egunean, haur hezkuntzakoekin “animali galduaren” bila aritu ginen. Eta esan beharra dugu, zorionez lortu genuela gure lagun arraina aurkitzea. Lehen hezkuntzakoekin bestalde, “txantxan” lehiaketa eraman genuen aurrera.

Hurrengo ekintza maiatzean izango dugu Zero Zabor taldekoekin batera, Mutrikun bosgarren zakarrontzia jarri behar dutenez, umeak honen inguruan kontzientziatzeko ideia bikaina dela iruditzen baitzaigu.

Amaiera emateko gehitu, beti esan ohi izan dela Mutrikun ez dagoela ezer, herri hila dela. Baina gu ohartu gara denon inplikazio, laguntza eta partehartzearekin herriari hainbat gauza eskaini ahal diogula. Horretarako baina, beharrezkoa dugula egin nahi dugun horretan sinestea. Beraz, amaitzeko berriro eskertu Txantxangorriren filosofia eta ideietan sinetsi eta esku bat bota diguzuen guzti horiei.

Txantxangorri aisialdi taldea

18

ixasexualitateeskola@gmail.com

Aurrekoan kuadrilan (guztiok neskak) eztabaida amaigabean haritu ginen: bikotea izanda beste norbaitekin liatuko ote ginen, inorekin liatzeko aukerarik izan dugun ala ez... Harrigarriena iruditu zitzaidan, bikotea duten ia guztiek noizbait beste norbaitekin liatzeko gogoa sentitu dutela ikustean eta bikotea inoiz ez enteratzeko bermea izan eskero, liatzeko gai izango zirela baieztatzeak. Nik, ez dut bikoterik baina fideltasuna bikoteen arteko oinarrizko baloreetako bat iruditu izan zait beti. Eztabaida hau eta gero zalantza handiak sortu zaizkit eta ez du batere argi: beste pertsona batetiko morboa sentitzean ez naiz fidela izaten hari? Beste pertsona batekin liatzeko aukera izan eta atzera botatzen nauen arrazoi bakarra bikotea dudala bada (nahiz eta desiatzen egon bestearekin dantzan egiteko...) fidela izaten hari naiz? Bat maite baldin baduzu, bestearekin liatzeko gogoa senti dezakezu?

Fideltasunaren eredu zorrotza alboratu baldin badugu ere gure kulturan oraindik fideltasunak garrantzia izaten jarraitzen du.

Garai batean desio eta gorputzak zikinak eta alboratu beharreko eremuak izan ziren. Egun ordea, harreman erotikoak (batez ere koitoa) bikote harremanetako une eta ezaguera garrantzitsuenak izatera iritsi dira.

Beste batetiko erakarpen edo desioa sentitzean harremanak zentzua galdu duela pentsatzera eraman gaitzake, fideltasuna desio erotikoarekin lotu izan dugulako.

Hezkuntza

FIDELTASUNA

Harreman erotikoetan batzuetan maitasuna adierazten dugu, beste batzuetan ez ordea. Beraz, maitemindu gaitezke edo ez. Baina kalean poteatzen, kafea hartzen, unibertsitatean ikasten... ere maitemindu gaitezke. Bikotekidea beste norbaitekin maitemintzearen ziurgabetasuna harreman guztietan egongo da.

Bikote askok harreman horretan seguruago sentitzeko arauak jartzen dituzte.

Desira hauen gestioa desberdin eramaten da bikote batetik bestera. Batzuek, fideltasuna erabateko ulertuko dute, fantasiak ere fideltasuna apurtzen duten eremu sentitzeraino. Beste batzuentzat konkista gisa ulertuko dute, pertsonak objetu bilakatzeraino iritsiz, fideltasunak beste norbaitekin harreman erotikoak ez izatea esan nahiko du..

Beste askok aldiz, fantasien eta imaginario erotikoen mundura eramango dute, beste batzuek onartu eta bikotearekin negoziatuko dute, hirugarren pertsona horrekin izandako topaketa erotikoa bikoteari kontatuko diote edo ez, bikote trukera jolastuko dute beste batzuek, izango dira prostituzioara bakarka edo bikotean joko dutenak ere...

Bikote guztiek sortzen dute bikotearena den esparru bat. Esparru horretan edozer zar daiteke: sekretuak, fantasiak, erotika, gezur txikiak, une bereziak... lagun berezi horri eskeini nahi dioguna. Batzuentzat esparru hori ohea izango da, bestea batzuetzat kekak kontatzea, besteentzat pentsamendu intimoenen berri izatea...

Gure bikotea ez den beste batenganako desira sentitzeak, sentitzen duguna, bikote harremana... zalantza jar ditzake. Maitasuna bikote definitzen gaituen sentimendu esklusiboa dela ulertzen dugu, eta maitasuna dagoen bikote batean desio erotikoa dagoela nahiko onartua dugu. Nahasmena ordea, desioa esklusiboa dela uste dugunean eta maitasunarekin nahasmenean jartzen dugunean etortzen zaigu. Zalantzak sortzen dira eta konfusioa agertzen da maitasuna zer den eta desira zer den definitzeko.

Bikotearekin konpartitzen dugun esparru bakar eta berezi hori baloratuz, bakoitza saiatuko da adosten bere bikotearekin erotika eta fideltasunaren arteko lotura, edo konfiantza eta fidelatsunaren arteko lotura...

Hau da, bikotekiderik ez dugunean errazago ulertu dezakegu maitemindurik egon gabeko topaketa erotikoak. Errealitate honen ulerpena, neska edo mutil laguna izanda asko zailtzen da ordea. Guztiaren atzean ikusten duguna, koitoa, muxua, laztana, masajea baino mehatxu handiagoa bihurtzen baita: bakarrik gelditzearen beldurra edo gure bikotea beste norbaitekin maitemintzearen arriskua.

Beraz, beste batekiko erakarpena edo desioa sentitzean harremanak sentzua galdu duela petsa dezakegu edo harreman erotikoek esangura desberdinak dituztela ikusten saiatu gaitezke. Behin baino gehiagotan atal honetan aipatu izan dugun bezala desioak askotarikoak direla ulertu eta honek ez duela zertan bikote harremana arriskuan jarri ikusten saiatu gaitezke.

19

ZORIONAGURRAKZORIONAGURRAKZORIONAGURRAK 20

MARIBEL Zorionak ama eta amona! Muxuak denon partez bereziki, Maddik eta Haitzek.

MARIPAZ Zorionak bihotzez maiatzean urteak betetzen dituzulako. Etxekoen partez.

NAHIA, GURENDA eta EKAITZ Zorionak hirukote! Apirilean urteak bete dituzuelako. Eskerrik asko txokolatadagatik. Izeko, osaba eta aumen partez.

AIORA Zorionak etxeko poxpolinari eta muxuak denon partez.

IZARO Zorionak eta muxu pila bat etxekoen partez. Ondo pasa!

ARANTXA, ELIAS eta ANABEL Zorionak hiruroi! segi holakotxe guapo eta guapa urte askotan.

TXANTXANGORRI Zorionak, irri irri txantxangorri! muxu pila bat zuentzako.

MANEX Zorionak maiatzian etxeko txapeldunari! Animo Jeronimo kaxetakuen partez.

ITZIAR Zorionak apirilean urteak bete dituzulako. Eutsi umoreari!

IZASKUN eta LEYRE Zorionak bikote! apirilaren 6an eta 23an, ondo zelebratu!

IOSU eta EKAITZ Zorionak parea! Seeeeeelfi!

Argazki Zaharra SAN MIGEL IKASTETXEAN 1971-72 Goitik eta ezkerretik: Mª Isabel Barronea, Mª Sol Ansorregi, Mª Carmen Iparragirre, Karmele Andonegi, Iciar Rey, Josefina Zubizarreta, Ana Esther Blanco, Mª Jose Goenaga, Karmele Iparragirre, Josune Azpillaga, Arantxa Uranga.

Mº Jose Agirrebengoa, Itxasne Arruabarrena, Lorenza Malabe, Miren Pazos, Ana Mª Ignacio, Izaskun Galparsoro, Kontxi Collazo, Anabel Sanchez, Celia Graña, Aurora Amado, ? , Nati Eizagirre, Sor Begoña.

Arantxa Diez, Ana Jesus Oianguren, Maite Asigarraga, Anabel Arregi, Arantxa Burgaña, Miren Lore Egurbide, Idoia Badiola, Eva Mª Imaz.

Garbiñe Urreizti, Beatriz, Elena Flores, Karmele Elezgarai, Kristina Arrieta, Angela Molina, Rosa Vitoria Txurruka, ?.

Izaskun Galparsorok lagatako argazkixa

21

A ge n d a

ZAINTZAKO BOTIKAK Gaueko 10ak arte APIRILA 20tik 23ra Otxagabia 24tik 26ra Apraiz (zapatu goizian Apraiz) 27tik 30era Burgoa MAIATZA 1etik 3ra Zalduegi (zapatu goizian Otxagabia) 4tik 7ra Apraiz 8tik 10era Otxagabia (zapatu goizian Otxagabia) 11tik 14ra Zalduegi 15etik 17ra Burgoa (zapatu goizian Apraiz) 18tik 21era Otxagabia 22tik 24ra Apraiz 26tik 28ra Burgoa 29tik 31ra Zalduegi (zapatu goizian Otxagabia) Gaueko 10etatik aurrera ELGOIBARREN (ikus 4. orrialdea)

MENDI IRTEERA MAIATZAK 10 EZKABA S.CRISTOBAL - IRUĂ‘A

AZOKA TXIKIA MAIATZAK 9, zapatua Beheko plazan 10:00etatik 14:00etara

22

Herriko produktuak, kalitatezkoak, ekoizleengandik zuzenean kontsumitzailearengana.

Apirilak 29, eguaztena IPUIN KONTALARI TAILERRA (16 urtetik gorakoentzat) 17:00-19:00 Zabielen Informazio gehiago Turismo Bulegoan Maiatzak 10, domeka UMEENTZAKO IPUIN KONTALARI MUSIKATUA Taldea: Panzart teatro 18:30etan Zabiel kultur etxean

Maiatzak 15, ostirala INMIGRAZIOA FILM LABURREAN 22:15etan Zabiel kultur etxean

Maiatzak 16 eta 17 GPS IKASTAROA Luardon Antolatzaileak: Burumendi MT eta Udala

Maiatzaren 18tik 21era ASTE MUSIKALA Antolatzailea: Musika Eskola

NAUTILUS Ikasgune Geologikoa Ordutegia zapatutan: 10:00 - 14:00 / 17:00 - 19:00 igandetan: 10:00 - 14:00 Apirila, Maiatza eta Ekaina asteburutan.

BENTALEKUA museoa Museoa ikusteko bisita gidatu bat eskatu behar da. Horretarako, turismo bulegoarekin kontaktuan jarri behar da: 943 603 378-ra deituz edo turismo@mutriku.net -era idatziz.