iRRiA 117 - Hasi eta buka, buka eta hasi

Page 1

1


Denok aldatzen gara, dena aldatzen da. Alaia Martin

Aurkibidea 4 6 8 10 12 14 16 20 22 26 28 31 34 36

LAGUN Borobila PUPU ETA LORE Loa TIRITATXO Itzulinguruka MARTINBERTSO Zikloak HAURRENTZAKO YOGA Itsasontziaren jarrera HAUR KANTAK Eguraldia BARATZE NATURALA Egunak EUSKAL HERRIKO ANIMALIAK Liztortzarra PIRRITX, PORROTX ETA MARIMOTOTS Berriro ere hastera TXOKO TXIKI KUTTUNA Biraka-biraka MARIKALANBRE Hilekoari beldurrik ez LARGABISTA Gora ilgora! MARIMATRAKAK Buxadura MUNDUAK GUZTIONTZAT BEHARKO LUKE Oporrak bakean

IRRIA aldizkaria Irrien Lagunaken hilabetekaria 117 zenbakia· 2022eko iraila Argitaratzailea: Irrien Lagunak, SL Egoitza: Martin Ugalde kultur parkea, Gudarien etorbidea, z/g 20140 Andoain, Gipuzkoa Posta elektronikoa: irria@irrienlagunak.eus Lege Gordailua: SS-1381-2010 / ISSN: 2172-5519 Koordinatzailea: Garazi Urrosolo / Diseinua: Olatz Goikouria Bezero arreta: (0034) 943 30 43 32

Babesleak: “Hezkuntza, Hizkuntza Politika eta Kultura Sailak (Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak) diruz lagundua

Zenbaki honetako kolaboratzaileak: Uxue Alberdi, Beñat Gaztelumendi, Miren Amuriza, Oñatiko Natur Eskola, Txakur Gorria, Elhuyar Fundazioa (Ana Galarraga), Amagoia Mujika, Iturriza, Belen Moreno, Julen Tokero), Eider Eibar, Lotura Films (Jose Anjel Lopetegi), Alex Orbe, Joseba Ponce, Ainara Azpiazu, Iosu Mitxelena, Paula Estevez, Alaia Martin, Yoke Ordiziako Yoga klasikoko elkartea eta Txatxilipurdi elkartea.

3


E AN K R

a esna es na esn

ATZEN AN

ESN

snatzen n e es e z

esn

etsetan a m

amets

et

am

n am et

ta n

atzen e s n at

N

seta

ET

et

A METS

n

HO N D A ametsetan RT Z A

an

EGUZKITAN

A

se

4

tzen esnatz e

Nola dago Lagun?

N ES

na es

n

esnatz en zen t a

a

Testua: Miren Amuriza. Marrazkiak: Eider Eibar.

na esna esn es

es n a e na sn s e

PA a esna esna esna


Testua: Uxue Alberdi. Marrazkiak: Julen Tokero, Cesar Gonzalez.

6


ITZULINGURUKA

Testua: Kati Olaizola. Marrazkiak: Alex Orbe

Eguna eta gaua… Eguzkia irtetean esnatu eta hura desagertzean, lo egoten gara… Baina nondik dator hau guztia? Zerk ematen dizu zuri logura, eta zerk saltaka aritzeko gogoa?

8

EGUNEKO 24 ORDUETAN ZEHAR ALDATU EGITEN DIRA ODOLEAN DABILTZAN HORMONAK, GORPUTZEKO TENPERATURA ETA BAITA LOGALEA ERE.

GURE BARRUAN BADA GURE EGUNA ANTOLATZEN DUEN ZIKLO BAT. GORPUTZEAN, BURUAN ETA PORTAERAN ERAGITEN DIGUNA.


Testua: Beñat Gaztelumendi. Marrazkiak: Jose Angel Lopetegi.

Udazkena iritsi zaigu herrira eta udazkenak berarekin gauza asko ekarri dizkigu: enarak badoaz eta irakasleak badatoz. Gaur eskolatik txangoa egin dugu herriko berdegunera, naturaren joan-etorriak miresteko. Gu aldatu egiten gara, eta gure ingurua ere bai! Mugimendua dugu denon jatorrian: hegaztien bideetan, zuhaitzen orrian; udaberri berrian, udazken gorrian... Natura beti dabil joan-etorrian.

ENARAK ESAN DIGU AFRIKARA DOALA. 10

ARRAUTZAK JARTZERA DATOR IZOKIN APALA...


HAURRENTZAKO YOGA

Navasana edo itsasontziaren jarrera Navasana, itsasontziaren jarrera bezala ere ezaguna dena, indarra eta oreka lantzen dituen asana da. Arreta eta kontzentrazioa hobetzeaz gain, oreka ere lantzen du.

1 12

Hankak luzatuta, bizkarra zuzen eta bularra zabalik duzula eseri. Jar itzazu eskuak zabalik lurraren kontra gorputzaren alde banatan eta mantendu jarrera.

2

Tolestu itzazu belaunak eta eutsi hankak eskuen laguntzarekin.


Testua: Katxiporreta. Marrazkiak: Joseba Ponce.

o y

HAUR S KANTAK

14


Testua eta Marrazkiak: Ainara Azpiazu

16


CDak erabiliz sortu:

Hontza

Badirudi CDak zaharrak gelditu direla. Etxean pilatuta eduki ditzakegu aspaldi argazkiak edo informazioa gordetzeko erabiltzen genituen diskak… Hauekin sortzera gonbidatu nahi zaituztegu. Etxean erabilgarri ez diren CD zaharrak bildu, marraztu, moztu, itsatsi eta ea zer sortzen duzuen!

u t r o S ozatu! g

1

2

Etxeko CD zaharrak eta beste materiala mahai gainena jarri. CDak marraztu ditzakegu.

Elementu ezberdinak ere itsatsi ditzakegu beraietan.

ERABILITAKO MATERIALA: CD zaharrak Kola beroa Kartoia, errotuladoreak Tapak, txapak

18

3

4

Guk tapa eta txapak erabili ditugu hontz baten begiak egiteko eta forma hartzen doa!

Guk hontza egin dugu, baina irdimena erabili eta beste zerbait sortu dezakezue!

Egilea: Txatxilipurdi . Argazkietan: Haitz Juaristi, Oxel Uriarte

Eskulanak


LIZTORTZARRA Avispón europeo. Vespa crabro Europako liztor handiena. Erregina 3,5 cm-koa izan daiteke, langilea, 2,5 cm ingurukoa. Erregina eta langileak, emeak, eztendunak dira; arrek ez dute eztenik. Begi oso handiak, burua gorrizta eta aurpegia horixka du. Hego eta hanka gorriztak ditu eta sabelaldea horia marra beltz finekin.

NON BIZI DA? Erreginak negua zulo baten gordeta igarotzen du hibernatzen. Udaberrian, habia egiteko zuhaitz-zulo edo aterperen baten, sei aldeko 10 gela inguru dituen paperezko habia txikia egiten du sabaitik eskegita eta bakoitzaren horman arrautzatxo bana itsasten du.

20

ZUHAITZEN AZALA EDOTA EGUR ZAHARRA MURTXIKATUZ ETA LISTUAREKIN NAHASTUZ, HABIA EGITEKO PAPERA EGITEN DU.


Testua: Txakur Gorria. Marrazkiak: Julen Tokero, Cesar Gonzalez.

22


23


TXOKO TXIKI Testua: Alaia Martin. Marrazkiak: Eider Eibar.

KUTtUNA

26

Biraka-biraka

Aldaketa arau, eguna laster gau. Ur, izotz, lurrun. Gertu gero urrun. Umetokia, plaza. Zalantza eta jolasa. Marraztu, urratu, marraztu. Jolastu, lan egin, ahaztu. Ilbete, ilbehera, hilabete. Ilusio, asmo, neke. Beroa, epela, hotza. Jaiotza, bizitza, heriotza; heriotza, bizitza, jaiotza.


Testua: Ana Galarraga, Elhuyar Fundazioa. Marrazkiak: Jose Angel Lopetegi.

Marikalanbre HILEKOARI BELDURRIK EZ

A

mona Txinparta harrituta dago: Marikalanbre etxera sartu denetik, isilik dago. Ziur baduela zerbait buruan bueltaka… Eta bai, bat-batean amonari galdetu baitio: —Amona, zuri hilekoak mina ematen dizu? —Ez, pittin. Hilekoa nuenean ere, ez zidan batere minik ematen. Baina urteak dira azken aldiz izan nuela. Zer dela eta sortu zaizu kezka?

28


Marikalanbreren arabera, eskolan hilekoaz hitz egin die irakasleak, eta, batzuetan, min ematen duela esan die. —Eta adin batetik aurrera neskek hilekoa izan ohi dutela, eta guk ere izango dugula esan digu. —Ba, normalean bai. Baina ez betiko; 50 urte inguru izan arte, gutxi gorabehera. Eta, bitartean, ez da kezkatzeko ezer. Gorputzeko isuri bat da, malkoak eta izerdia bezala.

29


31

Testua: Xabier Etxeberria. Marrazkiak: Jose Angel Lopetegi.


32


Testua: Ana Jaka. Marrazkiak: Iosu Mitxelena.

M

BUXADURA

arimatraken etxean erratza pasatzen duten bakoitzean ile pila jasotzen dute. Ez da harritzekoa: adats luzeak dituzte familiako denek. Egunean, ehun ile inguru erortzen zaizkigu, baina berriak ere egunero jaiotzen dira. Noa eta Lea ez dira inoiz konturatu, izan ere, ez dute zorua askotan garbitzen... Gaur, ama dutxatu ondoren, bainuontzian sartu da Lea. Ohi bezala, behatzak garbantzuak bezala geratu arte egon da uretan. Hurrengoa Noa da. Baina Noak bainuontzia urez beteta ikusi duenean ez du sartu nahi izan. —Ez naiz zuk utzitako ur zikinean sartuko! Zergatik ez duzu tapoia kendu? —Kendu dut! —erantzun dio Leak.

34


36 Testua: Amagoia Mujika. Marrazkiak: Jose Angel Lopetegi


Oporrak Bakean harrera programa bat da eta bere helburua haur saharar errefuxiatuek udako hilabeteak Euskal Herrian pasa ditzaten da, bai bertako familietan edo bai udalekuetan. Aurten zortzi urteko haurrak etorri dira.

Programak hiru zutabe nagusi dauzka. Batetik, umeak basamortuko udako baldintza gogorretatik aldentzea –udan 50 gradu baino gehiagoko tenperaturak, are ekaitzak...–; bigarrenik, haurren osasuna hobetzea elikadura orekatu eta osasuntsu baten bitartez eta egunean bost otordu eskainiz; hirugarrenik, oinarrizko osasun azterketak egitea eta kanpalekuetan antzematen zailak diren gaitzak artatzea. 2020 eta 2021 urteetan programa bertan behera geratu da, osasun larrialdi egoeragatik.

Kanpotik jasotzen duten laguntza blokeatuta egon da hilabete luzeetan eta joan den azaroaz geroztik gerran daude, Fronte Polisarioak hautsitzat jo baitu su-etena Marokorekin.

Araba: 665 711 947 Bizkaia: 658 751 359. Gipuzkoa: 696 014 786 oporrakbakean@gmail.com / www.oporrakbakean.eus

39


EGIN HARPIDETZA! ETA JASO ELKAR DENDETAN ERABILTZEKO 10€-KO BONOA!

www.irrienlagunak.eus

Baliatu gure eskaintza berezia eta jaso urtean iRRiAren 10 ale etxean!!

URTEAN

49€

Irria aldizkaria ezagutu nahi duzu eta oraindik ez zara harpide? Bete www.irrienlagunak.eus webgunean topatuko duzun formularioa eta azken bi aleak jasoko dituzu deskargatzeko moduan. HARPIDETZA EGITEKO AUKERAK: Telefonoz: 943 30 43 32 zenbakira deituz E-posta: harpidetza@irrienlagunak.eus helbidera idatziz. www.irrienlagunak.eus/harpidetza-n izena emanaz.