Page 1

1

2018ko urria    78  zenbakia  -­  6,20  €


Nahiz beti buruzagi bat egon adorez erritmoa markatuz pausaje dotorez

Beñat Gaztelumendi

Aurkibidea 4 6 8 10

LAGUN Adi! PUPU ETA LORE Norbere ametsen buruzagi TIRITATXO Nerbioak 2 MARTIN BERTSO Ze erritmori jarraitu nahi diozu?

12

BARATZE NATURALA

14

HAUR KANTAK Plisti-plasta

16

PIRRITX, PORROTX ETA MARI MOTOTS Buru guztiak buru EUSKAL HERRIKO ANIMALIAK Erbinudea

20 23 26

Autonomia

FILOSOFO TXIKIAK

Xerriri izugarri gustatuko litzaioke buruzagia izatea TXOKO TXIKI KUTTUNA Buruzagiaren distira

28

MARIKALANBRE

31

LARGABISTA

34 36

ardura beti bere esku utzi ordez erabaki dezagun jarraitu edo ez!

Matematikak, uhartera joateko Ziaboga MARIMATRAKAK Ile apaintzaileak MUNDUAK GUZTIONTZAT BEHARKO LUKE Chrysallis

IRRIA aldizkaria Irrien Lagunaken hilabetekaria 78 zenbakia ·∙ 2018ko urria Argitaratzailea: Irrien Lagunak, SL Egoitza: Martin Ugalde kultur parkea, Gudarien etorbidea, z/g 20140 Andoain, Gipuzkoa Posta elektronikoa: irria@irrienlagunak.eus Lege Gordailua: SS-1381-2010 / ISSN: 2172-5519 Koordinatzailea: Nerea Gartzia / Diseinua: Olatz Goikouria Bezero arreta: 902-820 806 Inprimategia: Leitzaran Grafikak Zenbaki honetako kolaboratzaileak: Uxue Alberdi, Beñat Gaztelumendi, Miren Amuriza, Oñatiko Natur Eskola, Xabier Etxeberria, Unai Elorriaga, Elhuyar Fundazioa (Ana Galarraga), Amagoia Mujika, Miren Agur Meabe, Katti Olaizola, Ana Jaka, Bikain Diseinu Grafikoa (Cesar Gonzalez, Iñaki Iturriza, Belen Moreno, Julen Tokero), Eider Eibar, Alex Orbe, Iosu Mitxelena, Lotura Films (Jose Anjel Lopetegi, Jorge Madejon), Joseba Ponce, Ainara Azpiazu eta Txatxilipurdi elkartea. Babesleak:

“Hezkuntza, Hizkuntza Politika eta Kultura Sailak (Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak) diruz lagundua

3


Adi, elur-txakurrok, utzi lerak bertan behera!

Testua: Miren Amuriza. Marrazkiak: Eider Eibar.

Adi, artzain txakurrok, etzan tripaz gora belarretan!

Adi, txakurtxo jostariak, ez joan makilatxoaren bila!

4


Testua: Uxue Alberdi. Marrazkiak: Julen Tokero, Cesar Gonzalez.

6


NERBIO SISTEMA 2 Gure barruan bidaiatzen duten seinaleek, guk jakin gabe egiten dute lan. Bip-bip-bip elektrizitateak, eta bihotzak taup-taup-taup. Bipbip-bip eta gure tripek grrrr. Gure barrunbe guztiek haien erritmora egiten dute dantza.

ZUK DANTZA EGITEKO ERE BEHAR DITUZU NERBIOAK. BURUAK PENTSATZEAN “MUGITU IPURDIA”, ZURE IPURDIA MUGITU EGINGO DA!

ZUHAITZ BATEN ADARRAK ETA SUSTRAIAK BEZALA ZABALTZEN DIRA NERBIOAK GURE GORPUTZEAN ZEHAR.

ENBORRA BIZKARREZUR MUINA LITZATEKE, ADAR ETA SUSTRAIAK GURE ORGANO ETA GORPUTZ ADARRETARA ZABALDUZ. 8

Ireki klip bat lauki bat osatuz, bi punten artean hiru behatzeko tartea utziz. Bi puntekin, egin zizta sorbalda atzean. Biak nabari dituzu, ezta? Bada, pixkana estutu bien arteko aldea, eta egin zizta berriz. Oraindik biak sentitzen dituzu?


Testua: BeĂąat Gaztelumendi. Marrazkiak: Jorge Madejon.

Gaur dantzako ikastaro batean hasi gara herrian. Dantza mota bat baino gehiago daukagu aukeran: batzuetan irakasle batek gidatuko du gure pausoa eta, beste batzuetan, gure kasa egingo dugu jolas geure gorputzarekin. Ze erritmori jarraitu nahi diozu?

Nahiz beti buruzagi bat egon adorez erritmoa markatuz pausaje dotorez ardura beti bere esku utzi ordez erabaki dezagun jarraitu edo ez!

JAIONEK BURUZAGI MAKILA ASTINDU 10

MIRENEK ZAHAGI-BURU BAT EGIN DU!


12

Testua eta Marrazkiak: Ainara Azpiazu.


o y

HAUR S KANTAK Testua: Herrikoia. Marrazkiak: Joseba Ponce.

14


Testua: Unai Elorriaga. Marrazkiak: Julen Tokero, Cesar Gonzalez.

16


ERBINUDEA

Ugaztun txikia, 25 cm inguruko gorputz luzanga duena. Hankak eta buztana nahiko motzak ditu. Ilajea motza du, bizkarraldean marroi kolorekoa eta sabelaldea berriz zuria. Arrak emeak baino handiagoak dira. Erbinude zuriaren antza  du   baina  azken  hau   handiagoa  da  eta   neguan  ilaje  zuria   hartzen  du.  

ZER JATEN  DU? Saguak, arratoiak, satorrak, etab. jaten ditu eta askotan beraien zuloetan sartzen da ehizatzeko. Noizean behin zomorroak, narrastiak eta anfibioak ere jaten ditu, eta bera baino handiagoak diren animaliak ere bai, untxiak eta erbiak adibidez.

20

UGALKETA Animalia lurraldekoia eta bakartia da, soilik araldian elkartzen dira bikotea aurkitu eta ugaltzeko. Hilabete pasatxoren ondoren 4-8 kume izaten ditu. Hauek 2-3 hilabete egoten dira amarekin bakoitza bere bizimodua egiten hasi arte.

BERE ETSAIAK Bere etsaien artean zapelatza, hontz zuria eta hontz handia daude. Azeriak ere jaten du erbinudea, baita etxe-katuak ere. Beste ugaztun txikiek utzitako zuloetan bizi da, baita eroritako zuhaitzetan edo harkaitzetan ere.


22


Elkarrekin pentsatzeko kuadrila! FILOSOFO FILOSOFO TXIKIAK TXIKIAK Testua: Sophie Furlaud. Marrazkiak: Dorothée de Monfreid. © Bayard Presse

MIXINA

PERU

XERRI

MOKOFIN

XERRIRI IZUGARRI GUSTATUKO LITZAIOKE BURUZAGIA IZATEA JARRAI NAZAZUE!

PERU, UTZI BURUZAGIARENA EGITEARI!

BETI ZUK AGINDU BEHAR DUZU!

ETA NIK, INOIZ EZ!

1

AURRERAGO, HANDIA NAIZENEAN, NI IZANGO NAIZ BURUZAGI!

2

GOAZEN DONA DONA KATONA EGITERA NORK AGINDUKO DUEN ERABAKITZEKO.

BAINA, XERRI, EZIN DUGU BURUZAGI BAT AUSAZ AUKERATU!

ETA, ORDUAN, NOLA?

3 AURKITU DUZUE ZUEN BURUZAGIA! GOAZEN HEMENDIK SALTO EGITERA!

23


MIXINA

OH!

EZ, HORTIK EZ, HARRITXOAK DAUDE. HOBETO, JARRAITU NIRI!

PERU

XERRI

ITZULI DENOK HONA! NEUK AGINTZEN DUT, NI NAIZ INDARTSUENA!

HORI DA HORI BURUZAGI TXARRA…

KAR, KAR

ORAIN, ZER?

4

5

BURUZAGI BATEK IDEIA ONAK IZAN BEHAR DITU…

PFUU U..

6

24

EGIA DA, OSO INDARTSUA DA PERU.

HORRELA JARRAITZEN BADUZU LEHERTU EGINGO DUZU ZURE BALOIA.

MOKOFIN


TXOKO TXIKI   KUTtUNA Buruzagiaren   errezeta Testua: Miren Agur Meabe. Marrazkiak: Eider Eibar.

BURUZAGIAREN DISTIRA

Artizarra zeruan lehena da argitzen. Basoilarra kantuan apalki da aritzen. Gutako batzuek ere berez dute distira, —arimaren firfira—, eta esan-eginetan geure eredu dira.

NOR DA   BURUZAGIA?

Zer dohain behar du buruzagiak? Hanka bizkorrak edo ideia argiak? Jantzi politak edo mihi zolia? Ala, kinka larrian, pausoa aurrera egiteko ausardia?

26


Marikalanbre MATEMATIKAK, UHARTERA JOATEKO Testua: Ana Galarraga, Elhuyar Fundazioa. Marrazkiak: Jorge Madejon.

M

arikalanbre eta Fatima poz-‐pozik daude: Amona Txinpartak uharte batera joango direla agindu die. —Ondo gosaldu duzue? Kontuan izan arraunean egin beharko dugula— gogorarazi die amonak. Izan ere, Xanti arrantzaleak utzitako txalupan joango dira. Txalupara iritsi direnean, ordea, kezkatu egin dira: txaluparen barruan, ohar handi bat topatu dute. Hau dio: “Gehienezko pisua: 60 kilo”.

28


—Ene, nik 60 kilo pisatzen ditut eta! Eta zuetako bakoitzak izango dituzue 30...— esan die amonak —Arrazoia, amona. Hiruon artean 120 kilo inguru egiten ditugu, txalupak har dezakeena baino bi aldiz gehiago— erantzun dio Marikalanbrek.

—Txandaka joan beharko dugu— proposatu du Fatimak. Nola, baina? Irlara doanak, txaluparik gabe uzten ditu besteak. Ez da erraza!

29


Testua: Xabier Etxeberria. Marrazkiak: Jorge Madejon.

31


32


Testua: Ana Jaka. Marrazkiak: Iosu Mitxelena.

ILE-­APAINTZAILEAK Ile-­apaindegi bat  ireki  dute  auzoan.  Eskolatik  etortzean  ikusi  dute  gure  marimatrakek.  Etxera   iritsi  eta  berehala  joko  berria  asmatu  du  Noak. Aulki  bat  hartu  eta  bertan  eserarazi  du  Lea. –Ileapaindegitara  jolastuko  dugu!  Zu  bezeroa  izango  zara  eta  ni,  ile-­apaintzailea. Muturra  okertu  du  Leak: –Eta  zergatik  ez  zara  zu  bezeroa  eta  ni  ile-­apaintzailea? –Nik  izan  dudalako  jolas  honen  ideia!   –Eta  horregatik  agindu  behar  didazu? Baina  Noak  ez  entzunarena  egin  du: –Zer  nahi  duzu  egitea?  Ilea  moztea,  garbitzea? Lea  pentsakor  geratu  da.  Orduan  aitarekin  akordatu  da. –Bizarra  moztea  nahi  dut!

34


munduak   guztiontzat beharko  luke CHRYSALLIS  II Gaur egun garrantzitsua da. Nereak eskolako lagunei esango die aurrerantzean Iker izango dela. Akats bat egon da eta denek neska zela uste arren, bera mutila da.

Testua: Amagoia Mujika. Marrazkiak: Jorge Madejon

elkarlanean

36


37


Batzuetan pertsona baten sexua (sentitzen duen sexua) ez dator bat jaiotzean genitalen arabera ezarritako sexuarekin. Badira zakila duten neskak eta alua duten mutilak.

Ikerketa berrienen arabera, mila pertsonatik bat egongo litzateke transexualitate egoeran. Identitatea ez dago hankartean, buruan baizik.

Mutil edo neska baten identitatea ziurtasunez ezagutzeko, haurrak hizkuntza menderatzen duen arte itxaron behar da, bi urteren bueltan. Hortik aurrera, bidelagun izatea da aukeretan onena.

euskadi@chrysallis.org.es Telefonoa: 685767790

39


EGIN HARPIDETZA! ETA JASO ELKAR DENDETAN ERABILTZEKO 10€-KO BONOA!

www.irrienlagunak.eus

Baliatu gure eskaintza berezia eta jaso urtean iRRiAren 10 ale etxean!!

URTEAN

49€

HARPIDETZA EGITEKO AUKERAK: Telefonoz: 902 820 806 zenbakira deituz E-posta: harpidetza@irrienlagunak.eus helbidera idatziz. www.irrienlagunak.eus/harpidetza-n izena emanaz.

iRRiA 78 - Nor da buruzagia?  
iRRiA 78 - Nor da buruzagia?