Nummer 8, 15 december 2023 Kenniscentrum Leren en Innoveren
LENI MAGAZINE Themanummer Samen Lerend Bouwen aan rijke leeromgevingen Inclusief onderwijs in meertalige contexten De grote vragen over onderwijsinnovatie Hoe onderzoekend vermogen bijdraagt aan het worden van een goede docent Het lerarentekort, het is maar hoe je het ziet
Voorwoord
Dit is nummer 8 van LENI Magazine, het (digitale) tijdschrift van het
In de volgende nummers zijn we dieper ingegaan op de expertisegebieden:
Kenniscentrum Leren en Innoveren
Samen Gezond in nummer 6 en Samen
(LENI) van Hogeschool Utrecht,
Duurzaam en Samen Digitaal in nummer
en het is ook voorlopig het laatste
7. Ook hebben we projectpartners aan
nummer! Vier jaar lang hebben we
het woord gelaten over hun ervaringen
elk jaar twee nummers uitgebracht,
in de samenwerking met LENI.
in juni en in december. Met het LENI Magazine hebben we een
COLOFON Eindredactie Anita Cremers Birgit Deuss Redactie Nicolien Montessori Kahliya Ronde (interviews p14 en p20) Jessie van Sambeek Vormgeving en digitale productie Jaaf Design Fotografie Corné Clemens, Femke van den Heuvel, Martijn Rietbergen, Kees Rutten, Emilie Winter, Mirel Mašić We hebben geprobeerd alle fotografen van de foto’s te achterhalen en noemen. Hebben we foto’s van je gebruikt maar niet genoemd? Neem dan contact op met de eindredactie via (kahliya.ronde@hu.nl) Link HU.nl/leren-en-innoveren
inkijkje willen bieden in de breedte
Lerend centraal, een expertisegebied
van het praktijkgericht onderzoek
waarbinnen LENI een belangrijke rol
dat we doen. Het is bedoeld voor
speelt. Mieke Koeslag-Kreunen legt
iedereen die geïnteresseerd is in het
in een introducerend stuk uit waarom.
onderzoek van LENI en de mensen
Vervolgens komen grote, complexe
die daarbij betrokken zijn.
LENI-onderzoeken aan het woord, met veel samenwerking en een grote
Gedurende die vier jaar zijn er
doorwerking. Bij elk project laten we
natuurlijk ook veranderingen
weer projectpartners aan het woord
geweest. Elly de Bruijn is vertrokken
over hun ervaringen. Ten slotte biedt
als directeur, Nico de Vos is haar als
LENI Magazine weer de vertrouwde
interim-directeur opgevolgd, en sinds
rubrieken ‘Ik ben ook LENI’, de column
september van dit jaar hebben we
over een actueel vraagstuk - deze keer
een nieuwe directeur: Mieke Koeslag-
over het lerarentekort - en presenteren
Kreunen.
we met trots recente promoties van LENI-onderzoekers.
In de eerste vier nummers hebben we LENI en de lectoraten
Rest ons als redactie te zeggen dat we
gepresenteerd (nummer 1) en
steeds met heel veel plezier hebben
vervolgens een drietal thema’s bij de
gewerkt aan de samenstelling van de
kop gevat: ‘complexiteit’ (nummer
magazines. We willen alle medewerkers
2), ‘doorwerking’ (nummer 3) en
van LENI heel hartelijk bedanken voor
‘samenwerking’ (nummer 4). Binnen
hun bijdragen. Wat ons betreft hebben
de HU waren inmiddels de vier
we samen een mooi inkijkje weten te
‘Samens’ (Gezond, Duurzaam, Digitaal
geven in de LENI-keuken. We wensen
en Lerend) steeds centraler komen
iedereen goede feestdagen en veel
te staan. In nummer 5 hebben we
leesplezier!
daarom in een overzicht laten zien hoe LENI hieraan bijdraagt.
2
In dit finale-nummer staat Samen
De redactie.
INHOUD 4
Introductie Samen Lerend
6
Bouwen aan rijke leeromgevingen
10
Inclusief onderwijs in meertalige contexten
14
Aandacht voor meertaligheid op de basisschool
20
Samen onderwijs vernieuwen
16
De grote vragen over onderwijsinnovatie
24
Ik ben ook LENI
27
Hoe onderzoekend vermogen bijdraagt aan het worden van een goede docent
32 34
Column: Het lerarentekort
Promoties
3
Introductie
SAMEN LEREND LECTORAAT WERKEN IN ONDERWIJS
Mieke Koeslag-Kreunen
Prangende
ontwikkelen, (3) Basiskennis en -vaardigheden
vraagstukken in onze
voor arbeidsmarkt en samenleving en/of (4)
samenleving zoals
Rijke leeromgevingen. Samen Lerend is namelijk
bevordering van gelijke
gericht op het realiseren van inclusief en duurzaam
kansen, duurzaamheid,
onderwijs en wil bijdragen aan een gelijke en
nieuw economisch
inclusieve samenleving, in nauwe relatie met
denken, goede zorg
de beroepspraktijk en onderzoek, vanuit een
en betekenisvolle
interprofessioneel perspectief. Hiermee beoogt dit
digitalisering geven
expertisegebied dat kinderen, leerlingen, jongeren,
urgentie aan ons
studenten en professionals zich kunnen ontwikkelen
werk in onderwijs,
om in te kunnen spelen op maatschappelijke opgaven.
beroepspraktijken en wetenschap. Initiatieven in die driehoek worden samengebracht, gespecificeerd
Er zijn verschillende manieren waarop KC LENI
en aangejaagd door de vier HU-expertisegebieden
bijdraagt aan Samen Lerend. Bij Diversiteit en
Samen Lerend, Samen Duurzaam, Samen Gezond
Inclusie kun je denken aan het project “Meertalig
en Samen Digitaal.
Onderwijs in Inclusieve Contexten (SPRONG)” waarin we (i.e., het lectoraat Meertaligheid en
In alle vier de HU-expertisegebieden zijn
Onderwijs als penvoerder) met vijftien scholen
onderzoekers en ondersteuners van ons
in PO, VO en MBO én kennisinstellingen in drie
Kenniscentrum Leren en Innoveren (KC LENI)
regio’s samen handelingskennis ontwikkelen om
actief. Specifiek bij Samen Lerend gaat het daarbij
ons onderwijs inclusiever te kunnen maken, onder
om onderzoeken die inspelen op de thema’s (1)
andere door de vele (moeder)talen die de school
Diversiteit en inclusie, (2) Versterken leven lang
in komen beter te benutten. Aan het thema
4
Basiskennis en -vaardigheden dragen we (i.e., het
scholen. Daarbij hanteren we bovendien een
lectoraat Wiskundig en Analytisch Vermogen van
langetermijnperspectief, van funderend onderwijs
Professionals) bijvoorbeeld bij door in nationaal
tot hoger beroepsonderwijs en leven lang
en Europees verband het thema gecijferdheid
ontwikkelen.
op de kaart te zetten, waardoor burgers beter in staat zijn te participeren in de maatschappij. Wat
Waarom? Omdat we zien dat beroepspraktijken
betreft Versterken van leven lang ontwikkelen
bewegen en maatschappelijke vraagstukken
zijn we (i.e., de lectoraten Beroepsonderwijs,
complexer worden. En wij zijn nieuwsgierig hoe
Onderzoekend Vermogen, Werken in Onderwijs)
professionals hier goed op kunnen inspelen, met
bijvoorbeeld landelijk en in de HU actief om een
welke vermogens en hoe onderwijs hen daarbij
Professional Doctorate en een nieuwe master op
helpt. In tien lectoraten werken we aan die vraag,
het terrein van Human Capital and Innovation te
en zorgen we van meet af aan voor samenwerking
ontwikkelen. Dit soort leertrajecten zijn bedoeld
en doorwerking in de driehoek van de wetenschap,
om op verschillende niveaus professionals
beroepspraktijken en ons HU-onderwijs. Binnenkort
te leren in te spelen op de complexiteit en
start in KC LENI in samenwerking met Samen
dynamiek in hun werkveld. En bij het thema Rijke
Lerend een elfde lectoraat dat zal focussen
leeromgevingen werken we (i.e., de lectoraten
op samenwerkingsvormen over grenzen van
Beroepsonderwijs, Co-design, Onderzoekend
organisaties en disciplines heen waarin wordt
Vermogen, Organiseren van Verandering in
geleerd en geïnnoveerd (zoals netwerkorganisaties,
Onderwijs, Werken in Onderwijs) aan het ophalen
publiek-private samenwerkingen, learning
en leren van voorbeelden van leeromgevingen
communities, experimenteergebieden). Want als
van studenten die zijn ontworpen vanuit een
er íets is dat Samen Lerend en KC LENI gemeen
complexe vraag uit de beroepspraktijk, waar
hebben, is dat we graag leren van en met elkaar
meerdere vakgebieden voor nodig zijn om die aan
voor een betere wereld!
te pakken. Hierbij werken we ook nauw samen met de drie andere HU-expertisegebieden.
Mieke Koeslag-Kreunen is lector bij Werken in Onderwijs en portefeuillehouder Samen Lerend bij
Deze voorbeelden illustreren hoe het
het kenniscentrum. Sinds september 2023 is
onderzoeksprogramma van KC LENI aansluit
zij directeur van het kenniscentrum.
op Samen Lerend. Kenmerkend hierbij is dat ons kenniscentrum twee invalshoeken hanteert: richting en ontwikkeling van onderwijsprocessen zelf én ontwikkelen van vermogens die voor alle professionals van belang zijn en betekenis krijgen in hun specifieke context. Wij zien onderwijs als het hele scala van georganiseerde leerpraktijken, dus zowel op de werkplek, in de dagelijkse werkpraktijk, als in beroepsopleidingen en op
We zien dat beroepspraktijken bewegen en maatschappelijke vraagstukken complexer worden - wij zijn nieuwsgierig hoe professionals hier goed op kunnen inspelen. 5
Project Samen Lerend
BOUWEN AAN RIJKE LEEROMGEVINGEN LECTORAAT BEROEPSONDERWIJS
Ilya Zitter
Om verder te
de rol van bijvoorbeeld wijkbewoner, cliënt,
komen met
mantelzorger of consument. Deze actoren hebben
maatschappelijke
al expertise en ervaringsdeskundigheid in huis
opgaves, zullen
en omdat het gaat om complexe vraagstukken
alle betrokkenen
die vaak vragen om innovatie, is het nodig dat
moeten leren
zij verder leren en zich ontwikkelen. Het gaat om
en zich blijven
uiteenlopende vormen van leren. Zoals formeel
ontwikkelen.
leren door aankomende professionals richting
Dat kan in
een diploma, over een leven lang ontwikkelen,
leeromgevingen
werkplekleren of ervaringsdeskundigheid verder ontwikkelen. Leerprocessen kunnen individueel én
waarin mensen vanuit verschillende werelden
collectief plaatsvinden.
samen werken aan een concreet vraagstuk. Ilya Zitter, lector Leeromgevingen in het
Verschillende werelden
beroepsonderwijs, pleit ervoor om zulke
Om deze leerprocessen verder te brengen,
leeromgevingen te zien als een soort van
te versnellen en de kwaliteit te verbeteren,
infrastructuur en als voorziening in te richten in
kunnen leeromgevingen worden ingericht.
nieuwe en bestaande wijken.
Dat gebeurt volop, zowel in het onderwijs, als door human resource development (HRD) of
Hoe voorkom je voedselverspilling? Hoe kan de
learning & development (L&D) afdelingen in
woningbouw worden verduurzaamd? Hoe kunnen
het bedrijfsleven. De huidige leeromgevingen
kinderen met een beperking meer plezier krijgen
worden vaak in het leven geroepen in
in het dagelijkse leven of via inclusiever onderwijs?
verschillende werelden. Het leren en innoveren
Het zijn voorbeelden van maatschappelijke
rond maatschappelijke vraagstukken speelt
vraagstukken waar we vanuit Hogeschool Utrecht
zich namelijk af op diverse plekken, met
(HU) aan bijdragen (bekijk ook de HU Stories op
uiteenlopende betrokkenen: grootbedrijf,
www.hu.nl/hustories over deze onderwerpen). Om
instellingswezen, MKB, onderwijs, lokale en
dit soort vraagstukken aan te pakken, is het nodig
centrale overheid, bewonerspraktijken e.d. Om
om samen te leren en innoveren.
een complex vraagstuk aan te pakken dat zich in verschillende werelden afspeelt, kan het op elkaar
Bij vraagstukken zijn verschillende actoren
afstemmen en met elkaar in lijn brengen van de
betrokken: professionals vanuit verschillende
uiteenlopende denkbeelden, talen, concepten en
disciplines en domeinen, aankomende professionals
(deel)oplossingen een taai en langdurig proces
(lees studenten), onderwijsprofessionals,
zijn. Een lineaire, volgordelijke aanpak in die
onderzoekers, beleidsmakers en inwoners in
verschillende werelden, in de verschillende silo’s
6
en op de verschillende eilanden duurt (te) lang:
•
Concreet handelen in abstracte opgaven
het dichter bij elkaar brengen en versnellen
•
Ruimte voor leren omgaan met ‘wicked
van processen is wenselijk. Daarom zien we
problems’, zoals de grote maatschappelijke
steeds vaker leeromgevingen ontstaan waar
vraagstukken die hierboven zijn genoemd
het samen werken, samen innoveren en samen
•
Leren in de werkelijkheid, niet binnen de
leren dichterbij elkaar worden gebracht. In dit
muren van een onderwijsinstelling of een
soort omgevingen wordt over de grenzen heen
cursus, wel midden in de maatschappij,
samengewerkt, geïnnoveerd en geleerd. Het zijn
bijvoorbeeld op een locatie in de wijk
omgevingen die over grenzen heen bewegen.
•
Leren zowel op de kortere termijn (persoonlijk, binnen initiatieven en projecten),
Leeromgevingen over grenzen heen
als voor de langere termijn (over personen,
Er zijn voor omgevingen die over grenzen
initiatieven en projecten heen)
heen bewegen allerlei concepten in omloop,
•
verandert
zoals bijvoorbeeld living lab, learning community, ecosysteem, hybride leeromgeving,
Het systeem, inclusief inwoners, dat mee
•
Streven naar meervoudige waardecreatie
experimenteergebied en vele varianten daarop.
voor verschillende betrokkenen, met
Hoewel er ook onderlinge verschillen zijn, zijn de
uiteenlopende achtergronden, agenda’s en
volgende aspecten kenmerkend:
belangen
7
Succesfactoren
Lerende wijk
In de HU-visie Samen voor de toekomst (2022)
Als volgende stap richting de toekomst gaan
wordt de term rijke leeromgevingen gehanteerd
we de succesfactoren en rijke leeromgevingen
voor omgevingen waarin onderwijs, onderzoek en
zien als voorzieningen; als uitgangspunt om te
praktijk samenkomen in één gemeenschappelijk
ontwerpen voor het Cartesius-gebied. Cartesius
speelveld. Door KC LENI zijn naast het HU
is het gebied in Utrecht rond het CAB (waar NS
Oekraïne-project, een rijke leeromgeving waarin
vroeger bussen repareerde). Dit gebied ligt tussen
Oekraïense vluchtelingen worden geholpen in
de Cartesiusweg en de sporen naar Amsterdam
de Nederlandse samenleving (zie www.husite.
en Den Haag/Rotterdam. Voor het Cartesius-
nl/hu-oekraine), nog vier rijke leeromgevingen
gebied is het plan om een toekomstvast ontwerp
onderzocht. Daarbinnen hebben we verschillende
te maken zodat leeromgevingen integraal worden
succesfactoren gevonden, zoals bijvoorbeeld het
meegenomen in de gebiedsontwikkeling. Niet
organiseren van de nabijheid van betrokkenen en
achteraf studentenprojectteams de wijk insturen of
aandacht voor de wendbaarheid van opleidingen.
alsnog, reactief labs of wijklocaties in de bestaande wijk proberen te proppen, maar vooraf en proactief
Ook hebben we een andere manier van kijken
kijken hoe leeromgevingen door de tijd heen kunnen
naar rijke leeromgevingen gevonden. Vanuit het
mee-ontwikkelen met de wijk. Zodat er niet alleen
onderzoek is naar voren gekomen dat rijke
een gezonder, duurzamer gebied wordt ontwikkeld,
leeromgevingen kunnen worden gezien
maar ook een lerende en innoverende wijk.
als een vorm van infrastructuur ofwel een voorziening. Een voorziening met een dusdanig ontwerp dat meerdere belanghebbenden, waaronder HU-opleidingen, er terecht kunnen om de voorziening te benutten. Een voorziening die continuïteit kan bieden aan de belanghebbenden en waar de focus kan liggen op samen werken, innoveren en leren. Nu worden rijke leeromgevingen vaak per opleiding, helemaal opnieuw opgezet en dat kost veel tijd en energie. Door rijke leeromgevingen meer in te richten als voorzieningen die langer kunnen bestaan en waar meerdere, verschillende opleidingen, lectoraten en werkveldpartners van kunnen profiteren, kunnen we als HU meer duurzame leeromgevingen in de wijken en de regio ontwikkelen.
8
Het kan een taai en langdurig proces zijn om uiteenlopende denkbeelden, talen, concepten en (deel)oplossingen uit verschillende werelden met elkaar in lijn te brengen. Een lineaire aanpak op verschillende eilanden duurt (te) lang: het dichter bij elkaar brengen en versnellen van processen is wenselijk. Leeromgeving Cartesius-gebied
andere manieren van werken zijn niet van de
“Het Cartesius-gebied, een voormalig
ene op de andere dag gerealiseerd. Daarvoor
bedrijventerrein in Utrecht, wordt ontwikkeld
is ruimte nodig om elkaar te leren kennen, te
tot een nieuwe stadswijk die bijdraagt aan een
kunnen experimenteren, en samen te leren,
langer gezond en gelukkig leven. In de wijk is
evalueren en monitoren,” aldus Hanneke Kruize,
veel aandacht voor groen, gezondheid, bewegen,
lector Building Future Cities HU. Het creëren van
voeding, innovatieve energieoplossingen en
een leeromgeving voor samen leren wordt daarbij
duurzame (deel)mobiliteit. Het mag duidelijk
een belangrijk onderdeel van het bouwen aan
zijn dat gezonde stedelijke ontwikkeling vraagt
een nieuwe, gezonde wijk.
om nieuwe manieren van (samen)werken. Deze
9
Project Samen Lerend
INCLUSIEF ONDERWIJS IN MEERTALIGE CONTEXTEN LECTORAAT MEERTALIGHEID EN ONDERWIJS
Linda Gijsen
Hoe kunnen we
Vooral de overgangen tussen schooltypen (van
hoogwaardig
taalschool naar regulier, van PO naar VO, van VO
onderwijs
naar MBO, van MBO naar arbeidsmarkt) vormen
organiseren en
kwetsbare momenten. Tot op heden ontbreekt
geven aan leerlingen
landelijk beleid ten aanzien van pedagogisch-
voor wie het
didactische aanpakken en professionalisering;
Nederlands niet
aparte ‘nieuwkomersvoorzieningen’ kennen
de enige taal is
geen wettelijke bekwaamheidseisen voor
waarin ze leven en
personeel; en er bestaat geen referentiekader
leren? Hier heeft
voor professionalisering van leraren in meertalige
een consortium
contexten.
van onderwijsLeraren zijn dan ook in zeer wisselende mate professionals en onderzoekers zich
voorbereid op het omgaan met talige diversiteit,
de afgelopen vier jaar over gebogen.
en de meeste leraren doen pas in het werkveld
Projectleiders Linda Gijsen en Lyske Attaie-van
ervaring op met het onderwijzen van meertalige
den Berg delen hun bevindingen.
leerlingen. Zo wordt het thema meertaligheid wel in lerarenopleidingen voor taalvakken
Landelijk beleid ontbreekt
besproken, bijvoorbeeld binnen minoren en
Veel onderwijsinstellingen in Nederland vinden
keuzevakken, maar meestal niet binnen de
het lastig om kwalitatief hoogwaardig onderwijs
zaakvakken. Daarnaast bestaan er aanzienlijke
te bieden aan leerlingen voor wie het Nederlands
regionale verschillen in de benadering van deze
niet de enige taal is waarin ze leven en leren.
problematiek en wordt expertise met betrekking
10
tot het aanbieden van inclusief onderwijs aan
bereiken werd in het SPRONG Meertaligheid
meertalige leerlingen niet landelijk opgebouwd
consortium de regionaal opgebouwde expertise
en uitgewisseld. Er ligt op dit thema dus een
over inclusieve werkwijzen systematisch
urgent kennisvraagstuk, zowel inhoudelijk als
uitgewisseld en verdiept tijdens bijeenkomsten
veranderkundig.
in de regio’s Zuid, Midden en Noord. Er werd gewerkt met lokale leerteams, waarbij
Lokale leerteams
twee docenten van één school structureel
Binnen het project Inclusief Onderwijs in
samenwerkten met een expert/onderzoeker
Meertalige Contexten, gefinancierd door een
op het gebied van meertaligheid, afkomstig
SIA SPRONG subsidie, werken de kennispartners
van een hogeschool. Door de verbinding van
de Marnix Academie, NHL Stenden en Fontys
het lectoraatslid met de dagelijkse praktijk op
Hogescholen onder penvoerderschap van
de school konden uitdagingen en mogelijke
het lectoraat Meertaligheid en Onderwijs van
oplossingen snel in kaart gebracht worden.
Hogeschool Utrecht samen met zeventien
Het werken in deze leerteams bood houvast
partnerscholen in PO, VO en MBO om het
voor het pedagogisch-didactische handelen
bovengeschetste professionaliseringvraagstuk uit
van de docenten, onderbouwing om binnen de
te diepen. De afgelopen vier jaar werd verkend
organisatie met meertaligheid aan de slag te gaan
hoe een inclusieve pedagogisch-didactische
en gaf onderzoekers de mogelijkheid om concreet
benadering binnen verschillende meertalige
te ervaren welke thema’s verder onderzoek
contexten vorm kan krijgen. Om dit doel te
behoefden.
11
Project Samen Lerend
Verschillende talen zichtbaar maken
dient als goede voeding en geheugen. Dit is de
Tijdens de regiobijeenkomsten kwam onder
plek waar mensen naartoe gaan als ze kwalitatief
andere naar voren dat onderwijsprofessionals
goede informatie nodig hebben en vervolgens
behoefte hadden aan concrete materialen om
weer vandaan vertrekken om samen verder te
de stap te zetten van het (h)erkennen van alle
leren. De primaire bezoekers van dit huis zijn dus
thuistalen die de leerlingen meenemen naar
mensen op zoek naar kennis om in de praktijk
school, naar het benutten van kennis in en over
verder te komen.
deze talen in de klas. Een initiatief zoals het verzamelen van boeken in diverse talen of het
We zien dat de verschillen tussen de regio’s
zichtbaar maken van de verschillende talen in de
en tussen de onderwijsinstellingen aanzienlijk
school was een goede eerste stap. Eén school
zijn. We kunnen niet verwachten dat één goed
is tijdens het project ook officieel erkend als
voorbeeld of goede methode overal werkt. Op
“Taalvriendelijke School”, een internationaal
de projectwebsite van SPRONG Meertaligheid
label voor scholen waarin meertaligheid wordt
delen we concrete opbrengsten, zoals materialen,
erkend. Door huidige praktijken te analyseren
voorbeelden van én ervaringen met het
en alternatieven te beproeven, ontwikkelde
uitproberen van talig inclusieve onderwijsvormen.
de onderzoeksgroep een kennisbasis, die in
We nodigen onderwijsprofessionals uit om
combinatie met een gezamenlijk ontwikkelde
ervaringen, materialen en goede voorbeelden
onderzoeksagenda voor de toekomst het
te delen op deze website. Hiermee breiden
fundament kan leggen voor een inclusieve
we het IOMC Kennisnetwerk uit en verzamelen
pedagogisch-didactische benadering in
we gezamenlijk steeds meer inspirerende
meertalige contexten.
voorbeelden van talig inclusief onderwijs uit diverse praktijken.
Kennishuis Een van de belangrijkste opbrengsten is het Kennisnetwerk Inclusief Onderwijs Meertalige Contexten (IOMC) dat op de afrondende conferentie op 7 november jl. is gelanceerd. Om de mensen die samen aan het leren zijn te voeden, is een Kennishuis ontwikkeld waar onderwijsprofessionals naartoe kunnen gaan. Er zijn al veel bestaande bronnen waar je kennis kunt vinden over inclusief onderwijs aan de ene kant
Meer weten over dit project en de
en over meertaligheid, nieuwkomers of talige en
ontwikkelde materialen?
culturele diversiteit aan de andere kant. Het nieuw
Hier vind je ook een verslag van de
te bouwen huis bevat de kennis over IOMC die
afrondende conferentie.
12
Leergemeenschap uitgelicht
PROFESSIONELE LEERGEMEENSCHAPPEN
PROEFTUIN PASSEND ONDERWIJZEN Maaike Koopman, onderzoeker bij Lectoraat
kijken. De deelnemers hebben hiervoor samen een
Beroepsonderwijs
reflectietool ontwikkeld. Een andere PLG gaat over
“Deze zogeheten proeftuin is voor mbo-
hoe geweldsincidenten op de opleiding kunnen
docenten die hierin onderzoek doen naar
worden verminderd. Er is over veiligheid gelezen,
hun eigen en elkaars onderwijspraktijk. In een
gesproken met een expert, ontdekt wat docenten
project van vier jaar lopen er 10 verschillende
al doen en studenten zijn geïnterviewd. Vervolgens
leergemeenschappen bij drie ROC’s, waarvan we
is er een advies naar de directie gegaan.
er zes begeleiden vanuit de HU. Soms zijn het mbo-docenten uit hele verschillende opleidingen,
Zo samenwerken binnen PLG’s werkt. Het is
soms uit één college.
ontzettend motiverend voor de deelnemers. Ze proberen dingen uit, gaan op een andere
Aanleiding is dat er van mbo-docenten wordt
manier in gesprek met hun studenten en leren
verwacht dat ze meer en beter leren omgaan
meer over hun doelgroep. Ze ontwikkelen hun
met verschillen bij hun studenten en ‘passend
handelingsrepertoire. PLG’s zijn daarmee een
onderwijs’ geven. Daarvoor is het nodig dat
krachtige manier van professionaliseren. Ik geloof
mbo-docenten hun onderzoekend vermogen
niet in een cursus, of in een sporadisch overleg.
ontwikkelen, reflecteren op hun werk en samen
Met elkaar werken aan een relevante vraag waar
met collega’s op zoek gaan naar oplossingen
je dagelijks mee geconfronteerd wordt in het
voor dagelijkse problemen. Dat doen ze in de
leslokaal: dat is effectief.”
professionele leergemeenschappen (PLG’s). Het gaat om hele concrete kwesties. Eén PLG gaat over hoe je studenten leert kritisch naar zichzelf te
Lees meer
13
Wat samenwerkingspartners zeggen
erkend worden. “We hebben dat moment echt als een feestje gevierd op school,” zegt directeur Elk Haak. “Om stil te staan bij de lange weg die we al hebben afgelegd. Toen ik tien jaar geleden hier als directeur begon, werd ik op mijn eerste dag aangesproken door een leerkracht. Of ik de ouders die in de gang Berbers met elkaar spraken, wel wilde gaan vertellen dat er hier op school alleen Nederlands gesproken wordt. Die houding is wel echt veranderd. Nu hangt er een groot bord in de gang met “Welkom” in de 28 talen van onze leerlingen.”
AANDACHT VOOR MEERTALIGHEID OP DE BASISSCHOOL
Haakje Het welkom-bord, het label “Taalvriendelijke School” naast de voordeur, het zijn allemaal manieren om structureel aandacht aan meertaligheid te besteden. De samenwerking met het lectoraat is dat ook. De afgelopen
Op de Openbare Basisschool de Panda in
vier jaar heeft De Panda binnen het SPRONG
Utrecht worden er 28 talen gesproken, van
Meertaligheid project, gecoördineerd door
Macedonisch tot Fula en Japans. Samen met
Linda Gijsen, onderdeel uitgemaakt van het
het Lectoraat Meertaligheid en Onderwijs
lokale leernetwerk. Samen met andere scholen
werkt directeur Els Haak en haar team
is er geleerd over meertaligheid en inclusiviteit
aan meer kennis en bewustzijn over de
en hoe dat praktisch vorm kan krijgen. “Dit
meerwaarde van meertaligheid.
soort projecten zijn belangrijk, als haakje om het onderwerp in de schijnwerpers te zetten. Voor
De Panda is een school in de Utrechtse wijk
de leerlingen zelf, maar ook om leerkrachten,
Kanaleneiland, een wijk waar veel verschillende
ouders, en bestuurders mee te krijgen. Zo heeft
culturele en talige achtergronden samenkomen.
het bestuur van de koepel aangegeven meer
Sinds deze zomer mag De Panda zich
scholen Taalvriendelijk te willen maken en ook
ook de eerste Taalvriendelijke School van
de Gemeente Utrecht is geïnteresseerd. Onze
Utrecht noemen, een predicaat waarmee de
ervaringen en kennis hier kunnen we dan weer
inspanningen van de school internationaal
verder delen.”
14
Ouders De wetenschappelijke inzichten die binnen het
Ook voor de leerkrachten was die kennis over
leernetwerk werden gedeeld, hielpen Els Haak
taalverwerving en meertaligheid trouwens
om leerkrachten en ouders ervan te overtuigen
waardevol. Weten dat je niet alleen werkt aan het
om thuistalen toe te laten, en trots te zijn op
zelfvertrouwen van leerlingen en het gevoel er te
meertaligheid. Haak: “Toen we vier jaar geleden
mogen zijn als we de thuistalen verwelkomen in de
meertalige digitale prentenboeken verspreidden,
klas, maar dat dit ook helpt bij het leren van en in
merkten we dat ouders eigenlijk helemaal geen
het Nederlands, dat is belangrijk. Ik ben heel blij
positief beeld over hun eigen taal hadden.
dat we die mindswitch op school hebben kunnen
Ze moedigden hun kinderen heel erg aan om
maken.”
Nederlands te lezen.” Zonde, want een stevige basis in de thuistaal, helpt bij het leren in een tweede of derde taal.
Op mijn eerste werkdag werd ik Dankzij wetenschappelijke inzichten over aangesproken door een collega taalverwerving, gedeeld door de onderzoekers – of ik de ouders die in de gang binnen het project, konden ouders gerustgesteld Berbers spraken wilde gaan worden. “Dat het oké is om meerdere talen door vertellen dat er alleen Nederlands elkaar te gebruiken. Dat de ene taal niet in de weg gesproken wordt op deze school. zit van de andere, maar dat het juist verrijkend werkt. Die houding is wel echt veranderd. 15
Project Samen Lerend
DE GROTE VRAGEN OVER ONDERWIJSINNOVATIE LECTORAAT ORGANISEREN VAN VERANDERING IN ONDERWIJS
Kristin Vanlommel
Het lectoraat
doelen. Vanuit het ontwikkelingsperspectief
Organiseren van
is innovatie een continue ontwikkeling die
Verandering
start vanuit de onderwijsorganisaties zelf, in
in Onderwijs
voortdurende wisselwerking met de maatschappij,
bestaat twee
om zo de kwaliteit van het onderwijs te borgen en
jaar en bracht
verbeteren. Een onderwijsinnovatie kan daarmee
in dat kader
gezien worden als een streven naar afstemming
een boek uit.
tussen de doelen van de onderwijsorganisatie
Lector Kristin
in interactie met de omgeving en de
Vanlommel deelt
onderwijspraktijk.
inzichten uit dat boek.
Verandergoesting In het onderwijs hebben we geen goed track
De maatschappij en beroepspraktijk veranderen
record over de mate waarin veranderingen
in een hoog tempo. Hierdoor ontstaan complexe
duurzaam en effectief zijn. De vele veranderingen
maatschappelijke vraagstukken die een
met beperkte resultaten hebben er bovendien voor
appèl doen op het innovatief vermogen van
gezorgd dat er vaak nog weinig zin en motivatie is
onderwijsorganisaties en -professionals.
om te veranderen – we missen verandergoesting!
Onderwijsinnovatie wordt vaak omschreven als
Hierdoor blijven veranderingen bijvoorbeeld
een systematische manier om de kwaliteit van het
beperkt tot een groepje enthousiastelingen op
onderwijs te ontwikkelen in relatie tot de gewenste
een plek in de organisatie of ze verdampen snel. In
16
Project Samen Lerend
een recent interview benadrukte minister Dijkgraaf
manier van werken. Vernieuwing (innovatie, de
nogmaals het belang van onderwijsinnovatie om
‘dubbele lus’) is diepgaander; daarbij worden ook
oplossingen te bieden voor maatschappelijke
uitgangspunten, overtuigingen en visies bijgesteld.
uitdagingen. Hoe gaan we om met meertaligheid,
Heersende waardenkaders en routines worden
hoe zorgen we voor passend onderwijs of
dan ter discussie gesteld en vanuit reflectie en
hoe benutten we artificiële intelligentie op
onderzoek formuleren onderwijsprofessionals
een betekenisvolle en ethische manier? In de
nieuwe doelstellingen.
onderwijspraktijk zijn professionals op zoek naar inzichten en handvatten om meer onderbouwd en
Een veelvuldig gehoorde kritiek is dat
geïnformeerd te veranderen.
veranderingen in onderwijs vaak vluchtig, oppervlakkig of kortdurend zijn. Een oorzaak
In het lectoraat Organiseren van Verandering
daarvan is dat vernieuwingen zich beperken tot
in Onderwijs startten we vanuit deze urgente
verbeteringen aan de bestaande manier van
vragen: Hoe kunnen we meer inzicht krijgen
werken. Team teaching, waarbij docenten samen
in veranderprocessen in de complexiteit
voor gecombineerde groepen leerlingen staan,
van onderwijsinnovatie? En hoe kunnen we
wordt bijvoorbeeld ingevoerd, zonder opvattingen
onderwijsorganisaties en -professionals daarmee
over de rol van de docent, of visies op doceren en
verder helpen? Dat veranderverhaal beschrijft
coachen te veranderen. Als docenten overtuigd
geen glanzende, makkelijke weg naar succes. Het
zijn dat zij zelf verantwoordelijk zijn voor de
geeft plek aan de modderige complexiteit waar
beslissingen over leren en evalueren, zullen
veranderingen in de praktijk schuren, vastlopen
nieuwe methodes als team teaching niet zomaar
of botsen op mensen, structuren en culturen. Het
tot meer studentparticipatie en student voice
doel is om hieruit gezamenlijk te leren – om lerend
leiden. De opbrengsten van veranderingen zijn
te innoveren – een centraal aspect binnen het
beperkt als de structuur praktisch wordt aangepast,
Kenniscentrum Leren en Innoveren.
zonder de vraag te stellen ‘waarom we de dingen doen zoals we ze doen’ en wat dat zegt over
Verbeteren en vernieuwen
opvattingen over goed onderwijs. Vernieuwen,
De eerste vraag is dan wat we onder innoveren
waarbij uitgangspunten kritisch worden bevraagd
verstaan? Veranderen, verbeteren, vernieuwen en
en plaatsmaken voor nieuwe ideeën, is nog geen
innoveren zijn begrippen die in de praktijk vaak
standaardpraktijk. Hier staan overtuigingen,
door elkaar worden gebruikt. Ze zouden er allemaal
waardesystemen en diepgewortelde culturen vaak
gericht op moeten zijn om de kern, de kwaliteit van
in de weg.
het leren, duurzaam te verbeteren of te vernieuwen. Theoretisch benadrukken de begrippen een
Lerend innoveren
specifieke opvatting over de aard of het doel van
Door de toegenomen autonomie van
de verandering. Verbeteren (‘enkele lus’) gaat
onderwijsorganisaties is het steeds belangrijker
om praktische aanpassingen aan de bestaande
geworden dat ze eigen invulling en richting geven 17
Project Samen Lerend
LEREND INNOVEREN
ORGANISEREN VAN VERANDERING
VERNIEUWEN VERBETEREN
ONDERZOEKEN VERANDERPROCES
UITGANGSPUNTEN: WAAROM?
PRAKTIJKEN: WAT/HOE?
LEREN
aan de ontwikkeling van hun onderwijskwaliteit.
Het is belangrijk om ook te leren over het
Daardoor is de verwachting dat ze ook in staat
innovatieproces zelf: hoe lopen veranderprocessen
zijn om tot diepgaande vernieuwing te komen
in de onderwijspraktijk, wat werkt wel en niet in
en dus die dubbele lus te maken: vanuit reflectie
een verandercontext. Wij gebruiken hiervoor de
eigen doelstellingen formuleren, evalueren en
term ‘Lerend Innoveren’ (‘triple lus’).
bijsturen. Hiervoor moeten onderwijsgevenden en leidinggevenden bestaande (waarden) systemen, structuren, culturen en praktijken kunnen onderzoeken, aanpassen of vervangen door elementen die nieuw zijn in hun context. Het innovatief vermogen van onderwijs is immers beperkt als routines en bestaande uitgangspunten vernieuwende inzichten of wetenschappelijke oplossingen in de weg blijven staan.
Meer weten? Het boek is te lezen op www.hu.nl/onderzoek/organiseren-van-
Er is bovendien meer nodig dan kennis over
verandering-in-onderwijs. Met het boek wil
de inhoud en het resultaat van de verandering.
het lectoraat bijdragen aan het creëren en
Ondanks de talloze veranderingen die in onderwijs
delen van een collectieve kennisbasis over
plaatsvinden, weten onderwijsprofessionals
onderwijsinnovatie in hoofdstukken rond
gezamenlijk weinig over succes- en faalfactoren. Er
complexiteit, veranderenergie, organiseren,
is weinig collectieve kennis over wat veranderingen
netwerken, evidence-informed veranderen,
in een praktijkcontext doet slagen of mislukken.
agency en leiderschap.
18
Leergemeenschap uitgelicht
MINOR SMART SUSTAINABLE CITIES Martijn Rietbergen, programmamanager
klimaatneutrale gebouwen, en circulaire productie
Sustainability
en consumptie. Concreet gaan de studenten dan bijvoorbeeld aan de slag met de ontwikkeling van
“In de minor Smart Sustainable Cities
concepten en ideeën voor deelmobiliteithubs, de
leren studenten in een real life omgeving
vermindering van congestie op het elektriciteitsnet,
maatschappelijke opgaven in de stad te
CO2-emissiereductie, vermindering van hittestress
analyseren en daarvoor oplossingen te ontwerpen.
en ideeën voor de verbetering van sociale
Een voorbeeld is de nieuwe stadswijk Cartesius
duurzaamheid.
waarvoor studenten innovaties ontwerpen om de wijk nog duurzamer, gezonder en socialer te
Binnen de minor leren studenten in de praktijk. Ze
maken.
leren om innovatie voor de verduurzaming van de stad te ontwerpen en te evalueren en te beoordelen
De leergemeenschap van studenten, begeleiders,
op haalbaarheid. Het gaat er daarbij met name
praktijkpartners en bewoners die ontstaat in de
om om bestaande methoden en technieken voor
minor draagt bij aan het ontwerpen van oplossingen
ontwerp en analyse goed toe te leren passen.”
voor het brede vraagstuk van verduurzaming van de stedelijke omgeving. Denk daarbij aan leefbaarheid, mobiliteit en bereikbaarheid, energie- en
Meer weten
foto
19
Wat samenwerkingspartners zeggen
SAMEN ONDERWIJS VERNIEUWEN Hoe kan het onderwijs aan meer- en
waarbij deze kinderen anderhalf uur per week uit
hoogbegaafde kinderen beter worden
hun eigen klas werden gehaald. Dit wilden we niet
vormgegeven op onze basisschool? Met die
meer omdat we kinderen niet uit de klas willen halen
vraag kwamen Berdien Koopman en Melle
op basis van het label ‘pluskind’. En omdat kinderen
van Tricht, respectievelijk schoolopleider
passend aanbod moeten krijgen in de klas en niet
en directeur van de Kees Valkensteinschool
alleen voor anderhalf uur, buiten de klas,” vertelt
in Vleuten, naar onderzoekers van het
Berdien Koopman. “Maar hoe we dit beter wilden
lectoraat Organiseren van Verandering in
doen, wisten we niet. Eerst hebben we de docenten
Onderwijs. Een jaar later hebben ze een
zelf een jaar laten zoeken naar oplossingen. Toch
aangescherpte schoolvisie en werken ze aan
bleken we daar hulp bij nodig te hebben.”
een onderzoekende houding in het team. Onderliggende vraag Twee jaar geleden begonnen Berdien Koopman
Melle van Tricht: “Hoe we precies bij het lectoraat
en Melle van Tricht aan een onderwijsvernieuwing
terecht zijn gekomen, weet ik al niet meer, misschien
op hun basisschool, de Kees Valkensteinschool
wel via een LinkedIN bericht. Maar na de eerste
in Vleuten. Ontevreden met de manier waarop
gesprekken zijn onderwijskundige Klaas Doorlag en
ze op dat moment hun onderwijs voor meer- en
veranderkundige Fedde Kloppenburg bij ons aan de
hoogbegaafde kinderen vormgaven, wilden ze
slag gegaan om ons te begeleiden in de zoektocht
iets anders. “We hadden aparte plusklassen
naar passend onderwijs.
20
“Wat waardevol is gebleken, is dat we samen op
De collectieve zoektocht onder begeleiding van
zoek zijn gegaan naar de onderliggende vraag,”
het lectoraat was in die zin intens en heeft ook
zegt Van Tricht. “We dachten dat we een goede
wel tot gezucht en frustraties geleid. Maar juist
methode voor MHB-kinderen wilden, maar we
leren dat het moeilijk is om kinderen, begaafd
raakten aan de diepere vraag: “hoe geven we
of niet, supergedifferentieerd les te geven, en te
onderwijs zodat ieder kind erbij hoort en erbij blijft?”
leren dat het oké is om geen pasklaar antwoord
Het project heeft geen quick win opgeleverd, wel
te hebben, is een mooie opbrengst. Dat nemen
een zoekende manier van kijken naar onszelf als
we ook mee de toekomst in, als we tegen andere
school en als team. Onze bril is echt veranderd.”
onderwijsuitdagingen aanlopen.”
Veranderde houding
“De stip op de horizon is duidelijk,” besluit Melle
Volgens Berdien Koopman is het besef gekomen
van Tricht. “We weten dankzij het scherpstellen
dat onderwijsvernieuwing geen kwestie is van een
van vraag en visie hoe we willen gaan lesgeven.
nieuw boekje, maar van een duurzame veranderde
De best practices zijn verzameld en gedeeld. Nu
houding, bij alle collega’s. “We hebben steeds
is het verder aan ons om dat de komende vier jaar
onze collega’s meegenomen in onze stappen, en
in te vullen. Eigenlijk zou je willen dat elke school
deze goed teruggekoppeld. Ook hebben we heel
zo geholpen kon worden met lerend onderzoeken.
duidelijk eigenaarschap in het team belegd, en
Wij hebben er gelukkig geld voor kunnen
gewaakt voor een top-down vernieuwing.
vrijmaken, maar je zou dit alle scholen gunnen.”
21
Leergemeenschap uitgelicht
EXPERTISE NETWERK SYSTEMISCH CO-DESIGN Remko van der Lugt, lector co-design “In dit lerend netwerk brengen we onderzoek,
en bijsturen. We kijken ook hoe ontworpen
tools en werkveldpartners van vier hogescholen
materialen zoals landschapskaarten, reflectieve
samen. Het netwerk is opgezet in 2022 en
journals en opstellingenkits kunnen helpen in dit
gefinancierd door een SIA SPRONG subsidie.
gezamenlijk leer- en innoveerproces.”
Doel is om het gedachtengoed vanuit het ontwerpen en co-design te verbinden met het perspectief van systemisch werk en holisme. We denken dat dat een krachtige aanpak is om om te gaan met maatschappelijke opgaven en om transities te versnellen. Dan gaat het bijvoorbeeld over duurzaamheid, gezondheid en digitalisering, maar ook over onderwijs. Vaak gaat het over cross-overs. Er is nu bijvoorbeeld veel aandacht voor regeneratief onderwijs (gericht op het herstellen en ontplooien van mens en natuur). Steeds zetten we verbeeldingskracht en maakvermogen in om van abstracte gedachten tot concrete concepten te komen én om het gezamenlijk proces te versterken. Leren en innoveren spelen op veel verschillende manieren een rol binnen dit netwerk. Ontwerpend denken en doen is in zijn essentie een innoveeren leerproces. Bij complexe transitievraagstukken is er niet één beste oplossing te determineren vanuit analyse. Je zult dus moeten conceptualiseren, prototypen, uitproberen en reflecteren op de werking. Een constante cirkel van leren en innoveren. Daarnaast passen we dit ook toe op onszelf: we zien onszelf als een lerend en innoverend netwerk, tot in de haarvaten. Dat uit zich in gezamenlijke intervisiesessies, waarin we onze eigen voortgang voortdurend bekijken
22
Meer weten
We zetten verbeeldingskracht en maakvermogen in om van abstracte gedachten tot concrete concepten te komen én om het gezamenlijk proces te versterken.
23
IK BEN OOK LENI NIENKE BOERE LECTORAAT BEROEPSONDERWIJS “In 2021 ben ik begonnen als junior-onderzoeker bij de HU, omdat ik heel graag praktijkgericht onderzoek wilde doen. Mijn promotieonderzoek richt zich op het formatief evalueren van onderzoekend vermogen. Met mijn ontwerpgerichte onderzoeksaanpak streef ik ernaar om samen met en voor docenten bij te dragen aan de onderwijskwaliteit en de persoonlijke groei van studenten.”
FAMKE VAN LIESHOUT LECTORAAT NORMATIEVE PROFESSIONALISERING “Onderzoek doen vanuit een hogeschool vraagt van onderzoekende professionals om stevig te staan, zodat zij wendbaar kunnen zijn in hun relaties met relevante anderen in het werken aan zowel praktijkals kennisontwikkeling. Dit vraagt continu iets van onszelf, maar ook van de context, om te leren om stevig te (blijven) staan. Contexten maken we met elkaar, en daarom gaat mijn inzet als associate lector binnen het lectoraat en KC LENI, naast bijdragen aan vakinhoud, hier ook naar uit.”
24
BAS AGRICOLA LECTORAAT BEROEPSONDERWIJS “‘Leren van een toets’ is een rode draad in mijn werk. Als hoofddocent krijg ik heel veel mogelijkheden om onderwijs en onderzoek met elkaar te verbinden: in mijn onderzoeksprojecten bij het lectoraat Beroepsonderwijs, maar ook bij de pabo en de master Educational Needs. Ik ga elke dag met energie naar de HU.”
SANNE NIJENHUIS LECTORAAT ORGANISEREN VAN VERANDERING IN ONDERWIJS “Bij LENI is er aandacht voor de complexiteit van onderwijs- en opvoedpraktijken. In mijn promotieonderzoek (samen met lectoraten Werken in Onderwijs en Normatieve Professionalisering) onderzoek ik hoe recente wetenschapsfilosofische inzichten eraan bij kunnen dragen complexiteit van pedagogische vraagstukken op een waardevolle manier te begrijpen en adresseren.”
25
Leergemeenschap uitgelicht
EIGENTIJDS OPLEIDEN EN PROFESSIONALISEREN Tamar Tas, onderzoeker bij Lectoraat Werken in Onderwijs “De educatieve opleidingen van de HU leren studenten lesgeven aan de hand van ‘ontwikkelingsgericht coachen’. Deze aanpak is toe aan een doorontwikkeling. Dat doen we binnen vijf interprofessionele leergemeenschappen, met docenten van Instituut voor Onderwijs en Orthopedagogiek, Instituut Archimedes, de opleidingsscholen en studenten. We werken samen aan lerarenopleidingen die toekomstige leerkrachten beter voorbereiden op lesgeven in de eenentwintigste eeuw. Elke professionele leergemeenschap (PLG) formuleert zijn eigen onderzoeksvraag en voert een ontwerponderzoek uit. Zo gaat één PLG over eigentijds beoordelen van studenten; een andere draait om hoe je startende docenten ook in de jaren na hun diploma kan blijven opleiden. Vanuit het lectoraat begeleiden we de leergemeenschappen. Dat is bijzonder interessant, omdat je ziet hoe alle betrokkenen vanuit hun
plaats van een onderzoek alleen uit te voeren,
eigen expertise bijdragen, van en met elkaar leren,
ervaren ze nu de kracht van de groep. Onderzoek
en er iets wordt ontwikkeld dat iedereen echt
doen kan spannend zijn, maar op deze manier
gebruiken kan.
krijgen de studenten er lol in en snappen ze ook wat een onderzoekende houding kan betekenen
Onlangs waren we bij de presentatie van de
voor hun beroepspraktijk. Volgens mij hebben we
leergemeenschap waarin studenten en docenten
dan bereikt wat we willen bereiken – aanstaande
onderzoeken hoe beter ingespeeld kan worden
docenten leren hoe ze zichzelf en de praktijk met
op verschillen tussen kinderen in wiskundelessen.
onderzoek kunnen verbeteren.”
Daar gaven de studenten aan dat deze PLG het mooiste moment van de week was. Deelnemers zijn een echt team, waarin ze elkaar helpen. In 26
Meer weten
Publicatie Samen Lerend
HOE ONDERZOEKEND VERMOGEN BIJDRAAGT AAN HET WORDEN VAN EEN GOEDE DOCENT LECTORAAT ONDERZOEKEND VERMOGEN
Lisette Munneke
Hoe leer je studenten
gelukt is om een boek te schrijven dat onderzoek
onderzoekend
en onderzoekend vermogen nauw verbindt aan
vermogen aan, zodat
de beroepstaken van een specifieke professie
ze er in hun dagelijkse
– in dit geval de docent. Het laat concreet zien
beroepspraktijk het
hoe onderzoekend vermogen je kan helpen
meeste aan hebben?
om een bekwame docent te worden. Dit in
Lisette Munneke,
tegenstelling tot andere studieboeken waarin
onlangs benoemd
klassieke onderzoeksmethoden- en technieken
als lector Didactiek
worden uitgelegd. In het veelgebruikte
van Onderzoekend
‘Praktijkonderzoek in de school’ van Van der
Vermogen, roept op tot
Donk en Van Lanen, bijvoorbeeld, staat de
een integrale aanpak.
onderzoekscyclus centraal, zonder verbinding met de specifieke beroepstaken van een docent.
Wat hebben Romie, Willlemijn, Koene, Nargis en Seyhan gemeen als het gaat om onderzoekend
Wellicht vraag je je dan af wat daar het probleem
vermogen? Ze zijn allemaal aankomende docenten
precies van is. Toekomstige docenten en
die in hun dagelijkse onderwijspraktijk aanlopen
hbo-studenten moeten toch onderzoek leren
tegen de vraag ‘wat te doen?’ Zo vraagt Willemijn
doen? Dat klopt. Binnen het hbo heerst de
zich af waarom haar vmbo-leerlingen zo weinig
gedachte dat het hebben van onderzoekend
interesse hebben in het vak biologie en Seyhan
vermogen zal zorgen voor wendbaardere,
hoe zaakvakonderwijs op de basisschool goed kan
innovatieve professionals die beter in staat zijn
aansluiten bij wat de huidige tijd van leerlingen
in te spelen op wat de huidige maatschappij
vraagt. Alle vijf hebben ze een rol gekregen in het
met zijn complexe vraagstukken van hen
boek ‘Onderzoekend vermogen ontwikkelen tijdens
vraagt. Alleen zien we dat dit didactisch
je lerarenopleiding’. Dit studieboek verscheen
gezien te veel benaderd wordt vanuit het
afgelopen augustus bij uitgeverij Boom en is
aanleren van specifieke onderzoekskennis of
geschreven door mij, Jeroen Rozendaal en Lidewij
-vaardigheden. Wanneer studenten bijvoorbeeld
van Katwijk. Alle drie houden we ons bezig met
een onderzoeksvraag leren formuleren of
de didactiek van onderzoekend vermogen. Jeroen
literatuurverwijzingen volgens de ‘APA-manier’
en Lidewij in het bijzonder voor het mbo en de
leren opschrijven, ontwikkelen zij nog niet per
lerarenopleidingen, ik hbo-breed.
se onderzoekend vermogen. Meestal gaan ze de meerwaarde van dit vermogen voor
Voorbij algemene onderzoeksvaardigheden
hun dagelijkse beroepspraktijk en de eigen
Bijzonder aan dit boek is dat het voor het eerst
professionele ontwikkeling dan ook niet zien. 27
Dagelijkse beroepstaken centraal
Vervolgens is het de kunst om steeds aandacht te
Binnen het lectoraat onderzoekend vermogen
besteden aan de ontwikkeling van onderzoekend
hebben we daarom in de afgelopen tien jaar een
vermogen, en de bijbehorende kennis-,
andere visie ontwikkeld op wat onderzoekend
vaardigheids- en houdingsaspecten just-in-
vermogen is en op welke manier dit vermogen
time aan te bieden. Iets dat op papier simpel
in hbo-opleidingen een plek zou kunnen krijgen.
klinkt, maar in de praktijk zowel inhoudelijk
Een sterke koppeling aan en daarmee integratie
als veranderkundig een erg lastige klus is.
van deze competentie binnen de dagelijkse
Dat hebben we als lectoraat ook aan den lijve
beroepstaken van een professional is daarbij
ondervonden door ons werk bij de Marnix
het belangrijkste uitgangspunt. Dat betekent
Academie waar we sinds vier jaar actief betrokken
dat een hbo-opleiding die beroepstaken – en
zijn bij het ontwikkelen en implementeren van
daarmee dus ook de complexere opgaven
een nieuwe leerlijn onderzoekend vermogen als
waar professionals voor komen te staan in de
onderdeel van een grotere onderwijsinnovatie.
dagelijkse beroepspraktijk, in een oplopende complexiteit – sterk centraal zou moeten zetten
Wat weet je al en wat weet je nog niet?
in het curriculum. Als het gaat om bijvoorbeeld
Het boek ‘Onderzoekend vermogen ontwikkelen
ICT betekent dit dat studenten werken aan het
tijdens je lerarenopleiding’ is nu het eerste
ontwikkelen van een app en in die context leren
studieboek waarin het bovenstaande gelukt is.
welke rol onderzoekend vermogen kan spelen
Het boek bestaat uit drie delen passend bij de
bij de kennisvragen die er zijn als je zo’n app
verschillende fasen van de lerarenopleidingen,
ontwikkeld.
waarbij de beroepstaken oplopen in complexiteit.
28
Deel één is geschikt voor de propedeuse waarin
zoals hun informatievaardigheden of het
studenten zich oriënteren op het beroep van
maken van een vragenlijst. Daarnaast wordt
leraar. Deel twee is geschikt voor de hoofdfase
ook gewerkt aan meer affectief-motivationele
waarin de belangrijkste werkzaamheden van
aspecten zoals omgaan met onzekerheid.
docenten centraal staan, namelijk lesontwerp, lesuitvoering en zicht krijgen op het leren van
Verweven
leerlingen. Deel drie richt zich op het afstuderen
Welke betekenis kan dit boek voor KC LENI en
waarin studenten zich verder profileren op
Samen Lerend hebben? Het onderzoek naar een
bijvoorbeeld een specifieke leeftijdsgroep
goede didactiek van onderzoekend vermogen
of docentrol. Steeds wordt aan de hand van
levert diverse inzichten op rondom de meer
casuïstiek van concrete docenten helder
generieke competenties die professionals nodig
gemaakt hoe onderzoekend vermogen kan
hebben om een leven-lang te kunnen blijven
bijdragen aan ‘goed werk’ leveren bij een
ontwikkelen. Het laat zien hoe belangrijk het is
specifieke beroepstaak. Zo lezen eerstejaars
om generieke competenties zoals onderzoekend,
studenten hoe Romie zich met behulp van
innovatief en ontwerpend vermogen goed te
onderzoekend vermogen oriënteert op de
verweven met beroepssituaties en daarmee de
verschillende rollen van een docent en Willemijn
meer beroepsgerichte competenties. Het laat ook
leert hoe haar eigen referentiekaders haar
zien hoe complex dit is en dat lectoraten vanuit de
observaties en beleving van vmbo-leerlingen
diverse kenniscentra nauw met elkaar moeten gaan
kunnen kleuren. Studenten in de hoofdfase
samenwerken als het gaat om deze competenties.
van de opleiding zien de verschillende
Anders dreigt het gevaar van diverse leerlijnen met
aanpakken van Koene en Nargis als het gaat om
diverse didactische aanpakken waarbij studenten
onderzoekend vermogen wel of niet inzetten bij
wederom ‘losse vermogens’ gaan leren zonder
het ontwerpen van een rekenles en studenten
de samenhang en betekenis hiervan te gaan
in de afstudeerfase kunnen Seyhan volgen die
zien. Samen betekent dus ook dit als gezamenlijk
onderzoekend vermogen inzet om zichzelf
vraagstuk gaan aanpakken.
verder te profileren in zaakvakonderwijs in combinatie met 21th century skills. Bij al deze cases worden steeds de zogenaamde ‘grote vragen’ gesteld: ‘wat weet je al, wat weet je nog niet, hoe weet je iets, welke waarde heeft wat je denkt te weten en als je een antwoord wilt vinden op een vraag die je hebt, hoe grondig moet je dat dan gaan aanpakken gegeven de
Meer weten? Bekijk het boek of kom naar
omstandigheden?’. Aanvullend daaraan krijgen
de Openbare Les van Lisette Munneke, die
studenten just-in-time de informatie rondom
op 22 mei 2024 zal plaatsvinden.
specifieke onderzoekskennis en -vaardigheden, 29
Leergemeenschap uitgelicht
HU GEZOND EN WEL WIJZER Marloes Bouw, projectleider en docent bij
interprofessioneel te leren samenwerken. In de
opleiding social work
toekomst willen we hierin nog een stap verder
“Binnen deze leergemeenschap werken
gaan, door de leergemeenschap uit te breiden
studenten (van de opleidingen logopedie,
met studenten van social work, verpleegkunde
mondzorgkunde, optometrie en orthoptie)
en fysiotherapie. En met studenten uit het mbo –
samen met opdrachtgevers uit Utrecht aan
we kunnen veel leren van hoe mbo-professionals
gezondheidsbevordering. We zien ons project
omgaan met cliënten en burgers.”
een beetje als een reizend circus, dat voor een kortlopende periode van maximaal 20 weken een wijk ingaat. De leergemeenschap kan bijvoorbeeld meehelpen bij de organisatie van een gezondheidsdag in een buurthuis, een gezondheidsfestival of een menopauzeinloopspreekuur in de wijk. Ook maken ze regelmatig een wijkscan, zodat zorg- en welzijnsorganisaties beter zicht krijgen op bewoners en hun ervaringen. Het project loopt al drie jaar. Bijzonder is dat studenten niet zozeer contact hebben met ‘patiënten’ als wel met burgers, en dat zij het gesprek aangaan over gezondheid in de fase voordat iemand wordt doorverwezen naar specialistische zorg. Dat geeft ze een andere blik op hoe gezondheidsproblemen met elkaar en met de omgeving samenhangen, én op samenwerking met andere professionals. Binnen de leergemeenschap leren ze vanuit een breed perspectief te kijken. Het achterliggende idee is dat preventie en gezondheidsbevordering kan helpen om de overvraagde zorg te ontlasten. De studenten vinden het vaak een leuke, laagdrempelige en informele manier van contact maken – een gezondheidsquiz tijdens een wijkfeest is toch anders dan een behandelkamer. Toch is het ook uitdagend voor studenten om 30
Meer weten
Leergemeenschap uitgelicht
Elke hogeschool heeft een ‘eigen’ toepassingsgebied waarmee een learning community wordt gevormd. Doel is om vanuit de verschillende learning communities te komen tot praktische tools en instrumenten en om onderwijs en trainingen te ontwikkelen. Bij de HU staat media centraal en wordt er samengewerkt met onder andere het ANP, Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid en MediaMonks. Leren en innoveren gaat binnen de learning communities hand in hand. De ontwikkelingen in AI gaan zo snel, dat zowel de bedrijven en organisaties als de onderzoekers binnen de leergemeenschap continu bezig zijn met het duiden van deze ontwikkelingen en via kleinschalige experimenten ook kijken naar de
RESPONSIBLE APPLIED ARTIFICIAL INTELLIGENCE (RAAIT): LEARNING COMMUNITY MEDIA
toepasbaarheid. Een voorbeeld daarvan is dat de HU samen met ANP heeft onderzocht in hoeverre het ANP op een verantwoorde wijze radioberichten kan genereren uit nieuwsartikelen via ChatGPT, waarbij de kwaliteit hoog moest
Lotte Volz, business developer
zijn en de stijl passend bij ANP.
“Het RAAIT-programma is een samenwerkingsverband tussen Hogeschool
Het maatschappelijk belang van responsible
Utrecht, Hogeschool van Amsterdam en
applied AI is groot. De verantwoorde inzet van
Hogeschool Rotterdam en een breed consortium
AI binnen de media kan bijdragen aan diverse
van partners. RAAIT wil zich in 8 jaar tijd
maatschappelijke opgaven. Denk aan het
ontwikkelen tot hét centrum voor praktijkgericht
vertrouwen in (nieuws)media, het detecteren
onderzoek op het gebied van Responsible
van nepnieuws of het toegankelijker maken van
Applied AI in Nederland. Daarbij staat de
mediacontent voor diverse doelgroepen, zoals
volgende vraag centraal: hoe kan AI worden
jongeren of laaggeletterden.
ontworpen, ontwikkeld en geïmplementeerd met oog voor bedoelde en onbedoelde gevolgen voor de gebruiker, burger en samenleving?
Meer weten
31
Column
HET LERARENTEKORT: HET IS MAAR HOE JE HET ZIET geformuleerd in ronkende aanvalsplannen. Heel
LECTORAAT NORMATIEVE PROFESSIONALISERING
wat creatieve acties zijn ondernomen (een woning in de stad voor een nieuwe leraar?), soms ook stompzinnige trouwens (de Regionale Aanpak Toekomst Onderwijsarbeidsmarkt (RATO’s)?). Maar het blijkt een veelkoppig monster dat moeilijk is te verslaan. Hierbij twee aanvullende gedachten over het lerarentekort: één om de
Cok Bakker
ernst van de situatie nog meer op scherp te zetten en één als pleidooi om radicaal onze bakens te gaan verzetten.
Er is een tekort van zo’n 10% van de totale formatie aan leraren in het primair onderwijs en
Over aantallen
zo’n 5% in het voortgezet onderwijs. Een groot
De eerste gedachte: een aantal van de ontwikkelde
maatschappelijk probleem. Als je daar ook
initiatieven zoekt een antwoord in het vergroten
nog eens bij bedenkt dat dit tekort behoorlijk
van het aantal studenten in de lerarenopleidingen.
scheef over scholen is verdeeld, wordt het
Immers, hoe meer studenten in de opleidingen,
beeld nog dramatischer: er zijn scholen waar
hoe meer studenten straks als docenten voor de
een fors deel van de lessen niet of door
klas. Hierbij wordt vaak vergeten dat het effectieve
onbevoegde docenten wordt gegeven.
rendement van de lerarenopleidingen bedroevend laag is. Er zijn lerarenopleidingen – een probleem
Gelukkig wordt het lerarentekort inmiddels als
trouwens van meer opleidingen in het Hoger
een groot maatschappelijk probleem gezien en
Onderwijs (schrale troost …) – waar 50% van de
zijn er heel wat lokale, regionale en landelijke
studenten die aan een opleiding begint die niet
initiatieven ontplooid om er wat aan te doen,
afmaakt. Tel daar nog eens bij op dat zo’n 25% van
al dan niet georganiseerd in task forces of
de studenten die wel afstudeert en in het onderwijs aan de slag gaat na drie jaar het onderwijs alweer verlaat. Ziedaar een indrukwekkend dempende
Zou een aantal goede metselaars onder leiding van een pedagogisch-didactisch geschoolde senior docent niet goed in het VMBO leerlingen kunnen leren metselen? 32
werking van alle inspanningen meer studenten in de opleidingen te krijgen: het heeft maar heel beperkt effect. Over frames De tweede gedachte: we hebben in Nederland een bepaald beeld van ‘het’ onderwijs en de
wijze waarop dat is georganiseerd. We bepalen
Zou een aantal goede metselaars onder leiding
vervolgens hoeveel leraren er nodig zijn om dat
van een pedagogisch-didactisch geschoolde
ideaalbeeld te realiseren. En dan constateren we
senior docent niet goed in het VMBO-leerlingen
dat we dat aantal niet halen en dus stellen we
kunnen leren metselen? Idem dito geldt dit voor
vast dat er een lerarentekort is. Een uitdagende,
heel veel andere beroepsbeoefenaren, ouders,
alternatieve mogelijkheid is om niet aan die
wijkbewoners, werklozen, vluchtelingen, boeren,
aantallen te gaan werken, maar aan het vigerende
burgers en buitenlui, ongetwijfeld met unieke
frame van wat wij onderwijs noemen.
eigen kennis en skills. Of wat te denken van een aantal grote hoorcolleges in het voortgezet
Zijn er andere frames te bedenken, waardoor
onderwijs, met aansluitende werkgroepen onder
we minder leraren nodig hebben? Dat gebeurt
leiding van groepswerkers of zelfs ‘oppassers’ of
inderdaad, maar door de nood gedwongen en
‘facilitators’? Of misschien individuele, zelfstandig
daardoor met negatief sentiment. De vierdaagse
door leerlingen zelf te ontwikkelen leertrajecten
schoolweek is er daar één van. Eigenlijk zouden we
na zo’n groot hoorcollege? En misschien kan dat
willen dat een leerling vijf dagen naar school gaat,
hoorcollege zelfs wel school-overstijgend worden
maar ja, als er onvoldoende leraren beschikbaar
georganiseerd. Bijvoorbeeld in het plaatselijk
zijn dat doen we het maar in vier dagen. Of als
theater… Digitale ondersteuning gewenst
er geen leraar is te vinden voor vak X dan geven
natuurlijk.
we dat vak niet of we doen het dan maar met een onbevoegde docent. Het frame is bijgesteld, maar
Ik geef toe, dit klinkt nog niet creatief genoeg,
… eigenlijk hadden we het anders gewild.
het is toch nog een beetje ‘inside the box’. Of wellicht onuitvoerbaar of belachelijk. Maar hoe dan
Creativiteit gevraagd
ook: het frame móet anders, daar ligt vooral de
Is er een nieuw frame denkbaar dat positief is
oplossing. Daar ben ik van overtuigd.
getoonzet, geen kwaliteitsverlies betekent en misschien zelfs nastrevenswaardig is? Creativiteit
We kunnen trouwens ook nog altijd de school
en veerkracht is gevraagd!
afschaffen. Hebben we ook geen lerarentekort. 33
PROMOTIES WILKE VAN BEEST LECTORAAT ONDERZOEKEND VERMOGEN EN MARKETING & CUSTOMER EXPERIENCE Universiteit: Universiteit Utrecht Titel promotie: Met praktijkgericht onderzoek naar de implementatie van innovaties: Een studie naar de implementatie van zelfmanagementinnovaties voortkomend uit praktijkgericht onderzoek in Nederland. Datum promoveren: 1 december 2023
LONNEKE BOELS LECTORAAT WISKUNDIG EN ANALYTISCH VERMOGEN VAN PROFESSIONALS Universiteit: Universiteit Utrecht Titel promotie: Histograms: An educational eye. Datum promoveren: 20 september 2023
34
MARIEKE ZIELHUIS LECTORAAT ONDERZOEKEND VERMOGEN Universiteit: Technische Universiteit Delft Titel promotie: Considering design practice: The underutilized opportunities in collaborative design research. Datum promoveren: 25 september 2023
MARIEKE ZIELHUIS OVER PROMOVEREN “Ik startte mijn promotietraject omdat ik als
onderzoekers binnen mijn veld (dikke tip!). Zeker
projectleider van onderzoeksprojecten merkte dat
in de beginfase vond ik het lastig dat ik nog
de doorwerking naar de ontwerppraktijk beter zou
weinig overzicht had van wat ik op zou leveren.
kunnen. Ik ervoer het als luxe dat ik me hier vier
Mijn ervaring als projectleider heeft me echt
jaar in kon verdiepen en veel kon leren over dit
geholpen om toch gaande te blijven.”
vraagstuk. Daarnaast heb ik me van projectleider ook echt kunnen ontwikkelen tot onderzoeker.
Mijn tweede tip is dan ook: Stel concrete en
Ik heb veel geleerd van mede-onderzoekers:
regelmatige deadlines voor jezelf en durf onaffe
zowel binnen het lectoraat als daarbuiten. Zo ben
stukken te delen met anderen.
ik actief geworden in een landelijk netwerk van
35