“Χορός και Αρχιτεκτονική: Από την Τάξη του Μπαλέτου στη Ρήξη του Breakdance”

ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ

“Χορός και Αρχιτεκτονική: Από την αρμονία του μπαλέτου στη ρήξη του Breakdance”

2

ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ

“Χορός και Αρχιτεκτονική: Από την αρμονία του μπαλέτου στη ρήξη του Breakdance”

Ειρήνη Παρχαρίδη Επιβλέπων Καθηγήτρια: Μ.Μοίρα

Αθήνα 2026

3

4

“Τι θα συνέβαινε άραγε αν, αντί να κατασκευάζουμε απλώς τη ζωή μας, είχαμε την τρέλα ή την φρόνηση, να την χορέψουμε;” Γκαρωντύ : 2008

5

Περιεχόμενα Περίληψη Λέξεις-Κλειδιά Εισαγωγή

8 8 10

1. Αντικείμενο και Σκοπός της Έρευνας

10

Σχέση χορού και αρχιτεκτονικής ως τέχνες του χώρου. Μπαλέτο και breakdance.

10

2. Μεθοδολογία και Θεωρητικό Πλαίσιο

Lefebvre: παραγωγή του χώρου Merleau-Ponty: ενσώματη εμπειρία Juhani Pallasmaa Συγκριτική προσέγγιση μεταξύ μορφής, κίνησης και αρχιτεκτονικής αντίληψης.

Κεφάλαιο 1: Ο Χορός ως Αρχιτεκτονική του Σώματος 1.1 Το Σώμα ως Εργαλείο Χωρικής Έκφρασης

1.1.1 Το σώμα ως φορέας και μέτρο του χώρου.

1.1.2 Κίνηση, ρυθμός και ισορροπία ως αρχιτεκτονικές αρχές.

11 13 13 14 14 15 16 16 16 18

1.2. Ο Χώρος ως Εμπειρία και όχι ως Αντικείμενο

19

1.2.1 Από τον “σχεδιασμένο” χώρο στον “βιωμένο” χώρο.

1.2.2 Η συνάντηση του σώματος με την αρχιτεκτονική μορφή.

19

Κεφάλαιο 2: Το Μπαλέτο και η Κλασική Αντίληψη του Χώρου

20 21

2.1. Το Μπαλέτο ως Σύστημα Τάξης και Ισορροπίας

21

2.1.1 Συμμετρία, γεωμετρία, ιεραρχία και κανόνας.

2.1.2 Η πειθαρχία του σώματος και η αναζήτηση του ιδεώδους.

21

2.2. Η Σκηνή ως Αρχιτεκτονικός Χώρος

2.2.1 Οριοθέτηση, προοπτική, κατακόρυφες και οριζόντιες γραμμές.

2.2.2 Ο σχεδιασμένος χώρος ως φορέας αρμονίας

2.3. Αναλογίες με την Κλασική και Μοντέρνα Αρχιτεκτονική

2.3.1 Palladio, Le Corbusier, ο “κανόνας του μέτρου”.

2.3.2 Ο χορός ως “δομημένο σύστημα κινήσεων” όπως η αρχιτεκτονική ως “σύστημα μορφών”.

6

24 26 26 28 30 30 32

Κεφάλαιο 3: Το Breakdance και η Αποδόμηση του Χώρου 34 3.1. Ο Χώρος του Δρόμου – Η Πόλη ως Σκηνή

34

3.1.1 Δημόσιος χώρος, αυθορμητισμός, κοινωνικό περιβάλλον.

3.1.2 Το σώμα που επαναπροσδιορίζει την πόλη.

34

3.2. Η Ενέργεια της Ρήξης

36 37

3.2.1 Εκρηκτική, ασύμμετρη, μη ιεραρχική κίνηση.

3.2.2 Από τη φόρμα στη ροή - από τον κανόνα στην ελευθερία.

3.3. Αναλογίες με τον Αποδομητισμό και τον Μεταμοντερνισμό 3.3.1 Gehry, Hadid, Koolhaas: αρχιτεκτονική της ασυμμετρίας και του γεγονότος.

3.3.2 Το breakdance ως “χωρική χειρονομία” που δημιουργεί δομή μέσα από την κίνηση.

Κεφάλαιο 4: Σύγκριση και Σύνθεση

37 38 40 40 43 44

4.1. Δύο Αντιλήψεις του Χώρου

44

4.1.1 Ο “πειθαρχημένος” χώρος του μπαλέτου και ο “δυναμικός” χώρος του breakdance.

4.1.2 Οριζόντιες και κάθετες εντάσεις, βάρος και ανάταση.

44

4.2. Το Σώμα ως Παραγωγός Χώρου

45 47

4.2.1 Από το σώμα που κατοικεί στον χώρο στο σώμα που τον δημιουργεί.47 4.2.2 Η έννοια του “εφήμερου” χώρου στον χορό.

48

4.3. Η Αρχιτεκτονική ως Χορευτική Πράξη

49

4.3.1 Κίνηση, ρυθμός, αναλογία, ροή και ισορροπία ως κοινά στοιχεία.

4.3.2 Ο αρχιτέκτονας ως “χορογράφος του χώρου”.

49

Συμπεράσματα

50 51

Επαναδιατύπωση της σχέσης χώρου, σώματος και μορφής. Το μπαλέτο και το breakdance ως δύο άκρα ενός ενιαίου φάσματος: από την τάξη στην ελευθερία. Η αρχιτεκτονική ως τέχνη που δεν αφορά μόνο τη μορφή, αλλά και την κίνηση, τη βιωμένη εμπειρία και τη συμμετοχή.

Βιβλιογραφία Κατάλογος Εικόνων

51 52 53 54 56

7

Περίληψη Η παρούσα εργασία εξετάζει τη σχέση μεταξύ χορού και αρχιτεκτονικής, εστιάζοντας στη σύγκριση δύο αντιθετικών μορφών κίνησης: του κλασικού μπαλέτου και του breakdance. Ο χορός, όπως και η αρχιτεκτονική, αποτελεί τέχνη του χώρου, μέσα από το σώμα, τον ρυθμό και την κίνηση, παράγεται ή επαναπροσδιορίζεται ο χώρος γύρω μας. Το μπαλέτο, ως κλασική μορφή χορού, ενσαρκώνει τις αρχές της κλασικής αρχιτεκτονικής: συμμετρία, ισορροπία, γεωμετρία και ιεραρχία. Ο χώρος του είναι αυστηρά δομημένος, με σαφή όρια και καθορισμένες κατευθύνσεις κίνησης. Κάθε χειρονομία υπακούει σε χωρικούς κανόνες, όπως οι κίονες σε έναν ναό. Η κάθετη στάση, η ισορροπία και η τάση προς το ιδεώδες παραπέμπουν σε αρχιτεκτονική του μέτρου. Αντίθετα, το breakdance γεννιέται στον ανοιχτό, απρόβλεπτο χώρο της πόλης, όπως πεζοδρόμια και πλατείες, όπου η αρχιτεκτονική γίνεται ζωντανό πεδίο δράσης. Εδώ, ο χορευτής επαναπροσδιορίζει τα όριά του με κάθε περιστροφή ή πτώση. Το breakdance με τις εκρηκτικές και ασύμμετρες κινήσεις του, θυμίζουν αποδομητική αρχιτεκτονική. Εκεί όπου το μπαλέτο επιδιώκει το μέτρο, το breakdance αποθεώνει την ενέργεια της στιγμής και την ελευθερία του σώματος να παράγει χώρο και νόημα. Μέσα από αυτή τη σύγκριση, η εργασία αναδεικνύει πώς το σώμα λειτουργεί ως “αρχιτέκτονας του χώρου”, άλλοτε πειθαρχημένο και άλλοτε ελεύθερο, και πώς οι διαφορετικές μορφές χορού αντανακλούν αντιλήψεις για τον χώρο.

Λέξεις-Κλειδιά Αρχιτεκτονική, Χορός, Χώρος, Κίνηση, Σώμα, Χορογραφία, Δομή, Βιωμένος Χώρος, Παραγωγή Του Χώρου, Ενσώματη Εμπειρία, Αντίληψη, Ρυθμός, Μορφή, Κλίμακα, Αναλογία, Συμμετρία, Αρμονία, Ισορροπία, Μπαλέτο, Πειθαρχία, Ιεραρχία, Γεωμετρία, Τεχνική, Εκπαίδευση, Αισθητική, Σχεδιασμένος Χώρος, Ανθρωποκεντρικός Σχεδιασμός, Μπρέικ Ντανς, Αστικός Χώρος, Δρόμος, Κοινωνική Παραγωγή Του Χώρου, Ρήξη, Αποϊεράρχηση, Ρευστότητα, Ασύμμετρη Αρχιτεκτονική, Αυθορμητισμός, Αυθεντικότητα, Ελευθερία, Εκφραστικότητα, Ενσώματη Αυτονομία, Πολυκεντρική Οργάνωση, Ριζωματική Κίνηση, Εκρηκτικότητα, Κινητική Ροή, Χωροχρονικότητα, Εφήμερος Χώρος, Αλληλεπίδραση, Συμμετοχή, Ενεργοποίηση, Σωματική Αλληλεπίδραση, Αισθήσεις, Αισθητηριακή Αντίληψη, Χωρικότητα, Χωρική Κατασκευή, Μετασχηματισμός, Βιωματικότητα, Κινητικότητα, Οργάνωση, Αλληλουχία, Δραματουργία, Προοπτική, Σκηνή, Θεατής, Συνοχή, Ενότητα, Εμπειρία Χρήστη, Μνήμη, Ιστορία, Εφημερότητα

8

Abstract This paper explores the relationship between dance and architecture, focusing on a comparison between two contrasting forms of movement: classical ballet and breakdance. Dance, like architecture, is an art of space; through the body, rhythm, and movement, space is produced or redefined around us. Ballet, as a classical dance form, embodies the principles of classical architecture: symmetry, balance, geometry, and hierarchy. Its space is strictly structured, with clear boundaries and predetermined directions of movement. Every gesture follows spatial rules, much like columns in a temple. The upright posture, balance, and pursuit of an ideal evoke an architecture of measure and proportion. In contrast, breakdance emerges in the open, unpredictable space of the city—on sidewalks and in public squares—where architecture becomes a living field of action. Here, the dancer redefines their limits with every spin or fall. With its explosive and asymmetrical movements, breakdance recalls deconstructivist architecture. Where ballet seeks order and measure, breakdance celebrates the energy of the moment and the freedom of the body to generate space and meaning. Through this comparison, the paper highlights how the body functions as an “architect of space,” at times disciplined and at others free, and how different forms of dance reflect different perceptions of space.

Key-Words Architecture, Dance, Space, Movement, Body, Choreography, Structure, Lived Space, Production of Space, Embodied Experience, Perception, Rhythm, Form, Scale, Proportion, Symmetry, Harmony, Balance, Ballet, Discipline, Hierarchy, Geometry, Technique, Training, Aesthetics, Designed Space, Human-Centered Design, Breakdance, Urban Space, Cypher, Street, Social Production of Space, Rupture, De-hierarchization, Fluidity, Asymmetrical Architecture, Spontaneity, Authenticity, Freedom, Expressivity, Embodied Autonomy, Polycentric Organization, Rhizomatic Movement, Explosiveness, Kinetic Flow, Spatiotemporality, Event Space, Ephemeral Space, Interaction, Participation, Activation, Physical Interaction, Senses, Sensory Perception, Spatiality, Spatial Construction, Transformation, Experientiality, Mobility, Organization, Sequence, Dramaturgy, Perspective, Stage, Spectator, Coherence, Unity, User Experience, Memory, History, Ephemerality

9

Εισαγωγή 1. Αντικείμενο και Σκοπός της Έρευνας Σχέση χορού και αρχιτεκτονικής ως τέχνες του χώρου. Χώρος / Κίνηση / Σώμα / Αρχιτεκτονική / Χορός

Ο χορός και η αρχιτεκτονική είναι δύο επιστημονικά κι εκφραστικά πεδία που μελετούν και εκλογικεύουν την κίνηση του ανθρώπου στο χώρο. Πρόκειται για δύο πεδία που ξεφεύγουν από τη σφαίρα της αναγκαιότητας και λειτουργικότητας και διευρύνουν την εποπτεία και τα μέσα τους, την υπέρβαση των ορίων και παραδοχών. Ξεκινώντας από το μπαλέτο, ως κλασική και θεατρική μορφή χορού, ενσαρκώνει τις αρχές της κλασικής αρχιτεκτονικής, όπως είναι η συμμετρία, η ισορροπία, η γεωμετρία και η ιεραρχία. Η σκηνή λειτουργεί ως αρχιτεκτονικό πλαίσιο μέσα στο οποίο το σώμα πειθαρχεί, οργανώνεται και εκτελεί την κίνηση σύμφωνα με μαθηματικές αναλογίες και αρμονικές συνθέσεις. Κάθε χειρονομία και κάθε στάση του χορευτή υπακούει σε έναν χωρικό κανόνα, όπως οι κίονες και οι άξονες σε έναν ναό της κλασικής αρχιτεκτονικής. Η κάθετη στάση του σώματος, η αίσθηση της ισορροπίας και της ελαφρότητας και η τάση προς το ιδεώδες παραπέμπουν σε μια αρχιτεκτονική του μέτρου, έναν χώρο όπου η αρμονία δεν προκύπτει από τον αυθορμητισμό, αλλά από την πειθαρχημένη συνύπαρξη του σώματος και της δομής. Σε αντίθεση με την αυστηρά οριοθετημένη σκηνή του μπαλέτου, το breakdance γεννιέται μέσα στον ανοιχτό, απρόβλεπτο χώρο της πόλης όπως, στα πεζοδρόμια, στις πλατείες, στα υπόγεια, στα μέρη όπου η αρχιτεκτονική παύει να είναι διακοσμητικό στοιχείο και γίνεται ζωντανό πεδίο δράσης. Εδώ, ο χώρος δεν προϋπάρχει ως σκηνή αλλά κατακτάται. Ο χορευτής δεν υπακούει σε κανόνες αφού το breakdance εκφράζει μια αρχιτεκτονική ρήξης και κίνησης, μια χωρική εμπειρία όπου η ενέργεια του σώματος παραμορφώνει και ανασχηματίζει τον αστικό ιστό. Οι κινήσεις του, εκρηκτικές και ασύμμετρες, θυμίζουν τις μορφές της αποδομητικής αρχιτεκτονικής όπου υπάρχουν καμπύλες, θραύσματα, απρόβλεπτες συνδέσεις. Εκεί όπου το μπαλέτο επιδιώκει την τελειότητα του μέτρου, το breakdance αποθεώνει την ενέργεια του συμβάντος, τη δυναμική της στιγμής και την ελευθερία του σώματος να παράγει χώρο, ρυθμό και νόημα μέσα από την ίδια του την παρουσία. Μέσα από αυτή τη σύγκριση, η εργασία επιχειρεί να αναδείξει πώς το σώμα λειτουργεί ως “αρχιτέκτονας του χώρου”, άλλοτε πειθαρχημένο, άλλοτε ελεύθερο, και πώς οι διαφορετικές μορφές χορού αντανακλούν διαφορετικές αντιλήψεις για τον χώρο, την πόλη και την κοινωνία.

10

Μπαλέτο και breakdance. Μπαλέτο / Breakdance / Σώμα / Χώρος / Κίνηση / Ιστορία / Αρχιτεκτονική Σύμφωνα με την ιστορική ανάλυση του Baila.gr, η προέλευση του μπαλέτου εντοπίζεται στην Ιταλία της Αναγέννησης, όπου λειτουργούσε ως μορφή ψυχαγωγίας για τις αριστοκρατικές αυλές. Στην συνέχεια, τον 17ο αιώνα το μπαλέτο αναπτύχθηκε ως μια μορφή τέχνης στη Γαλλία όσο βασίλευε ο Λουδοβίκος XIV, ο οποίος ήταν παθιασμένος με τον χορό (Papavassiliou, 2025). Το μπαλέτο χαρακτηρίζεται από αυστηρή γεωμετρία κινήσεων, συμμετρία, τεχνική και έντονη καθαρότητα θέσεων, στοιχεία που προέρχονται από τη μακρά ιστορική εξέλιξη του είδους (Baila.gr, n.d.). Επιπλέον, η ενδυματολογία του, όπως το tutu1 και τα κορμάκια, εξελίχθηκε παράλληλα με τις τεχνικές απαιτήσεις, ενισχύοντας την αισθητική του καθαρού, οργανωμένου σώματος στον χώρο (Papavassiliou, 2025). Όλα αυτά συνδέουν το μπαλέτο με την αρχιτεκτονική μέσω της αυστηρής χωρικής οργάνωσης, της γεωμετρίας και της σχέσης του σώματος με τον περιβάλλοντα χώρο.

Εικόνα 1: The Nutcracker tutu: Αποτελείται από μια κοντή, άκαμπτη φούστα που στηρίζεται από στρώματα κρινολίνου ή τούλι που αποκάλυπταν το ακροβατικό πόδι, σε συνδυασμό με ένα φαρδύ κάλυμμα που χρησίμευε για τη διατήρηση της σεμνότητας.

1

11

Το μπρέικντανς εμφανίστηκε τη δεκαετία του 1970 στο Μπρονξ της Νέας Υόρκης με ιδρυτές Αφροαμερικανούς και Λατινοαμερικάνους νέους, που το χρησιμοποιούσαν ως μέσο κοινωνικής έκφρασης και δημιουργικής εκτόνωσης (Breakdance.es, n.d.). Το όνομά του το πήρε από τον DJ Kool Herc, ο οποίος επιμήκυνε τα «breaks»2 στα τραγούδια ώστε οι χορευτές να έχουν στην διάθεσή τους περισσότερο χρόνο να εκτελούν τις χορευτικές τους κινήσεις (Red Bull, n.d.). Το breakdance είναι ένας συνδυασμός από toprock, downrock, freezes και power moves, με έντονες επιρροές από πολεμικές τέχνες, όπως η capoeira (Encyclopaedia Britannica, n.d.). Παράλληλα είχε κοινωνικό σκοπό, αφού battles και cyphers λειτουργούσαν ως μια μορφή έκφρασης που επέτρεπε στους νέους να διοχετεύουν την ενέργειά τους μέσω του χορού, αφήνοντας για μια στιγμή τις φτωχογειτονιές στις οποίες ζούσαν, όπου κυριαρχούσαν οι συμμορίες (Breakdance.es, n.d.). Ενώ διαμόρφωναν μια ιδιαίτερη χωρική δυναμική, όπου ο χορευτής αλληλεπιδρά με τον χώρο σε πολλαπλά επίπεδα, όπως τον κάθετο και οριζόντιο άξονα και το δάπεδο (Breakdance.es, n.d.). Σήμερα αποτελεί διεθνώς αναγνωρισμένη μορφή τέχνης και έχει ενταχθεί ακόμη και στο Ολυμπιακό πρόγραμμα (Red Bull, n.d.).

Εικόνα 2: breakdancers on a stoop sidewalk. breaks:το break είναι ένα κομμάτι του τραγουδιού όπου οι υπόλοιποι ήχοι υποχωρούν και μένει μόνο η ρυθμική βάση, συνήθως ντραμς και μπάσο.

2

12

2. Μεθοδολογία και Θεωρητικό Πλαίσιο Lefebvre: παραγωγή του χώρου Παραγωγή του χώρου / Βιωμένος χώρος / Σώμα / Κοινωνικές πρακτικές

Σύμφωνα με την γενικότερη θέση του Lefebvre (1991/1974) η έννοια της παραγωγής του χώρου, δεν είναι απλώς ένα ουδέτερο σκηνικό ή πλαίσιο αλλά διαμορφώνεται μέσα από τις ανθρώπινες πρακτικές, τις πολιτισμικές σχέσεις και τις οικονομικές διαδικασίες. Ο Lefebvre διακρίνει τρεις διαστάσεις του χώρου: τον θεωρούμενο χώρο, που σχετίζεται με την καθημερινή εμπειρία και αντίληψη του χώρου, τον σχεδιασμένο χώρο, που αντιπροσωπεύει τον χώρο όπως τον σχεδιάζουν και τον αντιλαμβάνονται οι επιστήμονες και οι αρχιτέκτονες και τον βιωμένο χώρο (Lefebvre, 1991/1974; Soja, 1996). Με αυτό τον τρόπο το σώμα και οι κινήσεις του κάθε ανθρώπου αποκτούν κεντρικό ρόλο, αφού οι αλληλεπιδράσεις του με τον χώρο και οι καθημερινές δραστηριότητες και συνήθειες συμβάλλουν στη δημιουργία και νοηματοδότηση του χώρου, επηρεάζοντας τόσο τη φυσική όσο και την κοινωνική του διάσταση (Harvey, 2006).

Εικόνα 3: Η τριαδική σύλληψη του χώρου κατά Lefebvre.

13

Merleau-Ponty: ενσώματη εμπειρία Σώμα / Χώρος / Αντίληψη / Εμπειρία

Ο Merleau-Ponty (2012) υποστηρίζει ότι η εμπειρία και η αντίληψη του χώρου δεν είναι απλώς νοητικές ή οπτικές διαδικασίες. Αντίθετα, το σώμα του παρατηρητή είναι κεντρικό στη διαμόρφωση της χωρικής εμπειρίας. Κινούμενοι μέσα στον χώρο, οι άνθρωποι αναπτύσσουν μια αισθανόμενη διάσταση της αντίληψης, όπου η σημασία των στοιχείων του χώρου καθορίζεται από την προσωπική και συναισθηματική τους αλληλεπίδραση με αυτόν. Το σώμα λειτουργεί ως «μέτρο των πραγμάτων», επιτρέποντας τόσο την καταγραφή του αισθητού όσο και τη νοηματοδότηση του χώρου, καθιστώντας τον βιώσιμο και προσωπικά οικείο για κάθε άτομο (Merleau-Ponty, 2012). Με άλλα λόγια, ο χώρος δεν υπάρχει ανεξάρτητα από το σώμα, η χωρική εμπειρία είναι συνυφασμένη με την ίδια την παρουσία του σώματος στον κόσμο.

Juhani Pallasmaa Σώμα / Εμπειρία / Μνήμη / Χώρος / Σωματική αλληλεπίδραση

Ο Pallasmaa (2009, 2022) επισημαίνει ότι η ικανότητα του μυαλού να συγκρατεί και να ανακαλεί πληροφορίες συνδέεται άμεσα με το σώμα και τις εμπειρίες που αυτό έχει βιώσει. Κάθε μέρος ή αντικείμενο γίνεται μοναδικό στη μνήμη μας όχι μόνο λόγω των ιδιοτήτων του, αλλά και γιατί η σωματική μας αλληλεπίδραση δημιουργεί νοητικές συνδέσεις. Παράλληλα, όπως υποστηρίζει ο Edward Casey (αναφερόμενος από τον Pallasmaa, 2022), η διαδικασία της μνήμης βασίζεται στη σωματική μνήμη, το σώμα δεν είναι απλώς φυσική οντότητα, αλλά φορέας μνήμης, ονείρων και εμπειριών που συνδέονται με το παρελθόν και το μέλλον. Μέσα από αυτή τη σωματική εμπειρία ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται και κατανοεί τον κόσμο, καθώς ο χώρος και το σώμα αλληλεπιδρούν αδιάκοπα. Από όλα τα παραπάνω προκύπτει ότι ένα σημαντικό στοιχείο που λείπει από τις σύγχρονες κατοικίες είναι η έντονη διάδραση μεταξύ σώματος, φαντασίας και περιβάλλοντος.

14

Συγκριτική προσέγγιση μεταξύ μορφής, κίνησης και αρχιτεκτονικής αντίληψης. Μορφή / Κίνηση / Αρχιτεκτονική/ Εμπειρία / Ενσώματη αντίληψη Η σύγκριση μεταξύ μορφής, κίνησης και αρχιτεκτονικής αντίληψης μπορεί να εξεταστεί μέσα από μια φαινομενολογική και ενσώματη εμπειρία. Ξεκινώντας από την αρχιτεκτονική, η οποία, δεν είναι απλώς μία στατική δομή, αλλά κάτι παραπάνω. Η μορφή της εναρμονίζεται με το σώμα και νοηματοδοτείται μέσω των κινήσεων του στον χώρο (Pallasmaa, 2005). Αντίστοιχα, όπως τονίζει και ο Merleau-Ponty (2002/1945) ανάλογα το σώμα του κάθε ανθρώπου και η κάθε κίνηση που χαράζει αλληλεπιδρά διαφορετικά με τον χώρο που βρίσκεται. Με αυτό τον τρόπο, η μορφή μετατρέπεται σε βιωμένη εμπειρία. Τέλος, ο Laban (1966) υποστηρίζει ότι οι κινήσεις είναι αυτές που χαράζουν την διαδρομή και κατ΄επέκταση τον χώρο, με αποτέλεσμα να τον αναδιαμορφώνουν και να δημιουργούν νέες σχέσεις ανάμεσα σε σώμα και αρχιτεκτονική. Με βάση όλα τα παραπάνω, είναι εύκολο να αντιληφθεί κάποιος ότι η μορφή, η κίνηση και η αρχιτεκτονική αντίληψη συνδέονται δυναμικά, καθώς η εμπειρία του χώρου φαίνεται να προκύπτει όχι μόνο από την οπτική ανάλυση αλλά και από την ενσώματη εμπειρία του ατόμου με τον περιβάλλοντα χώρο.

Εικόνα 4: Movement Diagram

15

Κεφάλαιο 1: Ο Χορός ως Αρχιτεκτονική του Σώματος 1.1 Το Σώμα ως Εργαλείο Χωρικής Έκφρασης 1.1.1 Το σώμα ως φορέας και μέτρο του χώρου. Σώμα / Χώρος / Κίνηση / Μέτρο / Συμμετρία / Αναλογία / Κλίμακα Όπως προανέφερα, το σώμα δεν «κατοικεί» απλά στον χώρο αλλά ενεργά τον παράγει. Οι κινήσεις του διαγράφουν μονοπάτια και όγκους στον χώρο. Με αυτό τον τρόπο το σώμα δημιουργεί χώρο μέσω των κινήσεών του και δεν τον καταναλώνει παθητικά. Ο χώρος υπάρχει επειδή το σώμα τον βιώνει και τον αποκαλύπτει στον εαυτό του μέσω της κίνησης (Merleau-Ponty, 2002/1945). Επιπλέον, ήδη από τα παλιά χρόνια υπήρχε η ιδέα ότι το ανθρώπινο σώμα αποτελεί πρωταρχικό μέτρο του χώρου. Όπως ξέρουμε από τον Βιτρούβιο3, το σώμα θεωρείται πρότυπο συμμετρίας, αναλογίας και κλίμακας, και με βάση αυτό πρέπει να βασίζεται ο σχεδιασμός των κτιρίων (Vitruvius, 1999/π.Χ. 15). Πάνω σε αυτή τη θεωρία σχετίζεται και το Modulor του Le Corbusier, το οποίο αναφέρει ότι το ύψος, ο βηματισμός και οι κινήσεις του ανθρώπου λειτουργούν ως μαθηματικο σύστημα μέτρησης του χώρου (Le Corbusier, 1954). Συνεπώς, το σώμα δεν λειτουργεί σαν εργαλείο αναλογίας, αλλά σαν το βασικό μέσο μέσω του οποίου ο χώρος αποκτά νόημα και κλίμακα.

Βιτρούβιος: Ρωμαίος αρχιτέκτονας και μηχανικός που γεννήθηκε περίπου το 80–70 π.Χ. και είναι γνωστός κυρίως για το έργο του De Architectura, στο οποίο συνδέει την αρχιτεκτονική με τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος.

3

16

Εικόνα 5: Vitruvian Man

17

1.1.2 Κίνηση, ρυθμός και ισορροπία ως αρχιτεκτονικές αρχές. Κίνηση / Ρυθμός / Ισορροπία / Χώρος / Αισθητική Εμπειρία

Η κίνηση, ο ρυθμός και η ισορροπία αποτελούν θεμελιώδεις αρχιτεκτονικές αρχές που διαμορφώνουν τόσο τη λειτουργικότητα όσο και την αισθητική εμπειρία του χώρου. Η κίνηση καθοδηγείται από τη διάταξη του χώρου, όπως οι διάδρομοι, οι σκάλες και οι ανοιχτοί χώροι, και λειτουργεί ως μέσο αντίληψης της χωρικής δομής (Tschumi, 1996). Ο ρυθμός αναπτύσσεται μέσω της επανάληψης αρχιτεκτονικών στοιχείων, όπως κιονοστοιχίες και ανοίγματα, που σχετίζονται με τον φυσικό βηματισμό και τη σωματική εμπειρία των χρηστών (Vitruvius, 1999; Wittkower, 1949). Η ισορροπία, τόσο συμμετρική όσο και δυναμική, επηρεάζει την αντίληψη του χώρου, καθώς η σχέση μάζας και κενού, φωτός και σκιάς, συμβάλλει στην αίσθηση ασφάλειας, άνεσης και λειτουργικότητας (Pallasmaa, 2005). Επιπλέον, η κινητική εμπειρία των χρηστών συνδέεται με την αισθητική ισορροπία, καθώς οι κινούμενοι χώροι δημιουργούν ενέργεια και ροή, ενώ οι στατικοί προσφέρουν γαλήνη (Merleau-Ponty, 2012). Τέλος, ο ρυθμός και η ισορροπία αντανακλούν ιστορικές και πολιτισμικές αντιλήψεις για αρμονία και τάξη, όπως καταδεικνύεται σε έργα του Le Corbusier (1954).

Εικόνα 6: Η κίνηση του ανθρώπου μέσα στον ρυθμό της αρχιτεκτονικής.

18

1.2. Ο Χώρος ως Εμπειρία και όχι ως Αντικείμενο 1.2.1 Από τον “σχεδιασμένο” χώρο στον “βιωμένο” χώρο. Σχεδιασμένος χώρος / Βιωμένος χώρος / Σώμα / Κίνηση / Αλληλεπίδραση / Εμπειρία Η έννοια του χώρου στην αρχιτεκτονική διακρίνεται ανάμεσα στον «σχεδιασμένο» χώρο, όπως αυτός προβλέπεται από σχέδια, σχέδια δόμησης και γεωμετρικές αναλογίες, και στον «βιωμένο» χώρο, που αναδύεται μέσα από την εμπειρία και τη χρήση του από τους ανθρώπους (Tuan, 1977). Ο βιωμένος χώρος δεν περιορίζεται στα στατικά όρια ενός κτιρίου διαμορφώνεται από την κινητική, αισθητηριακή και κοινωνική αλληλεπίδραση των χρηστών με το περιβάλλον, καθιστώντας τον χώρο δυναμικό και υποκειμενικό (Merleau-Ponty, 2012; Pallasmaa, 2005). Η φαινομενολογική προσέγγιση υπογραμμίζει ότι η αντίληψη του χώρου είναι ενσώματη και εμπειρική το μέγεθος, η κλίμακα και η ατμόσφαιρα ενός χώρου γίνονται κατανοητά μέσω της παρουσίας και της κίνησης του σώματος μέσα σε αυτόν (Casey, 1993). Έτσι, η αρχιτεκτονική δεν περιορίζεται σε τεχνικά σχέδια ή δομικές αναλογίες η πραγματική αξία του χώρου αναδεικνύεται μέσα από την ανθρώπινη εμπειρία και την καθημερινή αλληλεπίδραση με αυτόν.

Εικόνα 7: Η σωματική κίνηση ως μέσο κατανόησης του χώρου και της αρχιτεκτονικής μορφής

19

1.2.2 Η συνάντηση του σώματος με την αρχιτεκτονική μορφή. Σώμα / Χώρος / Μορφή / Κίνηση / Αισθήσεις / Εμπειρία / Αλληλεπίδραση Η συνάντηση του σώματος με την αρχιτεκτονική μορφή αναδεικνύει τον χώρο όχι μόνο ως γεωμετρικό ή στατικό αντικείμενο, αλλά ως βιωμένη εμπειρία. Το σώμα βιώνει τις μορφές του χώρου μέσα από την κίνηση, την επαφή και τις αισθήσεις, αποκαλύπτοντας κλίμακες, όγκους και γραμμές που δεν μπορούν να γίνουν πλήρως αντιληπτά μόνο μέσω όρασης (Pallasmaa, 2005; Merleau-Ponty, 2012). Οι σωματικές κινήσεις μέσα σε έναν χώρο δημιουργούν διαδρομές και σχέσεις που αναδεικνύουν τη δυναμική της μορφής, καθιστώντας τον χώρο «κινούμενο» και συνεχώς εξελισσόμενο με τη χρήση του (Tschumi, 1996; Ingold, 2011). Επιπλέον, η αισθητική και η λειτουργική αντίληψη της μορφής εξαρτάται από την κινητική εμπλοκή: συμμετρικές ή ασύμμετρες δομές γίνονται κατανοητές και βιωμένες μόνο μέσω της παρουσίας του σώματος (Casey, 1993). Η εμπειρία αυτή δεν είναι ατομική διαμορφώνεται και κοινωνικά, καθώς η παρουσία άλλων χρηστών επηρεάζει τη διαδραστικότητα του χώρου και την αντίληψη των μορφών (Manning, 2009). Με αυτόν τον τρόπο, η αρχιτεκτονική μορφή αναδεικνύεται ως δυναμική και ενεργή, διαμορφωμένη από την κινητική και αισθητηριακή αλληλεπίδραση του σώματος με τον χώρο.

Εικόνα 8: Rethinking The Future

20

Κεφάλαιο 2: Το Μπαλέτο και η Κλασική Αντίληψη του Χώρου 2.1. Το Μπαλέτο ως Σύστημα Τάξης και Ισορροπίας 2.1.1 Συμμετρία, γεωμετρία, ιεραρχία και κανόνας. Μπαλέτο / Συμμετρία / Γεωμετρία / Κίνηση / Ιεραρχία / Τεχνική

Είναι γνωστό πως το κυριότερο χαρακτηριστικό του κλασικού μπαλέτου είναι η συμμετρία. Με βάση την νεύρο-αισθητική έρευνα που έχει ολοκληρωθεί από τους Orgs, Dombrowski και Haggard (2013) εντοπίζει ότι οι θεατές τείνουν να αξιολογούν με πιο θετικό τρόπο τις κινήσεις που συνθέτουν συμμετρικά σχήματα, καθώς αυτά ευθυγραμμίζονται με μηχανισμούς οπτικής επεξεργασίας, ενισχύοντας την αντίληψη της τάξης και της αρμονίας. Συνεπώς, η συμμετρία στο μπαλέτο, είτε σε κινήσεις είτε σε ομαδικές διατάξεις δημιουργεί ένα σταθερό οπτικό πεδίο που αποτελεί θεμέλιο της κλασικής αισθητικής. Παράλληλα, η γεωμετρία του χώρου λειτουργεί συμπληρωματικά με την συμμετρία.

Εικόνα 9: Diagram for Gesture Dance

21

Ο Laban μέσω της θεωρίας Space Harmony (Choreutics) περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο η κίνηση θεμελιώνεται σύμφωνα με γεωμετρικές δομές όπως, άξονες, επίπεδα, και πολυεδρικά μοτίβα τα οποία υπό βοηθούν το σώμα να κινείται στον χώρο με ακρίβεια και τελειότητα (Laban, 1974/1966). Αυτή η γεωμετρική οργάνωση δεν διαμορφώνει μόνο τις διαδρομές των χορευτών, αλλά και την συνολική αρχιτεκτονική μιας χορογραφίας. Αναπόσπαστο κομμάτι του μπαλέτου αποτελεί και η Ιεραρχία. Όπως παρουσιάζει το Pittsburgh Ballet theater οι χορευτές κατατάσσονται σε κατηγορίες που καθορίζουν τον ρόλο, την κοινωνική θέση και το ερμηνευτικό βάρος κάθε χορευτή, μερικές από αυτές είναι: corps de ballet4, soloist5 και principals6. Στη συνέχεια, ο κανόνας φανερώνεται μέσω της τεχνικής που διαμορφώνει την εκπαίδευση των χορευτών. Η σχολή Vaganova, για παράδειγμα, όπως αναλύει η Ανθή (2020), θεμελιώνει ένα αυστηρά δομημένο σύστημα εκγύμνασης που καθορίζει στάσεις, βάσεις στήριξης και προοδευτικές δεξιότητες. Οι κανόνες αυτοί εξασφαλίζουν τη συνέχεια, την ομοιογένεια και την πειθαρχία που χαρακτηρίζουν το μπαλέτο ως τέχνη δομημένης ισορροπίας.

Εικόνα 10: Η ανθρώπινη κίνηση ως γεωμετρικός ρυθμός και αναλογία corps de ballet: Ομάδα των χορευτών που χορεύουν μαζί στο παρασκήνιο, δημιουργώντας σύνολα και συμπληρώνοντας τη σκηνική σύνθεση.

5 soloist: Ο χορευτής που εκτελεί ξεχωριστά κομμάτια ή σόλο, ξεχωρίζοντας από το corps de ballet.

6 principals: Ο κορυφαίος χορευτής της εταιρείας, που αναλαμβάνει τους κύριους ρόλους και πρωταγωνιστεί στις παραστάσεις.

4

22

23

Εικόνα 11: Το σώμα ως μέτρο ισορροπίας και κατεύθυνσης στον χώρο.

2.1.2 Η πειθαρχία του σώματος και η αναζήτηση του ιδεώδους. Σώμα / Πειθαρχία / Τεχνική / Συμμετρία / Ιδεώδες

Ακόμη μία θεμελιώδη αρχή του κλασικού μπαλέτου είναι η πειθαρχία του σώματος, όπου οι χορευτές εκπαιδεύονται για να διαμορφώσουν ένα συγκεκριμένο ιδεώδες σωμα. Η Ritenburg (2010) τονίζει ότι το ιδανικό σώμα για το μπαλέτο δεν είναι εκ του φυσικού, αλλά είναι ένα κατασκεύασμα κοινωνικών και πολιτιστικών στερεοτύπων, που για να επιτευχθεί απαιτεί: αυστηρή εξάσκηση, συνεχή διορθωση και υποταγή του σώματος σε ένα σύνολο κανόνων και προσδοκιών.Η πειθαρχία επιτυγχάνεται μέσω της καθημερινής προπόνησης μαθαίνοντας στο σώμα να κινείται σύμφωνα με τις απαιτήσεις για σωστή τεχνική, εντάσσοντας στάσεις, ευθυγραμμίσεις και μορφές που θεωρούνται αισθητικά ιδανικές. Στο βιβλίο The code of Terpsichore περιγράφεται το σώμα του χορευτή ως γεωμετρικό και μηχανικό σύστημα, του οποίου θα πρέπει κάθε γραμμή, άξονας και σημείο ισορροπίας να ελέγχεται με μεγάλη ακρίβεια. Έτσι, το μπαλέτο είναι μία τέχνη που η ομορφιά του ταυτίζεται με την καθαρότητα και την απόλυτη συμμετρία του σώματος. Ωστόσο, με βάση έρευνα που έχει ολοκληρωθεί σε νέους χορευτές δείχνει ότι το ιδεώδες σώμα τελικά επηρεάζεται και από τα φυσικά χαρακτηριστικά, όπως λεπτοί μύες, μακριά άκρα και συμμετρικές αναλογίες. Όλες αυτές οι αντιλήψεις επηρεάζουν από νωρίς τους χορευτές, καθώς ενσωματώνονται στην εκπαίδευσή τους. Ενώ οι δάσκαλοι τους έχουν καθοριστικό ρόλο στην καλλιέργεια αυτών των ενσωματωμένων αξιών διαμορφώνοντας όχι μόνο την τεχνική αλλά και την ταυτότητα του χορευτή.

Εικόνα 12: Η ισορροπία γεννιέται όταν μοιράζεται.

24

Εικόνα 13: The Code of Terpsichore

25

2.2. Η Σκηνή ως Αρχιτεκτονικός Χώρος 2.2.1 Οριοθέτηση, προοπτική, κατακόρυφες και οριζόντιες γραμμές. Σκηνή / Προοπτική / Γραμμές / Αντίληψη χώρου / Θεατής

Με τον όρο σκηνή ορίζουμε τον χώρο που διαδραματίζεται μια παράσταση, και σε σχέση με το κοινό έχει συγκεκριμένα αρχιτεκτονικά και λειτουργικά όρια, ώστε οι κινήσεις των χορευτών αλλά και οι διαδρομές του κοινού να μην συγκλίνουν (Wikipedia contributors, n.d.; Τσάρας, 2012). Μια σκηνή δεν μπορεί να είναι ανεξάρτητη οντότητα αλλά τμήμα της συνολικής αρχιτεκτονικής κατασκευής (VWArtclub, n.d.). Για να γίνει πιο εύκολη η αντίληψη του χώρου στην σκηνή τόσο για τους χορευτές όσο και για τους θεατές, χρησιμοποιούμε την προοπτική. Ο τρισδιάστατος χώρος οργανώνεται σε σχέση με την θέαση, επιτρέποντας έτσι να οριστούν οπτικές γραμμές (City Tech OpenLab, n.d.). Όσον αφορά την αντίληψη του βάθους και της κατεύθυνσης εφαρμόζουμε την χρήση του σημείου εξαφάνισης. Παράλληλα, με την χρήση κάθετων γραμμών δίνεται έμφαση στο ύψος και στην μεγαλοπρέπεια, ενώ με τη χρήση οριζόντιων γραμμών προσδίδεται μια αίσθηση σταθερότητας, ηρεμίας και βάσης στον χώρο. Επομένως, οι γραμμές οργανώνουν τον χώρο και συνθέτουν επιφάνειες και όγκους (VWArtclub, n.d.). Πολύ σημαντικό ρόλο έχει και η θέση του θεατή αφού η σκηνή λειτουργεί σαν καμβάς και η οργανωμένη χρήση γραμμών προκαλεί οπτική συνέχεια, κατεύθυνση ή διακοπή, επηρεάζοντας τον τρόπο που ο θεατής αντιλαμβάνεται τον χώρο της παράστασης. (Τσάρας, 2012; ResearchGate, n.d.).

Εικόνα 14: Oskar Schlemmer, drawing of the abstract stage.

26

27

Εικόνα 15: Όταν το σώμα γίνεται σημείο αναφοράς και η κίνηση αποκτά κατεύθυνση.

2.2.2 Ο σχεδιασμένος χώρος ως φορέας αρμονίας Αρμονία / Ενότητα / Συνοχή / Εμπειρία χρήστη

Αρμονία στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό σημαίνει ότι τα στοιχεία του χώρου, δηλαδή η μορφή, η διάταξη του και τα υλικά συνδυάζονται με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργήσουν ένα ενιαίο, ολοκληρωμένο και ευχάριστο σύνολο (Architects Blog, n.d.; ArchiMash, n.d.). Η ενότητα και η αρμονία είναι δύο από τις βασικές αρχές σύνθεσης σε αρχιτεκτονικά έργα, αφού όλα τα μέρη πρέπει να σχετίζονται μεταξύ τους αλλά και με το σύνολο, ώστε να επιτευχθεί μια λογική συνοχή και λειτουργική συνέχεια (Rethinking The Future, n.d.; StudySmarter UK, n.d.). Επιπλέον, όταν σε ένα χώρο υπάρχει αρμονία επηρεάζεται άμεσα η αντίληψη και η εμπειρία του χρήστη, καθώς ένα αρμονικά σχεδιασμένο περιβάλλον προκαλεί: ηρεμία, ισορροπία και ευχέρεια στην κίνηση (GreekArchitects.gr, n.d.; Salingaros, 2019). Ένας χώρος που χαρακτηρίζεται από αρμονία διακατέχεται από συντονισμένη διάταξη των στοιχείων του, το μέγεθος, η αναλογία, το φως, το χρώμα και οι υφές συνεργάζονται ώστε να ενισχύσουν την αίσθηση συνοχής (Rethinking The Future, n.d.). Η αρμονία αντιμετωπιζόταν από την κλασική αρχιτεκτονική ως γεωμετρικό και φιλοσοφικό ιδεώδες που αποτυπωνόταν σε κανόνες και αναλογίες. Σύγχρονοι θεωρητικοί έχουν τοποθετηθεί επί του θέματος και εντοπίζουν την αρμονία ως συνδυασμό δομικής συνοχής και ανθρώπινης εμπειρίας (Architects Blog, n.d.; StudySmarter UK, n.d.). Ωστόσο, η αρμονία δεν είναι μόνο αισθητική, στο σχεδιασμένο χώρο επιτρέπει την καλύτερη λειτουργικότητα αφού οι χρήστες κατανοούν πιο εύκολα πώς να χρησιμοποιούν τον χώρο. Μέσα από την αρμονία, ο χώρος μπορεί να θεωρηθεί ως συνολική εμπειρία, όπου το αισθητικό, το λειτουργικό και το ψυχολογικό στοιχείο συνδέονται (Wikipedia contributors, n.d.; Salingaros, 2019).

28

Εικόνα 16: Η κίνηση του σώματος μέσα από γεωμετρικά σχήματα.

29

2.3. Αναλογίες με την Κλασική και Μοντέρνα Αρχιτεκτονική 2.3.1 Palladio, Le Corbusier, ο “κανόνας του μέτρου”. Αναλογίες / Συμμετρία / Αρμονία / Ανθρωποκεντρικός σχεδιασμός Ο Andrea Palladio (1508-1580) επανέφερε στην πράξη τις κλασικές αναλογίες ως συστηματικό αρχιτεκτονικό κανόνα της αναγεννησιακής αρχιτεκτονικής. Στο έργο του i quattro dell’architecttura (Palladio, 1570) περιέχει κανόνες για την σύνθεση και αναλογίες κτιρίων, αλλά και αναλογίες των χώρων, των ανοιγμάτων και των στοιχείων όπως η διάταξη και το ύψος στηλών. Όλα αυτά εφαρμόζουν αρμονικές αναλογίες που ακολουθούν μαθηματικές σειρές και συμμετρίες αντιλαμβανόμενες ως «ο κανόνας του μέτρου». Η χρήση της συμμετρίας και κλασικών γεωμετρικών σχημάτων όπως είναι το τετράγωνο, ο κύκλος και οι αναλογίες 1:1, 2:3 αποτέλεσε εργαλείο για την επίτευξη οπτικής ισορροπίας και αναλογικής συνοχής (Palladio, 1570). Η παράδοση του Palladio επηρέασε ολόκληρο τον δυτικό αρχιτεκτονικό σχεδιασμό ειδικά μέσα από τις μετέπειτα αναβιώσεις και την γνώση της κλασικής αναλογίας ως μέτρο. Παράλληλα, ο Le Corbusier ανέπτυξε το Modulor, ένα ανθρωπομετρικό σύστημα ρολογιών βασισμένο στο ύψος του ανθρώπου και την χρυσή τομή. Ουσιαστικά, το Modulor ενσωματώνει τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος για να καθορίσει τις διαστάσεις των χωρών και στοιχείων με στόχο να ενώσει την ανθρώπινη κλίμακα με καθολικά αισθητικά πρότυπα (Corbusier, 1923; Corbusier, 1950/1955). Πρόκειται για μια προσπάθεια συστηματικής μέτρησης ώστε να προσεγγίσει την αρμονία σε κτίρια και αντικείμενα σχεδιασμού κυρίως κατά τον 20ό αιώνα. Η προσέγγιση αυτή συνδέεται άμεσα με την αντίληψη ότι η σύγχρονη αρχιτεκτονική πρέπει να εκφράζει αποδεδειγμένες ανθρωποκεντρικές αναλογίες πέρα από απλή μορφή ή στυλ (Corbusier, 1923; Corbusier, 1950/1955).

Εικόνα 17: Ανάλυση της Villa Rotonda

30

Εικόνα 18: Ανθρώπινες Μετρήσεις του Le Corbusier

31

2.3.2 Ο χορός ως “δομημένο σύστημα κινήσεων” όπως η αρχιτεκτονική ως “σύστημα μορφών”.

Χορογραφία / Δομή / Κίνηση / Χώρος / Αρχιτεκτονική

Ο χορός είναι μία συστηματική αλληλουχία κινήσεων αφού δεν αποτελείται απλώς από τυχαίες κινήσεις αλλά από ένα δομημένο σύστημα στο οποίο η σειρά και η λογική ενορχήστρωση των κινήσεων παράγουν μορφή και νόημα (Thomas, 2003). Αυτό το σύστημα κινήσεων διαθετει οργανωμένη δομή όπως στις κωδικοποιημένες ακολουθίες του μπαλέτου. Η χορογραφία διαμορφώνει χώρους χρόνου και κίνησης ενώ η αρχιτεκτονική δημιουργεί χώρους φυσικού περιβάλλοντος. Ωστόσο, και τα δύο βασίζονται σε δομές που προϋποθέτουν ένα σωστό σύστημα (Beisswanger, 2021). Πιο συγκεκριμένα, στην χορογραφία η δομή οργανώνει το σώμα στον χώρο και στον χρόνο, ενώ στην αρχιτεκτονική η δομή οργανώνει τον χώρο και τα δομικά στοιχεία. Πολλοί θεωρητικοί του χορού υποστηρίζουν ότι η κίνηση έχει γραμματική και συμβολικό σύστημα, παρόμοιο με την γλώσσα ή τη μορφή της αρχιτεκτονικής, Επιτρέποντας τον ανιχνεύσιμο και αναλύσιμο χαρακτήρα της (Gavrilou, 2003). Υπάρχουν σημειώσεις που καταγράφουν κινήσεις με δομημένο τρόπο, όπως η Eshkol-Wachman movement notation, που αποτυπώνει κινήσεις σε ρυθμική μορφή αναλογικά με τον τρόπο που ένας αρχιτέκτονας καταγράφει σχέδια (Eshkol‑Wachman movement notation, n.d.). Επιπλέον ο χορός έχει μελετηθεί ως οπτικό και χωρικό σύστημα όπου οι κινήσεις σχηματίζουν συνεκτικά μοτίβα που μπορούν να αναλυθούν όπως οι σχέσεις μορφής και χώρου στην αρχιτεκτονική (Dance Research Journal, 2014). Σε πολλά διεπιστημονικά έργα η δομή του χώρου εξετάζεται μέσω της έννοιας της χορογραφίας, επιδεικνύοντας με αυτό τον τρόπο ότι η πολιτική και η λειτουργική οργάνωση των κινήσεων αντιστοιχεί στην δομή του χώρου (Beisswanger, 2021). Τέλος η χορογραφία δεν είναι απλά εκτέλεση, είναι μία δομημένη σχέση μεταξύ σώματος και χώρου, έτσι και στην αρχιτεκτονική οι μορφες διαμορφώνουν σχέσεις μεταξύ των στοιχείων και του περιβάλλοντος (Thomas, 2003; Gavrilou, 2003).

32

Εικόνα 19: Διάγραμμα Κινήσεων Χορογραφίας

33

Κεφάλαιο 3: Το Breakdance και η Αποδόμηση του Χώρου 3.1. Ο Χώρος του Δρόμου – Η Πόλη ως Σκηνή 3.1.1 Δημόσιος χώρος, αυθορμητισμός, κοινωνικό περιβάλλον. Αστικός Χώρος / Δρόμος / Cypher / Κινησιολογία / Αυθορμητισμός Το breakdance είναι ένας χορός που γεννήθηκε στον αστικό δημόσιο χώρο, και εξελίχθηκε σε αυτό που είναι τώρα μέσα από τις γειτονιές στο Bronx της Νέας Υόρκης. Ήδη από το 1970 (Schloss, 2009; Fogarty, 2012) ο δρόμος λειτουργεί ως χώρος συνάντησης και ανταγωνισμού μεταξύ ομάδων, ενώ η πόλη δεν αποτελεί απλό φόντο αλλά ενεργό στοιχείο της χορευτικής πράξης. Επομένως ο αστικός χώρος επηρεάζει άμεσα την κινησιολογία του χορευτή, το ύφος και την μορφή του breakdance (Ferrell, 2001; Kwon, 2002) . Οι χορευτές συνήθιζαν να προσαρμόσουν την κίνηση με βάση το έδαφος, τον διαθέσιμο χώρο και τα αρχιτεκτονικά εμπόδια (Schloss, 2009). Το breakdance αμφισβητεί το δίπολο σκηνή-θεατής αφού η δράση λαμβάνει χώρα σε ένα κυκλικό σχηματισμό (cypher), έτσι ο θεατής είναι ταυτόχρονα παρατηρητής και συμμετέχων (Fogarty, 2012). Όπως ξέρουμε ήδη, ο Lefebvre (1991) υποστηρίζει ότι ο χώρος δεν είναι ουδέτερος αλλά παράγεται μέσω κοινωνικών πρακτικών . Το breakdance αποτελεί τέτοια πρακτική που επανανοηματοδοτεί τον δρόμο ως χώρο πολιτισμού και τέχνης. Η καθημερινή χρήση του αστικού χώρου από τους χορευτές ορίζει την λειτουργία του δρόμου από χώρο διέλευσης σε χώρο δημιουργίας (de Certeau, 1984). Τα street performances όπως είναι το breakdance είναι εφήμερα, με αυτό τον τρόπο ενισχύεται ο αυθορμητισμός και η αυθεντικότητα του χορού (Ferrell, 2001).

34

Εικόνα 20: B-boy χορεύει σε αστικό χώρο

35

3.1.2 Το σώμα που επαναπροσδιορίζει την πόλη. Ενσώματη Εμπειρία / Βιωμένος Χώρος / Αισθητηριακή Αντίληψη / Το σώμα του κάθε ανθρώπου μπορεί να λειτουργήσει ως φορέας εμπειρίας του αστικού χώρου, αφού είναι το βασικό μέσο μέσω του οποίου άνθρωπος αντιλαμβάνεται και βιώνει την πόλη (Merleau-Ponty, 1962; Lefebvre, 1991). Έτσι η αστική εμπειρία δεν είναι μόνο οπτική, αλλά σωματική και κυρίως αισθητηριακή (Sennett, 1994). Όταν οι άνθρωποι κινούνται, στέκονται, περπατούν, χορεύουν ή συγκεντρώνονται σε έναν χώρο του δίνουν μία συγκεκριμένη λειτουργία. Για παράδειγμα, ένας δρόμος δεν είναι απλώς ένα πέρασμα, γίνεται τόπος συνάντησης, έκφρασης ή δράσης ανάλογα με το πως χρησιμοποιείται (de Certeau, 1984; Low, 2000). Μέσα από μία συνεχή επαναλαμβανόμενη σωματική πρακτική ο χορός αλλάζει τον ρόλο του και πλέον αρχίζει να αναγνωρίζεται κοινωνικά με αυτή την χρήση (Butler, 2015). Επιπλέον παρατηρούμε ότι η παρουσία και δράση των σωμάτων στο δημόσιο χώρο είναι πολιτική πράξη. Ορισμένα σώματα είναι περισσότερο αποδεκτά από άλλα στον αστικό χώρο (Sennett, 1994; Low, 2000). Συνοπτικά μέσα από τις σωματικές πρακτικές ο αστικός χώρος μετατρέπεται από δομημένο περιβάλλον σε βιωμένο χώρο, και το σώμα δεν προσαρμόζεται απλώς στην πόλη αλλά την μετασχηματίζει. (Lefebvre, 1991; Merleau-Ponty, 1962).

Εικόνα 21: Βρες τον άξονά σου

36

3.2. Η Ενέργεια της Ρήξης 3.2.1 Εκρηκτική, ασύμμετρη, μη ιεραρχική κίνηση. Κινητική Εκρηκτικότητα / Πολυκεντρική Οργάνωση / Αποϊεράρχηση Του Σώματος / Ριζωματική Κίνηση Όπως είναι γενικά αποδεκτό, η εκρηκτικότητα τις κίνησης προκύπτει από την απότομη μεταβολή των παραμέτρων χρόνου και βάρους. Με αυτό τον τρόπο οδηγεί σε αιφνίδιες, έντονες σωματικές εκφορτίσεις (Laban, 1980; Foster, 2011). Επιπλέον η ασύμμετρη οργάνωση του σώματος διαταράσσει την συμμετρική κατανομή της κίνησης, δημιουργώντας αστάθεια και απρόβλεπτες χωρικές σχέσεις (Forsythe, 1999; Forsythe, 2012). Επομένως η κίνηση δεν εκκινεί από ένα κεντρικό σημείο ελέγχου, αλλά αναδύεται ταυτόχρονα από πολλαπλά σωματικά κέντρα (Preston-Dunlop, 1998; Manning, 2009). Παράλληλα, όταν τα μέλη του σώματος δεν χρησιμοποιούνται ιεραρχικά τότε καταργείται η διάκριση μεταξύ πρωτεύοντος και δευτερεύοντος κινητικού φορέα, δηλαδή η κινητική δομή είναι μηχανική και αποσπασματική, χωρίς σαφή όρια (Deleuze & Guattari, 1987/1980). Επιπρόσθετα, η σωματική δράση προκύπτει μέσα από εσωτερικές παρορμήσεις και αισθησιοκινητικά ερεθίσματα και όχι, όπως πολλοί πιστεύουν, από εξωτερικό ρυθμικό ή μουσικό καθορισμό (Forsythe, 1999; Manning, 2009). Με αυτό τον τρόπο η ρήξη εκδηλώνεται μέσω απώλειας σταθερού άξονα, συνεχών μετατοπίσεων βάρους και διαρκή επαναπροσδιορισμό ισορροπίας (Laban, 1980; Foster, 2011). Η οργάνωση της κίνησης ακολουθεί ριζική λογική επιτρέποντας πολλαπλές και ταυτόχρονες κατευθύνσεις (Forsythe, 2012; Preston-Dunlop, 1998).

Εικόνα 22: Διάγραμμα με τους άξονες βάρος, χρόνος, ροή, χώρος

37

3.2.2 Από τη φόρμα στη ροή - από τον κανόνα στην ελευθερία. Μεταβαλλόμενη Φόρμα / Κινητική Ροή / Ενσώματη Αυτονομία / Διαδικασιακή Χορογραφία Η μετάβαση από την φόρμα στην ροή σηματοδοτεί την μετατόπιση από προκαθορισμένες κινητικές ορμές προς μια συνεχή, οργανική κίνηση που εξελίσσεται στον χρόνο (Forsythe, 2012; Foster, 2011). Πιο αναλυτικά, η φόρμα λειτουργεί ως δομικό πλαίσιο που οργανώνει το σώμα στον χώρο, ενώ η ροή επιτρέπει τη διαπερατότητα και τη συνέχεια της κίνησης χωρίς διακοπές (Manning, 2009; Butterworth & Wildschut, 2009). Η απελευθέρωση από τον κανόνα δεν συνεπάγεται με έλλειψη δομής, αλλά με τον επαναπροσδιορισμό της μέσα από αισθησιοκινητικές επιλογές του χορευτή (Forsythe, 2012). Παράλληλα, η ροή της κίνησης συνδέεται με την αντίληψη ότι το σώμα δεν είναι ποτέ στατικό ή ολοκληρωμένο, αλλά βρίσκεται σε συνεχή μετασχηματισμό (Foster, 2011; Manning, 2009). Η αποδόμηση της αυστηρής φόρμας οδηγεί σε κινητική ελευθερία, όπου το σώμα ανταποκρίνεται σε εσωτερικές παρορμήσεις και όχι σε εξωτερικές υποταγές (Paxton, 1993; Butterworth & Wildschut, 2009). Η μετάβαση από τον κανόνα στην ελευθερία εκδηλώνεται μέσω της αυξημένης αυτονομίας του χορευτή στη λήψη κινητικών αποφάσεων (Forsythe, 2012). Ο Laban υποστηρίζει πως η ροή επιτρέπει στο σώμα να λειτουργεί ως ενιαίο σύστημα, όπου τα μέλη συνδέονται μέσα από συνεχή μεταφορά ενέργειας (Foster, 2011). Τέλος, η αποδέσμευση από τις αυστηρά οριοθετημένες φόρμες σχετίζεται με σύγχρονες χορογραφικές πρακτικές που αναδεικνύουν τη διαδικασία ως κεντρικό άξονα της δημιουργίας.

Εικόνα 23: Breaking the laws of physics

38

Εικόνα 24: 3 φάσεις, 1 ρυθμός

39

3.3. Αναλογίες με τον Αποδομητισμό και τον Μεταμοντερνισμό 3.3.1 Gehry, Hadid, Koolhaas: αρχιτεκτονική της ασυμμετρίας και του γεγονότος.

Αποδομητισμός / Ρευστά Χωρικά Πεδία / Ασύμμετρη Αρχιτεκτονική / Χώρος Ως Εμπειρία

Ο αποδομητισμός στην αρχιτεκτονική αντλεί θεωρητικές βάσεις από την φιλοσοφία του Jacques Derrida, απορρίπτοντας την έννοια της σταθερής μορφής και της ιεραρχίας (Derrida, 1978). Σε αντίθεση με τον μεταμοντερνισμό, ο οποίος επανεισάγει το νόημα μέσω ιστορικών αναφορών και συμβολισμών, ο αποδομητισμός λειτουργεί ως ένα μέσο ρήξης, ασυνέχειας και αμφισημίας (Johnson & Wigley, 1988). Αρχιτέκτονες όπως ο Frank Gehry, η Zaha Hadid και ο Rem Koolhaas δεν αποτελούν ενιαίο ρεύμα αλλά μοιράζονται μια κοινή απομάκρυνση από τον φορμαλισμό του μοντερνισμού (Jencks, 2002). Αρχικά η αρχιτεκτονική του Gehry βασίζεται στην διάλυση της συμβατικής γεωμετρίας και στη δημιουργία μορφών που μοιάζουν να έχουν συνεχή ρευστότητα και αστάθεια. Επιπλέον η συμμετρία λειτουργεί ως αντίσταση στην μνημειακή στατικότητα του μοντερνιστικού κτιρίου (Gehry, 1999). Κτίρια όπως το Guggenheim στο Bilbao λειτουργούν περισσότερο ως χωρικά γεγονότα και εμπειρίες παρά ως αυστηρά λειτουργικά αντικείμενα (Gehry, 1999). Παρά τις αποδομητικές μορφές, το έργο του συχνά ερμηνεύεται και ως μεταμοντέρνο, λόγω της θεατρικότητας του.

Εικόνα 25: Guggenheim Museum, Bilbao

40

Εικόνα 26: The Dancing house

Η Hadid μεταφράζει τις αρχές του αποδομητισμού σε δυναμικά, συνεχόμενα χωρικά πεδία. Η ασυμμετρία δεν είναι μόνο μορφολογική αλλά χωρική και αντιληπτική, αφού δεν περιορίζεται στην μορφή του κελύφους, αλλά διαπερνά τον τρόπο με τον οποίο ο χορός οργανώνεται και βιώνεται από τον χρήστη (Hadid, 2004). Σε αντιληπτικό επίπεδο, ο χρήστης δεν προσλαμβάνει το κτίριο ως μια έννοια και σταθερή σύνθεση αλλά ως μια σειρά εμπειριών που μεταβάλλονται ανάλογα με τη θέση και την κίνηση. Καθώς είναι επηρεασμένη από τον ρωσικό κονστρουκτιβισμό, αντικαθιστά την παραδοσιακή τυπολογία με χωρικά τοπία, τα κτίρια της δεν είναι αντικείμενα αλλά πεδίο ροών και κινήσεων.

Εικόνα 27: Heydar Aliyev Center

41

Ο Koolhaas απομακρύνεται από τον φορμαλισμό του αποδομητισμού και εστιάζει στο πρόγραμμα, την πόλη και τη σύγκρουση χρήσεων. Η ασυμμετρία προκύπτει από την υπερφόρτωση λειτουργιών και κοινωνικών δεδομένων και όχι από καθαρά αισθητικές επιλογές. Τα κτίρια του λειτουργούν ως μια πλατφόρμα γεγονότων, όπου η χρήση είναι πιο σημαντική από τη μορφή (Koolhaas, 1995; Tschumi, 1996).

Εικόνα 28: Taipei Performing Arts Center

Εικόνα 29: Taipei Performing Arts Center

Συνεπώς και οι τρεις απορρίπτουν την συμμετρία και την στατική σύνθεση ως φορείς εξουσίας και κανονικότητας. Η αρχιτεκτονική μετατοπίζεται από το αντικείμενο στο γεγονός, την εμπειρία και την διαδικασία έτσι ο αποδομητισμός λειτουργεί περισσότερο ως εργαλείο σκέψης παρά ως ένα ενιαίο ύφος (Jencks, 2002; Johnson & Wigley, 1988). Η σχέση με τον μεταμοντερνισμό είναι αμφίσημη: ενώ απορρίπτει την ιστορική αναφορά, διατηρείται η έννοια της πολλαπλότητας των νοημάτων (Jencks, 2002).

42

3.3.2 Το breakdance ως “χωρική χειρονομία” που δημιουργεί δομή μέσα από την κίνηση.

Σώμα Ως Δομή / Χωρική Κατασκευή / Εφήμερος Χώρος / Event Space

Όπως υποστηρίζει ο Lefebvre (1991), ο χώρος δεν αποτελεί ουδέτερο υπόβαθρο αλλά παράγεται μέσα από πρακτικές. Στο πλαίσιο αυτό, το breakdance δεν λειτουργεί απλώς ως μια χορευτική πρακτική, αλλά ως σωματική κατασκευή του χώρου, όπου το σώμα δρα ως προσωρινό αρχιτεκτονικό στοιχείο (Banes, 2004; Lepecki, 2006). Η κίνηση δεν εκτελείται μέσα στον χώρο, αλλά παράγει χώρο, δημιουργώντας δυναμικές χωρικές σχέσεις, άξονες, κέντρα και όρια (Sheets-Johnstone, 2011; Tschumi, 1996). Κινήσεις όπως top rock, footwork freezes, power moves, συνιστούν χειρονομίες με χωρική πρόθεση, αντίστοιχες αρχιτεκτονικές πράξεις: στήριξη, αιώρηση, ισορροπία (Banes, 2004). Η δομή δεν είναι στατική αλλά εφήμερη και χρονική, υφιστάμενη μόνο όσο διαρκεί η κίνηση. Το σώμα λειτουργεί ως ένα δομικό σύστημα, έχει σημεία στήριξης: τα χέρια, τους ώμους και το κεφάλι τα οποία αντικαθιστούν τα παραδοσιακά φέροντα στοιχεία (Lepecki, 2006). Κινήσεις όπως τα freezes παράγουν στιγμιαία σταθερά σημεία μέσα σε μια συνεχόμενη ροή και μπορούν να παρομοιαστούν με τους δομικούς κόμβους. Η κυκλική διάταξη των cyphers συγκροτεί έναν αυτοσχέδιο δημόσιο χώρο, όπου η κίνηση ορίζει ιεραρχίες, κέντρο και περιφέρειες (De Certeau, 1984). Το breakdance ενσαρκώνει την έννοια του event space δηλαδή ο χώρος ενεργοποιείται από την δράση και δεν προϋπάρχει ως ουδέτερο στοιχείο. Μέσω αυτού του χορού η χωρική ανάγνωση γίνεται αντιληπτή και βιωματική τόσο για τον χορευτή όσο και για τον θεατή (Tschumi, 1996). Ως πρακτική του αστικού περιθωρίου, το breaking επανοηματοδοτεί τον δημόσιο χώρο μετατρέποντας το σε τόπο πράξης, έκφρασης και συλλογικής εμπειρίας (Banes, 2004; Lepecki, 2006).

Εικόνα 30: Breaking moves

43

Κεφάλαιο 4: Σύγκριση και Σύνθεση 4.1. Δύο Αντιλήψεις του Χώρου 4.1.1 Ο “πειθαρχημένος” χώρος του μπαλέτου και ο “δυναμικός” χώρος του breakdance.

Συμμετρία / Πειθαρχία / Ρευστότητα / Απροσδιοριστία

Όπως έχει ήδη ειπωθεί το μπαλέτο είναι ένας χορός όπου η τάξη συναντά την συμμετρία. Μέσω αυτού του συνδυασμού το σώμα του χορευτή πλάθεται με τέτοιο τρόπο και δημιουργεί κινήσεις, σχήματα και διαδρομές με καθαρότητα και ακρίβεια (Orgs et al., 2013; Anthi, 2020; Ritenburg, 2010). Όταν το σώμα έρχεται σε επαφή με την σκηνή, συγκροτεί έναν αυστηρά οργανωμένο και πειθαρχημένο χώρο που υπακούει σε κανόνες συμμετρίας, κατακόρυφης ευθυγράμμισης και προκαθορισμένων κινήσεων (Anthi, 2020; Blasis, 1830/1830). Η σκηνή αντιμετωπίζεται ως ένα ουδέτερο και σταθερό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο χορευτής κινείται σύμφωνα με μία αυστηρή ιεραρχία κινήσεων και θέσεων. Από την άλλη πλευρά, στο breakdance ο χορευτής δεν προσαρμόζεται συνεχώς μέσω της κίνησης, αλλά παράγει έναν δυναμικό, ρευστό και συχνά απρόβλεπτο χώρο (Lefebvre, 1991; Banes, 2004; de Certeau, 1984). Από την στιγμή που το σώμα έρχεται σε άμεση επαφή με το έδαφος αξιοποιείται το επίπεδο της οριζόντιας κίνησης. Κάνοντας περιστροφές δημιουργεί χώρο που μεταβάλλεται διαρκώς, οι δρόμοι, η πλατεία και το πεζοδρόμιο γίνονται ενεργό μέρος της χορευτικής πράξης (Schloss, 2009; Fogarty, 2012; Kwon, 2002). Αυτό είναι που τον κάνει και δυναμικό, το γεγονός ότι δεν έχει προκαθορισμένη σκηνή.

Εικόνα 31: Σύγκριση Μπαλέτου και Breakdance

44

4.1.2 Οριζόντιες και κάθετες εντάσεις, βάρος και ανάταση. Καθετότητα / Οριζοντιότητα / Βαρύτητα / Ισορροπία Το σώμα στον χορό λειτουργεί ως ένας κάθετος και οριζόντιος άξονας. Οι άξονες καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο το σώμα διαχειρίζεται την βαρύτητα, την ισορροπία και την μετατόπιση του κέντρου βάρους του. Με την χρήση αυτών, αναδεικνύονται διαφορετικές κινητικές ποιότητες και αισθητικές αντιλήψεις, που διαφοροποιούν τα είδη χορού. Πρώτα απ’ όλα, το μπαλέτο βασίζεται στον κάθετο άξονα του σώματος δηλαδή το σώμα οργανώνεται γύρω από μια νοητή κατακόρυφη γραμμή που ξεκινάει από το κεφάλι και καταλήγει στο έδαφος. Το κέντρο βάρους διατηρείται σταθερό και ελεγχόμενο, ενώ η ισορροπία επιτυγχάνεται με συμμετρία και ευθυγράμμιση.

Εικόνα 32: Διαγράμματα Μπαλέτου

45

Τώρα όσον αφορά το breakdance μετατοπίζει τον άξονα από τον κάθετο στον οριζόντιο και πολυεπίπεδο χώρο. Με αυτό τον τρόπο το σώμα του χορευτή συχνά βρίσκεται παράλληλα ή ανάποδα σε σχέση με το έδαφος, κάνοντας έτσι το έδαφος ενεργό συνεργάτη της κίνησης. Επομένως το κέντρο βάρους είναι ρευστό και μεταβαλλόμενο σε αντίθεση με το μπαλέτο, και η ισορροπία δεν βασίζεται στην σταθερότητα αλλά στην συνεχή επαναδιαπραγμάτευση με την βαρύτητα. Αναφορικά, με το βάρος και την ανάταση, στο μπαλέτο τα άλματα και οι στροφές δίνουν την αίσθηση της ελαφρότητας δηλαδή το σώμα λειτουργεί σαν να επιδιώκει να αποδεσμευθεί από το έδαφος. Σε αντίθεση με το breakdance όπου το βάρος τονίζεται και αξιοποιείται, υπάρχουν πτώσεις, τα χέρια, οι ώμοι και το κεφάλι γίνονται στηρίγματα, με αποτέλεσμα η δύναμη να προκύπτει από την συνειδητή παράδοση στην βαρύτητα και την εκμετάλλευση της. Επομένως το βάρος όχι μόνο δεν αποκρύπτεται αλλά μετατρέπεται σε κινητική δύναμη και εκφραστικό εργαλείο. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, το μπαλέτο συνδέεται με τον έλεγχο και την πειθαρχία του σώματος, επιδιώκοντας μια ιδέα την μορφή κίνησης που αποσκοπεί στην υπέρβαση της ύλης και της βαρύτητας, ενώ το breakdance αναδεικνύει την σωματική εμπειρία και την άμεση επαφή με το έδαφος προβάλλοντας την ελευθερία της κίνησης και τον συνεχή επαναπροσδιορισμό των κανόνων ισορροπίας.

Εικόνα 33: B-boy

46

4.2. Το Σώμα ως Παραγωγός Χώρου 4.2.1 Από το σώμα που κατοικεί στον χώρο στο σώμα που τον δημιουργεί.

Ελευθερία / Εκφραστικότητα / Χωρικότητα / Αυτονομία

Μετά από προσωπική παρατήρηση γίνεται εμφανές ότι το σώμα δεν περιορίζεται στην στήριξη της κίνησης αλλά γίνεται φορέας και δημιουργός του χώρου που καταλαμβάνει. Επομένως, μπορεί να αντιληφθεί κανείς ότι η ενεργή δημιουργία του χώρου από το σώμα συνδέεται στενά με την αίσθηση ελευθερίας και εκφραστικότητας, χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν το breakdance από το μπαλέτο. Με άλλα λόγια στο μπαλέτο το σώμα συνήθως υπακούει σε έναν σταθερό χώρο και η ελευθερία περιορίζεται από την τεχνική και την ισορροπία. Ενώ στο breakdance το σώμα παίζει με τον χώρο, δημιουργεί σχέσεις με το έδαφος, περιστρέφεται ή στηρίζεται σε διαφορετικά σημεία και αλλάζει συνεχώς το κέντρο βάρους, αυτό δίνει μεγαλύτερη ελευθερία και εκφραστικότητα στο χορευτή.

Εικόνα 34: B-boy και ballerina

47

4.2.2 Η έννοια του “εφήμερου” χώρου στον χορό. Εφημερότητα / Βιωσιμότητα / Χωροχρονικότητα / Ενσώματωση Το σώμα και ο χώρος είναι δύο αλληλένδετες έννοιες αφού το σώμα λειτουργεί ως κινητός άξονας χωρικής οργάνωσης. Αντίστοιχα ο χώρος προϋπάρχει του σώματος, μέσω της κινητικής εμπειρίας, άρα η σχέση σώματος και χώρου είναι βιωματική και όχι γεωμετρική. Γι’αυτό το λόγο ο χώρος δεν είναι σταθερός ή αρχιτεκτονικά δεδομένος, αλλά παράγεται τη στιγμή της κίνησης. Με άλλα λόγια δημιουργείται και εξαφανίζεται ταυτόχρονα με το σώμα που κινείται στο χρόνο. Κάθε κίνηση των χορευτών δημιουργεί ένα μοναδικό χώρο-χρονικό σχηματισμό που δεν μπορεί να επαναληφθεί απόλυτα. Πιο συγκεκριμένα, στο μπαλέτο ο εφήμερος χώρος συγκροτείται μέσα από αυστηρά κωδικοποιημένα πρότυπα κίνησης όπου το σώμα οργανώνει τον χώρο με γεωμετρική ακρίβεια. Επομένως εμφανίζεται ως προδιαγεγραμμένος, καθώς υπάρχει μόνο όσο το σώμα εκτελεί την χορογραφία. Από την άλλη πλευρά, στο breakdance παράγεται μέσα από αυτό-σχεδιάστική κυκλική χρήση του χώρου, αφού η battle7 κουλτούρα τον μεταβάλλει διαρκώς. Συμπερασματικά, και στις δύο περιπτώσεις ο χώρος δεν είναι μόνιμος αλλά παράγεται από το σώμα, καταρρέει μετά την κίνηση και επιβιώνει μόνο στην μνήμη.

Εικόνα 35: Battle - Cypher Battle: Στο breakdance είναι μια ανταγωνιστική συνάντηση όπου δύο ή περισσότερα άτομα ή ομάδες αυτοσχεδιάζουν κινήσεις για να εντυπωσιάσουν κριτές ή κοινό.

7

48

4.3. Η Αρχιτεκτονική ως Χορευτική Πράξη 4.3.1 Κίνηση, ρυθμός, αναλογία, ροή και ισορροπία ως κοινά στοιχεία.

Κίνηση / Ρυθμός / Ροή / Ισορροπία

Στην αρχιτεκτονική, η κίνηση εκφράζεται μέσα από την διάταξη των χωρών, των διαδρομών και την πορεία του χρήστη. Ο τρόπος με τον οποίο ο χώρος καθοδηγεί το βλέμμα ή το σώμα ρυθμίζει την πορεία του σώματος στον χώρο, ενώ η κίνηση μπορεί να είναι γραμμική, κυκλική ή ακανόνιστη. Ο ρυθμός στην αρχιτεκτονική δημιουργείται μέσα από την επανάληψη στοιχείων, όπως παράθυρα, κολώνες ακόμα και φωτιστικά, και διαμορφώνει τόσο οπτική όσο και χωρική εμπειρία. Οι μεταβολές στον ρυθμό για παράδειγμα από μεγάλους σε μικρούς χώρους μπορούν να ενισχύσουν την αίσθηση έντασης ή χαλάρωσης, δημιουργώντας μία δυναμική αίσθηση κίνησης στο χώρο. Παράλληλα, η αναλογία αφορά την σχέση διαστάσεων, και μορφών μεταξύ τους. Όπως στο χορό, όπου το σώμα διατηρεί ισορροπία και αρμονία κινήσεων έτσι και η σωστή αναλογία δημιουργεί αισθητική ισορροπία στο χώρο. Αντίστοιχα, και η ροή καθορίζει την εμπειρία του χρήστη καθώς μετακινείται από τον έναν χώρο στον άλλο. Μία καλά οργανωμένη ροή δημιουργεί μια συνεχή, αβίαστη εμπειρία, όπως οι αλληλουχίες κινήσεων στο χώρο. Η ροή ενισχύεται μέσω ελεύθερων ανοιγμάτων, περασμάτων και οπτικών γραμμών που καθοδηγούν την ματιά και την κίνηση. Τέλος οι ισορροπίες στον χώρο εκφράζονται μέσα από την συμμετρία ή την κατανομή βαρών και όγκων. Όπως, στο χορό όπου ισορροπία είναι κρίσιμη για την εκτέλεση κινήσεων έτσι και η αρχιτεκτονική ισορροπία δίνει σταθερότητα και αίσθηση αρμονίας. Αντίστροφα, η ασύμμετρη ισορροπία μπορεί να δημιουργήσει δυναμική ένταση και αίσθηση κίνησης.

49

4.3.2 Ο αρχιτέκτονας ως “χορογράφος του χώρου”. Οργάνωση / Ρυθμός / Αλληλουχία / Δραματουργία Ο αρχιτέκτονας οργανώνει τον χώρο όπως ο χορογράφος οργανώνει κινήσεις, δηλαδή διαμορφώνει την πορεία του ρυθμού και διατηρεί μια αλληλουχία στα στοιχεία για τον χρήστη ή το θεατή. Η διάταξη χώρων, διαδρομών, ανοικτών και κλειστών ζωνών λειτουργεί ως σκηνικό για την κίνηση του σώματος καθοδηγώντας την εμπειρία του χρήστη. Ο αρχιτέκτονας ελέγχει τον ρυθμό, την αναλογία και την ισορροπία στον χώρο ώστε η εμπειρία να είναι αρμονική, όπως ο χορογράφος διαμορφώνει στιγμές έντασης και χαλάρωσης στην χορογραφία έτσι και ο αρχιτέκτονας μπορεί να δημιουργήσει μία αίσθηση εκπλήξεων ή δραματουργίας στον χώρο. Ο χώρος παίρνει μορφή, ζωντανεύει και γίνεται βιωματικός καθώς η αντίληψη του από τον χρήστη μεταβάλλεται με την κίνηση και την αλληλεπίδραση.

Εικόνα 36: Σκιές που ορίζουν τον χώρο

50

Συμπεράσματα Επαναδιατύπωση της σχέσης χώρου, σώματος και μορφής. Ενσώματωση / Μορφή / Κλίμακα / Αντίληψη

Η σχέση μεταξύ χώρου, σώματος και μορφής συγκροτεί έναν θεμελιώδη άξονα κατανόησης της αρχιτεκτονικής εμπειρίας. Ο χώρος δε νοείται ως ουδέτερο η αυτόνομο δοχείο, ούτε η μορφή ως στατική γεωμετρική οντότητα. Αντίθετα, η αρχιτεκτονική μορφή αποκτά νόημα μόνο μέσα από την σωματική παρουσία και την κίνηση του ανθρώπου στο χώρο, ενώ η αντίληψη του χώρου είναι εγγενώς ενσώματη και βιωματική αφού αποτελεί το πρωταρχικό μέσο με το οποίο γίνονται αντιληπτές οι αναλογίες, οι αποστάσεις και οι όγκοι. Όσον αφορά το ανθρώπινο σώμα, αυτό λειτουργεί ως μέτρο του χώρου και καθορίζει την σχέση με τη μορφή τόσο σε επίπεδο κλίμακας όσο και σε επίπεδο εμπειρίας.

Εικόνα 37: Σώμα και Χώρος

Παράλληλα, η ισορροπία της μορφής στον χώρο δεν αποτελεί μόνο αισθητικό χαρακτηριστικό, αλλά επηρεάζει άμεσα την σημαντική εμπειρία. Η αίσθηση σταθερότητας ή ασταθειας διαμορφώνεται μέσα από την σχέση του σώματος με το δομημένο χώρο, επηρεάζοντας την αίσθηση άνεσης και ασφάλειας. Έτσι η μορφή δεν βιώνεται ως αφηρημένη σύνθεση αλλά ως χωρική συνθήκη που συνομιλεί με το σώμα. Συνολικά, η σχέση χώρου, σώματος και μορφής συγκροτεί ένα αδιαχώριστο σύνολο στο οποίο η αρχιτεκτονική μορφή νοηματοδοτείται μέσω της σωματικής εμπειρίας και της κίνησης. Ο χώρος δεν είναι στατικός, αλλά αναδύεται ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στην δομή και το σώμα, καθιστώντας την αρχιτεκτονική μια ζωντανή και βιωματική διαδικασία. Ο χώρος γίνεται κατανοητός όχι μόνο μέσω της όρασης, αλλά μέσα από την αφή, την ισορροπία και την σωματική τοποθέτηση μετατρέποντας την γεωμετρία σε βιωμένη εμπειρία.

51

Το μπαλέτο και το breakdance ως δύο άκρα ενός ενιαίου φάσματος: από την τάξη στην ελευθερία.

Τάξη / Ελευθερία / Χωροπαραγωγή / Μετασχηματισμός

Το κλασικό μπαλέτο και το breakdance δεν μπορούν να ερμηνευτούν ως συμβατές μορφές χορού αλλά ως δύο άκρα ενός ενιαίου φάσματος σωματικών και χωρικών πρακτικών. Το μπαλέτο συγκροτείται γύρω από την τάξη και τον κανόνα του σώματος και του χώρου αναπαράγοντας ένα πειθαρχημένο αισθητικό και κοινωνικό πρότυπο, όπου η σκηνή λειτουργεί ως ένας αυστηρά οριοθετημένος τόπος θέασης.

Από την άλλη πλευρά το breakdance αναδύεται μέσα στο δημόσιο αστικό χώρο ως πρακτική ελευθερίας, αυτοσχεδιασμού και συλλογικής διαπραγμάτευσης του χώρου αποδομώντας την διάκριση μεταξύ σκηνής και θεατή. Ωστόσο και οι δύο μορφές χορού βασίζονται σε συστηματικές σωματικές πρακτικές που παράγουν χώρο: στο μπαλέτο ο χώρος οργανώνεται μέσω κανόνων και ιεραρχιών ενώ στο breakdance συγκροτείται μέσα από επαναλαμβανόμενες εφήμερες και συλλογικές δράσεις. Έτσι το σώμα δεν προσαρμόζεται απλώς στο εκάστοτε περιβάλλον αλλά λειτουργεί ως ενεργός παράγοντας χωρικού μετασχηματισμού. Το πέρασμα από την αυστηρή τάξη του μπαλέτου στην ανοιχτή ελευθερία του breakdance αποκαλύπτει ότι ο χορός, σε όλες του τις εκφάνσεις, αποτελεί θεμελιώδη μηχανισμό κατανόησης, εμπειρίας, και αναδιαμόρφωσης του χώρου και της κοινωνικής ζωής. Επομένως, αν το μπαλέτο είναι η αρχιτεκτονική της αρμονίας, τότε το breakdance είναι η αρχιτεκτονική της ρήξης, η κίνηση που γεννά χώρο εκεί όπου δεν υπήρχε σκηνή.

Εικόνα 38: Από την τάξη στην ελευθερία

52

Η αρχιτεκτονική ως τέχνη που δεν αφορά μόνο τη μορφή, αλλά και την κίνηση, τη βιωμένη εμπειρία και τη συμμετοχή.

Βιωματικότητα / Κινητικότητα / Ενεργοποίηση / Συμμετοχή

Η αρχιτεκτονική δεν μπορεί πλέον να γίνεται αντιληπτή αποκλειστικά ως στατική μορφή ή ως αντικείμενο οπτικής θέασης. Αντίθετα, συγκροτείται μέσα από την χρήση, την κίνηση και την βιωμένη εμπειρία των σωμάτων που την κατοικούν. Ο χώρος ενεργοποιείται μέσα από την σωματική παρουσία, την μετακίνηση, την στάση και την συμμετοχή, μετατρέποντας την αρχιτεκτονική σε ένα δυναμικό πεδίο σχέσεων. Η εμπειρία του χώρου δεν περιορίζεται στην όραση, αλλά είναι πολυαισθητηριακή και χρονική: διαμορφώνεται μέσα από ρυθμούς, διαδρομές και επαναλαμβανόμενες χρήσεις. Όπως είδαμε τόσο στο μπαλέτο όσο και στο breakdance, το σώμα λειτουργεί ως μέσο κατανόησης και παραγωγής του χώρου, είτε από θεσμοθετημένες και πειθαρχημένες δομές, είτε μέσα από αυθόρμητες και συλλογικές πρακτικές στον δημόσιο ιστό. Κατά συνέπεια η αρχιτεκτονική δεν αποτελεί ένα ουδέτερο πλαίσιο που προϋπάρχει της δράσης, αλλά ένα πεδίο που μετασχηματίζεται διαρκώς μέσα από την ανθρώπινη κίνηση και συμμετοχή. Ο σχεδιασμός του χώρου οφείλει να λαμβάνει υπόψη το σώμα όχι μόνο ως μέτρο αναλογιών, αλλά ως ενεργό φορέα εμπειρίας, δράσης και κοινωνικής σημασίας. Επομένως από όλα τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι η αρχιτεκτονική, όπως και ο χορός, ενεργοποιείται μόνο όταν βιώνεται μέσα από διαδρομές, ρυθμούς και σωματικές πρακτικές.

Εικόνα 39: Το αποτύπωμα του ρυθμού

53

Βιβλιογραφία Anthi, A. (2020). Το πρώτο επίπεδο της μεθόδου Vaganova [Πτυχιακή εργασία, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης]. https://repo.lib.duth.gr/jspui/bitstream/123456789/17898/1/AnthiA_2020.pdf Architects Blog. (n.d.). Unity and harmony in design: Principles that shape meaningful spaces. Medium. https://medium.com/@Architects_Blog/unity-and-harmony-in-design-principles-thatshape-meaningful-spaces-50d80cd6b4d2 ArchitectureLab. (2024). Modulor – Le Corbusier gabarit [Image]. https://www.architecturelab.net ArchiMash. (n.d.). Architectural design theory. https://archimash.com/articles/architectural-design-theory/ Baila.gr. (n.d.). Ιστορία του μπαλέτου – Η εξέλιξη του μπαλέτου σε τέχνη.

Baila.gr Beisswanger, L. (2021). Architecture and/as choreography: Concepts of movement and the politics of space. Dimensions of Architectural Knowledge, 1(2), 23–49.

Blasis, C. (1830). The code of Terpsichore: A practical and historical treatise on the ballet, dancing, and pantomime. Macdonald and Son. Blasis, C., & Barton, R. (1830). The code of Terpsichore: The art of dancing. E. Bull.

The code of Terpsichore : the art of dancing, comprising its theory and practice, and a history of its rise and progress, from the earliest times | Library of Congress Breakdance.es. (n.d.). ¿Quién inventó el breakdance y cómo se hizo famoso?

Butler, J. (2015). Notes toward a performative theory of assembly. Harvard University Press.

Casey, E. (1993). Getting back into place: Toward a renewed understanding of the placeworld. Indiana University Press.

Corbusier, L. (1923). Vers une architecture.

Corbusier, L. (1954). The modulor. Harvard University Press.

Corbusier, L. (1950/1955). Le Modulor I & II. Dance Research Journal. (2014). Comparative structures in dance and architecture. Dance Research Journal, 36(2). de Certeau, M. (1984). The practice of everyday life (S. Rendall, Trans.). University of California Press.

Encyclopaedia Britannica. (n.d.). Break dancing.

Eshkol-Wachman movement notation. (n.d.). In Wikipedia.

Eshkol-Wachman movement notation - Wikipedia Ferrell, J. (2001). Tearing down the streets: Adventures in urban anarchy. Palgrave Macmillan.

Flashbak. (2022). Bauhaus stage drawing from Die Bühne im Bauhaus, 1925 [Image].

Flashbak Fogarty, M. (2012). Hip-hop dance and embodied knowledge. Palgrave Macmillan.

Forsythe, W. (1999). Improvisation technologies. ZKM | Center for Art and Media.

Forsythe, W. (2012). Choreographic objects. Tate Modern. https://www.tate.org.uk/art/art-terms/c/choreographic-objects Foster, S. L. (2011). Choreographing empathy: Kinesthesia in performance. Routledge.

54

Gavrilou, E. (2003). Inscribing structures of dance into architecture. Proceedings of the International Space Syntax Symposium. https://www.spacesyntax.net GreekArchitects.gr. (n.d.). Συστήματα αρμονίας – Α΄ Μέρος. GreekArchitects.gr Harvey, D. (2006). Spaces of global capitalism. Verso.

Ingold, T. (2011). Being alive: Essays on movement, knowledge and description. Routledge.

Juhani Pallasmaa. (2005). The eyes of the skin: Architecture and the senses (2nd ed.). Wiley.

Juhani Pallasmaa. (2009). The thinking hand. Wiley.

Juhani Pallasmaa. (2022). Τα μάτια του δέρματος. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Kwon, M. (2002). One place after another: Site-specific art and locational identity. MIT Press.

Laban, R. (1966). The language of movement. Macdonald & Evans.

Laban, R. (1980). The mastery of movement (4th ed.). Northcote House.

Lefebvre, H. (1991). The production of space (D. Nicholson-Smith, Trans.). Blackwell.

Low, S. M. (2000). On the plaza: The politics of public space. University of Texas Press.

Manning, E. (2009). Relationscapes: Movement, art, philosophy. MIT Press.

Merleau-Ponty, M. (2012). Phenomenology of perception (D. A. Landes, Trans.). Routledge.

Paxton, S. (1993). Drafting interior techniques. Contact Quarterly, 18(1), 40–42.

Palladio, A. (1570). I quattro libri dell’architettura. Dominico de’ Francheschi.

Papavassiliou, S. (2025). Μια σύντομη ιστορία για τον κόσμο του μπαλέτου. OffLine Post.

Pickard, A. (2012). Ballet-body belief: Perceptions of an ideal ballet body by young ballet dancers. Research in Dance Education, 13(1), 1–15.

Preston-Dunlop, V. (1998). Looking at dances: A choreological perspective. Verve Publishing.

Red Bull. (n.d.). History of breaking: Everything you need to know.

Rethinking The Future. (n.d.). The intricacies of balance and harmony in architecture.

Rethinking The Future Ritenburg, H. (2010). A critique of the ideal ballet body: A Foucauldian perspective. Research in Dance Education, 11(1), 3–20.

Ritenburg, H. (2014). Embodied values of ballet teachers (Doctoral dissertation, University of Regina).

Salingaros, N. A. (2019). Christopher Alexander’s theory of wholeness. arXiv. [1909.11757] Living Structure Down to Earth and Up to Heaven: Christopher Alexander Schloss, J. G. (2009). Foundation: B-boys, B-girls, and hip-hop culture in New York. Oxford University Press.

Soja, E. W. (1996). Thirdspace: Journeys to Los Angeles and other real-and-imagined places. Blackwell.

StudySmarter UK. (n.d.). Spatial harmony.

StudySmarter Thomas, H. (2003). The body, dance and cultural theory. Palgrave Macmillan.

Tschumi, B. (1996). Architecture and disjunction. MIT Press.

Tuan, Y.-F. (1977). Space and place: The perspective of experience. University of Minnesota Press.

Vitruvius. (1999). Ten books on architecture (I. D. Rowland, Trans.). Cambridge University Press. (Original work published ca. 15 BCE) Wiedmann, F., & Salama, A. M. (2019). Mapping Lefebvre’s theory on the production of space to an integrated approach for sustainable urbanism. In M. E. Leary-Owhin & J. P. McCarthy (Eds.), The Routledge handbook of Henri Lefebvre, the city and urban society (pp. xx–xx). Routledge.

Wikipedia contributors. (n.d.). Vastu shastra. In Wikipedia.

Vastu shastra - Wikipedia Wittkower, R. (1949). Architectural principles in the age of humanism. Academy Editions.

55

Κατάλογος Εικόνων Εικόνα 1: Στιγμιότυπο από το βίντεο The Nutcracker – Sugar Plum pas de deux: Adagio, YouTube, δημοσιεύθηκε στις 26/12/2018, διαθέσιμο στο: https://youtu.be/qy6dlGpC3Ns?si=Nh9nSreBtuc28T-p Εικόνα 2: breakdancers on a stoop sidewalk. Σημείωση. Από All That’s Interesting (2017). https://allthatsinteresting.com Εικόνα 3: Η τριαδική σύλληψη του χώρου κατά Lefebvre. Σημείωση. Από Salama & Wiedmann (2013), μέσω ResearchGate. https://www.researchgate.net Εικόνα 4: Movement Diagram Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες Εικόνα 5: Vitruvian Man Σημείωση. Από Leonardo da Vinci (c. 1490), Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org Εικόνα 6: Η κίνηση του ανθρώπου μέσα στον ρυθμό της αρχιτεκτονικής. Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες Εικόνα 7: Η σωματική κίνηση ως μέσο κατανόησης του χώρου και της αρχιτεκτονικής μορφής Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 8: Rethinking The Future Σημείωση. Από Re-thinking the Future (2023). https://www.re-thinkingthefuture.com Εικόνα 9: Diagram for Gesture Dance Σημείωση. Από Hidden Architecture (2017). https://hiddenarchitecture.tumblr.com Εικόνα 10: Η ανθρώπινη κίνηση ως γεωμετρικός ρυθμός και αναλογία Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 11: Το σώμα ως μέτρο ισορροπίας και κατεύθυνσης στον χώρο. Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 12: Η ισορροπία γεννιέται όταν μοιράζεται. Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες Εικόνα 13: The Code of Terpsichore The Code of Terpsichore. Σημείωση. Από Blasis, C. (1828), Internet Archive. https://archive.org Εικόνα 14: Oskar Schlemmer, drawing of the abstract stage. Σημείωση. Από Bauhaus Archiv, Πανεπιστήμιο Heidelberg. https://digi.ub.uni-heidelberg. de Εικόνα 15: Όταν το σώμα γίνεται σημείο αναφοράς και η κίνηση αποκτά κατεύθυνση. Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 16: Η κίνηση του σώματος μέσα από γεωμετρικά σχήματα. Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 17: Ανάλυση της Villa Rotonda Σημείωση. Από Salama (2022), ResearchGate. https://www.researchgate.net

56

Εικόνα 18: Ανθρώπινες Μετρήσεις του Le Corbusier Σημείωση. Από Le Corbusier, Architecture Lab (2024). https://www.architecturelab.net Εικόνα 19: Διάγραμμα Κινήσεων Χορογραφίας Σημείωση. Από Flashbak (2022). https://www.flashbak.com Εικόνα 20: B-boy χορεύει σε αστικό χώρο Σημείωση. Από Flashbak. https://www.flashbak.com Εικόνα 21: Βρες τον άξονά σου Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 22: Διάγραμμα με τους άξονες βάρος, χρόνος, ροή, χώρος Σημείωση. Από Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org Εικόνα 23: Breaking the laws of physics Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 24: 3 φάσεις, 1 ρυθμός Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 25: Guggenheim Museum, Bilbao Σημείωση. Από Anshar Images. https://www.ansharimages.com Εικόνα 26: The Dancing house Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 27: Heydar Aliyev Center Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 28: Taipei Performing Arts Center Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 29: Taipei Performing Arts Center Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 30: Breaking moves Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Εικόνα 31: Σύγκριση Μπαλέτου και Breakdance Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Οι εικόνες έχουν υποστεί επεξεργασία Εικόνα 32: Διαγράμματα Μπαλέτου Σημείωση. Από project μέσω Squarespace. https://www.squarespace.com Εικόνα 33: B-boy Σημείωση. Από PNGTree. https://pngtree.com Εικόνα 34: B-boy και ballerina Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Εικόνα 35: Battle - Cypher Corio, D. (n.d.). Battle - Cypher [Φωτογραφία]. Getty Images. https://www.gettyimages. com/detail/85218370 Εικόνα 36: Σκιές που ορίζουν τον χώρο Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Εικόνα 37: Σώμα και Χώρος Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Εικόνα 38: Από την τάξη στην ελευθερία Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες. Εικόνα 39: Το αποτύπωμα του ρυθμού Σημείωση. Οπτικό υλικό αναφοράς από διαδικτυακές πλατφόρμες.

57

58

Ο χορός αφήνει αόρατα ίχνη, γραμμές και καμπύλες που γεμίζουν τον αέρα και το φως ανάμεσα στους τοίχους, σαν να ζωγραφίζει τον χώρο με την παρουσία του σώματος. Ο αρχιτεκτονικός χώρος, με τις σταθερές του μορφές, ανταποκρίνεται ή αντιστέκεται στη ροή αυτών των κινήσεων. Στην από κοινού αυτή συνύπαρξη αναρωτιέται κανείς: πώς θα ήταν ένας χώρος που ανασαίνει με το σώμα, ένας χώρος που χορεύει μαζί μας;

59