Issuu on Google+


vkids i= okys dqN vU; LraHk Hkh if=dk esa tksMs+ tk,aA jkepanz jkBkSj] 'kktkiqj] eè;izn's k

if=dk dk bartkj cslcjh ls jgrk gS

fo'ks"kkad cksyrk gS ¶;wpj lekpkj dk uoo"kZ fo'ks"kkad u;ukfHkjke FkkA if=dk ds Qjojh vad us viuh fo"k; lkexzh ls vkuafnr dj fn;kA Qjojh vad dk ,d&,d ys[k ef.kekyk ds vewY; eksfr;ksa dh rjg lgstdj j[kus ds ;ksX; gSA T;ksfr"k txr esa vk;ksftr gksus okyh fofHkUu xfrfofèk;ksa ds ckjs esa lekpkj ls tks&tks tkudkjh feyh] mldk Hkh leqfpr le; ij ykHk mBkus dk volj feykA if=dk ds laikndh; esa Hkxor~ izkfIr ds ftu lkèkuksa dk #fpdj <ax ls o.kZu fd;k x;k gS] mlls bl ekxZ ij pyuk vklku yxkA Qjojh ekl ds ize[q k ozr R;kSgkjksa dh Hkh le; ij tkudkjh feyuk vPNk jgkA jkgq&dsrq ckèkk Mkyus okys xzg ekus tkrs gSa ysfdu vkius ^ln~xfr iznku djrk mPpLFk dsr*q bl ys[k ds }kjk vusd Hkzeksa dks nwj] dj fn;kA Hkxor~&izkfIr vad esa Hkkjr ds izkphudky ds egku mikldksa vkSj HkDrksa dh bZ'oj izkfIr dh jkspd dFkk,a Hkh i<+us dks feyhA yky fdrkc vkSj okLrq 'kkL= dh f'k{kk ls lacfa èkr ikB Hkh lq#fp vkSj Kkuiw.kZ tkudkjh nsus okys jgsA ¶;wpj lekpkj ds lHkh vadksa dh NikbZ vkSj Js"B ys[k vU; if=dkvksa dh rqyuk esa dgha vkxs jgrs gSAa vkxs iz;kl dfj;s fd ikBdksa dh lgHkkfxrk

eSa ¶;wpj lekpkj if=dk dk fu;fer ikBd gwAa bldk gj vad eq>s vlhe vkuan izkIr djkrk gSA blfy, eq>s vkidh gj eghus dh if=dk dk cM+h cslczh ls bartkj jgrk gSA vk'kh"k ikfVy] lwjr

vklku yxkA egku~ larks]a nk'kZfudksa vkSj xzFa kksa ds tks mn~xkj vkius viuh if=dk esa fn;s gS]a mlls bZ'oj rRo dh lw{erk dks vPNh rjg le> ldkA

Hkxor~ dk lgt n'kZu gqvk ¶;wpj lekpkj dk Qjojh vad i<+kA Hkxor~ izkfIr vad esa bl dfBu fo"k; dks ftl lqna j <ax ls izLrqr fd;k x;k] og vR;ar ljkguh; gSA Hkxor~ HkDrksa dh lqna j thou xkFkk dks i<+dj Hkh Kku vkSj vkuan dh izkfIr gqbAZ bl lcds vykok eSa vkidks èkU;okn djuk pkgrk gwa lquhy dh tUei=h dk lqna j fo'ys"k.k djus ds fy,A vkius oLrqr% HkkX; dk fladnj izdkf'kr djds deks± ds Qy dks izdkf'kr djus okyh lR; dFkk izdkf'kr djds lgh fn'kk vkSj izjs .kk nhA okLro esa vuqdy w xzgfLFkfr gksus ij gh vkneh vius {ks= esa dqN mYys[kuh; dj ikrk gSA fopkjxks"Bh esa cM+s inksa dh izkfIr ls lacfa èkr tks T;ksfr"kh; ;ksx fn;s x;s gSa mudk Hkh fo'ys"k.k dqM a fy;ksa ds ekè;e ls cgqr vPNs <ax ls fd;k x;k gSA vkidk fo'ys"k.k dk lkjka'k Hkh rF;ksa dks vPNh rjg ls Li"V djrk gSA lqeu iafMr] Xokfy;j

lkb± ckck ds ckjs esa u;h tkudkfj;ka feyha ¶;wpj lekpkj ds Qjojh vad ls Hkxor~ izkfIr ds lgt lkèku dks i<+dj bl fn'kk esa vkxs c<+uk dkQh 4

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

jkeÑ".k ijegal us dgk Fkk pkSchlksa rRoksa esa ogh lek;k gS muds bl dFku ls foosdkuan dk Hkh thou ifjorZu gks x;kA bl lc dh foLr`r tkudkjh vkidh if=dk ds ekè;e ls feyhA iqLrd leh{kk esa Hkh ftu iqLrdksa dh leh{kk dh xbZ gS] mlds vkèkkj ij ea= lan'kZu iqLrd dks i<+k tks ea= Kku dk HkaMkj gS mlls ,d u;h fn'kk vkSj tkudkjh feyhA bl lcds fy, vkidh if=dk dks cgqr&cgqr èkU;oknA vkyksd fe=] dksydkrk

vkidh if=dk T;ksfr"k Kku dk HkaMkj vkius viuh if=dk ds Hkxor~ izkfIr fo'ks"kkad esa Hkxoku uked xgu rRo ds ckjs esa cgqr vPNh tkudkjh nh gSA mlds fy, rks eSa cgqr vfèkd vkHkkjh gwa ghA if=dk ds vusd LFkk;h LraHkksa esa Hkh O;ogkfjd Kku dk [ktkuk Hkjk gqvk gSA lqjnas z 'kekZ] iyoy

ikBdksa ds lq>ko vkeaf=r gSaA vki fdl fo"k; ij fo'ks " kka d i<+ u k ilan djsaxs] gesa fy[ksaA &la i knd


lekpkj

T;ksfr"kh; lekpkj rFkk xfrfofèk;ka dqaMyh feyku ij dk;Z'kkyk fnukad LFkku

% 6 ekpZ 2011 % ,LVªky s kWftdy ikWbVa ] 'kkafr fudsru] egkjkuh jksM] x;k ¼fcgkj½ le; % 10 cts ls 5 cts rd oDrk % Jh v#.k dqekj caly vf[ky Hkkjrh; T;ksfr"k laLFkk la?k ds ,LVªky s kWftdy ikWbVa ] x;k pSIVj esa dqM a yh feyku ij ,d fnolh; dk;Z'kkyk dk vk;kstu gks jgk gSA bl dk;Z'kkyk esa izfrHkkfxrk 'kqYd 600@& #i;s gSA bl dk;Z'kkyk ds izoDrk vf[ky Hkkjrh; T;ksfr"k laLFkk la?k ds vè;{k] ¶;wpj ikWbVa ds eq[; funs'kd ,oa ¶;wpj lekpkj vkSj fjlpZ tujy vkWQ ,LVªky s kWth ds eq[; laiknd Jh v#.k dqekj caly gSAa laidZ djsa % izeksn flUgk ,LVªky s kWftdy ikWbVa 'kkafr fudsru egkjkuh jksM x;k ¼fcgkj½ nwjHkk"k % 0631&2225473] 09431223487

jk"Vªh; T;ksfr"k ,oa okLrq egklEes y u fnukad % 26&27 ekpZ 2011 LFkku % lkgq eqUuh yky èkeZ'kkyk] lhrk jksM]+ pankSlh pankSlh ¼feuh o`na kou½ esa nks fnolh; T;ksfr"k lEesyu dk vk;kstu fd;k tk jgk gSA lEekfur T;ksfr"kfon~] okLrq fon~] vkpk;Z vkfn bl lEesyu esa ièkkj dj bu izkphu fo|kvksa ds izlkj laj{k.k esa lg;ksx djsAa iathdj.k 'kqYd % 250 # izfr lfEefyr O;fDrA lEesyu esa vkus dh lwpuk 20 fnu iwoZ nsAa vfèkd tkudkjh ds fy, laidZ djsa % Jh eksgu u{k= T;ksfr"k ,oa okLrq vuqlèa kku dsna z ikoj gkml] fudV jsyos QkVd] pankSlh&202412 ftyk& eqjknkckn&m- izeks- % 0412474867] 9045428301 12

T;ksfr"k esa ih- ,p- Mh- djsa vf[ky Hkkjrh; T;ksfr"k laLFkk la?k vkSj esokM+ fo'ofo|ky; ds la;Dq r rRokoèkku esa ;w- th- lh- ls ekU;rk izkIr ih,pMh- dkslZ vkjaHk fd;k tk jgk gSA ftl O;fDr us fdlh Hkh fo"k; esa LukrdksÙkj dh fMxzh 55 izfr'kr vadksa ds lkFk yh gks] og izo's k ijh{kk ikl djds ih,p- Mh- esa jftLVª's ku djok ldrk gSA ftuds ikl ,e- ,- dh fMxzh ugha gS ;k ,e- ,- esa 55 izfr'kr ls de vad gS]a os ,e- ,- T;ksfr"k dj ldrs gSa ;k bafVxzfs VM ¼la;Dq r½ ih- ,p- Mh- esa izo's k izkIr dj ldrs gSAa tks dsoy ckjgoha ikl gSa os ch- ,- T;ksfr"k esa izo's k izkIr dj ldrs gSAa izos'k 'kqYd o izos'k i= bR;kfn dh tkudkjh ds fy, fDyd djsa &www.aifas.com ;k 011&40541040 ij dkWy djsaA

u{k= 2012 dk vk;kstu u{k= 2012 dk vk;kstu o"kZ 2012 esa izxfr eSnku] u;h fnYyh ds gkWy ua 18 esa 28 Qjojh ls 5 ekpZ rd fd;k tk,xkA bl izn'kZuh esa varjkZ"Vªh; Lrj ds izfrHkkfx;ksa dks vkeaf=r fd;k tk,xk vkSj T;ksfr"k ds foLr`r Lo:i dks iznf'kZr fd;k tk,xkA izfrHkkfx;ksa dks LVkWy ^igys vkvks igys ikvks* ds vkèkkj ij vkcafVr fd;s tk,axAs vfèkd tkudkjh ds fy, laidZ djsa %& ¶;wpj ikWbVa & X&35] vks[kyk& Qst+ & II , u;h fnYyh&20 nwjHkk"k % 011&40541021] 40541026

eè; izns'k T;ksfr"k ifj"kn~ esa vkpk;Z ia- 'kekZ vè;{k fuokZfpr vf[ky Hkkjrh; T;ksfr"k laLFkk la?k ¼iath-½ u;h fnYyh ds rRokoèkku esa xfBr eè; izn's k T;ksfr"k ifj"kn~ esa Hkkj}kt T;ksfr"k ,oa vkè;kfRed 'kksèk laLFkku ds ize[q k 'kksèk funs'kd vkpk;Z ia- jkepanz 'kekZ oSfnd iqu% izn's kkè;{k fuokZfpr gq,A

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


lekpkj

u{k= 2011 izn'kZuh lQyrk iwoZd laiUu vkbZ- Vh- ih- vks- rFkk ¶;wpj ikWbVa ds la;Dq r rRokoèkku esa 17 ls 23 tuojh 2011 rd NBh u{k= izn'kZuh dk HkO; vk;kstu izxfr eSnku ds gkWy ua- 15 vkSj 16 esa laiUu gqvkA izn'kZuh ds nkSjku ¶;wpj ikWbVa ds LVkWy ij T;ksfr"kh; lkexzh dh HkO; izn'kZuh dh x;h rFkk izn'kZuh esa vkus okys lHkh n'kZdksa us bu lkefxz;ksa esa i;kZIr :fp yh rFkk cM+h la[;k esa bl rjg dh lkexzh [kjhnus ds vykok bl volj ij mifLFkr T;ksfr"k gLr js[kk 'kkL=] okLrq 'kkL= vad 'kkL= rFkk VSjks jhfMax ds fo'ks"kKksa ds ijke'kZ dk ykHk mBk;kA u{k= 2011 esa yxHkx lkS laLFkkuksa us Hkkx fy;k vkSj gtkjksa dh la[;k esa vke turk us izn'kZuh dk voyksdu fd;kA bl nkSjku vf[ky Hkkjrh; T;ksfr"k laLFkk la?k }kjk vk;ksftr nh{kkar lekjksg esa yxHkx rhu lkS fo|kfFkZ;ksa dks T;ksfr"k] okLrq] vad 'kkL= ds fofHkUu dkslksZa ds lVhZfQdsV fn;s x;s rFkk T;ksfr"k ,oa okLrq ij _f"k o egf"kZ dh fMxzh ls lEekfur fd;k x;kA

,- vkbZ- lh- ,- ,l dk jk"Vªh; lEesyu Hkh bl volj ij vk;ksftr fd;k x;k vkSj muds fo|kfFkZ;ksa dks Hkh bl volj ij T;ksfr"k ds fofHkUu izek.ki=ksa ls lEekfur fd;k x;kA bl izn'kZuh ds nkSjku fofHkUu lsfeukjksa dk vk;kstu Hkh fd;k x;k vkSj fofHkUu fo"k;ksa ij vyx&vyx vk;kstdksa ds funs'Z ku esa lVhd vkSj lQy ppkZ;as laiUu gqbAZ bl volj ij ¶;wpj ikWbVa dk u;k lkW¶Vos;j fy;ks ike MsLdVkWi otZu tkjh fd;k x;k rFkk tu lekU; ds fy, foØ; dkmaVj ij fo'ks"k fj;k;rh ewY; ij lqyHk djk;k x;kA fofHkUu Hkk"kkvksa esa miyCèk bl lkW¶Vos;j esa yksxksa us cM+h la[;k esa :fp yh rFkk lkW¶Vos;j [kjhnkA n'kZdksa us ¶;wpj ikWbVa ds vusd fofoèk izdk'kuksa ds lkFk&lkFk ¶;wpj lekpkj if=dk ds iqjkus vadksa ds lsV rFkk if=dk dh uohu vad dh Hkh cM+h ek=k esa [kjhnnkjh dh rFkk muls Kku ykHk fd;kA

rhu fnolh; v[kaM 'krpaMh ;K ,oa varjkZ"Vªh; T;ksfr"k egk lEesyu

tksèkiqj esa T;ksfrf"k;ksa dk lEesyu laiUu

fnukad LFkku

% 15] 16] 17 vizSy 2011 % ehuk ey dh èkeZ'kkyk] gkiqM+ jksM] viksftV uo;qx ekfdZV] xkft;kckn ¼;w- ih-½ xkft;kckn esa mi;qDZ r frFkh dks ekfld if=dk ,oa lekpkj i= loZK eqfu T;ksfr"k niZ.k ds okf"kZdksRlo ij v[kaM 'krpaMh ;K ,oa varjkZ"Vªh; T;ksfr"k egk lEeysu dk vk;kstu gksus tk jgk gSA bl lEesyu esa ns'k ds lHkh fo}ku x.k Hkkx ys jgsAa vr% vki lHkh tu lknj vkeaf=r gSAa bl lEesyu esa dksbZ Hkh 'kqYd ns; ugha gSA [kkus&ihus dh O;oLFkk vk;kstd ds rjQ ls gksxhA 'krpaMh ;K esa viuh Hkkxhnkjh lqfuf'pr djus ds fy, laidZ djsa% lrsanz Hkkj}kt& eks- 09871050422 bZey s % jyotishdrpn@gmail.com web : Astrologyden.com 13

v{k; T;ksfr"k vuqlèa kku dsna z dh jtr t;arh ds miy{; esa vk;ksftr nks fnolh; varjkZ"Vªh; T;ksfr"k lEesyu dk mn~?kkVu 'kfuokj 25 fnlacj 2010 dks xkaèkh 'kkafr izfr"Bku] xkaèkh Hkou tksèkiqj esa gqvkA mn~?kkVu l= ds eq[; vfrfFk jktLFkku ds mPp U;k;ky; ds U;k;kèkh'k xksiky Ñ".k O;kl us T;ksfr"k Kku dks iw.kZ foKku dh laKk nhA lEesyu ds fof'k"V vfrfFk vk;qonZs fo- fo- ds dqyifr MkWcuokjh yky xkSM+ us dgk fd T;ksfr"k fo"k; dks fur u;s vk;keksa ls ns[kuk vko';d gSA mUgksua s fpfdRldh; T;ksfr"k ij 'kksèk dh vko';drk ij Hkh cy fn;kA

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


ioZ] ozr] xaMewy] iapd ,oa ;ksx

ekpZ 2011 xaMewy

ioZ ioZ Jh egkf'kojk=h ozr Qwyfj;k nwt jkeÑ".k ijegal t;arh lar prqFkhZ ¼mM+hlk½ xks:fi.kh "k"Bh ¼caxky½ gksyk"Vd izkjaHk nknqn;ky t;arh xksfoUn }kn'kh gksfydk ngu] gksyk"Vd iwfrZ gksyh ¼èkqySM a h½ x.kxkSjh iwtk izkjaHk ¼jkt½ jax iapeh ,dukFk "k"Bh 'khryk iwtu 'khryk"Veh ¼cklkSMk+ ½

rkjh[k 02 06 06 08 11 13 13 17 19 20 20 23 24 25 26

fnu cqèkokj jfookj jfookj eaxyokj 'kqØokj jfookj jfookj xq#okj 'kfuokj jfookj jfookj cqèkokj xq#okj 'kqØokj 'kfuokj

02 08 13 16 19 19 22 26 30

cqèkokj eaxyokj jfookj cqèkokj 'kfuokj 'kfuokj eaxyokj 'kfuokj cqèkokj

ozr ekfld f'kojk=h fouk;d pkSFk 'kqDy i{k ekfld nqxkZ"Veh vkeydh ,dkn'kh Jh lR;ukjk;.k ozr iwf.kZek ozr Ñ".k prqFkhZ ekfld dkyk"Veh ikiekspuh ,dkn'kh

iapd ÁkjaHk rk- fnu ?ka- fe03 xq#okj 10- 18 30 cqèkokj 16- 07

lekIr rkfnu ?ka- fe08 eaxyokj 11- 18 04 vizS- lkseokj 17- 15

rk07 16 24

ÁkjaHk fnu lkseokj cqèkokj xq#okj

?ka- fe08- 21 18- 59 20- 44

rk09 18 26

lekIr fnu ?ka- fecqèkokj 14- 08 'kqØokj 14- 04 'kfuokj 21- 06

lokZFkZ flf) ;ksx 06 08 12 20 23 27 29

jfookj eaxyokj 'kfuokj jfookj cqèkokj jfookj eaxyokj

06110606212200-

43 05 36 27 34 13 09

07 09 12 21 24 28 29

lkseokj cqèkokj 'kfuokj lkseokj xq#okj lkseokj eaxyokj

06062004200606-

41 39 11 32 32 17 16

cqèkokj 'kfuokj lkseokj xq#okj

06200406-

39 11 32 22

cqèkokj 'kqØokj eaxyokj 'kfuokj 'kqØokj

1418201120-

10 53 34 03 34

ve`r flf) ;ksx 08 12 20 23

eaxyokj 'kfuokj jfookj cqèkokj

11060721-

05 36 39 34

09 12 21 24

jfo ;ksx 08 10 13 18 24

eaxyokj xq#okj jfookj 'kqØokj xq#okj

1116211520-

21 44 17 56 46

09 11 15 19 25

f}iq"dj ;ksx 21 lkseokj 04- 32 30 cqèkokj 10- 24

21 31

lkseokj xq#okj

06- 26 05- 17

f=iq"dj ;ksx 01 eaxyokj 06- 48 06 jfookj 04- 45

01 06

eaxyokj jfookj

18- 25 05- 09


oz r @ioZ

egkf'ko jkf= ia- ,e- lh- HkV~V

gkf'kojkf= dk ozr QkYxqu Ñ".k =;ksn'kh dks gksrk gSA dqN yksx prqn'Z kh ds fnu Hkh bl ozr dks djrs gSaA

e

rhuksa Hkqouksa dh vikj lqanjh rFkk 'khyorh xkSjk dks vèkkZfa xuh cukus okys f'ko izrs ksa o fi'kkpksa ls f?kjs jgrs gSAa mudk :i cM+k vthc gSA 'kjhj ij elkuksa dh HkLe] xys esa liksaZ dk gkj] daB esa fo"k] tVkvksa esa txr rkfj.kh ikou xaxk rFkk ekFks ij izy;adj Tokyk gSA cSy dks okgu ds :i esa Lohdkj djus okys f'ko veaxy :i gksus ij Hkh HkDrksa dk eaxy djrs gS]a vkSj Jh &laifÙk iznku djrs gSAa dky ds dky vkSj nsoksa ds nso egknso ds bl ozr dk fo'ks"k egRo gSA bl ozr

dks cz k ã.k] {kf=;] oS ' ;] 'kw n z ] uj&ukjh] ckyd&o`) gj dksbZ dj ldrk gSA ozr fofèk % bl fnu izkr% dky Luku è;ku ls fuo`Ùk gksdj vu'ku ozr j[kuk pkfg;sA i=&iq"i rFkk lqna j oL=ksa ls eaMi rS;kj djds loZrksHknz dh osnh ij dy'k dh LFkkiuk ds lkFk&lkFk xkSjh 'kadj dh Lo.kZ ewfrZ vkSj uanh dh pkanh dh ewfrZ j[kuh pkfg;sA ;fn bl ewfrZ dk fu;kstu u gks lds rks 'kq) feV~Vh ls f'kofyax cuk ysuk pkfg;sA nwèk] ngh] ?kh] 'kgn] deyxV~Vk] èkrwjk] csyi= vkfn dk izlkn f'ko th dks vfiZr djds iwtk djuh pkfg,A jkr dks tkxj.k djds czkã.kksa ls f'ko Lrqfr dk ikB djkuk pkfg;sA bl

tkxj.k esa f'koth dh pkj vkjrh dk foèkku t:jh gSA bl volj ij f'ko iqjk.k dk ikB eaxydkjh gSA nwljs fnu izkr%] tkS] fry&[khj rFkk csyi=ksa dk gou djds czkã.kksa dks Hkkstu djkdj ozr dk ikj.k djuk pkfg;sA bl fofèk&foèkku rFkk LoPN Hkko ls tks Hkh ;g ozr j[krk gS] Hkxoku f'ko izlUu gksdj mls vikj lq[k laink iznku djrs gSaA Hkxoku 'kadj ij p<+k;k x;k uSo| s [kkuk fuf"k) gSA ,slh ekU;rk gS fd tks bl uSo| s dks [kk ysrk gS] og ujd ds nq[kksa dk Hkksx djrk gSA bl d"V ds fuokj.k ds fy;s f'ko dh ewfrZ ds ikl 'kkfyxzke dh ewfrZ dk jguk vfuok;Z gSA ;fn f'ko dh ewfrZ ds ikl 'kkfyxzke gks rks uSo| s

ekuk tkrk gS fd l`f"V ds izkjaHk esa blh fnu eè; jkf= esa Hkxoku 'kadj dk czã ls #nz ds :i esa vorj.k gqvk FkkA izy; dh csyk esa Hkh blh fnu iznks"k ds le; Hkxoku f'ko rkaMo djrs gq, czãkaM dks rhljs us= dh Tokyk ls lekIr dj nsrs gSaA blfy;s bls egkf'kojkf= vFkok dkyjkf= dgk x;k gSA

20

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


oz r @ioZ j[kus dk dksbZ nks"k ugha gksrkA ozr dFkk % fdlh xkao esa ,d czkã.k ifjokj jgrk FkkA czkã.k dk yM+dk panl z us nq"V izof` Ùk dk FkkA cM+s gksus ij Hkh mldh bl uhp izof` Ùk esa dksbZ varj ugha vk;k cfYd mlesa fnuks&fnu c<+kÙs kjh gksrh xbZA ;g cqjh laxr esa iM+dj pksjh&pdkjh rFkk tq, bR;kfn esa my> x;kA panzlsu dh eka csVs dh gjdrksa ls ifjfpr gksrs gq, Hkh vius ifr dks dqN ugha crkrh FkhA og mlds gj nks"k dks fNik fy;k djrh FkhA bldk izHkko ;g iM+k fd panl z us dqlx a fr ds xrZ esa Mwcrk pyk x;kA ,d fnu czkã.k vius ;teku ds ;gka iwtk djkds ykSV jgk Fkk rks mlus ekxZ esa nks yM+dksa dks lksus dh vaxBw h ds fy;s yM+rs ns[kkA ,d dg jgk Fkk fd ;g vaxBw h panz lsu ls eSua s thrh gSA nwljs dk rdZ Fkk fd vaxBw h eSua s thrh gSA ;g lc ns[k&lqudj czkã.k cgqr nq[kh gq v kA mlus nks u ks a yM+ d ks a dks le>k&cq>kdj vaxBw h ys yhA

?kj vkdj czkã.k us iRuh ls panl z us ds ckjs esa iwNkA mÙkj esa mlus dgk & ^^;gha rks [ksy jgk Fkk vHkh\ ^^tcfd gdhdr ;g Fkh fd panl z us fiNys ikap fnukas ls ?kj ugha vk;k FkkA

fn;kA yksxksa us mldk ihNk fd;kA Hkw[kk panl z us Hkkx u ldk vkSj MaMs ds izgkj ls pksV [kkdj fxjrs gh mldh e`R;q gks xbZA

czkã.k ,sls ?kj esa {k.kHkj Hkh ugha jguk pkgrk Fkk] tgka tqvkjh pksj csVk jg jgk gks rFkk mldh eka mlds voxq.kksa ij ges'kk inkZ Mkyrh jgh gksA vius ?kj ls dqN pqjkus ds fy;s panl z us tk gh jgk Fkk fd nksLrksa us mlds firk dh ukjktxh ml ij tkfgj dj nhA og mYVs ikao Hkkx fudykA jkLrsa esa ,d eafnj ds ikl dhrZu gks jgk FkkA Hkw[kk panl z us dhrZu eaMyh esa cSB x;kA ml fnu f'kojkf= FkhA HkDrksa us 'kadj ij rjg&rjg dk Hkksx p<+k j[kk FkkA panl z us blh Hkksx lkexzh dks mM+kus dh rkd es a yx x;kA dhrZ u djrs&djrs HkDrx.k èkhjs&èkhjs lks x;sA rc panl z us us ekSds dk ykHk mBkdj Hkksx dh pksjh dh vkSj Hkkx fudykA

vc e`rd panl z us dks ysus 'kadj th ds x.k rFkk ;enwr ,d lkFk ogka vk igqp a As ;enwrksa ds vuqlkj panl z us ujd dk vfèkdkjh Fkk D;ksfa d mlus iki gh iki fd;s Fks] ysfdu f'ko ds x.kksa ds vuqlkj panz lsu LoxZ dk vfèkdkjh Fkk D;ksfa d og f'koHkDr FkkA panl z us us fiNys ikap fnuksa ls Hkw[ks jgdj ozr rFkk f'kojkf= dk tkxj.k fd;k FkkA panl z us us f'ko ij p<+k gqvk uSo| s ugha [kk;k FkkA og rks uSo| s [kkus ls iwoZ gh izk.k R;kx pqdk Fkk blfy;s Hkh f'ko ds x.kksa ds vuqlkj og LoxZ dk vfèkdkjh FkkA ,slk Hkxoku 'kadj ds vuqxgz ls gh gqvk FkkA vr% ;enwrksa dks [kkyh gkFk ykSVuk iM+kA bl izdkj panl z us dks Hkxoku f'ko ds lRlax ek= ls gh eks{k fey x;kA 

eafnj ls ckgj fudyrs gh fdlh HkDr dh vka[k [kqy xbZA mlus panl z us dks Hkkxrs ns[k pksj&pksj dgdj 'kksj epk

irk % e- ua- & 34] O;kseizLFk] th- ,e,l jksM] dkaoyh] nsgjknwu&248001 ¼mÙkjkapy½

ekpZ ekl ds izeq[k ozr R;ksgkj 02 ekpZ f'kojkf= % ;g ozr QkYxqu Ñ".k prqn'Z kh dks fd;k tkrk gSA bZ'kku lafgrk ds vuqlkj QkYxqu Ñ".k prqnZ'kh dks v)Zjkf= ds le; djksMk+ as lw;Z ds rst ds leku T;ksfrZfyax dk izknqHkkZo gqvk FkkA rc gh ls izR;sd o"kZ f'kojkf= dk ozr djrs gSAa bl ozr esa jkf= ds pkjksa izgjksa esa Hkxoku f'ko dh iwtk rFkk tkxj.k djus ls egku iq.;Qy dh ÁkfIr gksrh gSA

19@20 gksyh ioZ ¼gksfydk ngu½ % ;g ioZ QkYxqu 'kqDy iwf.kZek dks euk;k tkrk gSA bldk lacèa k gksfydk ngu ls gS] gksfydk ngu fo'ks"k :i ls iznks"k O;kfiuh iwf.kZek ¼Hknzk jfgr½ frfFk esa fd;k tkrk gSA bl fnu ozr djus okys yksxksa dks gksfydk ngu dh Tokyk ns[kdj gh ozr iw.kZ djds Hkkstu djuk pkfg,A mlds nwljs fnu ¼èkwy.s Mh½ jax xqyky vkfn dk gksyh egksRlo èkweèkke ls euk;k tkrk gSA 21

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

26 ekpZ 'khryk v"Veh ozr % ;g ozr pS= Ñ".k v"Veh ds fnu fd;k tkrk gS bl fnu 'khry ty ls Luku djds lqxfa èkr xaèk] iq"i vkfn ls 'khryk nsoh dk iwtu djuk pkfg,] uSo| s esa feBkbZ] iwjh] nky&Hkkr] lCth] jksVh] vkfn rFkk lHkh 'khry inkFkks± dk Hkksx yxkuk pkfg,A bl ozr dks fofèk iwod Z djus ls ozr djus okys ds ifjokj dh QksM]s+ Qql a h] BaM ls gksus okys jksx Toj] uS= jksxksa ls j{kk gksrh gSA


lkef;d ppkZ

laor~ 2068 ds mÙkjk)Z ls egaxkbZ o Hkz"Vkpkj ij dkcw ia- lquhy tks'kh tqUujdj

vkt ds le; esa egaxkbZ vkSj Hkz"Vkpkj pje lhek ij igqap x;k gSA ljdkj ds yk[k dksf'k'k djus ds ckn Hkh egaxkbZ vkSj Hkz"Vkpkj :d ugha jgs gSaA ;g iz'u lHkh ds fnekx esa ?kj dj x;k gS fd D;k ;g egaxkbZ vkSj Hkz"Vkpkj blh rjhds ls c<+rs jgasxs ;k buds Åij dHkh fu;a=.k Hkh yxsxk\ buds Åij xzg] u{k= ,oa jkf'k;ksa dk D;k izHkko gS\ vkb,] i<+rs gSa bl ys[k esa--;Z dh lk;u es"k o rqyk laØkafr fo"kqo ;k xksy laØkafr dgykrh gSA es"k laØkafr mŸkj xksyh; laØkafr gSA lw;Z dh mPpjkf'k es"k eas lw;Z ds fLFkr jgrs Hkkjr esa olar _rq jgrh gSA _rqjkt olar ls Hkkjr esa uolaoRlj dk izkjaHk gksrk gSA iqu'p es"k jkf'k ds lw;Z esa o"kZ dk izFke lkSjekl gksrk gS] ftls lkSj pS= Hkh dgrs gSAa lkSj iapkaxksa esa es"k laØkafr ls uohu lkSj o"kZ dk izkjaHk ekuk tkrk gSA

lw

'kkafr o le`f) yk;sxk uolaoRlj %

txr~ yXu pØ 5 pa-a

3 ds4

6 'k7

A 10

8 9 jk-

2 1 lw12 c`ea- xq11 'kq-

ij 'kqØ dh 'kqHk n`f"V Hkh iM+ jgh gS rFkk yXu ij lkSE; xzg xq# dh iw.kZ n`f"V gS] tks yXu dks cy iznku dj

ftl fnu es"k laØkafr gks] ml laØe.k dkyhu yXu dks o"kZ yXu ;k txr~ yXu dgrs gSAa foØe laor~ 2068 esa fuj;.keku ls lw;Z dk vf'ouh u{k= o es"k jkf'k esa izo's k 14 vizSy 2011 dks nksigj 12%59 ij gksxkA bl le; ddZ yXu 11 va'k ij fLFkr jgsxkA txr~ yXu pj o ty jkf'k dk gksus ds dkj.k ekulwuh o"kkZ i;kZIr o 'kqHkQynk;d gksxh rFkk Ñf"k@ oU;ksit Hkh [kwc gksxhA txr yXu dk Lokeh 'kqHk xzg panez k gS vkSj ml 22

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

jgh gSA bl dkj.k bl o"kZ lalkj esa 'kkafr o le`f) jgsxh vkSj foKku o izk| s ksfxdh dk fodkl gksxkA fdarq yXus'k panez k ij jkgq dh Øwj n`f"V mijksDr Qyksa esa dqN U;wurk yk ldrh gSA 'kfu dh eaxy ij n`f"V nf{k.k izkra ksa esa izkÑfrd izdksi o ladV dks n'kkZ jgh gSA Hkq[kejh ds ckn egaxkbZ ij dkcw % txr~ yXu pØ eas Øwj xzg 'kfu o lkSE; xzg xq# ,dnwljs ls lIre LFkku esa ekStnw gSA ;g lelIrd ;ksx Ñf"k mRiknksa@[kk|kUu inkFkks± dk {k; djrk gSA vr% bl o"kZ Qlysa u"V gksus ds dkj.k iSnkokj de gksxh ;k tek[kksj [kk|kUu dk Hk.Mkj.k djds cktkj esa Ñf=e vHkko iSnk djsx a s ftlds QyLo:i vUu vkfn nSfud mi;ks x dh oLrq v ks a dh dhers a vR;fèkd c<+ tk;ax s hA mŸkj izn's k] eè;izn's k vkSj iwohZ Hkkjr ds vusd LFkkuksa ij vko';d miHkksDrk oLrq,a egaxh gksus ds dkj.k xjhc vkneh dh Ø; 'kfDr ls ijs gksx a h] ftlls Hkw[ks ejus dh ukScr vk;sxhA


lkef;d ppkZ fnukad 08-05-2011 ls xq# ds es"k jkf'k esa izo's k djrs gh xq# 'kfu dk lelIrd ;ksx VwV tk,xk ftlls [kk|kUu dh vkiwfrZ gksxh vkSj [kk|kUu ladV de gks tk,xkA o"kZ ds izèkku ea=h dk in xq# ds ikl gksus ds dkj.k ns'k esa gfjr o nqXèk Økafr dk lw=ikr gksxkA ^^xq# oØs lqfHk{kaL;kr~A** bl lafgrk lw= ds vuqlkj 30-08-2011 dks xq# ds oØh gksus ls [kk|kUu dh deh nwj gksxh] Hkkjr ljdkj egaxkbZ ij fu;a=.k izkIr dj ysxh vkSj [kk|kUu ladV nwj gks tk,xkA xq# ds fe= jkf'k esa oØh gksus ls f'k{kk] Kku] foKku ds {ks= esa izxfr gksxh rFkk Hkkjr ds Kku] izfrHkk o ckSf)d {kerk dk xkSjo fo'o esa c<+x s kA èkkU;kfèkifr 'kqØ gksus ls pkoy vkfn èkkU;ksa dh o`f) gksxhA [kjhQ Qlyksa dh iSnkokj vPNh gksxhA rqyk ds 'kfu dlsaxs Hkz"Vkpkj ij udsy % foxr laoRlj dh Hkkafr uo laoRlj esa Hkh ns'k ds ea=hx.k] lkaln vkSj iz'kklfud vfèkdkjh ?kksVkyksa o fj'or[kksjh vkfn vuSfrd rjhdksa ls ns'k dk èku gM+idj fons'kh cSd a ksa esa tek djrs jgsx a As tc rd 'kfu dU;k jkf'k esa gS] rc rd Hkz"V usrkvks]a vfèkdkfj;ksa vkSj O;kikfj;ksa ij dkuwu dksbZ vad'q k ugha yxk ik,xkA fdarq 15&11&2011 ls n.Mkfèkdkjh 'kfu ds rqyk jkf'k esa izo's k djus ds ckn U;k; ikfydk etcwr gks tk,xh vkSj mldk foèkkf;dk o dk;Zikfydk ij fu;a=.k gksxkA ekuuh; U;k;kèkh'kksa dk tehj fcduk can gks tk,xk rFkk

xq# ds fe= jkf'k esa oØh gksus ls f'k{kk] Kku] foKku ds {ks= esa izxfr gksxh rFkk Hkkjr ds Kku] izfrHkk o ckSf)d {kerk dk xkSjo fo'o esa c<+sxkA èkkU;kfèkifr 'kqØ gksus ls pkoy vkfn èkkU;ksa dh o`f) gksxhA [kjhQ Qlyksa dh iSnkokj vPNh gksxhA os fu"i{k U;k; djus yxsx a As vusd o"kks± ls yVdk yksdiky foèks;d dkuwu dk :i ys ysxk D;ksfa d dkuwu dk dkjd 'kfu viuh mPp jkf'k esa lapkj djsxkA Qyr% yksdiky ¼lqihz e dksVZ dk orZeku ;k iwoZ U;k;kèkh'k@tt½ yksd lsodksa ¼izèkkuea=h lfgr lHkh eaf=;ksa] lkalnksa vkSj vQljksa½ ds Hkz"Vkpkj ds vkjksiksa dh fu"i{k tkap dj ldsxkA ifj.kker% dkuwu dk Mj ¼'kfunso dk Hk;½ mRiUu gksus ds dkj.k Hkkjr ds yksd lsod Hkz"Vkpkj dh

tc rd 'kfu dU;k jkf'k esa gS] rc rd Hkz"V usrkvksa] vfèkdkfj;ksa vkSj O;kikfj;ksa ij dkuwu dksbZ vadq'k ugha yxk ik,xkA fdarq 15&11&2011 ls n.Mkfèkdkjh 'kfu ds rqyk jkf'k esa izos'k djus ds ckn U;k; ikfydk etcwr gks tk,xh vkSj mldk foèkkf;dk o dk;Zikfydk ij fu;a=.k gksxkA

M.Mh ekjuk de dj nsx a s ;k can dj nsx a A rqyk ds 'fku d'ehj o m-iz- esa lq'kklu nsx a As fons'kh cSd a ksa esa tek ns'k dk dkyk èku ns'k esa okil vkus dk ekxZ iz'kLr gksxkA jkgq dk o`f'pd esa Øksèk % 06&06&2011 ls jkgq o`f'pd jkf'k esa vkSj dsrq o`"k jkf'k esa xkspj djsxkA egf"kZ ikjk'kj ds vuqlkj o`f'pd jkgq dh uhp jkf'k gSA esfnuh lafgrk ds vuqlkj ^^HkkSex`gs lfr jkgkS jktk fojksèk iztk HkounkgkS vfXu ihM+k** vFkkZr~ tc eaxy dh jkf'k esa jkgq dk lapkj gksrk gS rc turk 'kkld o 'kkldh; uhfr;ksa dk fojksèk djrh gS rFkk Hkwdia foLQksV ;k vfXu vkfn ls iztk dks d"V gksrk gSA 12 twu ls 25 tqykbZ 2011 rd eaxy ds o`"k jkf'k esa Hkze.k djus ls jkgq eaxy dk lelIrd ;ksx cusxk tks Hkwdia ] foLQksV] ;k vfXu lapkj ls tuèku dh gkfu djsxkA ;g izdksi jkgq dh ØksèkkfXu gh dgh tk,xhA ;g Øksèk dh Tokyk nf{k.kh izkra ksa o nf{k.kh ns'kksa esa lokZfèkd fn[kkbZ nsxhA xzg.k ljdkj ds fy, v'kqHk % laor~ 2068 esa nks [kxzkl panz xzg.k iM+x as ]s tks loZ= Hkkjr esa fn[kk;h nsx a As igyk panx z gz .k T;s"B 'kqDy iwf.kZek ¼15-06-2011½ cqèkokj dh jkf= esa 11%53 ls T;s"Bk u{k= o`f'pd jkf'k esa izkjaHk gksxk rFkk xzg.k dh lekfIr mŸkj jkf= 03%33 ij ewy u{k=&èkuq jkf'k esa gksxhA o"kZ dk f}rh; panz xzg.k ¼10-12-2011½ ekxZ'kh"kZ iwf.kZek dks lk;a 06%15 ls jkf= 09%48 rd o`"kHk jkf'k esa iM+x s kA igyk panz xzg.k Hkkjr dh tUe dqM a yh

23

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


lkef;d ppkZ ds lg;ksx Hkko ¼lIre½ esa gksxk] ftlls Hkkjr dks fons'kh fe= ns'kksa dk lg;ksx ugha feysxkA ;g xzg.k Hkkjr dh o`"kHk yXu ds fy, v'kqHk gSA 15 twu dk panz xzg.k ;w-ih-,- xBcaèku ljdkj ds dqVqEc Hkko esa gks jgk gS] tks ;w-ih-,- xBcaèku esa njkj iSnk dj ldrk gSA dkaxl sz ikVhZ o izèkkuea=h ds O;; Hkko esa panez k dks yxk xzg.k dkaxl sz ljdkj dks Hkh xzg.k yxk ldrk gSA ;g xzg.k o`f'pd èkuq jkf'k ds O;fDr;ksa ds fy, v'kqHk gSA blds dqizHkko ls iatkc] caxky] fcgkj] vklke esa fdUgha LFkkuksa ij laØked jksx QSy ldrk gSA buesa ls fdlh jkT; ljdkj dk ^jkgq* }kjk N=Hkax gks ldrk gSA 10 fnlacj dk panz xzg.k Hkkjr dh tUe dqM a yh ds yXu Hkko esa rFkk ;wih-,- xBcaèku ljdkj ds v"Ve Hkko esa gksus ds dkj.k Hkkjr dh turk rFkk Hkkjr ljdkj ds fy, vfu"V izn gSA eqca bZ] d'ehj] m-iz-] caxky ds fy, ;g xzg.k v'kqHk Qynk;h gSA Js"B lq[knk;d o"kkZ % es?ks'k cqèk Qya % bl o"kZ es?k&itZU; uk;d 'kqHk xzg cqèk gksus ds dkj.k ekulwuh ¼cjlkr½ o"kkZ lkekU; ls vfèkd gksxh vkSj ns'k ds fy, lq[knk;d jgsxhA o"kZ ds jktk dk in vkSj o"ks'Z k yXu dk Lokeh panez k gksus ds dkj.k bl o"kZ Hkkjr esa 'kq) is;ty dh leL;k nwj gks tk,xhA jksfg.kh fuokl leqnz esa gksus ls ledkyhu o lq[knk;d ekulwuh o"kkZ gksxhA prqe?Zs k uked nzk.s k gksus ds dkj.k loZ= o"kkZ gksxhA le; fuokl ekyh ds ?kj esa gksus ls le;kuqdy w

vfèkd o"kkZ gksxhA laorZ uked uoes?k gksus ds dkj.k o"kkZdky ds izkjaHk esa ok;qox s ] vkaèkh&rwQku ds dkj.k turk dks ihM+k gksxhA lw;Z dk vknzkZ u{k= esa izos'k vkSj o"kkZ_rq dk izkajHk % 22 twu ls lw;Z ds vknzkZ u{k= esa izo's k djrs gh Hkkjr esa o"kkZ_rq dk izkjaHk gks tk,xk rFkk dsjy o eqca bZ esa 22 twu ds vkl&ikl ekulwu dk vkxkt gks tk,xkA 20 tqykbZ dks lw;Z ds iq"; u{k= esa izo's k djrs gh xt o"kkZ ;ksx fufeZr gksxk ftlds QyLo:i gfj;kyh vekoL;k ¼30 tqykbZ½ rd Hkkjr ds vfèkdka'k 'kgjksa esa cjlkr gks tk,xhA Hkkjr ds vfèkdka'k {ks=ksa esa lkekU; ls de ;k vfèkd o"kkZ lw;Z vknzkZ izos'k yXu pØ

dU;k jkf'k esa 09-09-2009 ls 'kfu lapkj dj jgk gS vkSj 15-11-2011 rd ;gha jgsxkA uo lEor esa 'kfu gLr o fp=k u{k= esa xkspj djsxk ftlls tEew&d'ehj] egkjk"Vª] xqtjkr] dukZVd] rfeyukMq] Jhyadk vkfn ihfM+r jgsx a As 15 uoacj 2011 ls 'kfu ds rqyk jkf'k esa izo's k djrs gh 'kfu i`Foh e.My dh uS_R; fn'kk esa pyk tk,xkA rqyk dk 'kfu vVykafVd egklkxj ds iwohZ] if'peh fdukjksa ij cls ns'kksa dks ihfM+r djsxkA uS_R; dk 'kfu bZ'kku fn'kk esa osèk djrk gSA bZ'kku dks.k esa ikfdLrku] vQxkfuLrku] bZjku] bZjkd vkfn ns'k vkrs gSAa tc rqyk ds 'kfu dk ikixzg ls osèk gksxk] rc bu ns'kksa esa minzo gksx a As

vknzkZ izo's k dqM a yh ds lIre Hkko esa xq# gksus ds dkj.k if'pe eè;izn's k vkSj if'pe Hkkjr esa Js"B o lq[knk;d o"kkZ dk ;ksx cu jgk gSA

esfnuh lafgrk ds vuqlkj rqyk jkf'k ds 'kfu dh if'pe n`f"V gksrh gS rFkk 'kfu dh n`f"V fouk'kd dgh xbZ gSA oØh gksus ij 'kfu vfèkd Øwj gks tkrk gSA laor~ 2068 ds var esa ¼0702-2012 bZ-½ ls 'kfu rqyk jkf'k esa oØxfr'khy gks a x s tks ves f jdk] eSfDldks vkfn if'peh ns'kksa esa iz k Ñfrd iz d ks i ] ;q ) &fga l k] jksx&egkekjh vkfn minzoksa ls ogka dh turk dks d"V igqp a k,xkA fdarq dU;k jkf'k ls 'kfu dh fonkbZ Hkkjr ds fy, lq[kn jgsxhA rqyk dk 'kfu Hkkjr ds leLr fo?uksa dks 'kkar djds lq[k&le`f) dk ekxZ iz'kLr djsxkA

'kfu dh dU;k ls fonkbZ iwohZ Hkkjr o iwohZ ns'kksa ds fy, lq[kn %

irk %

8 jk-

6 'k7

9 10 11 pa-

A 1 xq-

12

5 4 3 lw2 'kq- cqea- ds-

gksxhA 23 vxLr dks o"kkZ_rq lekIr gks tk,xhA

Hkkjr ,f'k;k egk}hi ds nf{k.kh Hkkx es a fLFkr gS A i` F oh dw e Z p Ø ds u{k=kuqlkj Hkkjr dh jkf'k dU;k gSA 24

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

LVkj ,LVªky s kWth] T;ksfr"k vè;;u ,oa 'kksèk laLFkku] Jh nqxkfogkj dkWyksuh] xq<k+ dEiw y'dj] Xokfy;j] ¼e-iz-½


lkef;d ppkZ

fo'o di & 2011 % T;ksfr"kh; foospu lqèkka'kq fuHkZo fØdsV dk egkdqaHk ,d ckj fQj Hkkjrh; miegk}hi esa yxus tk jgk gSA fo'ofØdsV dh 'kh"kZ Vhesa blesa Hkkx ysus dh viuh&viuh rS;kfj;ksa esa O;Lr gSaA bl egkdqaHk dh 'kq:vkr 19 Qjojh dks ehjiqj ¼ckaXykns'k½ ls gksxh tcfd estcku ns'k Hkkjr ,oa ckaXykns'k igyk eSp [ksysaxsA lekiu&02 vizSy dks eqacbZ ds oku[ksM+s LVsfM;e esa Qkbuy eSp ds lkFk gksxkA jo xkaxqyh ds usr`Ro esa Hkkjrh; Vhe 2003 dk Qkbuy eSp gkj x;h FkhA rc ls fujarj izxfreku gksrs gq, Hkh fo'o di esa vafre fot; gesa vc rd rjlk jgh gSA Hkkjr ds fØdsV 'kga'kkg ,oa fo'o fØdsV ds Hkxoku ekLVj CykLVj lfpu rsna y q dj dh fnyh [okfg'k gS fd Vhe dk fgLlk cus jgrs gq, Hkkjr mudh ekStnw xh esa fo'o di thrsA vkb,] T;ksfr"kh; rF;ksa ds lkFk bl fo"k;xr laHkkoukvksa dk foospu djrs gSAa

di 2011 esa Hkkjrh; laHkkouk,a lokZx a h.k :i ls izcy gSAa vkSj vfèkd lVhd Hkfo";dFku ds fy, ge vU; dqM a fy;ksa ij Hkh fopkj fd, ysrs gSAa

lkS

19 fnlacj 1928 dks eqca bZ ds jks'ku vkjk Dyc esa Hkkjrh; fØdsV daVªky s cksMZ dh LFkkiuk dh x;hA pwfa d chlh- lh- vkbZ dk tUe yXu ,oa panz yXu nksuksa ,d gh gS]a vr% 'kfu dk bl ij fo'ks"k izHkko gS tks xkspj esa v"VeLFk ,oa f}rh; HkkoLFk xq# ls lelIrd gSA fo'odi ds le; eaxy izk;% yXu ij gh xkspj djsxkA ebZ 2010 ls panez k dh egkn'kk 'kq: gks pqdh gSA ekpZ 2011 rd pankz Urj mijkar vDrwcj 2011 rd HkkSekUrj jgsxkA dqM a yh foKku ds vuqlkj fo'o

Hkkjrh; fØdsV daVªksy cksMZ dh yXu dqaMyh fnukad % 19@12@1928 1 'kq-

12

lw-

11 pa-

xq- 1

9 cq-

jk- 2

A

3

5

ea4 25

8 'kds7 6

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Hkkjrh; dIrku egsna z flag èkksuh] dk tUe 7 tqykbZ 81 dks jkaph ¼>kj[kaM½ esa gqvkA muds tUekax ,oa xkspjh; xzg fLFkfr ls vè;;u djus ij Kkr gksrk gS fd fo'o di 2011 esa ifjJe ls fuf'pr lQyrk ds ;ksx cu jgs gSAa bUgsa viuh naHkh izof` Ùk ij vad'q k yxkuk pkfg,A flracj 2011 rd jkgq egkn'kk esa cqèkkarnZ'kk buds fy, vuqdy w ,oa 'kqHk Qydkjd gSAa bUgsa gkFkh dks dsys f[kykus pkfg, ftlls leLr fo?u 'kkar gksa vkSj fot; izkIr gksA fØdsV ds Hkxoku] ekLVj CykLVj vkèkqfud czSMeSu tSlh tkus fdruh mikfèk;ksa ls foHkwf"kr lfpu dk tUekax muds bl O;fDrRo dks lkFkZd fl) djrk gSA orZeku esa ^bUgs*a jkgq dh egkn'kk esa lw;kZUrnZ'kk py jgh gSA vPNs Qy iznku djus okyk xzg xkspj] n'kk] varnZ'kk,a Hkkjr ds [kkrs esa Lof.kZe lQyrk,a vafdr djk ldrh gSAa


lkef;d ppkZ

dIrku egsanz flag èkksuh

9 12

1 2 ea-

A 3 lw- cq-

ohjsanz lgokx

6

8

10 ds11

lfpu jes'k rsanqydj pajk- 9 xq-

7 pa6 xq'k-

7

5

10 A 4 ea1 11 3 lw 'kq2 ds12 'kcq-

5 4 jk- 'kq-

lfpu Hkkjr dks bl fo'odi ds nkSjku lokZfèkd egku Vhe ds :i esa Js; fnyk ldrs gSAa 'kq:vkrh eSp a ks ls gh budk tknw fØdsV fiz; turk ds flj p<+dj cksyx s kA ;s Hkkjr ds fot; vfHk;ku dh ,d etcwr uhao jgsx a As

11

8

gSA ,sls esa ;s iUuk t:j èkkj.k djsAa eè;e Øe ds mEnk is'ksoj f[kykM+h

20 vDrwcj 1978 dks utQx<+ ¼fnYyh½ esa tUes ;qok cYysckt ohjsna z lgokx ds xzg xkspj etcwr fn[kkbZ ns jgs gSAa orZeku esa bUgsa xq# dh egkn'kk esa cqèkkarj gS tks fd foijhr jkt;ksx fufeZr dj lQyrk iznku dj jgk gSA 22 ekpZ ds mijkar buds rwQku dks jksd ikuk fdlh Hkh Vhe ,oa xsna ckt ds fy, eqf'dy gh ugha cfYd ukeq e fdu gks x kA DokVZ j Qkbuy eas ;s igys ls Hkh vfèkd vØked utj vk,axAs orZeku esa budks ,dkxzrk dh deh ls tw>uk iM+ jgk

;qojkt flag 12

10 11 ds-

1 2

A

4

8

lw- cq7 6

'k- pa26

2 3

A 4 xq-

8 7 cq- lw'kq- ea6 5 'k-

jk-

Js"B {ks=j{kd ;qojkt flag ds flrkjs mn; gksuk 'kq: gks jgs gSAa 12 fnlacj 1981 dks tUes ;qojkt dh bl le; jkgq dh n'kk ,oa mlesa 'kfu dh varnZ'kk py jgh gSA yXus'k dh n'kk dk 'kqHk Qy bUgsa vo'; izkIr gksxkA bUgsa ftn~nh LoHkko dks ,d cYysckt ds Åij p<+kuk gksxkA vkØked 'kSyh buds lkFk tqMh+ vis{kkvksa dks iwjk djus esa lgk;d fl) gksxhA bUgsa fo'odi ls iwoZ #nzkfHk"ksd vo'; djkuk pkfg, ,oa uhye ;k lkreq[kh #nzk{k èkkj.k djuk ykHknk;d fl) gksxkA

9 'kq-

5 xq- ea- jk-

3

1

pa-

9 10

ds- 12

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

^^HkTth ds uke ls e'kgwj xsna ckt gj Hktu flag Hkh bl fo'odi ds nkSjku dgha Hkh ihNs ugha fn[ksx a As 3 tqykbZ 1980 dks tkyaèkj esa tUesa gj Hktu dks orZeku esa 'kfu dh egkn'kk esa


lkef;d ppkZ

gjHktu flag cq- jk4 xq5 'kea- 6

tghj [kku 'k- ea7

'kq2 3 lw-

A

pa- 8

1

6

equkQ iVsy xq8

'k5 ds- 9

4

lw- jk- cq9

9 7

pa-

pankz ra nZ'kk py jgh gSA 'kfu ds ?kj esa panz dh fLFkfr ,oa ml ij 'kfu dh n`f"V bl n'kk dh 'kqHkrk dks Loeso fl) dj jgh gSA blds izHkko ls bUgsa lQyrk fuf'pr gh feysxhA vuqdy w xkspj Hkh buds izHkko dks vkSj vfèkd c<+k,xkA

3

10

12 ds-

10

11 10 ds-

8

A

2

12

Hkkjr ds ;qok ,oa vuqHkoh rst xsna ckt tghj [kku dh xsnksa esa fofoèkrk ,oa vkØkedrk bl fo'o di esa c<+h gqbZ Lora= Hkkjr dh dqaMyh

uoka'k daqMyh

jk2

A

12

7

lw12

xq- 2

11

3

8 ds-

6

1

A

jk11

5 pa- ds27

4

palw3 cqjk2 ea-

cYyscktksa ij VwVuk r; gSA 12 vxLr 1983 dks Hk:p ¼xqtjkr½ esa tUesa equkQ iVsy dks bl fo'o di esa [kqn dks fl) djus dk ,d vPNk volj izkIr gksus tk jgk gSA vuqdy w xkspj] ogha yXus'k esa mPpLFk jkgq dh n'kk bUgsa ekjd izHkko okyk xsna ckt fl) djrh gSA volj izkIr gksus ij bUgsa vius vkRefo'okl ,oa Vhe dks lQyrk dh izkfIr gksxhA

cq10 'kq 'k-

9 ea-

6 9

'kq5

o"kZ yXu &2010&2011

8 cq-

4

10

11

1

11

xq1

A 1

utj vk,xhA 7 vDrwcj 1978 dks Jhjkeiqj ¼egkjk"Vª½ esa tUesa t+fgj [kku dk xkspj lokZfèkd vuqdwy fn[kkbZ ns jgk gSA Hkkjr ds fot; vfHk;ku esa tghj ,d etcwr LraHk fl) gksrs tk jgs gSAa 'kqØ dh egkn'kk esa xq# dk varj iqu% xq# ,oa 'kfu dk vuqdy w xkspj fulangs bUgsa lQy Vhe dk lQyre xsna ckt cukus tk jgk gSA fo'o di esa budk dgj

eapa3 'k'kq- 4 lwcq5

6 'k-

xq12

7

7

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

lw4 5

eqFa kk 'kq- ea- 6 'kpa- 7 8

ds3

A

2 1 12 xq-

9 jk-

11 10


lkef;d ppkZ egRoiw.kZ eSpksa esa bUgsa vo'; f[kyk;k tkuk pkfg,A budk mi;ksx Vhe ds fy, ykHknk;h fl) gksxkA vkb, vc Lora= Hkkjr dh dqM a yh ij Hkh ppkZ dj ysrs gSAa Lora= Hkkjr ds tUekax dk xkspj vuqdy w gSA ekpZ ds r`rh; lIrkg ls vkSj vfèkd vuqdy w gksus tk jgk gSA orZeku esa eaxy dh n'kk esa lw;kZUrn'kkZ 26 ekpZ 2011 rd gSA mijkar pankz Urj izHkkoh jgsxkA n'kkØe Hkh iw.kZ vuqdy w gSA pankz ra j 'kqHkrk dks vkSj c<+kus okyk jgsxkA Hkkjr dh o"kZ yXu dh fLFkfr Hkh ns'k ds fy, vuqdy w Qynk;d fl) gks jgh gSA xzg xkspj ,oa n'kk varnZ'kk dks ns[kdj rks yxrk gS fd Hkkjr dks fo'odi vius uke dj ysuk gh pkfg,A Hkkjr ds yksx eSp a ks ij xkSj djsa rks Hkkjr vklkuh ls DokVZj Qkbuy esa izo's k djsxkA 23&24&25 ekpZ 2011 dks gksus okys igys rhu DokVZj Qkbuy esa ls fdlh ,d esa Hkkjr dks [ksyus

dqy feykdj lwjr&,&gky ;g gS fd Hkkjr bl fo'odi dks izcy laHkkoukvksa ds lkFk ikus esa dke;kc gks ldrk gSA jk"Vª dh lQyrk dh J`a[kykvksa esa ,d vkSj dhfrZeku cuus dh laHkkouk gSA dks feyrk gS rks Hkkjr dh lsehQkbuy dh fVdV 100 izfr'kr iDdh gks tk,xhA tgka rd lseh Qkbuy eSpksa dh ckr gS rks Hkkjr dks igyk lsehQkbuy [ksyus dks fey tk, rks vklkuh ls fot; feysxh tcfd nwljs lsehQkbuy esa la?k"kZ ls lQyrk dh mEehn gSA Qkbuy eSp Hkkjr ds fy, ,drjQk fl) gksxkA fot;h gksuk lqfuf'pr gSA fØdsV cksMZ p;u esa i{kikr ,oa nqjkxzg uk j[krs gq, ,d loZJ"s B Vhe fo'odi ds fy, pquAs dIrku èkksuh vius Lo;a ds LokLF; dk iwjk è;ku j[ksAa 'khr laØe.k laHkkO; gSA ,oa mn~?kkVu eSp esa fo'ks"k è;ku

28

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

j.kuhfr ls [ksysaA igyk gh eSp la?k"kZi.w kZ fl) gksxkA FkksMk+ vU; Vheksa ij Hkh fopkj djsa rks esjs fglkc ls U;wthySM a ] Jhyadk nks Vhesa loZJ"s B ifj.kke dh vksj tkrh fn[k jgh gSA baXySM a dh laHkkouk,a Hkh vPNh cu jgh gS a A vkLVª s f y;k&ikfdLrku o nf{k.k vØhdk dks dksbZ mYys[kuh; lQyrk feyrh ugha fn[k jgh gSA caXykns'k yhx eSpksa esa dqN vizR;kf'kr djus ds fQjkd esa gSA ysfdu eafty dkslksa nwj gSA dqy feykdj lwjr&,&gky ;g gS fd Hkkjr bl fo'odi dks izcy laHkkoukvksa ds lkFk ikus esa dke;kc gks ldrk gSA jk"Vª dh lQyrk dh J`[a kykvksa esa ,d vkSj dhfrZeku cuus dh laHkkouk gSA  irk % lqèkka'kq fuHkZo vk;qHkZkjrh; T;ksfrZfoKku ifj"kn~ 64] lksjus ] lqdj{ks=&207403 91& 9897415637] 9410440430


vkoj.k dFkk

yky fdrkc dk ifjp;] bfrgkl ,oa mRifRr 'kf'k 'ks[kj 'kqDy

T;ksfr"k dks osn ¼Kku½ dh rhljh vka[k dgrs gSa] mldk egRo vkt Hkh cjdjkj gSA orZeku le; esa Hkh mlds deksos'k vo'ks"k fo|eku gSaA bl lnh ds egku oSKkfud U;wVu us viuh Lo;a dh dq.Myh yky fdrkc ds vkèkkj ij Lo;a fuÆer dh FkhA U;wVu dks vglkl gks x;k Fkk fd gLrjs[kk ls fuÆer dq.Myh euq"; ds dkjukeksa dh iksy iyd >idrs gh [kksyus esa l{ke gSA xr dh lkjh iz k phu lH;rkvksa esa T;ksfr"k ,oa [kxksy 'kkL= dh ijEijk jgh gSA ,oa bl Kku dk vknku&iznku Hkh gksrk jgk gSA ekuo lH;rk ds bfrgkl esa nks lekukUrj èkkjk;sa vfojy pyrh jgh gSAa izFke èkkjk Fkh fo'kq) xzgksa dh xfr ij vkèkkfjr ?kVukvksa dh tks xf.kr T;ksfr"k dh rqyuk esa Qfyr T;ksfr"k dgykrh gSA dkykUrj esa xf.kr T;ksfr"k dh rqyuk esa Qfyr T;ksfr"k vFkkZr yky fdrkc [kwc QSyh o 12oha lnh ds ckn T;ksfr"k ds fl)kar dh ek= Vhdk;sa fy[kh tkus yxha tcfd xf.kr T;ksfr"k fdrkcksa esa fleV dj jg x;hA Qfyr T;ksfr"k ds dbZ #i gks x;s gSAa tSl& s gLr js[kk 'kkL=] eq[kkd`fr foKku] gLrk{kj foKku] iz'u dqM a yh foKku] vad 'kkL=] gksjk 'kkL= vkfn u tkus fdruh foèkk;sa iuih o yksdfiz; jghaA dkyØe esa è;ku nsus okyh ckr ;g gS fd vktdy yky fdrkc Hkh izpyu esa vk x;h gSA iqjkru dky esa nqyHZ k lkfgR;ksa ,oa T;ksfrf"k;ksa dh Hkfo"; dFku dh izfØ;k my>h gqbZ o

t

igsyhuqek Hkk"kkvksa esa gksrh Fkha] tSlk fd yky fdrkc ij n`f"V Mkyus ij iz r hr gks r k gS A my>h gq b Z

Hkfo";okf.k;ka gksus ij Hkh oDr vkus ij muds vFkZ Lor% Li"V gks tkrs FksA txr dh iqjkru lH;rkvksa esa dkyØe ds vuqlkj eafnjksa esa iqtkjh ,oa iqtkfjus]a Hkfo"; vè;;u o dFku yky fdrkc ds gh vuqlkj fd;k djrs FksA lu~ 1942 esa fgVyj us vius futh T;ks f r"kh ,oa vkè;kfRed 30

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

lykgdkj ¼Jh Øk¶V ½ ls iwNk Fkk teZuh dh fdLer esa ;q) dk èkqvka dc&rd cnk gSA Øk¶V us dgk Fkk fd ebZ 1945 rd* ^,oa esjk Hkfo";\*] Øk¶V us mRrj fn;k& ^lwjt dh vfXu tSlk iz[kj o cadj tSlk lqjf{krA* bfrgkl lk{kh gS fd 29 vizSy 1945 dks cÆyu ds ,d cadj esa fgVyj us viuh izfs edk ¼bZokozku½ ls fookg fd;k ,oa vxys gh fnu vkRegR;k djus ds iwoZ vius vuqpjksa dks vkns'k fn;k fd bZok o mldh yk'k dks isVªky s ls tyk nsAa bldk ;g vfHkizk; gS fd euq"; orZeku esa tks vPNs deZ djrk gS ;k cqjs deZ djrk gS] mldk izHkko mlds iwokZftZr vn`"V ij vo'; iM+rk gSA T;ksfr"k ds fglkc ls ykSfdd i{k esa ,d egRoiw.kZ ckr ;g gS fd xzg QykQy esa fu;ked ugha gS]a vfirq lwpd gSAa vFkkZr xzg fdlh dks lq[k &nq%[k ugha nsrs cfYd vkus okys lq[k&nq%[k dh lwpuk nsrs gSAa yky fdrkc ds vuqlkj cuh tUe i=h esa ryk'ksa fd dkSu lk xzg d"V ns jgk gSA mlds vuqlkj vki ml xzg dh 'kkafr dk mik; dj ysAa


vkoj.k dFkk ;fn vkidks viuh tUe&i=h dk Bhd&Bhd irk ugha gS rks Hkh vki fuEu iz;ksx ,d lIrkg vo'; djs]a djds ns[ksAa ;fn vkidks vkHkkl gksrk gS fd veqd fnu vkids fy;s fo'ks"k #i ls d"Vdkjh fl) gksrk gS rks ml fnu ls lEcafèkr xzg dk VksVdk 40 ls 43 fnuksa rd fuR; djsAa ;g iz;ksx vkidk vkÆFkd i{k lcy djsxkA yky fdrkc ds VksVdksa esa ¼pyrs ikuh esa cgkuk½ izk;% iz;ksx djk;k tkrk gSA blds ihNs Hkko ;g gS fd vkids lkjs d"V dksbZ vKkr 'kfDr ikuh esa cgkdj vkils nwj fy;s tk jgh gSA ;wuku esa iwoZ lkxj rVh; {ks= esa ,Fksl a ds ikl MsYQh uked ioZrh; vapy esa viksyks dk efUnj Fkk ftlds HkXuko'ks"k vkt Hkh fo|eku gSAa bZlk iwoZ dh pkSFkh lnh esa MsYQh dh iqtkfjus fo'ks"k fnuksa esa yky fdrkc ds vuqlkj Hkfo"; dFku fd;k djrh Fkha] ftUgsa ik;fFk;k dgk tkrk gSA os gkFk dh js[kkvksa ds vkèkkj ij fuÆer tUe dq.Myh ls Hkfo";ok.kh djrha FkhaA mUgha fnuksa jkse ds lezkV uhjks us MsYQh ds ik;fFk;k ls viuk Hkfo"; iwNus dh dkeuk dhA og dkQh iz;kl ds ckn yEch ;k=k djds MsYQh igqp a kA viksyks ds ifo= efUnj esa mls ?kqlrs gh ogka mifLFkr ik;fFk;k us ph[krs gq;s dgk ^tk] Hkkx tk] ekrk ds gR;kjs] MsYQh vkSj cpdj jgsA bl vieku ls uhjksa vkis ls ckgj gks x;kA mlus MsYQh dh lkjh iqtkfjuksa dks ,oa ml iqtkfju dk

gkFk&iSj dkV dj mUgsa ftUnk gh tehu esa nQukus dk gqDe fn;k ,oa muds vaxj{kdksa us efUnjksa dks rgl &ugl dj fn;kA uhjks us lkspk fd iqtkfju us mldh vk;q 73 o"kZ crk;h gS ijUrq iqtkfju dk vk'k; dqN vkSj FkkA ftlus uhjks dh gR;k dh Fkh mldk uke xyck Fkk ,oa mldk jkT; Hkh gfFk;k fy;k FkkA rc mldh vk;q 73 o"kZ dh Fkh ml xyck us 73 o"kZ iw.kZ gksus ds iwoZ gh uhjks dh gR;k dj nhA mijksDr rF;ksa ds vkèkkj ij ;g lR; izrhr gksrk gS fd fnO;&n`f"V ls fy[kh yky fdrkc ds iUus xw<+ ,oa xgu foèkkvksa ,oa vrhfUnz; 'kfDr;ksa ds Lokeh gSa tks ekuo dh vkRekvksa esa

yky fdrkc ds VksVdksa esa ¼pyrs ikuh esa cgkuk½ izk;% iz;ksx djk;k tkrk gSA blds ihNs Hkko ;g gS fd vkids lkjs d"V dksbZ vKkr 'kfDr ikuh esa cgkdj vkils nwj fy;s tk jgh gSA >kaddj fofHkUu xksiuh; jgL;ksa dks mtkxj djrs gSAa fdaonarh gS fd yadkfèkifr jko.k us lw;Z ds lkjFkh v#.k ls bl bYe dk lkeqfnzd Kku laLÑr esa xzUFk ds #i esa xzg.k fd;k FkkA jko.k dh fryLeh nqfu;k lekIr gksus ds i'pkr~ ;g xzUFk fdlh izdkj *vkn* uked LFkku ij igqp a x;k tgka bldk 31

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

vuqokn vjch&Qkjlh esa fd;k x;kA dqN yksx vkt Hkh ;g ekurs gSa fd iqLrd Qkjlh esa miyCèk gS tcfd lPpkbZ dqN vkSj gS ;g xzUFk mnwZ esa vuqokfnr gksus ds i'pkr ikfdLrku ds iqLrdky; esa lqjf{kr gSA ijUrq dkyo'k bl xzUFk v#.k lafgrk cuke yky fdrkc dk dqN fgLlk yqIr gks pqdk gSA yky fdrkc eas dgk x;k gS ^chekjh dk bykt nok gS] exj ekSr dk bykt ugha] nqfu;koh fglkc &fdrkc gS dksbZ nok [kqnk;h ughaA* bldk rkRi;Z ;g gS fd yky fdrkc dksbZ tknw ugha vfirq cpko ,oa #g ¼vkRek ½dh 'kkfUr ds fy;s gS exj nwljksa ij geyk djus ds fy;s ughaA vxj HkkX; ds jkg esa dksbZ bZVa ;k iRFkj fxjk ns ,oa ekxZ dk vojksèk djs rks bl fo"k; dh enn ls iRFkj gVkdj mls izokgeku djus dh dksf'k'k dh tk ldrh gSA yky fdrkc ds vuqlkj lw;Z ds nsork fo".kq th] pUnz ds nsork f'ko th] cqèk ds nsork nqxkZ th] c`gLifr ds nsork czãk th] 'kqØ ds nsork y{eh th] 'kfu ds nsork f'ko th] jkgq ds nsork liZ] dsrq ds nsork x.ks'k th gSAa vkidks yxrk gS fd fdlh xzg ds dkj.k vki HkkSfrd d"V Hkksx jgs gSa rks vki ml xzg ls lacfa èkr nsork dh iw t k&vpZ u k djs a ] iz H kq vo'; lq[k&le`f) rFkk 'kkafr iznku djsx a As irk % 105@295] ßukxjh&fudsruÞ Jh uxj ¼peuxat Fkkus ds ikl½ dkuiqj&208012 ¼;w-ih-½


vkoj.k dFkk

yky fdrkc ds fl)kar ,oa mik; ia- mes'k 'kekZ

yky fdrkc ds dqN vius fl)kar gS tks izpfyr oSfnd T;ksfr"k ls fHkUu gSAa tSls bl i)fr esa dkyiq#"k dqM a yh dh iz/kkurk] dqM a yh dh fdLes]a n`f"V;ka] xzg dk izHkko vkfn dbZ fl)kar gS ftudks iz;ksx esa ykdj lVhd Hkfo";Qy o v'kqHk xzgksa ds izHkko dks cnyk tk ldrk gSA rZeku le; ds T;ksfr"k txr esa vkt lcls T;knk pfpZr uke yky fdrkc dk gSA lkekU;r% bls ljy o lkèkkj.k mik;ksa ds fy, tkuk tkrk gSA ijarq ;g lR; ugha gS okLro esa ;g ,d iw.kZ T;ksfr"k i)fr gSA bu lc fl)karksa esa ls ,d egRoiw.kZ fl)kar ¼xzg dk izHkko½ gS ftldk o.kZu fuEuizdkj gS%& ¼xzg dk izHkko½ Û gj xzg ds fy, mldh Åap&uhp gkyr] mldk iDdk ?kj o mldh viuh jkf'k dk LokfeRo lnk ds fy, fuf'pr gS pkgs og fdlh vkSj xzg dh jkf'k esa gh D;ksa u cSBk gksA mnkgj.k % tSls fd eaxy dh Å¡p jkf'k edj gS vkSj uhp jkf'k ddZ gS rFkk og ,d o vkB ua- dh jkf'k;ksa dk Lokeh gS ,oa mldk iDdk ?kj rhljk gSA vc dqM a yh esa eaxy fdlh Hkh [kkuk ;k jkf'k esa gks mldk viuh jkf'k vkfn ls LokfeRo u gVsxkA Û blh izdkj izR;sd xzg viuh fuf'pr jkf'k esa 'kqHk Qy gh djsxk pkgs og jkf'k fdlh nwljs xzg dk iDdk ?kj gks x;h gksA mnkgj.k % 'kqØ Lokeh gS [kkuk ua- 2 vkSj 7 dk] ijarq [kkuk ua- 2 iDdk ?kj

o

gS c`gLifr dkA 'kqØ [kkuk ua- 2 esa cSBk gksus ij 'kqHk Qy gh nsxkA vkSj [kkuk ua- 7 iDdk ?kj gS cq/k vkSj 'kqØ dk vr% 'kqØ dk Qy rks 'kqHk gksxk vkSj cq/k dk viuk Qy 'kqHk gksus ds lkFk lkFk og nwljksa dks Hkh enn nsxkA blh izdkj vU; xzgks dks ysxAas tSls cqèk [kkuk ua- 3 vkSj 6 dk Lokeh gS vkSj [kkuk ua- 3 iDdk ?kj gS eaxy dkA vc vxj dqM a yh esa eaxy 'kqHk Qy dk gks rks cqèk dk Qy Hkh 'kqHk gksxkA [kkuk ua- 6 ds Lokeh cqèk vkSj dsrq nksuks gSA ijarq [kkuk ua- 6 iDdk ?kj gS dsrq dkA vr% cqèk dk mÙke exj dsrq dk viuh Lo;a dh oLrqvksa ij v'kqHk exj nwljkas ij vPNk izHkko gksxkA [kkuk ua- 5 jkf'k gS lw;Z dh ijarq iDdk ?kj gS c`gLifr dk vkSj blesa lw;Z dk 'kqHk izHkko gksxkA [kkuk ua- 8 dk Lokeh gS eaxy vkSj iDdk ?kj gS eaxycn~ o 'kfu dk rFkk pUnz o 'kfu dkA bl [kkuk esa ;s rhuksa xzg vxj vyx vyx cSBs rks buds Qy 'kqHk gksxas ijUrq ,d lkFk cSBs gksus ij budk Qy v'kqHk gks tk;sxkA [kkuk ua- 11 dk ekfyd gS 'kfu ijarq iDdk ?kj gS c`gLifr dk] blesa 'kfu dk Qy 'kqHk gksxkA Û xzg cSBk gksus okys Hkko esa xzg dh 32

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

dkjd oLrq,a fLFkr gksus ls ml xzg dk izHkko c<+rk gSA tSls dsrq ua- 9 esa gks rks tíh ;kfu vius iSrd ` edku esa dqÙkk j[kus ls] vius nksgrs dh lsok djus vkfn ls dsrq ds 'kqHk izHkko esa o`f) gksxhA dqM a yh esa xzg ftl izHkko dk gksrk gS og viuk iz H kko ¼vPNk&cq j k] ÅWap&uhp oxSjk½ dsoy mlh o"kZ esa nsxk ftl o"kZ fd og o"kZQy esa ml cSBk gksus okys izHkko ds fy, fuf'pr dh gqbZ jkf'k ;k iDds ?kj esa vk tk;sA mnkgj.k ds rkSj ij ekuk fd dqM a yh esa c`gLifr Hkko ua- 4 esa cSBk gS rks c`gLifr ÅWp a dk Qy flQZ ml o"kZ gksxk ftl o"kZ og o"kZQy esa vius usd gksus ds [kkuk ua- 4 ;k 2 oxSjk esa vk tk;sA tUe ls ÅWp a rks gS exj okLro esa ÅWp a iu dsoy fuèkkZfjr o"kZ vkSj jkf'k ;k [kkuk ua- ;k iDds ?kj esa vkus ij gh izR;{k gksxkA blh rjg gh lc xzgksa dk vkSj lc rjg ls gksxk u ges'kk 'kqHk vkSj u ges'kk v'kqHk gksxkA o"kZQy ds vuqlkj dqM a yh esa yXu vFkkZr Hkko ua-1 esa vk;k gqvk xzg lcls igys ml [kkuk ij viuk izHkko ¼vPNk ;k cqjk½ izdV djsxk tgka fd og dqM a yh esa cSBk gSA mlds ckn vius nq'eu xzgksa ij pkgs og mlh


vkoj.k dFkk yky fdrkc ds mik;ksa dks eq[; :i ls ge pkj Jsf.k;ksa esa ckaV ldrs gSa& 1- vke mik; & enn ds fy, ;g mik; dksbZ Hkh dj ldrk gS tSls %& 1- lkalkfjd lq[kksa ds fy, xk;] dqÙks ,oa dkSos dks vius Hkkstu esa ls fgLlk nsukA 2- ijs'kkuh ls cpus ds fy, lw[kk ukfj;y ty izokg djukA 3- chekjh ls cpus ds fy, dHkh dHkh idk gqvk ihyk dn~nw eafnj esa nku djuk vkfnA 2- nwljs fdLe dss mik; og gSa tks dqN ?kaVksa ds vanj&vanj QSlys ds fy, djrs gSAa tSl& s lw;Z ds fy;s xqM+ cgkukA eaxy ds fy;s jsofM+; + ka cgkukA cq/k ds fy, rkcsa dk iSlk cgkuk vkfnA 3- rhljs fdLe ds mik; dqM a yh esa v'kqHk xzgksa dh fLFkfr ds vuqlkj gSAa blesa ns[kuk gksxk fd dkSu lk xzg

v'kqHk gS vkSj fdl ?kj esa ;g izHkko dj jgk gSA mlh ds vuqlkj xzg dk mik; gksxkA tSls [kkuk ua- 8 esa jkgq ds gksus ij flDdk cgkuk pkfg,A eaxy ds [kkuk ua- 8 esa gksus ij jsofM+;ka ty izokg djuk ;k fdlh csok dk vk'khZokn ysukA vkfnA 4- pkSFks fdLe esa fir` _.k ds mik; vkrs gSAa _.k fi=h dk vFkZ gS vius cqtx q ksaZ }kjk fd;s x;s iki ds xqIr izHkko dk gksukA tks xzg [kkuk ua- 9 esa cSBk gks ml xzg dh tM+ esa cq/k cSB tk;s ;k fdlh Hkh xzg dh tM+ esa mldk 'k=q xzg cSB tk;s vkSj og Lo;a Hkh eans ?kj esa cSB tk;s ;k eank gks jgk gks rks dqM a yh okys ij cqtx q ksaZ ds }kjk fd;s x;s iki dk cks> gksxkA ftldk mik; vyx vyx gkyr esa vyx vyx gksxkA djs dksbZ vkSj Hkqxrs dksbAZ exj Hkqxrsxk iki djus

okys dk djhch ghA fi=h _.k dk mik; ifjokj ds lHkh lnL;ksa dks lkFk ysdj djuk iM+x s kA lkèkkj.kr% mik; dh vofèk yxkrkj 40 fnu vkSj T;knk ls T;knk 43 fnu gksrh gS exj fi=h _.k dk mik; yxkrkj dh vis{kk 40 ls 43 lIrkg dk gksxk yky fdrkc ds Qjeku ua6 ds vuqlkj 'kDdh gkyr ds xzg ds cqjs izHkko ls cpus ds fy, 'kd dk ykHk fy;k tk ldrk gS ijUrq iDdh gkyr ds xzg dk izHkko ges'kk ds fy;s gksxk vkSj mlds cqjs izHkko dks cnyuk balkuh rkdr ls ckgj gksxkA dsoy nSoh; rkdr j[kus okyh gfLr;ka gh ml cqjs izHkko dks cny ldrh gSa exj ;g Hkh ^^vnys dk cnyk** gh gksxk vFkkZr og cqjk izHkko tks tkrd ij gks jgk Fkk vc og mldks cnyus dh dksf'k'k djus okys ij gksxkA

?kj esa gh D;ksa u gksa ftlesa fd og Lo;a cSBk FkkA vxj ,d gh ?kj esa dbZ nksLr ;k nq'eu xzg fLFkr gksa rks xzg Øeokj ¼c`gLifr ds ckn lw;Z ds ckn pUæz oxSjk½ izHkko djsxkA vxj dqM a yh ds [kkuksa esa fe= vkSj nq'eu xzg vyx&vyx Hkkoksa esa gksa rks Øeokj Hkkoksa ¼[kkuk ua- 1 ds ckn] [kkuk ua- 2 ds ckn [kkuk ua- 3 vkfn½ ij izHkko MkysxkA izR;sd xzg viuk 'kqHk izHkko [kkuk ds fy, fu/kkZfjr Qyksa ds vuqlkj djrk gS ijUrq Lo;a fu/kkZfjr Qyksa ds foijhr dk;Z djus ij muds izHkko esa cnyko gks tk;sxkA mnkgj.kkFkZ%& vxj dqM a yh esa jkgq [kkuk ua- 4 esa gks rks tkrd dks ubZ Nr] fo'ks"kdj ik[kkus dh Nr ugha] cnyuh pkfg,] ,sls O;fDr ls

O;kikfjd lk>snkjh ugha djuh pkfg, ftlds yM+dk u gksA Nr ij dPps dks;yksa dh cksfj;ka ughs j[kuh pkfg, ijarq ,slk djus ij jkgq 'kqHk dh vis{kk v'kqHk izHkko nsuk izkjEHk dj nsxkA dqM a yh esa c`gLifr Hkko ua0 4 ftlesa og ÅWp a ekuk tkrk gS gks vkSj tkrd c`gLifr ls lEcfU/kr oLrq,a tSls ihiy dk o`{k dVokus] cqtx q ksaZ dk vieku djus o lkèkq&larksa dk vieku djus ls c`gLifr dk lksuk feV~Vh gks tk;sxk vFkkZr c`gLifr ds 'kqHk Qy u"V gks tk;saxsA izR;sd xzg viuk izHkko vius Hkko ls lEcfUèkr oLrqvksa o fj'rsnkjksa }kjk iznf'kZr djsxkA o"kZQy ds lw;Z ds fglkc ls egkokjh pDdj ij tc xzg vius bfPNr ?kj esa vkus ij viuk izHkko izdV djsxkA

;fn dksbZ xzg vius fe=@'k=q xzg ds ?kj esa fLFkr gks rks ml xzg dh le;kofèk esa fe=@'k=q xzg ftlds ?kj esa xzg fLFkr gS dh le;kofèk dk ;ksx djds nks ls foHkkftr dj nsa tks HkkxQy vk;sxk ml o"kZ esa xzg ds 'kqHk@v'kqHk Qy vo'; izkIr gksx a Aas mnkgj.k % tSls fdlh tkrd dh daqMyhs esa lw;Z [kkuk ua- 9 esa cSBk gks rks lw;Z ds 22o"kZ vkSj c`gLifr ds 16 o"kZ ds tksM+ 38 dks 2 ls Hkkx nsus ij mÙkj 19 vk;k vFkkZr 19 osa o"kZ esa tkrd dks vo'; lw;Z ds 'kqHk Qyksa dh izkfIr gksxhA blh izdkj lw;Z vxj v'kqHk gksdj 'kfu ds [kkuk ua- 10 ;k 11 esa cSBk gks rks lw;Z ds 22 vkSj 'kfu ds 36 o"kZ dqy tksM+ 58 o"kZ dks 2 ls Hkkx nsus ls 29 osa o"kZ vo'; viuk v'kqHk Qy nsxkA 

33

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


vkoj.k dFkk

yky fdrkc ds T;ksfr"kh; lw= o mik; MkW- Vhiw lqYrku ^^QSt**

oSfnd T;ksfr"k esa fo'ys"k.k ds tks fl)kar gSa muls ,dne fHkUu lw=] mik; ,oa fl)kar yky fdrkc esa gSaA mlesa xzg nks"k fuokj.k ds fy, lp~pfj=rk ,oa ln~O;ogkfjdrk dks cgqr izeq[krk nh x;h gSA bl i)fr esa ldkjkRed vkSj eupkgs Qy dh izkfIr ds fy, Hkko ifjorZu dh fofèk dk Hkh izkoèkku gS ftlls 'kqHk Qy dh izkfIr dh tk ldrh gSA oZçFke vBkjgoha 'krkCnh esa iatkc çkar ds ykgkSj 'kgj esa py jgh T+kehu dh [kqnkà ds mijkar rkacas ds ik= esa j[kh ,d fdrkc dks ml le; vaxTsz k+ h ljdkj esa dk;Zjr deZpkjh rFkk T;ksfr"k o deZdk.Mh iafMr fxj/kkjh 'kekZ th us çkIr fd;k ftls ckn esa 1939 Ã- esa ykgkSj ds ,d çsl ls iafMr :i pUæ th us yky fdrkc dk ukekadu nsdj izdkf'kr fd;kA ftl ds ckn 1952 Ã0 rd yky fdrkc Qjeku] yky fdrkc vjeku] yky fdrkc xqVdk] yky fdrkc yXu dq.Myh o yky fdrkc o"kZ Qy ukeksa ls dà fdrkcsa Ni xÃ] ijarq vusdksa laLdj.k esa çdkf’kr gksus ds QyLo:i Hkh bl fdrkc dh mRifRr rFkk okLrfodrk ds lanHkZ esa rjg&rjg dh Hkzka fr;k iSnk gksrh jghaA fdlh us bl dh rqyuk Hk`xq lafgrk] vtZuq lafgrk] /kzoq ukM+h vkfn xzFa kksa ls dh rks fdlh us bls vjc o Qkjl dh lH;rk o laLÑfr dh nsu ekuk rFkk dqN us bls ftu vFkok vkdk’kok.kh fdrkc dh la K k nhA fQj Hkh reke voèkkj.kkvksa dh xqRFkh esa ç’u fpUg cus jgus ds ckotwn Hkh bl fdrkc ds fof/kor lw = vFkkZ r T;ks f r"kh; n`f"Vdks.k] peRdkjh mik; o VksVds tuekul dh O;ogkfjdrk dh dlkSVh

l

ij fnu çfrfnu [kjs mrjrs pys x, rFkk bl dh yksdfç;rk c<+rh jghA T;ksfr"kh; Lo:i%& bl fdrkc ds T;ksfr"kh; Lo:i esa dq.Myh ds Hkkoksa dks [+kkuk vFkkZr ?kj dh laKk nh xà gS rFkk tkrdksa ds tUe dq.Myh esa yXu dks LFkkà :i ls es"k jkf’k ds :i esa cjdjkj j[krs gq, yXu ,d ls ysdj ckjg Hkkoksa dh jkf’k;ksa Øe’k% es"k] o`"k] feFkqu] ddZ] flag] dU;k] rqyk] o`f’pd] edj] dqHa k o ehu ds LFkkuksa dks ;Fkkor j[kk x;k gSA ftlesa lw;Z dks igys o ikapos]a pUæ dks pkSFks] eaxy dks rhljs o vkBos]a cq/k dks NBs o lkros]a xq: dks nwljs] ukSoas o ckjgos]a

'kqØ dks lkrosa rFkk 'kfu dks vkBos]a nlosa o X;kjgosa Hkko dk dkjd xzg ekuk x;k gSA jkrq&dsrq dks dksà Hkko ugh fn;k x;k ijUrq NBs Hkko esa budh mifLFkfr dks 'kqHk Qy nk;d dgk x;k gSA bl xzFa k ds O;ogkfjd fl)karksa esa jkgq&lw;Z] jkgq&pUæ] ds r q & lw ; Z ] ds r q & pUæ]'kfu&jkgw ] 'kfu&dsr]q 'kfu&pUæ rFkk 'kfu&lw;Z dh ;qfr;ksa dks 'kqHk Qynk;d ugh ekuk x;k gSA xzg&nks"k fuokj.k esa lPpfj= o ln~O;ogkfjdrk dks vfèkd çeq[krk nh xà gSA xzgksa ls lacf/kr oLrqvksa ds nku ds vfrfjDr xzgksa dks eupkgs [+kkus esa igqp a kus o fucZy rFkk

xzgksa ls lacafèkr oLrq,a xzg lw;Z paæ eaxy cq/k xq: 'kqØ 'kfu jkgq dsrq 34

oLrq,a xqM]+ xsg]aw yky rkck] yky oL=] ekf.kD; pkanh] nw/k] lQsn oL=] pkoy] eksrh elwj dh nky] crk’ks] [kkaM] lkSQ a ] yky oL=] ewx a k gjs oL=] lkcqr ewx a ] iUuk dslj] gYnh] pus dh nky] cslu] ihys oL=] lksuk] iq[kjkt Tokj] :Ã] ngh] b=] lQsn oL=] ghjk lkcqr mM+n] lkcqr cknke] ljlksa dk rsy] yksgk ljlks]a tkS] flDdk] xksens dacy] fry

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


vkoj.k dFkk iki xzgksa ds vusdksa çko/kkuksa dk mYys[k gSA xzgksa dk Hkko ¼[+kkuk½ ifjorZu % yky fdrkc ds T;ksfr"kh; fo/kku esa dq.Myh ds vdkjd o fucZy Hkko esa fLFkr fdlh xzg ds ldkjkRed o eu pkgs Qy dh çkfIr gsrq Hkko ifjoZru dh fof/k dk Hkh çko/kku gS ftl ds }kjk fdlh Hkh xzg dks fdlh Hkh Hkko esa LFkkfir djds 'kqHkQy dh çkfIr dh tk ldrh gSA Û fdlh xzg dks igys Hkko vFkkZr yXu LFkku esa igqp a kus gsrq ml xzg ls lacfa /kr oLrq dks xys esa /kkj.k djukA Û nwljs Hkko esa fdlh xzg dks igqp a kus gsrq ml xzg ls lacfa /kr oLrq dks fdlh /kkÆed LFkku ij j[kukA Û fdlh xzg dks rhljs Hkko esa igqp a kus gsrq ml xzg ls lacfa /kr jRu o /kkrq dks gkFk ;k maxy q h esa /kkj.k djukA Û fdlh xzg dks pkSFks Hkko esa igqp a kus gsrq ml xzg ls lacfa /kr oLrq dks nfj;k dh cgrh ty /kkjk esa çokfgr djukA Û fdlh xzg dks ikaposs Hkko esa igqp a kus gsrq ml xzg ls lacfa /kr oLrq dks ikB’kkyk esa nku djukA Û fdlh xzg dks NBs Hkko esa igqp a kus gsrq ml xzg ls lacfa /kr oLrq dks dq,as esa MkyukA Û ;fn fdlh xzg dks lkrossa Hkko esa igqp a kuk gks rks ml xzg ls lacfa /kr oLrq dks T+kehu dh lrg ds vUnj nckukA Û vkBosa Hkko esa ;fn fdlh xzg dks igqp a kuk gks rks ml xzg ls lacfa /kr oLrq dks 'ke’kku dh lrg esa tkdj nckukA Û fdlh xzg dks ukSos Hkko esa igqp a kuk gks rks ml xzg ls lacfa /kr oLrq dks èkkj.k djukA

Û fdlh xzg dks nlossa Hkko esa igqp a kus gsrq ml xzg ls lacfa /kr dksà [kkus dh oLrq vius firk dks f[kykuk ;k fdlh lehi ds ljdkjh dk;kZ y ; dh T+kehu dh lrg ij xkM+ nsukA Û X;kjgosa Hkko esa dksà Hkh xzg mPp ;k uhp dk ugh gksrk bl dkj.k bl fLFkfr esa fdlh Hkh çdkj ds mik; dh vko’;drk ugh iM+rhA Û fdlh xzg dks ckjgosa Hkko esa igqp a kus gsrq ml xzg ls lacfa /kr oLrq dks ?kj dh Nr ij j[kukA

dq.Myh esa ;fn dksà xzg çcy o cyoku gks rks ml xzg ls lacaf/kr oLrq dks nku esa nsuk yky fdrkc esa gkfudkjd crk;k x;k gSA ,slk djus ls xzgksa ds ldkjkRed çHkkoksa dks gkfu igqaprh gSA çcy o cyoku xzgksa ds gsrq funsZ’k%& dq.Myh esa ;fn dksà xzg çcy o cyoku gks rks ml xzg ls lacfa /kr oLrq dks nku esa nsuk yky fdrkc esa gkfudkjd crk;k x;k gSA ,slk djus ls xzgksa ds ldkjkRed çHkkoks a dks gkfu igq a p rh gS A mnkgj.kkFkZ& ;fn dq.Myh esa lw;Z cyoku gks rks bl xzg ls lacfa /kr oLrq xqM]+ xsg]wa yky oL=] rkack] lksuk] ekf.kD; jRu dk nku djuk oÆtr dgk x;k gSA Xkzg&nks"kksa dk mik;%& dq.Myh o xkspj esa fdlh Hkh Xkzg dh vfu"Vrk ds dkj.k mRiUu leL;k o mlds fuokj.k gsrq yky fdrkc esa vusdksa mik;ksa dk mYys[k gSA çR;sd mik; dks de ls de 7 fnu o vf/kd ls 35

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

vf/kd 43 fnuksa rd yxkrkj djus dk funs’Z k gSA ;fn çfØ;k dk Øe chp esa [kafMr gks tk, rks iqu% fofèkor~ bu ç;ksxksa dks fQj ls iw.kZ djuk pkfg,A lHkh ukS Xkzgksa dh 'kkafr ds gsrq lw[ks ukfj;y ds vanj /kh o [kkaM Hkjdj lqulku txg esa fLFkr phfV;ksa ds fcy ds vUnj xkM+us ds ç;ksx dks loksRZ re mik; dh laKk nh xà gSA bl ds vfrfjDr lHkh ukS Xkzgksa ds nks"kksa ds vyx&vyx fof/kor~ mik;ksa ds Hkh lw= crk, x, gSAa lw;Z%& ;fn dq.Myh esa lw;Z NBs] lkrosa o nlosa Hkko esa fLFkr gks vFkok xkspj esa fucZy o v’kqHk voLFkk esa gks rks ;g jkt’kkgh leL;k] nq/kZVuk esa gìh VwVus] jDr&pki] nkà us= esa d"V] mnj o vfXu&rRo ls lacfa /kr jksx o ihM+k dk dkjd ekuk x;k gSA mik;% Û jktk] firk o ljdkjh inkf/kdkjh dk lEeku djsAa Û mfnr lw;Z ds le; esa laHkksx u djsAa Û lw;Z ls lacfa /kr dksà oLrq ckT+kkj ls eq¶r esa u ysAa Û ihry ds crZuksa dk loZnk ç;ksx djsAa Û jfookj ds fnu nfj;k dh cgrh ty/kkjk esa xqM+ o rkack çokfgr djsAa paæ%& xkspj esa pUæ fucZy o iki XkzLr gks rFkk dq.Myh esa NBs] vkBos]a nlosa o ckjgosa Hkko esa fLFkr gks rks bl dkj.k ekufld ihM+k] ty rRo ls tqMk+ jksx o i’kq gkfu dh leL;ka, mRiUu gks tkrh gSA mik;%& Û jkr dks nw/k dk lsou u djsAa Û ty o nw/k dks xzg.k djrs le; pk¡nh ds ik= dk ç;ksx djsAa


vkoj.k dFkk Û lkseokj ds fnu nfj;k dh cgrh ty/kkjk esa feJh o pkoy dks lQsn diM+s esa cka/kdj çokfgr djsAa Û lkseokj ds fnu vius nkfgus gkFk ls pkoy o pk¡nh dk nku djsAa eaxy%& xkspj esa eaxy fucZy o iki XkzLr gks rFkk dq.Myh esa pkSFks o vkBosa Hkko esa vdsyk fojkteku gks rks bl vdkjd voLFkk ds dkj.k jDr fodkj] Øks/k] rhoz flj nnZ] us= jksx o larku gkfu tSlh leL;k,a mRiUu gks tkrh gSaA mik;%& Û cqvk vFkok cgu dks yky diM+k nku esa nsAa Û eaxyokj dks nfj;k dh cgrh tyèkkjk esa jsoM+h o crk’kk çokfgr djsAa Û ewx a k] [kkaM] elwj o lkSQ a dk nku djsAa Û uhe dk isM+ yxk,aA Û ehBh ranjw h jksVh dqRrs dks f[kyk,aA Û jksVh idkus ls igys xeZ ros ij ikuh dh NhaVs nsAa cq/k%& xkspj esa cq/k uhp] vLr o iki XkzLr gks rFkk dq.Myh esa pkSFks Hkko esa fLFkr gks rks vkRe fo’okl dh deh] u’ks] lV~Vs o tq, dh yr] csVh o cgu dks d"V] ekufld rFkk xys ls lacfa /kr jksxksa dk lkeuk djuk iM+ ldrk gSA mik;%& Û cq/kokj ds fnu Hkhxh ewx a dk nku djsAa Û feêh ds ?kM+s ;k ik= esa 'kgn j[kdj fdlh ohjkus LFkku ij nck,aA Û dPpk ?kM+k nfj;k esa çokfgr djsAa Û rkacs dk flDdk xys esa /kkj.k djsAa Û lqgkfxu fL=;ksa dks Hkkstu djk,a o

pwMh+ nku esa nsAa Û pkSMs+ gjs iRrs okys ikS/ks vius ?kj dh Nr ds Åij yxk,aA xq# %& xkspj esa xq# uhp] oØh o fucZy gks rFkk dq.Myh esa NBs] lkrosa o nlos a Hkko es a fLFkr gks rks eku&lEeku esa deh] v/kwjh f’k{kk] xatkiu] >wBs vkjksi] ihfy;k vkfn tSls jksx o leL;k,a mRiUu gks tkrh gSaA mik;%& Û ekFks ij fuR; gYnh vFkok dslj dk fryd djsAa Û ihiy dk o`{k yxk,a rFkk dslj dk fryd djsAa Û nfj;k esa xa/kd çokfgr djsAa Û iqjksfgr dks ihys jax dh oLrq nku esa nsAa 'kqØ %& xkspj esa 'kqØ v’kqHk gks rFkk dq.Myh esa igys] NBs o ukSoas Hkko esa fLFkr gks rks peZjksx] LoIu nks"k] èkks[kk] gkFk dh vaxBw h vkfn fuf"Ø; gksus tSlh leL;k,a mRiUu gks tkrh gSAa mik;%& Û 43 fnuksa rd fdlh xans ukys esa uhys Qwy MkysAa Û L=h dk lEeku djsAa Û b= yxk,aA Û ngh dk nku djsAa Û lkQ lqFkjs jgsa rFkk vius fcLrj dh pknj dks flyoV jfgr j[ksAa 'kfu%& xkspj esa 'kfu ds v’kqHk rFkk dq.Myh esa igys] pkSFks] ikaposa o NBs Hkko esa fLFkr gksus dh voLFkk dks vkÆFkd gkfu] dkuwuh leL;k] xfB;k jksx] iydksa ds >M+u]s dU;k ds fookg esa foyac] vkx yxus] edku fxjus] ukSdj ds dke NksMu+ s vkfn /kVukvksa dk dkjd ekuk x;k gSA 36

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

mik;%& Û yksgs dk NYyk vFkok dM+k /kkj.k djsAa Û eNfy;ksa dks vkVs dh xksfy;ka [kkus dks nsAa Û vius Hkkstu dk va’k dkS, dks nsAa Û lqulku txg ds lrg ij lqjek nck,aA jkgq %& dq.Myh esa jkgq v’kqHk o 'k=q Xkzg ls ;qDr gks rFkk igys] ikapos]a vkBos]a ukSoas o ckjgosa Hkko esa fLFkr gks rks 'k=qrk] nq/kZVuk] ekufld ihM+k] {k;jksx] dkjksckj esa gkfu] >wBs vkjksi vkfn dh leL;k,sa mRiUu gksus yxrh gSaA mik;%& Û ewyh nku esa nsAa Û tkS dks nw/k esa /kksdj nfj;k esa çokfgr djsAa Û dPps dks;ys dks nfj;k esa çokfgr djsAa Û gkFkh ds ikao ds uhps dh feêh dq,as esa MkysAa dsrq %& dq.Myh o xkspj esa v’kqHk dsrq QksMs+ Qql a h] ew=k’k; ls lacfa /kr jksx] jh<+ o tksMk+ as dk nnZ] larku gkfu vkfn tSlh leL;k dk dkjd ekuk x;k gSA mik;%& Û dqRrs dks ehBh jksVh f[kyk,aA Û edku ds uho dh lrg ij 'kgn nck,aA Û dacy nku esa nsAa Û lQsn js’ke ds èkkxs dks daxu dh rjg gkFk esa cka/ksA irk % Mk0 Vhiw lqyrku ^^QSt+** 1408] FkMZ Qyksj] cYyhekjku] fnYyh&110006


vkoj.k dFkk

yky fdrkc ls tkusa vius x`g okLrq dks uohu jkgwtk

yky fdrkc ds }kjk vki vius ?kj ds okLrq dks Hkh tku ldrs gSaA bl ys[k esa yky fdrkc dh dqaMyh ds gj Hkko ls ?kj ds okLrq ij izdk'k Mkyk x;k gSA Û igyk Hkko % tUe dqM a yh ds igys Hkko dk lacèa k Mªkbax:e ¼cSBd½ ls gksrk gSA tgka ij cSBdj ge vU; O;fDr;ksa ls ckrphr djrs gSAa ;fn igys ?kj esa eans xzgksa dk izHkko gks rks ,sls O;fDr dh cSBd esa vo'; gh okLrq nks"k gksrk gSA Û nwljk Hkko % tUe dqM a yh ds nwljs Hkko ls edku ds ckjs esa tkudkjh izkIr gksrh gSA edku dSlk gksxk] mldk vkdkj&izdkj ,oa foLrkj NksVk gksxk ;k cM+k] bldk fopkj dqM a yh ds nwljs Hkko ls fd;k tkrk gSA nwljs Hkko esa fdlh Hkh izdkj ds xzg nks"kksa ds dkj.k x`g okLrq esa vkdkj lacèa kh nks"k ,oa d"V mRiUu gksrs gSAa Û rhljk Hkko % tUedqM a yh ds rhljs Hkko dk lacèa k edku esa miyCèk lq[k&lqfoèkkvksa dh oLrqvksa ,oa lkèkuksa ls gksrk gSA ;fn rhljs Hkko esa 'kqHk xzg cyh fLFkfr esa gks] rks ,sls O;fDr ds ikl lq[k&,s'o;Z ds lkèku cgqr lqyHk gksrs gSAa rhljs Hkko dk lacaèk ?kj esa j[ks gq, gfFk;kjksa ls Hkh gSA ;fn ?kj esa VwVs gq, gfFk;kj j[ka]s rks ,sls O;fDr dks rhljs ?kj esa cSBs 'kqHk xzgksa dk usd Qy ugha feyrk gS A mldh

lq[k&lqfoèkk ds lkèkuksa esa deh vk tkrh gSA NksVs HkkbZ&cfguksa dks ijs'kkfu;ksa dk lkeuk djuk iM+rk gSA

gksrk gSA NBs Hkko esa iki xzgksa dk izHkko gksus ij ?kj esa rg[kkuk ugha gksuk pkfg,] vU;Fkk O;fDr fujarj voufr dh vksj tkrk gSA

Û pkSFkk Hkko % tUedqM a yh ds pkSFks Hkko ls ?kj esa uy] dqvka] ty dk lzkrs ] ikuh j[kus dh txg dk fopkj fd;k tkrk gSA ?kj esa jl Hkjs Qynkj o`{ksa dk fopkj Hkh pkSFks Hkko ls fd;k tkrk gSA ;fn pkSFks Hkko esa iki xzg v'kqHk izHkko mRiUu dj jgs gks]a rks ,sls ?kjksa esa jl okys Qy ds ikSèks ugha yxkus pkfg,A ,sls O;fDr dks ikuh] nwèk vkSj diM+s ds O;olk; esa gkfu gksrh gSA

Û lkroka Hkko % tUedqM a yh esa lkroka Hkko ml LFkku dks iznf'kZr djrk gS] tgka ij O;fDr dk tUe gksrk gSA tUe LFkku ds 'kgj ;k xkao ds ckjs esa Hkh dqM a yh dk lkroka Hkko crkrk gSA ?kj esa xwnns kj Qy okys o`{kksa dk fopkj Hkh dqM a yh ds lkrosa Hkko ls fd;k tkrk gSA

Û ikapok Hkko % tUedqM a yh esa ikapos Hkko dk lacèa k edku dh iwohZ nhokj ls gksrk gSA mlds lkFk cqf)] fo|k izkIr djus ,oa xzFa kksa dk vè;;u djus ds LFkku dk fopkj Hkh iape Hkko ls fd;k tkrkgSA iape Hkko dh v'kqHk fLFkfr ,oa v'kqHk xzgksa ls ?kj esa vè;;u djus ds LFkku esa vo'; gh okLrq nks"k gksrk gS] lkFk gh ?kj esa cPpkas dk i<+kbZ esa eu ugha yxrk gS rFkk fo|k ds ekxZ esa ckèkk,a vkrh gSAa Û NBk Hkko % tUedqM a yh esa NBs Hkko dk lacèa k edku esa cus rg[kkus ls 37

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û vkBoka Hkko % tUedqM a yh ds vkBosa Hkko ls edku dh nf{k.kh nhokj dh fLFkfr dk irk pyrk gSA edku ds vklikl dk okrkoj.k ,oa nokbZ;ka j[kus ds LFkku dk irk Hkh blh Hkko ls yxk;k tkrk gSA edku esa vfXu dk LFkku o edku dh Nr dk fopkj Hkh blh Hkko ls fd;k tkrk gSA ,sls ikSèkksa ,oa o`{kksa ftuesa u Qy yxrs gks]a u Qwy yxrs gksa mudk fopkj vkBosa Hkko ls fd;k tkrk gSA vkBosa Hkko esa ;fn eans ;k v'kqHk xzgksa dk izHkko gks rks ,sls edku ds vklikl ds okrkoj.k] Nr vkfn esa vo'; gh dksbZ u dksbZ okLrq nks"k gksrk gSA Û ukSoka Hkko % tUedqM a yh ds ukSoas


vkoj.k dFkk Hkko ls edku esa iwtk&ikB ds LFkku ;kuh edku esa eafnj ds ckjs esa fopkj fd;k tkrk gSA edku esa cqtx q Z O;fDr;ksa dk dejk dSlk gksxk] bl ckjs esa Hkh ukSoas Hkko ls gh fopkj fd;k tkrk gSA ukSoka Hkko esa fdlh Hkh izdkj ds v'kqHk xzgksa dk nks"k ;k ukSoka Hkko dh v'kqHk fLFkfr gksus ij edku dsa eafnj esa vo'; gh dksbZ u dksbZ okLrq nks"k gksrk gSA Û n'ke Hkko % tUedqM a yh ds nlosa Hkko dk lacèa k edku dh if'pe fn'kk ls gksrk gSA edku cukus esa yxs b±V&iRFkj ,oa ydM+h&ykSgs dk fopkj Hkh blh Hkko ls fd;k tkrk gSA Û X;kjgoka % tUedqM a yh ds X;kjgosa Hkko ls edku dh ckgjh ltkoV vkSj lanq jrk dk fopkj fd;k tkrk gSA ;fn X;kjgosa Hkko esa 'kqHk xzg fLFkr gks]a rks ,sls O;fDr dk edku ckgj ls ns[kus esa vPNk yxrk gSA Û ckjgoka Hkko % tUedqM a yh ds ckjgosa Hkko ls edku esa 'k;ud{k dk fopkj fd;k tkrk gSA ifr&iRuh ds 'k;ud{k ¼cSM&:e½ esa lacèa k dSls jgsx a ]s O;fDr dks uhan dk lq[k dSlk feysxk] vkfn dk fopkj ckjgosa Hkko ls gh gksrk gSA ckjgosa Hkko ls vkl&iM+kl s ds edkuksa ds lanHkZ esa Hkh fopkj fd;k tkrk gSA ckjgosa Hkko esa v'kqHk xzgksa ds fLFkr gksus ij ifr&iRuh ds chp esa vucu jgrh gS rFkk O;fDr dks uhan Bhd ls ugha vkrh A irk % IykWV ua- 1@6] r`rh; ry] xkao&lkghiqj] 'kkyhekj ckx] fnYyh&110088

yky fdrkc vkSj oSokfgd thou ds-ds- fuxe ds-ds- fuxe fr"k dh Hkkafr yky fdrkc esa Hkh lIre Hkko dks fookg Hkko ekuk x;k gSA lkroka Hkko ifr&iRuh ds LoHkko] O;ogkj rFkk izes ij izHkko Mkyrk gSA ;g Hkko lk>snkj ls Hkh lacfa èkr gksrk gS] vr% vius ikVZuj ls lkeatL; j[kus gsrq Hkh bl Hkko ij 'kqHk izHkko j[kus dh vko';drk gksrh gSA

T;ks

;fn vkidk lkroka Hkko ihfM+r gS rFkk vkidk oSokfgd thou ;k ikVZuj ls lacèa k lq[knk;h ugha gS rks lkrosa ?kj dks 'kqHk izHkko ;qDr djus ds fy, yky fdrkc ds fuEu VksVds yXu vuqlkj djus pkfg, ftlls oSokfgd thou ;k ikVZuj ls lacèa k eèkqj gks tk,a rFkk thou lq[ke; jgsA

ddZ % bl yXu ds tkrdksa dks 'kfuokj dks dkys fry lk;a dky fdlh vaèksjs LFkku ij Hkwfe esa nckus pkfg,A flag % bl yXu ds tkrdksa dks 'kfuokj ds fnu izkr% dky fdlh isM+ dh Nk;k esa i`Foh esa dkys fry nckuk pkfg,A dU;k % bl yXu ds tkrdksa dks 'kqØokj ds fnu ihyh gYnh dh xkaB fdlh èkkfeZd LFkku vFkok vius ?kj ds eafnj dh tehu esa nckuk pkfg,A rqyk % bl yXu ds tkrdksa dks eaxyokj ds fnu yky jax dk dksbZ iRFkj i`Foh esa nckuk pkfg,A o`f'pd % bl yXu ds tkrdksa dks pesyh ds rkts Qwy i`Foh esa nckuk pkfg,A

es"k % bl yXu ds tkrdksa dks lQsn pesyh dk Qwy 'kqØokj ds fnu i`Foh esa nckuk pkfg,A

èkuq % bl yXu ds tkrdksa dks cqèkokj ds fnu gjs ewx a fdlh xhyh tehu esa [kksndj nckuk pkfg,A

o`"k % bl yXu ds tkrdkas dks eaxyokj ds fnu yky iRFkj dk xksy VqdM+k ;k yky gdhd iRFkj i`Foh esa nckuk pkfg,A bl VksVds ls vU; O;fDr;ksa ls Hkh lacèa k eèkqj gksaxsA

edj % bl yXu ds tkrdksa dks 'kqØokj ds fnu ihyh gYnh dh xkaB fdlh èkkfeZd LFkku vFkok vius ?kj ds eafnj dh tehu esa nckuk pkfg,A

feFkqu % bl yXu ds tkrdksa dks 'kfuokj dks dkys fry lk;a dky fdlh vaèksjs LFkku ij Hkwfe esa nckuk pkfg,A

dqaHk % bl yXu ds tkrdksa dks jfookj ds fnu nksigj ds le; xsgaw dks xhyh tehu esa nckuk pkfg,A ehu % bl yXu ds tkrdksa dks gjs eax w fdlh eafnj dh Hkwfe esa cqèkokj ds fnu nckuk pkfg,A

irk % 3@311 vkokl fodkl] galiqje] ukScLrk] dkuiqj&208021 38

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


vkoj.k dFkk

yky fdrkc ds tfj, xzg v'kqHkrk fuokj.k MkW- #isUnz oekZ yky fdrkc esa xzgksa dh v'kqHkrk nwj djus ds fy, vuwBs mik; fd;s tkrs gSa ftuls O;fDr lacafèkr xzg dh v'kqHkrk dks nwj djds mlls eqfDr izkIr dj ldrk gSA izR;sd mik; fuèkkZfjr vofèk ds fy, djuk t:jh gSA izR;sd xzg ds lacaèk esa fof'k"V mik;ksa dh O;oLFkk dh x;h gSA

Hk

fo"; tkuus dh vusdkusd foèkkvksas esa ls Qfyr T;ksfr"k ds dbZ Lo:Ik gS a & gLrjs [ kkfoKku] vad’kkL=] i{kh’kkL=] jey’kkL=] gksjk’kkL= vkfn u tkus fdruh foèkk;sa dkyØe es a mith vkS j vius peRdkfjd izHkko ds dkj.k yksd fiz; jghaA dgk tkrk gS ewy:Ik esa yky fdrkc dks yadkifr jko.k us lw;Z ds lkjFkh v#.k ls izkIr fd;k Fkk] tks ckn esa vjc ns’k igqap x;hA tgka bldk vjch] Qkjlh Hkk"kkvksa esa vuqokn dj bls u;k :Ik iznku fd;k x;kA ;g xzUFk mnwZ vuqokn esa ikfdLrku ds iqLrdky; esa lqjf{kr gSA pwfa d bldh ’kSyh jgL;e;h gS blfy;s bldk HkkokFkZ tYnh le> esa ugha vkrk gSA blesa T;ksfr"k ds fu;e Hkkjrh; T;ksfr"k ds fl)kUrksa ls dqN fHkUu gSA Ykky fdrkc viuh nks iz e q [ k fo’ks " krkvks a ds dkj.k lokZ f èkd yksdfiz; ,oa izklafxd gSA izFke ;g fd ;g gLrjs[kkvksa ds vk/kkj ij fdlh Hkh O;fDr dh tUedq.Myh dk Qykns’k djus esa l{ke gsSA nwljs] lkis{krk ds fl)kUr ij thou esa izkz Ir gksus okys ’kqHkk’kqHk ifj.kkeksa dk fo’ys"k.k djds lacfa /kr xzgksa dk mipkj ¼VksVds½ djds

O;fDr dks okaNuh; ifj.kke izkIr djk;s tk ldrs gS]a mls ijs’kkfu;ksa ls eqDr djk;k tk ldrk gSA Ykkyfdrkc }kjk cryk;s gq;s mik;ksa dks djrs le; nks ckrksas dk fo’ks"k è;ku j[kssa & 1- izR;sd mik; fu/kkZfjr fnu ;k fdlh Hkh fnu lw;ksnZ ; ls lw;kZLr ds chp gh djsAa 2- dksbZ Hkh mik; de ls de 40fnu vkSj vf/kd ls vf/kd 43 fnu rd gh djsAa ykyfdrkc ds vuqlkj fdlh Hkh xzg dh v’kqHkrk dks nwj djus ds fy;s ;gkWa ge dqN fo’ks"k vuqHkwr mik;ksa dh ppkZ djrs gSa tks lkekU; :Ik esa fdlh Hkh fLFkfr esas fd;s tk ldrs gSAa bu mik;ksa dks djds O;fDr lEcfU/kr xzg dh v’kqHkrk dks nwj dj d"Vksa ls eqfDr ik ldrk gSA ;s mik; fuEukuqlkj gS& a lw;Z% Û cgrs ikuh esa xqM+ izokfgr djsa Û fdlh Hkh ’kqHk dk;Z ds vkjaEa Hk esa eq a g vo’; ehBk djs a ] dk;Z vfr’kqHkrk ds lkFk laiUu gksxkA Û xsgaw xqM]+ rkack] yky diM+k /keZ LFkku esa nku nsa A Û gfjoa’k iqjk.k dk ikB djsAa 39

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û

’kqHk eqgrw Z esa ekf.kD; jRu èkkj.k djsAa

paanz% Û nw/k ;k ikuh ls Hkjk pkanh ;k rkacs dk crZu fljgkus j[ks]a lqcg mls ccwy ds isM+ dh tM+ esa p<+k nsAa Û HkSjo eafnj esa de ls de 1-25 yhVj nw/k nku nsa rFkk nw/k dHkh u cspAas Û pkanh dk pkSdksj VqdM+k unh esa izokfgr djsa rFkk pkoy o pkanh vius ikl j[ksAa Û dqy nsoh ;k nsork dh mikluk djsAa Û ’kqHkeqgrw Z esa eksrh jRu /kkj.k djsAa Eakxy%& Û guqekuth ds eafnj esa tkdj cwna h ;k yM~Mw dk izlkn p<+kdj forj.k djsa] lkFkgh guqeku pkyhlk dk ikB djsAa Û ifo= iz o kg okys ty es a jsoM+h&crkls izokfgr djsAa Û ranjw okyh ehBh jksVh] elwj dh nky vkSj e`xNkyk eafnj ;k èkeZLFkku esa nsAa Û fof/k&fo/kku ls ewx a k jRu /kkj.k djsAa


vkoj.k dFkk Û

eaxy usd ¼’kqHk ½ gks rks feBkbZ ;k ehBk Hkkstu nku nsa ;k /keZ LFkku esa ckaVAas Ckq/k % Û Qksdk dÌw o cdjh /keZ LFkku esa nku nsAa Û ckjg lky ls NksVh dU;kvksa dk iwtu djsAa Û fu;fer:Ik ls fQVdjh ls nkWra lkQ djsAa Û rkacas ds iRRkj¼pknj½ esa Nsn djds unh esa izokfgr djsAa Û vkx esa dkSfM+;ka tykdj unh esa izokfgr djsAa xq# % Û v{k; o`{kkjksi.k djsa vFkok ihiy dk o`{k yxk;sa rFkk mlesa ty p<k;sAa Û dslj dk lsou djsAa mls ukfHk rFkk thHk ij yxk;sAa Û fu;fer iwtk&vpZuk djsa A fo".kqlglzuke dk ikB rFkk gfjoa’k iqjk.k dk Jo.k djsAa Û HkSjo eafnj esa ’kjkc p<+k;sAa Û pus dh nky] gYnh] Lo.kZ rFkk osn xzUa Fkksa dk nku /keZ LFkku esa nsAa ’kqØ %& Û lQsn xkS nku djsa rFkk mls Tokj ;k pus dk pkjk f[kyk;sAa Û y{ehth dk J)kiwod Z iwtu djs]a uSo| s p<+k dj] vkjrh djsa rFkk feJh dk izlkn ckWVa Aas Û fo/kokvksa dh lgk;rk djs]a muls /ku u ysA Û xjhcksa dks lw[kh lCth o jksVh f[kyk;sa rFkk ;Fkk’kfDr /ku] oL= nku nsAa Û nw/k] ngh] ?kh] :bZ] diwj rFkk pjh

,d ;k ,d ls vfèkd mik;kssa dks djus ij O;fDr lEcfU/kr xzg dh ijs’kkuh ls cp ldrk gSA gj O;fDr viuh jkf’k ds Lokeh xzg ds vuqlkj Hkh bu mik;ksa dks djsxk rks mls Hkh ykHk gksxkA dk /keZ LFkku ;k eafnj esa nku nsAa ’kfu % Û dkals ds crZu esa rsy Mkydj ml esa viuh Nk;k ns[k dj rsy dk nku nsA Û xsg]aw mM+n] puk] tkS o fry & bu ikWp a ksa dks pDdh esa filokdj xksfy;ka cuk;sa rFkk eNfy;ksa dks f[kyk;saA Û Hkxoku f’ko dh iwtk djsa rFkk f’ko efgek Lrks = ;k f’ko pkyhlk dk ikB lquk;sAa Û vka[kksa dk lqjek tehu esa xkM+as ;k nku djsAa Û J)kiw o Z d mM+ n ] puk] pdyk&csyu] fpeVk] fry dk rsy o ‘’kjkc dk nku djsAa

lkis{krk ds fl)kUr ij thou esa izzkIr gksus okys ’kqHkk’kqHk ifj.kkeksa dk fo’ys"k.k djds lacaf/kr xzgksa dk mipkj ¼VksVds½ djds O;fDr dks okaNuh; ifj.kke izkIr djk;s tk ldrs gSaA 40

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

jkgq %& Û [kksVk flDdk ty esa izokfgr djsAa Û ewyh ds iRrs fudkydj] ewyh dk nku nsAa Û XkkS ew= ls nkar lkQ djsAa Û ty es a JhQy ;k dks ; yk izokfgr djsAa Û jksx eqfDr ds fy;s ;o dks xkS & ew = ls /kks d j fMCch es a Mkydj vius ikl j[ksAa dsrq %& Û x.ks’kth dk Lej.k o iwtu djsAa Û nso eafnj ;k HkSjo eafnj esa dkyh irkdk p<+k;sAa Û lruts dh jks V h dq R rs dks f[kyk;saA Û fry o fprdcjs dEcy dk nku eafnj esa djsa ;k xjhcksa esa nsAa Û dfiyk xk; dk nku djsAa mi;qDZ r mik;ksa esa ls lkeF;Z ds vuqlkj ,d ;k ,d ls vfèkd mik;ksas dks djus ij O;fDr lEcfU/kr xzg dh ijs’kkuh ls cp ldrk gSA gj O;fDr viuh jkf’k ds Lokeh xzg ds vuqlkj Hkh bu mik;ksa dks djsxk rks mls Hkh ykHk gksxk] tSls& es"k rFkk o`f’pd jkf’k okys yksx eaxy ls lacfa /kr] o`"k rFkk rqyk jkf’k okys yksx ’kqØ ls laEcafèkr] feFkqu rFkk dU;k jkf’k okys yksx cq/k ls lacfa èkr] ddZ jkf’k okys yksx panz ls lacfa /kr] flag jkf’k okys yksx lw;Z ls lacfa /kr] /kuq rFkk ehu jkf’k okys yksx xq# ls lacfa /kr]edj rFkk dqHa k jkf’k okys yksx ’kfu ls lacfa èkr mik;ksa dks viuk dj ’kq H kRo c<+ k ldrs gSAa  irk % dVjk cktkj] tks’kh xyh ]lcyx<+ ftyk& eqjSuk ¼e-iz-½


vkoj.k dFkk

yky fdrkc ds VksVds ia- egs'k panz HkV~V ¼T;ksfr"kk;Z½

yky fdrkc vius vuwBs VksVdksa ds fy, fo'ks"k :i ls tkuh tkrh gSA ^yky fdrkc* esa jkf'k;ksa ds vkèkkj ij fofHkUu VksVds fn;s x;s gSaA vr% jkf'k vuqlkj ys[k esa fn;s x;s mik;ksa dks viukdj lq[kh thou fcrk;k tk ldrk gSA es"k Û fdlh ls dksbZ oLrq eq¶r esa u ysAa Û xt&nar ls fufeZr oLrq tkrd ds fy, gkfudkjd gSA Û yky jax dk #eky ges'kk iz;ksx djsAa Û ?kj esa lksus dh txg e`xpeZ dk iz;ksx djsAa Û fnu <yus ds i'pkr~ xsgaw o xqM+ cPpksa esa ckaVAas Û ck;sa gkFk esa pkanh dk NYyk èkkj.k djsAa Û lkèkq&larks]a eka o xq# dh lsok djsAa Û dkys] dkus ,oa vikfgt O;fDr;ksa ls nwj jgsAa Û ehBh oLrqvksa dk O;kikj u djsAa Û vkaxu esa uhe dk o`{k yxk,aA Û lnkpkj dk lnk ikyu djsAa Û jkf= esa fljgkus ,d fxykl ikuh Hkjdj j[ksAa lqcg ml ty dks fdlh xeys esa Mky nsAa Û iq=&jRu ds tUe fnu ij uedhu oLrq fo'ks"k :i ls ckaVAas Û oSfnd fu;eksa dk ikyu djsAa Û cgu] csVh o cqvk dks migkj esa feBkbZ nsAa Û foèkokvksa dh lgk;rk djsa vkSj

vk'khokZn ysAa Û ehBh jksVh xk; dks f[kyk,aA

o`"k Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û

ijL=h dk lax u djsAa vfr dke&okluk dk ifjR;kx djsAa ewx a dh nky nku djsAa 'kfuokj dks ljlks]a vylh ;k fry dk rsy nku djsAa xkS&nku djsAa v)k±fxuh izfrfnu dqN u dqN nku djsA 'kqØokj dk miokl j[ksAa nwèk] ngh] ?kh o diwj èkeZ LFkkuksa ij p<+k,aA eqDrd ;k otzef.k èkkj.k djsAa oL=ksa esa b=kfn dk iz;ksx djsAa lyhdsnkj diM+s èkkj.k djsAa u;k twrk&pIiy tuojh&Qjojh ekg esa u [kjhnsAa pkanh dk NYyk@IysfVue èkkj.k djsAa pkoy&pkanh ges'kk ikl j[ksAa pkanh dk VqdM+k uhe ds isM+ ds uhps nck,aA >wBh xokgh u nsAa izfrfnu ,d usd dke djsAa fdlh ls èkks[kkèkM+h u djsAa 41

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û ?kj esa euh IykaV yxk,aA

feFkqu Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û

rkefld Hkkstu dk ifjR;kx djsAa eNfy;ksa dks dSneqDr djsAa fQVdjh ls nkar lkQ djsAa i'kq&i{kh u ikysAa v{kr vkSj nqXèk èkeZLFkku esa p<+k,aA ekrk dk iwtu djsAa 12 o"kZ ls NksVh dU;kvksa dk vk'khokZn ysAa ewx a fHkxksdj dcwrjksa dks nsAa nes dh nok eq¶r vLirky esa nsAa rksrk] HksM+ ;k cdjh u ikysAa lw;Z lacèa kh mipkj djsAa xq# ls lacfa èkr mipkj gj dk;Z esa lQy gksx a As ?kj esa euh IykaV u yxk,aA gjs jaxksa dk bLrseky u djsAa csYV dk iz;ksx u djsAa ck;sa gkFk esa pkanh dk NYyk èkkj.k djsAa feV~Vh ds crZu esa nwèk Hkjdj futZu LFkku esa xkM+Aas gjs jax dh cksry esa xaxk ty Hkjdj lqulku txg esa nck,aA

ddZ Û unh ikj djrs le; mlesa rkacs dk flDdk izokfgr djsAa


vkoj.k dFkk Û ekrk ls pkanh&pkoy ysdj ikl j[ksAa Û iyax esa rkacs dk VqdM+k yxk,aA Û 24 o"kZ rd ukSdjkuh ;k xk; j[ksAa Û 24 o"kZ ls igys x`g&fuekZ.k djsAa Û pkanh ds crZu esa nwèk&ikuh ih,aA Û ?kj dh uhao esa pkanh dh b±V yxok,aA Û pkoy] pkanh o nwèk] csVh ;k larku dks nsAa Û xsg]aw xqM+ vkSj rkack nku djsAa Û nqxkZ ikB djsAa dU;knku esa lkeku nsAa Û lQsn oLrqvksa ls fufeZr phtksa dk O;kikj u djsAa Û ekrk dh lykg dk ikyu djsAa Û èkkfeZd ÑR;ksa dks ges'kk dk;Z:i nsAa Û rhFkZ LFkkuksa dh ;k=k djus ls fdlh dks u jksdAas Û viuk jgL; fdlh dks dHkh u crk,aA Û ?kj esa [kjxks'k u ikysAa Û lkoZtfud rkSj ls ikuh fiyk,aA Û lnkpkj dk ikyu djsAa Û 27 o"kZ ls iwoZ fookg u djsAa Û firjksa ds uke dk [kkuk fpfM+;ksa dks f[kyk,aA Û lw;Z ls lacfa èkr phtsa èkeZ LFkku esa nsAa Û èkeZ LFkkuksa esa uaxs ikao tk,aA Û ;fn vki MkWDVj gksa rks jksfx;ksa dks eq¶r nok nsAa

Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û

dU;k Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û

flag Û ?kj ds vafre fgLls ds ck;ha vksj dk dejk vaèksjk j[ksAa Û ?kj esa gSMiai dk iz;ksx djsAa Û pkoy] pkanh o nwèk dk nku nsAa

eq¶r dh dksbZ pht u ysAa v[kjksV o ukfj;y&rsy èkeZ LFkku esa nsAa ekrk o nknh ls Ñik izkIr djsAa lwjnkl dks Hkkstu djk,aA e|&ekalkfn dk lsou u djsAa rkacs dk flDdk [kkdh èkkxs esa Mkydj èkkj.k djsAa lnk lR; cksyAas fdlh dk vfgr u djsAa vius ok;ns dks fuHkk;sAa oSfnd ,oa lnkpkj ds fu;eksa dk ikyu djsAa lkyk] nkekn ,oa Hkkats dh lsok djsAa yky canjksa dks xqM& + xsgaw dk Hkkstu djk,aA pkanh ges'kk lkFk j[ksAa

Û Û

csVh dks eka tSlk I;kj o Lusg nsAa iUuk èkkj.k djsAa iq=h dks pkanh dh uFk iguk;aAs Nr ij o"kkZ dk ty j[ksAa uohu oL= èkkj.k djus ls igys mls unh ds ty ls èkks;Aas gjs jax dk #eky ikl j[ksAa ?kj esa gjs jaxksa dk iz;ksx u djsAa ?kj esa rqylh ;k euh IykaV ds ikSèks u yxk,aA e|iku dk fu"ksèk djsAa 'kfu ls lacfa èkr mipkj djsAa pkSMs+ iŸks okys isM+ ?kj esa u yxk,aA <Ddu lfgr ?kM+k unh esa izokfgr djsAa Hkwjs jax dk dqŸkk u ikysAa nqxkZ lIreh dk ikB djsAa NksVh dU;kvksa ls vk'khokZn ysAa 42

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û fd;s x;s ok;ns dks ;kn j[ksa vkSj mudk ikyu djsAa Û vi'kCn u cksyas vkSj ugh Øksèk djsAa Û cqèkokj dk miokl j[ksAa Û gjh oLrq,a unh ds ty esa izokfgr djsAa

rqyk Û vius fgLls dk Hkkstu i'kq&if{k;ksa vkSj xk; dks f[kyk,aA Û lkl&llqj ls pkanh ysdj j[ksAa Û xkS&ew= dk iku djsAa Û iRuh ges'kk Vhdk yxk, j[ksA Û ije firk ij iw.kZ vkLFkk j[ksAa Û pkSik;s tkuoj dk O;olk; djsAa Û eD[ku] vkyw vkSj ngh nku djsAa Û iRuh ls iqu% ikf.kxzg.k djsAa Û ?kj esa laxhr] ck| o u`R; dk ifjR;kx djsAa Û oSfnd fu;eksa dk ikyu djsAa Û xkS&xzkl jkst nsAa Û ekrk&firk dh vkKk ls gh fookg djsAa Û ifr&iRuh xqIr LFkkuksa ¼xqIrkax½ dks nwèk ls lkQ djsAa Û L=h dk ges'kk lEeku djsAa Û ifjokj dh dksbZ Hkh L=h uaxs ikao u pysA Û lQsn xkS dks NksMd + j vU; dks xzkl nsAa Û ngst esa dkals ds crZu vo'; ysAa Û ijekRek ds uke ij dksbZ nku Lohdkj u djsAa Û èkeZ LFkkuksa ij tkdj ureLrd gksAa Û ?kj dh cqfu;kn esa pkanh vkSj 'kgn MkysAa Û e|iku fu"ksèk j[ksAa Û rok] fpeVk] pdyk vkSj csyu èkeZ


vkoj.k dFkk LFkku esa nsAa Û ?kj esa if'pe fn'kk dh nhokj dPph j[ksAa

Û Û

o`f'pd Û ranjw dh ehBh jksVh cukdj xjhcksa dks f[kyk,aA Û ihiy o dhdj ds o`{k u dkVsAa Û ranjw dh jksVh u [kk,aA Û fdlh ls eq¶r dk eky u ysAa Û HkkHkh dh lsok djsAa Û cM+s HkkbZ dh vogsyuk u djsAa Û yky #eky dk iz;ksx djsAa Û e`x o fgj.k ikysAa Û nwèk mcydj tyus u ik;sA Û vyx&vyx feV~Vh ds crZuksa esa 'kgn vkSj flanjw j[kdj ?kj esa LFkkfir djsAa Û izkr%dky 'kgn dk lsou djsAa Û eaxyokj dks miokl j[ksAa Û guqeku th dks flanjw vkSj pksyk p<+k,aA Û 'kgn] flanjw vkSj elwj dh nky unh esa izokfgr djsAa Û cM+kas dh lsok djsAa Û e`xpeZ ij jkf= dks 'k;u djsAa Û 'kq) pkanh ds crZu esa Hkkstu djsAa Û ?kj esa yky jax dk iz;ksx vo'; djsAa Û xqM]+ phuh ;k [kkaM+ phfVa;ksa dks MkysAa Û yky xqyko nfj;k esa izokfgr djsAa Û èkeZ LFkku esa tkdj cwna h ;k yM+Mw dk izlkn p<+kdj ckaVAas

èkuq Û ihrkacjèkkjh larksa ls nwj jgsAa Û vkHkw"k.k fu%langs èkkj.k djsAa Û èkeZ LFkkuksa esa ?kh] ngh] vkyw vkSj

Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û Û

diwj nku nsAa fHk[kkjh dks fujk'k u ykSVus nsAa xaxkty dk lsou o mlls Luku djsAa rhFkZ ;k=k djsAa rhFkZ ;k=k ds fy, nwljksa dh enn djsAa lnk lR; cksyas vkSj èkkfeZdrk dk ikyu djsAa dk;Z 'kq# djus ls igys ukd lkQ djsAa 43 fnu cgrs ikuh esa rkacs dk flDdk izokfgr djsAa ihyk #eky ges'kk lkFk j[ksAa firk ds iyax o diM+kas dk iz;ksx djsAa >wBh xokgh u nsAa ihiy dh lsok djsAa fdlh dks u BxaAs xq#] lkèkq rFkk ihiy dk iwtu djsAa c`gLifrokj dks ozr j[ksAa gfjoa'k iqjk.k dk ikB djsAa pkanh ds crZu esa gYnh yxkdj j[ksAa ihys Qwy okys ikSèks yxk,aA x#M+ iqjk.k dk ikB djsAa czkã.k] lkèkq ,oa dqyxq# dh lsok djsAa

edj Û canjksa dh lsok djsAa Û xhyh feV~Vh ls fryd djsAa Û nwèk esa phuh feykdj cjxn ds o`{k esa MkysAa Û ijk;h L=h ij utj u MkysAa Û vlR; Hkk"k.k u djsAa Û LysVh jax dh HkSl a ikysAa Û liZ dks nwèk fiykus ds fy, lisjs dks iSls nsa ;k Lo;a nwèk fiyk,aA 43

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û e|iku dk fu"ksèk j[ksAa Û ?kj ds fdlh fgLls dks vaèksjk u j[ksAa Û iwoZ fn'kk okys edku esa fuokl djsAa Û dsrq lacèa kh mik; dj ldrs gSAa Û dq,a esa nwèk MkysAa Û HkSl a ks]a dkSvksa vkSj etnwjksa dks Hkkstu nsAa Û unh esa 'kjkc izokfgr djsAa Û dkyk] uhyk o fQjksth diM+k u èkkj.k djsAa Û ges'kk vius ikl Lo.kZ ;k dslj j[ksAa Û v[kjksV èkeZ LFkku esa p<+k,a vkSj FkksMk+ &cgqr ?kj esa ykdj j[ksAa Û 48 o"kZ ls igys ?kj u cuok,aA Û peM+s ;k yksgs dh cuh u;h oLrq u [kjhnsAa Û feV~Vh ds crZu esa 'kgn Hkjdj futZu LFkku esa nck,aA Û ckaljq h esa phuh Hkjdj lqulku txg esa xkM+Aas

dqaHk Û vius ikl pkanh dk VqdM+k j[ksAa Û lkaiksa dks nwèk fiykus ds fy, lisjs dks iSls nsAa Û eq[; }kj ij FkksMk+ &cgqr vaèksjk j[ksAa Û Nr ij b±èku vkfn u j[ksAa Û c`gLifr ls lacfa èkr mik; djsAa Û 48 o"kZ ls igys viuk edku u cuok,aA Û ekal dk Hk{k.k u djsAa Û nf{k.k fn'kk okys edku dk ifjR;kx djsAa Û edku esa pkanh dh b±V j[ksAa Û ?kj ds vafre fgLls dh nhokj


vkoj.k dFkk

Û Û Û Û Û Û Û Û Û

ij f[kM+dh u yxok,aAa vlR; Hkk"k.k u djsAa 'kfuokj dks ozr j[ksAa HkSjo eafnj esa 'kjkc p<+k;s]a ysfdu [kqn u fi,aA rsy vkSj 'kjkc dk nku djsAa ljlksa dk rsy jksVh esa yxkdj xk; dks f[kyok,aA tsc esa NksVh&NksVh pkanh dh xksfy;ka j[ksAa nwèk ls Luku djsAa xsg]aw xqM+ rFkk dkalk eafnj esa nku djsAa pkanh dk pkSdksj VqdM+k xnZu esa ckaèksaA

Û dslj ;k gYnh dk fryd djsAa Û lksuk èkkj.k djsAa

ehu Û fdlh ls nku ;k enn Lohdkj u djsAa vius HkkX; ij Hkjkslk djsAa Û lM+d ds lkeus xM~<k u j[ksAa Û dslj vkSj gYnh dk fryd djsAa Û cqtx q ks± dh lsok djsa o nqxkZ ikB djsAa Û fdlh ds lkeus Luku u djsAa Û èkeZ LFkku esa tkdj iwtu djsAa Û dqy iqjksfgr dk vk'khokZn izkIr djsAa Û ihiy ds o`{k dk iwtu djsAa

Û flj ij f'k[kk j[ksAa Û larksa dh lsok djus ds lkFk&lkFk èkeZ LFkku dh lQkbZ djsAa Û c`gLifr ls lacfa èkr oLrqvksa dk nku djsAa Û L=h dh lykg ls O;kikj djsAa Û eafnj esa oL= nku djsAa Û ?kj esa rqylh o nso izfrek u j[ksAa nhokjksa ij fp= yxk ldrs gSAa Û lksus dks ihys oL= esa yisVdj j[ksAa irk % ea-ua-&34] O;kseizLFk] th-,e-,ljksM]+ dkaoyh] nsgjknwu ¼mŸkjkapy½&248011

HkkX; dks etcwr djus ds mik; HkkX;s'k ds vuqdy w u gksus ds dkj.k thou esa nq:g ifjfLFkfr;ksa ls nks pkj gksuk iMrk gSA ;fn cqèk HkkX;s'k gksdj vPNk Qy nsus esa vleFkZ gks rks fuEu mik; djus pkfg,A 1- rkacs dk dM+k gkFk esa èkkj.k djsAa 2- x.ks'k th dh mikluk djsAa 3- xk; dks gjk pkjk f[kyk,aA ;fn 'kqØ HkkX;s'k gksdj Qynk;d u gks rks fuEu mik; djus pkfg,A 1- LQfVd dh ekyk ls ¬ 'kqa 'kqØk; ue% dh ,d ekyk dk ti djsAa 2- 'kqØokj dks pkoy dk nku djsAa 3- y{eh th dh mikluk djsAa HkkX;s'k panz dks vuqdy w djus ds fy, fuEufyf[kr mik; djsAa Û ¬ Jka% Jha% JkSa% l% panez ls ue% dk ti djsaA

ufyu pkSèkjh 2- pkanh ds fxykl esa ty fi,aA 3- f'ko th dh mikluk djsAa ;fn xq# ds dkj.k HkkX; lkFk u ns jgk gks rks fuEufyf[kr mik; djsaA 1- fo".kq th dh vkjkèkuk djsAa 2- xk; dks vkyw esa gYnh yxk dj f[kyk,aA 3- xq#okj dks ihyh oLrqvksa dk nku djsAa HkkX;s'k 'kfu dks etcwr djus ds fy, fuEu mik; djsaA 1- dkys oL=ksa rFkk uhys oL=ksa dks ;Fkk laHko u igusAa 2- 'kfuokj dks ihiy ds o`{k ds uhps fn;k tyk,aA 3- 'kfuokj dks guqeku pkyhlk dk 44

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

ikB djsAa HkkX;s'k eaxy dks vuqdwy djus ds fy, fuEu mik; djsaA 1- etnwjksa dks eaxyokj dks feBkbZ f[kyk,aA 2- yky elwj dk nku djsAa 3- eaxyokj dks lqna j dkaM dk ikB djsAa HkkX;s'k lw;Z dks izcy djus ds fy, fuEu mik; djsAa 1- xk;=h ea= dk ti djsAa 2- lw;Z dks fu;fer ty nsAa 3- ^^Å¡ [kksYdk; ue%** ea= dk ti djsAa &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ufyu pkSèkjh @ jk.kk fuokl uthckckn jksM] dksV}kj ¼mÙkjk[kaM


vkoj.k dFkk

yky&fdrkc ds vuqlkj jkgq&dsrq dk fo’ys”k.k jf’e pkSèkjh

T;ksfr"k esa jkgq&dsrq dks Nk;k xzg dgk x;k gS] fdarq yky&fdrkc ds vuqlkj ;s Nk;k xzg Hkh viuk 'kqHk&v'kqHk izHkko nsus esa ihNs ugha jgrs gSaA izLrqr ys[k esa yky fdrkc ds vkèkkj ij jkgq dsrq ls lacafèkr dqN egRoiw.kZ rF;ksa dh foospuk dh tk jgh gSA y fdrkc* es a jkgq dks ^ljLorh* dgk x;k gS D;ksfa d ;s vPNs&cqjs nksuksa izdkj ds fopkjksa dk dkjd xzg gSA bldk jax uhyk gSA cqèk] 'kfu] dsrq blds fe= rFkk lw;]Z eaxy] 'kqØ 'k=q gSAa xq#] panz jkgq ds fy, le&xzg gSAa ^yky fdrkc* esa bls ^dM+drh gqbZ fctyh* dgk x;k gS ftlesa iy Hkj esa lc dqN tykdj [kkd dj nsus dh rkdr gSA blds fy, 3] 4] 5] 6] 10 Hkko 'kqHk rFkk 1] 2] 7] 8] 9] 11] 12 Hkko v'kqHk ekus x;s gSAa

yk

lw;Z ds lkFk ;k lw;Z ls n`"V jkgq&lw;Z dks xzg.k yxk nsrk gSA panz ds lkFk gksus ij panz ds Qy dks eank dj nsrk gS fdarq vius eans izHkko dks de dj ysrk gSA eaxy ds lkFk jkgq dBksj fny okyk balku cukrs gSAa cqèk o jkgq vPNk Qy nsrs gSAa xq# ds lkFk ;k n`f"V lacèa k gksus ls jkgq xq# ds Qy dks cgqr v'kqHk dj nsrk gSA 'kqØ ds lkFk jkgq 'kknh esa nsjh djokrk gS ,oa pkfjf=d nks"k Hkh nsrk gSA 'kfu o jkgq bdV~Bs 'kfu dk ^xqyke* gSA Û ;fn dqM a yh esa jkgq v'kqHk gksdj eanh vlj dj jgk gks rks xq#okj dks ewyh nku djsa ;k 'kfuokj dks

dPps dks;ys pyrs ikuh esa cgk,aA Û jkgq ds eanh ds vlj dks de djus ds fy, pkanh dk pkSdksj VqdM+k ges'kk vius ikl j[ksAa Û jkgq ds v'kqHk vlj dks de djus ds fy, lq[kZ jax okyh elwj dh nky izkr%dky lQkbZdehZ dks nsuh pkfg, ;k dHkh&dHkh dqN iSls nsus pkfg,A Û ;fn jkgq vpkud chekjh iSnk djs] rks ejht ds otu ds cjkcj tkaS cgrs ikuh esa cgk,a ;k fdlh xjhc 45

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

dks tkaS nku djsAa Û rackdw dk lsou u djsa ,oa tc rd gks lds] la;qDr ifjokj esa gh jgsAa Û ns[kus esa vk;k gS fd lw;Z ds lkFk fLFkr jkgq] O;fDr dh vkfFkZd fLFkfr ,oa ukSdjh&O;olk; dks gkfu igqp a krk gSA bldk vlj u dsoy ml Hkko ij iM+rk gS ftlesa jkgq cSBk gS cfYd mlds lkFk okyk ?kj Hkh ty tkrk gSA

jkgq % mM+n] xeZ diM+]s ljlks]a dkyk Qwy]


vkoj.k dFkk jkbZ] rsy] dqYQh vkfn esa tks Hkh miyCèk gks mldk ;Fkk'kfDr nku djus ls jkgq ls lacfa èkr d"Vksa ls NqVdkjk feyrk gSA jkgq dk fnu 'kfuokj gS vr% bldk nku Hkh 'kfuokj dks gh djuk pkfg,A

dsrq % dsrq dk jax fprdcjk rFkk fnu jfookj gSA 'kqØ] jkgq blds fe= rFkk pan]z eaxy 'k=q xzg gSA lw;]Z cqèk] xq#] 'kfu le xzg gSAa dqM a yh esa NBk Hkko dsrq dk viuk ?kj gksrk gSA yM+dk] Hkkatk] dsyk] pkjikbZ] Vkax]s fNidyh] pwgk] uj xkSj¸s ;k] xqIrkax] fry] vlaxèk] jh<+ dh gM~Mh] tksM]+ I;kt] yglqu vkfn lc phtsa dsrq ls lacfa èkr gSAa Û yky fdrkc ds vuqlkj panz dks nwèk ,oa dsrq dkss uhacw dgk x;k gS vFkkZr~ nksuksa ,d nwljs ds iDds 'k=q gSAa dsrq ;fn panz ek ds lkFk gS rks ;g ^xzg.k ;ksx* cuk nsrk gSA panez k ^eu* dk dkjd xzg gSA pan& z dsrq dk feyu eu dh 'kkafr Hkax djus okyk gksrk gSA eaxy&dsrq dk ,d Hkko esa gksuk nksuksa dk Qy v'kqHk djrk gSA ;fn cqèk&dsrq lkFk gksa rc Hkh dsrq dk Qy 'kqHk ugha jgrkA xq# ds lkFk dsrq izk;% cqjk Qy ugha nsrkA Û yky fdrkc ds vuqlkj dsrq ds fy, 1] 2] 5] 7] 10] 12 'kqHk ,oa 3] 3] 4] 6] 8] 9] 11 v'kqHk ekus x;s gSAa Û ;fn dsrq yXu esa cqèk ds lkFk gks rks yksgs dh xksyh ij yky jax djds vius ikl j[ksAa dsrq rhljs Hkko esa gks rks pus dh nky cgrs ikuh esa cgk,aA dsrq Hkko 4 esa gks rks iqjkfgr

dks ihys jax dh oLrq,a nku djsAa ;fn dsrq 5osa ?kj esa gks rks xktj ;k ewyh dks jkr esa fljgkus j[kdj izkr% èkeZLFky esa nku djsAa dsrq NBs Hkko gks rks N% I;kt tehu esa ?kj ds ckgj nck nsAa Û lkroka ?kj 'kqØ dk ^iDdk ?kj* gS vkSj dsrq dk fe= 'kqØ gS vr% Hkko 7osa esa dsrq izk;% Bhd&Bkd Qy nsrk gSA Û vkBoka eaxy dk ?kj gS vkSj eaxy dsrq dk 'k=q gS vr% ^nq'eu* ds ?kj esa dsrq v'kqHk gh jgrk gSA ;fn dsrq vkBosa Hkko esa gks rks x.ks'k th dh iwtk djsa ;k fprdcjk dacy eafnj

esa nku djsAa Û ;fn dsrq ckjgosa ?kj esa gks vkSj O;fDr dqŸkksa dks ijs'kku djs rks larku ij cgqr xank vlj gksxkA bl fLFkfr esa nwèk esa vaxBw k Mkydj pwluk 'kqHknk;d gksrk gSA nku ;ksX; oLrq,a % fry] cdjk] >.Mh] dkty] Åuh dacy] lrutk] ewyh vkfn esa tks Hkh miyCèk gks mudk ;Fkk'kfDr jfookj dks nku djus ls ykHk gksrk gSA irk % jk.kk fuokl] uthckckn jksM] dksV}kj] mŸkjk[kaM&246149

okLrq ,oa yky fdrkc Jh eksgu yky fdrkc esa okLrq 'kCn dh O;k[;k rks izkIr ugha gksrh gS ysfdu okLrq lacèa kh lw= & mik; vo'; feyrs gSAa yky fdrkc }kjk edku dh dqM a yh cukbZ tk ldrh gSA fn'kkvksa ds vuqlkj edku dh izR;sd oLrq dks xzgksa esa ckaVk x;k gSA eq[; }kj ¼jks'kuh½] lw;]Z vaèksjk LFkku&'kfu] ty LFkku & panez k] jlksbZ ¼vfXu½ eaxy] iwtk ?kj & c`gLifr] 'kkSpky; & jkgq] dPph tehu & 'kqØ] thuk ¼lhf<+;ka½ cqèk xzg ds lacèa k gSA blds vykok xzgksa dh vU; dkjd oLrqvksa ds ekè;e ls mudh fLFkfr vuqlkj Hkou Lokeh ds fy, 'kqHkk'kqHk Qyksa dh x.kuk dh tk ldrh gSA yky fdrkc ds vuqlkj edku cukus ds dkjd 'kfu gS ftudh fLFkfr dk 'kqHkk'kqHk ifj.kke tkudj gh fuekZ.k 46

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

fd;k tk ldrk gSA dkj.k ;fn tkrd ds HkkX; esa Hkou ugha gS rks cuokus ds ckn Hkh mls ifjfLFkfr o'k og ospuk iM+ tkrk gS ;k vkèkk gh cu ikrk gSA dqN yksxksa ds fy, x`g izo's k ls 'kqHkrk izkIr gksrh gS vkSj dbZ yksx jksx] _.k] 'k=qvksa ls f?kj tkrs gSAa budk voyksdu 'kfu dh fLFkfr ds vuqlkj djuk pkfg,A tSls & "k"B HkkoLFk 'kfu gks rks 39 o"kZ ds ckn edku cukuk 'kqHk jgrk gSA f}rh; HkkoLFk 'kfu gks rksa edku tSlk cus]a oSlk cuus nsa 'kqHk gksrk gSA v"Ve HkkoLFk 'kfu gks vkSj jkgq&dsrq 'kqHk gksa rks Hkou fuekZ.k fd;k tk ldrk gSA  irk % u{k= T;ksfr"k ,oa okLrq vuqlèa kku dsna z ikoj gkml] fudV jsyos QkVd] pankSlh&202412] ;w- ih-


lkef;d ppkZ

yky fdrkc ds vuqlkj D;k nku djsa D;k uk djsa vadqj ukxkSjh

;Z ds mPp gksus ij xqM+ ;k xsgaw dk] eaxy ds mPp gksus ij ehBh oLrqvksa dk] cqèk mPp okys O;fDr dks dye vkSj ?kM+s dk nku] c`gLifr ds mPp gksus ij ihyh oLr]q pus dh nky] lksuk vkSj iqLrd dk] 'kqØ ds mPp gksus ij ij¶;we o jsMhesM diM+kas dk] 'kfu ds mPp gksus ij vaMk] ekal] rsy o dkys mM+n dk nku ugha djuk pkfg,A

lw

Û ;fn vkidh tUe if=dk esa panz prqFkZ Hkko esa gS rks vkidks dHkh Hkh nwèk] ty vFkok nok dk ewY; ugha ysuk pkfg,A Û ;fn vkidh if=dk esa xq# lkrosa Hkko esa gks rks vkidks dHkh Hkh diM+s dk nku ugha djuk pkfg, vU;Fkk Lo;a oL=ghu gks tk;sx a As vFkkZr vki ij bruk vfèkd vkfFkZd ladV vk tk;sxk fd vkids Lo;a ds iguus ds fy, diM+s Hkh ugha cpsx a As Û xq# ;fn uoe Hkko esa cSBs gksa rks eafnj vkfn esa vFkkZr fdlh Hkh izdkj ds èkkfeZd dk;Z ds fy, nku ugha djuk pkfg,A Û ;fn vkidh tUeif=dk esa 'kfu] vkBosa Hkko esa gks rks dHkh Hkh Hkkstu] oL= ;k twrs vkfn dk nku ugha djuk pkfg,A Û ;fn n'ke Hkko esa c`gLifr ,oa

prqFkZ esa panz gks rks eafnj cuokus ij O;fDr >wBs ekeys esa tsy Hkh tk ldrk gSA

Û lw;Z&panzek X;kjgosa Hkko esa gks rks 'kjkc o dckc dk lsou u djsAa ugha rks vkfFkZd fLFkfr [kjkc gks tk;sxhA

Û ;fn lw;Z lkrosa ;k vkBosa ?kj esa fo|eku gks rks tkrd dks lqcg 'kke nku ugha djuk pkfg,A mlds fy, fo"k iku leku lkfcr gksxkA

Û lw;Z&cqèk dh ;qfr X;kjgosa Hkko esa gks rks vius ?kj esa dksbZ fdjk;snkj ugha j[kuk pkfg,A

Û tkrd dk 'kqØ ukSoas [kkus esa gks vkSj og vukFk cPps dks xksn ys rks Lo;a vukFk gks tkrk gSA Û ;fn 'kfu izFke Hkko esa rFkk c`gLifr iape Hkko esa gks rks ,sls O;fDr }kjk rkacs dk nku djus ij larku u"V gks tkrh gSA Û v"Ve HkkoLFk 'kfu gksus ij edku cuokuk e`R;q dk dkjd gksxkA Û ftu O;fDr;ksa dk nwljk ?kj [kkyh gks rFkk vkBosa ?kj esa 'kfu tSlk Øwj xzg fo|eku gks] mUgsa dHkh eafnj ugha tkuk pkfg,A ckgj ls gh vius b"Vnso dks ueLdkj djsAa ;fn 6] 8] 12 Hkko esa 'k=q xzg gksa rFkk Hkko 2 [kkyh gksa rks Hkh eafnj u tk;sAa Û tUei=h esa dsrq Hkko lkr esa gks rks yksgs dk nku ugha djuk pkfg,A Û tUei=h ds pkSFks Hkko esa eaxy cSBk gks rks oL= dk nku ugha djuk pkfg,A Û jkgq nwljs Hkko esa gks rks rsy o fpdukbZ okyh phtksa dk nku ugha djuk pkfg,A 47

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û cqèk ;fn pkSFks Hkko esa gks rks ?kj esa rksrk ugha ikyuk pkfg,A ;fn ikys rks ekrk dks d"V gksrk gSA Û tUeif=dk ds Hkko rhu esa dsrq gks rks tkrd dks nf{k.keq[kh ?kj esa ugha jguk pkfg,A Û panz &dsrq ,d lkFk fdlh Hkh Hkko esa gks rks tkrd dks fdlh ds is'kkc ds Åij is'kkc ugha djuk pkfg,A Û ;fn tUeif=dk ds fdlh Hkh Hkko esa cqèk&'kqØ dh ;qfr gks rks xn~ns ij u lks;Aas Û ;fn Hkko ikap esa xq# cSBk gks rks èku dk nku ugha djuk pkfg,A Û ,d ckj Hkou fuekZ.k 'kq: gks tk;s rks mls chp esa uk jksdAas vU;Fkk vèkwjs edku esa jkgq dk okl gks tk;sxkA Û prqFkhZ ¼4½ uoeh ¼9½ vkSj prqn'Z kh ¼14½ dks u;k dk;Z vkjaHk u djsa D;ksfa d ;s fjDrk frfFk gksrh gSAa bu frfFk;ksa dks dksbZ Hkh dk;Z fl) ugha gksrkA irk &vadqj ukxkSjh xyh ua-4] pkSFkk pkSd] vcksgj&152116


lkef;d ppkZ

yky fdrkc ds rjhds ls dkyliZ nks"k 'keu jktho jatu

;g lgh gS fd yky fdrkc esa dkyliZ nks"k dk o.kZu izkIr ugha gksrk gSA fQj Hkh yky fdrkc ds vkèkkj ij jkgq rFkk dsrq dh 'kkafr rFkk izlUurk gsrq fd, tkus okys mik; fofHkUu izdkj ds dkyliZ nks"kksa dh 'kkafr esa Hkh viuk vPNk izHkko fn[kkrs gSaA rd dh tUeif=dk esa ;fn leLr xzg jkgq rFkk dsrq ds eè; vofLFkr gksa rks dkyliZ ;ksx dk l`tu gksrk gSA ;g nks"k tkrd ds thou dks la?k"kZ ls Hkj nsrk gSA ;|fi bl nks"k dh 'kkafr ds fy, oSfnd vuq"Bku dk izkoèkku gS] rFkkfi yky fdrkc esa of.kZr fofHkUu mik; Hkh dkyliZ ;ksx ds v'kqHk izHkko dks de djus esa l{ke gksrs gSAa ;g lgh gS fd yky fdrkc esa dkyliZ nks"k dk o.kZu izkIr ugha gksrk gSA fQj Hkh yky fdrkc ds vkèkkj ij jkgq rFkk dsrq dh 'kkafr rFkk izlUurk gsrq fd, tkus okys mik; fofHkUu izdkj ds dkyliZ nks"kksa dh 'kkafr esa Hkh viuk vPNk izHkko fn[kkrs gSAa vuar dkyliZ ;ksx % jkgq rFkk dsrq Øe'k% izFke rFkk lIre Hkko esa fLFkr gksa rks vuar dkyliZ nks"k dk l`tu gksrk gSA jkgq dk mik; djus ls bl dkyliZ nks"k ds v'kqHk izHkkoksa esa deh gksrh gS& Û fcYyh dh tsj dks yky jax ds diM+s esa Mkydj èkkj.k djsAa Û nwèk dk nku djsAa Û pkanh dh Fkkyh esa Hkkstu djsAa Û dkys rFkk uhys jax ds diM+s iguus ls cpsAa

tk

Û tsc esa yksgs dh lkcqr xksfy;ka j[kuk Hkh ykHkizn gksrk gaSA dqfyd dkyliZ ;ksx % tkrd dh tUeif=dk esa jkgq f}rh; rFkk dsrq v"Ve Hkko esa gksdj dkyliZ nks"k dk fuekZ.k dj jgs gksa rks ;g dkyliZ nks"k dqfyd uke ls tkuk tkrk gSA fuEu mik; djsAa 48

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û pkanh dh Bksl xksyh vius ikl j[ksAa Û lksuk] dslj vFkok ihyh oLrq,a èkkj.k djsAa Û pkfjf=d fQlyu ls cpsAa Û nksjx a k dkyk] lQsn dacy èkeZ LFkku esa nku nsAa Û dku dk Nsnu Hkh ykHkizn gksrk gSA


lkef;d ppkZ Û gkFkh ds ikao dh feV~Vh dq,a esa MkysAa oklqfd dkyliZ ;ksx % jkgq r`rh; rFkk dsrq uoe Hkko esa gksdj oklqfd dkyliZ ;ksx cukrs gSAa bl ;ksx ds dkj.k mRiUu v'kqHk izHkkoksa dks nwj djus ds fy, fuEufyf[kr mik; dY;k.kizn gksrs gS& a Û gkFkh nkar dh oLrq Hkwydj Hkh vius ikl u j[ksAa Û pkjikbZ ds ik;ksa ij rkacs dh dhy yxok ysAa Û jkf= fljgkus vukt j[ksa rFkk izkr% ;g vukt if{k;ksa dks f[kyk nsAa Û >wB cksyus ls cpsAa Û Lo.kZ dh vaxBw h ;k dksbZ Hkh vkHkw"k.k èkkj.k djsAa 'ka[kukn dkyliZ ;ksx % ;fn tkrd dh tUeif=dk esa prqFkZ HkkoLFk jkgq rFkk n'ke HkkoLFk dsrq dkyliZ ;ksx dh l`f"V dj jgs gksa rks ;g ;ksx 'ka[kukn dkyliZ ;ksx dgk tkrk gSA Û xaxk Luku djsAa Û pkanh dh vaxBw h èkkj.k djuk ykHkizn jgsxkA Û edku dh Nr ij dks;yk j[kus ls cpsaA Û ;fn jksx T;knk ijs'kku dj jgs gksa rks 400 xzke cknke unh esa izokfgr djaAs Û pkanh dh fMCch esa 'kgn Hkjdj ?kj ls ckgj lqulku LFkku esa nck nsAa in~e dkyliZ ;ksx % iape Hkko eas jkgq rFkk ,dkn'k Hkko esa dsrq fLFkr gksdj bl ;ksx dh jpuk djrs gSAa nks"k 'kkafr ds fy;s ;s mik; djsAa

Û viuh L=h ds lkFk leLr jhfr&fjoktksa ds lkFk nwljh ckj 'kknh djsAa Û ?kj es xk; ;k dksbZ Hkh nqèkk: i'kq ikysaA Û pkanh dk NksVk lk Bksl gkFkh vius ikl j[ksAa Û ngyht cukrs le; tehu ds uhps pkanh dk iŸkj Mky nsAa Û ijkbZ L=h ls nwj jgsAa Û fuR; ljLorh Lrks= dk ikB djsAa egkin~e dkyliZ ;ksx % jkgq rFkk dsrq Øe'k% "k"B rFkk }kn'k

;fn r{kd dkyliZ ;ksx esa jkgq lIre rFkk dsrq yXu Hkko esa fLFkr gksrk gksa rks fuEu mik; djsaA Û Hkwydj Hkh dqŸkk u ikysaA Û pyrs ikuh esa ukfj;y cgk,aaA Û rkacs dh oLrqvksa dks nku esa u nsaA Hkko esa fLFkr gksdj bl ;ksx dh jpuk djrs gSAa fuEu iz;ksx ykHkdkjh jgax s As Û ?kj esa iwjk dkyk dqŸkk ikysAa Û dkyk p'ek iguuk 'kqHk gksxkA Û HkkbZ;ksa ;k cguksa ds lkFk fdlh :i esa >xM+k u djsAa Û pky&pyu ij la;e j[ksAa Û dqv a kjh dU;kvksa dk vk'khokZn ysrs jgsAa Û ljLorh dh vkjkèkuk d"V nwj djus esa lgk;d gksxhA r{kd dkyliZ ;ksx % 49

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

bl dkyliZ ;ksx esa jkgq lIre rFkk dsrq yXu Hkko esa fLFkr gksrk gSA ;s mik; djsAa Û Hkwydj Hkh dqŸkk u ikysAa Û pyrs ikuh esa ukfj;y cgk,aAa Û fookg ds le; pkanh dh b±V viuh iRuh dks nsAa è;ku jgs bl b±V dk cspuk fouk'k dk dkj.k gksrk gSA vr% ges'kk laHkkydj j[ksAa Û ?kj esa pkanh dh b±V j[ksAa Û fdlh crZu esa unh dk ty ysdj mlesa ,d pkanh dk VqdM+k j[kdj èkeZLFkku esa nsAa Û rkacs dh oLrqvksa dks nku esa u nsAa Û rkacs dh xksyh vius ikl j[ksAa ddksZVd dkyliZ ;ksx % ;fn jkgq v"VeLFk rFkk dsrq f}rh;LFk gksdj dkyliZ ;ksx dh l`f"V dj jgsa gksa rks ;g ;ksx ddksVZ d dkyliZ ;ksx dgk tkrk gSA ;s mik; djsAa Û ekFks ij fryd yxk,aA Û HkM+Hkwts dh HkV~Bh esa rkacs dk iSlk MkysAa Û pkj ukfj;y unh esa cgk,aA Û csbeZ kuh ls iSls u dek,aA Û lw[ks esos pkanh ds crZu esa Mkydj èkeZLFkku esa nsAa Û tUe ds vkBosa ekl ls dqN cknke eafnj ys tk,a] vkèks ogha NksM+ nsa ckdh cps cknke vius ikl j[k ysAa ;g fØ;k vxys tUefnu vkus rd djsAa Û pkanh dk pkSdksj VqdM+k tsc esa j[ksAa 'ka[kpwM+ dkyliZ ;ksx % tc tkrd dh tUeif=dk esa leLr xzg uoeLFk jkgq rFkk r`rh;LFk dsrq ds eè; gks rks bl dkyliZ ;ksx dk fuekZ.k gksrk gSA fuEu mik; dkjxj


lkef;d ppkZ gksaxsA Û dqŸks ;k nqfu;koh rhu dqŸks ¼llqj ds ?kj tekbZ] cgu ds ?kj HkkbZ rFkk ukuk ds ?kj nksgrk½ dk iwjh bZekunkjh ls ikyu djsAa Û lksuk èkkj.k djsAa Û dslj dk fryd yxk,aA Û ihyk oL= èkkj.k djsAa Û lqcg&lqcg if{k;ksa dks nkuk&ikuh MkysAa ?kkrd dkyliZ ;ksx % n'keLFk jkgq rFkk prqFkZ HkkoLFk dsrq ds eè; leLr xzg fLFkr gksa rks ;g ;ksx curk gSA ;s mik; djsAa Û flj [kkyh u j[ksAa Vksih ;k lkQk dksbZ pht flj ij ges'kk j[ksAa Û ljLorh dk iwtu djsAa Û pkanh dk pkSdksj VqdM+k tsc esa j[ksAa Û lksus dh psu igusAa Û gYnh dk fryd yxk,aA Û elwj dh nky ¼fcuk fNyds okyh½ unh esa izokfgr djsAa fo"kkDr dkyliZ ;ksx % tUeif=dk ds ,dkn'k Hkko esa fLFkr jkgq rFkk iape Hkko esa fojkteku dsrq ds eè; leLr xzgksa ds gksus ij fo"kkDr dkyliZ ;ksx dk fuekZ.k gksrk gSA nks"k 'kkafr ds fy;s ;s mik; djsAa Û eafnj esa nku djsAas Û rkacs ;k yky oLrq nku u nsAa Û vL=&'kL= ?kj esa u j[ksAa Û lksus dh vaxBw h igusAa Û pkj ukfj;y ty esa izokfgr djuk bl ;ksx ds v'kqHk Qyksa esa U;wurk yk,xkA Û pkanh ds fxykl esa ikuh ih,aA Û jkr esa nwèk u fi,aA

'ks"kukx dkyliZ ;ksx % jkgq }kn'k Hkko esa rFkk dsrq "k"B Hkko esa fLFkr gksdj 'ks"kukx dkyliZ ;ksx dk fuekZ.k djrs gSAa Û yky elwj nky dk nku nsAa Û èkeZ LFkku esa rkacs ds crZu nku esa nsAa Û pkanh dk Bksl gkFkh ?kj esa j[ksAa

50

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û lksus dh psu igusAa Û ljLorh dk iwtu uhys iq"iksa ls djsAa Û dU;k rFkk cgu dks migkj nsrs jgsAa irk % ih,p-Mh- ¼laLÑr½] 6@,] Xok;j gkWy Nk=kokl] fnYyh] fo'ofo|ky;] fnYyh&110007


lkef;d ppkZ

yky fdrkc esa ikapoka ?kj rFkk xq# lacaèkh mi;ksxh fl)kar vkSj rF; MkW- Hkxoku lgk; JhokLro

lkekU; oSfnd T;ksfr"k rFkk ykyfdrkc ds Qfyr dFku esa varj gksus dk ewy dkj.k mudh Hkko rFkk jkf'k ls lacafèkr fHkUu n`f"V esa fufgr gSA leL;k fuokj.k ds fy, Hkh nksuksa fHkUu izdkj ds mik; crkrs gSaA vkbZ;s] tkusa yky fdrkc esa ikapok ?kj rFkk xq# lacaèkh mi;ksxh fl)kar ,oa mik; vkfn ds ckjs esa y fdrkc esa ikaposa ?kj dks iq= rFkk vU; larku] ea=.kk 'kfDr] ys[ku dyk] isV] b"V nso] Ågkiksg& 'kfDr] Hkfo";] lV~Vk] flusek] ekSt&eLrh] izfs edk] fny] cM+s HkkbZ dh iRuh] cM+h cgu dk ifr] iRuh ds cM+s cgu&HkkbZ] nkSyr vkSj ulhc vkfn dk fopkj Hkh blh ?kj ds }kjk gksrk gSA ize[q kr;k ikaposa ?kj dks vkSykn dk izfrfcEc ekuk x;k gSA

yk

Û ikaposa ?kj esa usd lw;Z vkSykn dh o`f) djrk gSA ogha eans ;k cn lw;Z ds dkj.k larku dh gkfu gksrh gSA ,sls esa canjksa dks xqM+ f[kykus ls lw;Z izcy gksrk gSA blds vfrfjDr phafV;ksa dks lkr vukt ijLij feykdj ihldj Mkyus pkfg,A vkx tykdj mls nwèk ls cq>kuk pkfg,A Û ika p os a ?kj es a pa n z e k viuk tgj&mxy jgk gks vFkkZr~ v'kqHk izHkko Mky jgk gks rks viuh pkjikbZ ds pkjksa ik;ksa esa rkacs dh dhy xkM+us ls panez k dk usd vlj feyrk gSA panez k dks vuqdy w cukus ds fy, xqM+ dks Hkwfe esa nckuk pkfg,A

bl izdkj mik; djus ls larku lq[k feyrk gSA ;fn larku dks d"V gks jgk gks rks Hkh mi;qDr mik; djus ls vuqdy w rk feyrh gSA

lkQ&lQkbZ] lqna jrk dk fo'ks"k è;ku j[kuk pkfg,A lQsn ,oa [kq'kcwnkj iq"i cgrs gq, LoPN ty esa cgkus pkfg,A

Û ikaposa ?kj esa cn eaxy ds izHkko ds dkj.k larku ij cqjk vlj iM+ jgk gks rks larku lq[k ds fy, fHk[kkfj;ksa dks xqM+ dk nku djsAa cPps ds tUe ij feBkbZ ds LFkku ij uedhu ckaVsaA

Û 'kfu ikaposa ?kj esa fLFkr gksdj larku ds lq[k esa ckèkk mRiUu dj jgk gks rks ,sls O;fDr dks 'kfu dh v'kqHkrk nwj djus ds fy, O;fDr dks cgrs gq, ty esa ukfj;y NksMu+ k pkfg,A dkys fry] dkys diM+s esa ckaèkdj tehu esa xkM+uk pkfg,A

Û cqèk ikaposa ?kj esa fLFkr gksdj larku ds lq[k esa ckèkk mRiUu dj jgk gks rks ,sls O;fDr dks viuh ukd fNnokdj pkanh dk NYyk ukd esa iguuk pkfg,A ?kj esa ifo= ty Hkjdj iwtk ?kj esa j[kuk pkfg,A Û xq# ikaposa ?kj esa fLFkr gksdj larku ds lq[k esa ckèkk mRiUu dj jgk gks rks ihys panu vkSj dslj dks f?kldj xq#okj ds fnu fryd yxkuk pkfg,A lkFk gh lkFk lksus dks èkkj.k djus ls Hkh xq# dh v'kqHkrk esa deh vkrh gSA Û 'kqØ ikaposa ?kj esa fLFkr gksdj larku&lq[k esa ckèkk mRiUu dj jgk gks rks ,sls O;fDr dks viuh 51

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û jkgq ikaposa ?kj esa fLFkr gksdj larku lq[k esa ckèkk mRiUu dj jgk gks rks ,sls O;fDr dks ges'kk vius ikl pkanh dk ,d pkSdksj VqdM+k j[kuk pkfg,] ukxiapeh ds fnu taxy esa NksM+ nsuk pkfg,A Û dsrq ikaposa ?kj esa fLFkr gksdj larku ds lq[k esa ckèkk mRiUu dj jgk gks rks ,sls O;fDr dks nks jaxksa dk dacy fuèkZu O;fDr;ksa dks nku djuk pkfg, rFkk dku esa lksus dk dqM a y èkkj.k djus ls Hkh dsrq dk v'kqHk izHkko nwj gksrk gSA dsrq ftu O;fDr;ksa dks vfèkd ijs'kku dj jgk gks rks mUgsa fo'ks"kdj viuh cgu ds lkFk ekjihV ugha djuh pkfg,A


lkef;d ppkZ ;fn larku ds ?kj esa nks ;k vfèkd ikixzg cSBdj vFkok ns[kdj viuk v'kqHk izHkko NksM+ jgs gksa rks nksuksa xzgksa ds mik;ksa dks djus ls larku lq[k feyrk gSA viuh tUedqM a yh esa lcls igys ;g ns[kuk pkfg, fd dgha dksbZ xzg vius ?kj ls 8osa ?kj esa cSBs xzg dks VDdj rks ugha ekj jgk gS\ vFkok ftl fo"k; oLrq ds ckjs esa tkudkjh pkgrs gksa rks ns[ksa fd ml fo"k; oLrq dk dkSu lk xzg Lokeh gS\ og fdl gkyr esa gS vkSj mlds vius iDds ?kj esa dkSu ls xzg cSBs gSa rFkk viuh n`f"V ls dkSu lk xzg mls ykHk ;k gkfu igqp a k jgk gS\ mnkgj.kr;k fdlh tkrd dh rkyhe ds ckjs esa tkudkjh gkfly djuh gS rks igys rkyhe ds ?kj ikap dks ns[ksa fd ml ?kj dk Lokeh xzg lw;Z fdl gkyr esa gSA fQj ml ?kj ds iDds ?kj ds Lokeh xzg c`gLifr dks ns[ksAa blds ckn panz dks ns[ks]a D;ksfa d rkyhe ¼f'k{kk½ dk 'kqHk xzg uhp dk jgk gksxk] rks rkyhe vèkwjh ;k Hkkjh >a>Vksa ds chp gksxh vkSj xzg vxj vPNh gkyr esa gSa rks rkyhe iwjh t:j gksxhA blh rjg tUedqM a yh ds ?kjksa ls mlesa ekStnw xzgksa dk Qy vklkuh ls tku ldrs gSAa c`gLifr dh xfr % Û c`gLifr tc nq'eu xzgksa ds ?kj esa gks rks cqjk vlj ugha djrk] fdarq nq'eu xzg ¼cqèk] 'kqؽ c`gLifr ds ?kjksa esa vk tk,a rks ges'kk cqjk Qy nsrs gSAa Û 'kfu] jkgq] dsrq tSls ikih xzgksa ds lkFk c`gLifr Hkh ikih gks tkrk gSA 6osa o 11osa ?kj esa cSBk c`gLifr

c`gLifr ds mik; Û lksuk xys esa Mkys j[ksAa Û dslj [kk,a vkSj mlhdk fryd djsAa Û c`gLifr dh phtksa esa ls dksbZ ik=] [kkaM ¼phuh½] ?kh] ihyk jax] nky] puk ¼pus dh nky½ gYnh ;k dksbZ ifo= iqLrd nku esa nsAa Û pyrs ikuh esa rsy] cknke vkSj ukfj;y cgk,aA Û c`gLifrokj dks czkã.k dsk ihys oL= nku djsAa d<+h vkSj pkoy [kk,a vkSj f[kyk,aAa Û gj le; ihys jax dk #eky viuh tsc esa j[ksAa c`gLifrokj ds fnu fdlh Hkh gkyr esa lkcqr ewx a ugha [kkuk pkfg,A ewx a ;kuh cqèk ds feyus ls c`gLifr dk izHkko u"V gks tkrk gS vFkkZr~ cqèk dh dqnf` "V ls c`gLifr dk vlj eank gks tkrk gSA flQZ 'kfu dks enn djrk gSA

Û c`gLifr tc feFkqu jkf'k esa vkrk gS rks pkjksa vksj vO;oLFkk QSyk nsrk gS] rc vizR;kf'kr ?kVuk,a ?kVrh gSAa vxj mlds lkeus èkuq jkf'k esa 'kfu gks rks vusd mRikr minzo gksrs gSAa 1@4@5@ 8@ 9@12 ?kjksa esa c`gLifr cSBk gks rks tkrd mPp f'k{kk izkIr djrk gS vkSj mlh ls thou Hkj xqtj clj djrk gSA Û dasnz LFkkuksa ¼1@4@7@10½ dk c`gLifr tkrd dh lkFk ykbZ gqbZ nkSyr gksrk gSA c'krsZ og fdlh nwljs xzg ls eank u gks jgk gksA vxj c`gLifr ds fe= vPNh gkyr esa u gksa rks Hkh tkrd dk HkkX; lks;k jgrk gSA Û c`gLifr tc 1@5@12osa ?kj esa gks rks lw;Z vkSj 'kfu dks vkSj 6@11osa ?kj esa gks rks flQZ 'kfu dks enn djrk gSA v'kqHk c`gLifr ds dqy{k.k % Û fdlh Hkh :i esa lksuk ¼Lo.kZ½ [kks tk, ;k pksjh gks tk;A

Û vdsyk c`gLifr tgka Hkh cSBk gksxk] vPNk Qy gh nsxkA tc dsrq eank gks rks dsrq ¼iq=½ ij viuk cqjk vlj Mkyrk gSA

Û f'k{kk ¼rkyhe½ can gks tk,A

Û vxj jkgq 1@2@3 ?kjksa es]a ;kuh c`gLifr ls igys ?kjksa esa gks rks tkrd xq#vksa dk Hkh xq# gksrk gSA

Û vdkj.k >wBh vQokg] xyrQgeh QSyus yxsA dksbZ vkjksi] nks"kkjksi.k ;k rksger yxsA

Û tc ikih xzgksa dk Qy uhpk gks jgk gks rks c`gLifr dk Qy uhpk gks tkrk gS vkSj tc eaxy u"V ;k eank ¼cn½ gks rks c`gLifr Hkh u"V gks tkrk gSA larku] f'k{kk] jkT; ls lEeku vkSj vknj vkSj cM+Iiu vkfn c`gLifr ds 'kqHk gksus ls gh gkfly gksrs gSAa 52

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û flj ds cky pksVh ds LFkku ls mM+ tk,aA

Û xys esa ekyk iguuk Hkh v'kqHk c`gLifr ds y{k.k gSAa c`gLifr dks mPp ,oa vuqdy w cukus ds fy, leqfpr mik; ykHknk;d fl) gksrs gSaA irk % III&23] vk;dj dkyksuh y{e.k ckx&daiuh ckx] dkuiqj&208002


Qfyr fopkj

jkT; deZpkjh vkSj dqN fof'k"V T;ksfr"kh; ;ksx vkpk;Z MkW- y{ehukjk;.k 'kekZ ^e;ad*

lw;Z vkSj xq# dh 'kqHk fLFkfr ls jkT; O;oLFkk esa LFkku ikus okys O;fDr dbZ izdkj dh leL;kvksa ls xzLr jgrs gSaA inksUufr vkSj LFkkukarj.k rFkk fuyacu vkSj lsok lekfIr tSlh fpUrk;sa mUgsa xzLr j[krh gSaA bu fLFkfr;ksa ds fy, mÙkjnk;h dqN T;ksfr"kh; ;ksxksa ij bl ys[k esa izdk'k Mkyk x;k gSA inksUufr ds ;ksx % Û tUekax esa xq# cy;qDr gks rFkk 10osa Hkko esa ;k n'kes'k ds lkFk fLFkr gksa ;k n'kes'k ls iape] uoe gks rks xkspj esa xq# dh f=dks.k fLFkfr cuus ij inksUufr dh iw.kZ laHkkouk gksrh gSA Û ;fn n'ke Hkko dk Lokeh viuh jkf'k ea@ s mPp jkf'k esa gks rFkk dans z ;k f=dks.k esa gks rks viuh egkn'kk] varnZ'kk ;k izR;arnZ'kk esa inksUufr vo'; nsrk gSA Û n'kes'k iki izHkko eqDr gksdj vU; ;ksx dkjd xzgksa ls ;qfr ;k n`f"V lacèa k cuk, rks inksUufr viuh n'kk esa vo'; nsrk gSA Û ;fn n'kes'k ds lkFk ;k n'ke Hkko esa fut jkf'k@mPpjkf'k dk yXus'k gks rks viuh n'kk esa inksUufr] jkT;ksUufr vo'; nsrk gSA Û mPpjkf'k esa fLFkr lw;Z ;k xq# viuh n'kk eas inksUufr dkjd gSAa Û uoes'k] n'kes'k dh ;qfr gks rFkk uoes'k viuh Lojkf'k] fe= jkf'k ;k mPpjkf'k esa gks rks mudh n'kk&varnZ'kk esa izkes ks'ku gks ldrk gSA

Û dqM a yh dk vU; dksbZ ;ksx dkjd xzg n'ke Hkko ds Lokeh dk fe= gks vkSj viuh jkf'k] mPpjkf'k ;k fe= jkf'k esa gks rks viuh n'kk esa vo'; inksUufr fnykrk gSA Û LFkkukarj.k ;ksx % ;|fi jkT; lsodksa ds fy, LFkkukarj.k ,d vko';d izfØ;k gSA ysfdu vupkgs ijs'kkuh nsus okys LFkkukarj.k O;fDr ds fy, d"Vdkjd gksrs gSAa bl izdkj ds dqN ize[q k ;ksx fuEu izdkj gS& a Û ;fn yXu dk Lokeh f=d~Hkko esa ¼NBs] vkBos]a ckjgosa Hkko es½a gks rks viuh n'kk] varnZ'kk esa fuf'pr LFkkukarj.k djok nsrk gSA n'ke Hkko ds Lokeh dh Hkh mijksDr fLFkfr LFkkukarj.k dk dkj.k curh gSA Û ;fn jkT; ¼n'ke Hkko½ esa iki xzg fLFkr gksa rks os viuh n'kk esa LFkkukarj.k ls ihfM+r djrs gSAa Û ckjgosa Hkko ds Lokeh dk lacèa k n'ke Hkko@n'kes'k ls cus rks viuh n'kk esa LFkkukarj.k djkrk gSA Û pkSFks Hkko dk Lokeh iki izHkko esa gks ;k NBs] vkBosa ;k ckjgosa Hkko esa gks rks viuh n'kk&varnZ'kk esa vR;ar 53

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

nwj ijs'kkuh nsus okys LFkkukarj.k djokrk gSA blh izdkj prqFkZ Hkko fLFkr v'kqHk ,oa iki xzgksa dh n'kk@varnZ'kk Hkh mijksDr ifj.kke nsrh gSA Û ;fn lw;Z 'k=q jkf'k ;k rqyk jkf'k esa gks] iki xzgksa ds izHkko esa gks rFkk n'ke Hkko ;k n'kes'k ij iw.kZ n`f"V Mkyrk gks ;k n'kes'k ,sls lw;Z ds lkFk dqM a yh esa cSBk gks rks ;g lw;Z viuh n'kk&varnZ'kk esa izfrdwy LFkkukarj.k dk dkj.k curk gSA Û r`rh;s'k ;k v"Ves'k dh n'kk] varnZ'kk ;k izR;arnZ'kk Hkh LFkkukarj.k dk le; gksrh gSA fuyacu rFkk lsok lekfIr ds ;ksx % Û tUekax esa n'ke Hkko dk Lokeh iki izHkko esa gks rFkk cyghu gks rFkk xkspj esa ;g xzg viuh tUedqM a yh esa izkIr fLFkfr ls iape] uoe] yXu esa v'kqHk xzgkas dh fLFkfr cus rks ukSdjh esa fofHkUu izdkj dh ckèkkvksa dk ;k lsok lekfIr dk lkeuk djuk iM+ ldrk gSA Û ;fn n'kes'k tUedqM a yh esa viuh 'k=q jkf'k es]a uhp jkf'k esa ;k iki drZjh ;ksx esa gks rks og viuh


Qfyr fopkj

Û

Û

Û

Û

Û

n'kk&varnZ'kk esa fuyacu dk dkj.k gks ldrk gS vfèkdkfj;ks a ls izfrdwyrk] cj[kkLrxh vkfn nsrk gSA n'ke Hkko esa dksbZ xzg uhp jkf'k esa gks ;k n'ke Hkko esa NBos]a vkBosa ckjgosa Hkko dk Lokeh fLFkr gks vkSj viuh uhp jkf'k ;k 'k=q jkf'k esa gks ;k uoka'k dqMyh esa 'k=q jkf'k ;k uhp jkf'k esa gks rks viuh n'kk&varnZ'kk esa 'kkldh; lsodksa dks ukSdjh esa fofHkUu ckèkk,a] fuyacu] cj[kkLrxh vkfn dk lkeuk djokrk gSA tUedqM a yh ds n'ke Hkko ;k n'kes'k ls xkspj esa 'kfu] jkgq&dsr]q eaxy dh f=dks.k fLFkfr Hkh lsok esa fofHkUu ckèkk,a nsrh gSA ;fn n'kes'k NBs] vkBos]a ckjgosa Hkko esa fLFkr gks] v'kqHk xzg lkFk esa gksa ;k v'kqHk xzgksa dh n`f"V gks rks og viuh n'kk&va r nZ ' kk es a vfèkdkfj;ksa ls izfrdwyrk] fuyacu] cj[kkLrxh vkfn dbZ ijs'kkfu;ka nsrk gSA ;fn dqM a yh esa jkt Ñik dkjd lw;Z ,oa xq# cyh gks rFkk n'ke Hkko ,oa n'kes'k cy;qDr gks rks tkrd jktdh; lsok esa vuqdy w rk ikrk gSA mls vius lsok dky esa ckèkkvksa dk lkeuk ugha djuk iM+rk gSA tUedqM a yh esa fLFkr lw;Z jkf'k ls tc 'kfu xkspj esa 5] 6] 8] 9oka gks rks thou esa dbZ vfu"Vdkjh ifj.kkeksa ds lkFk lsok esa Hkh ckèkk nsrk gSA blh izdkj tUekax esa tgka 'kfu fLFkr gS ml jkf'k ij tc xkspj esa xq# vk, ;k mlls NBs] vkBosa LFkku esa ;k f=dks.k esa xq#

vk, rks vfu"V ifj.kkedkjh gksxkA dSls cpsa dq;ksxksa ds nq"ifj.kkeksa ls\ ;fn 'kkldh; deZpkjh mijksDrkuqlkj dq;ksx tfur xzgksa dh egkn'kk varnZ'kk] izR;arnZ'kk vkfn ls xqtj jgs gSa vkSj mUgsa nq"ifj.kke izkIr gks jgs gSa ;k nq"ifj.kke vkus dh vk'kadk gks jgh gS] lsok esa fuyacu ;k cj[kkLrxh dk [krjk eaMjk jgk gS rks fuEufyf[kr mik;ksa dk lgkjk ysdj cpk tk ldrk gSA viuh {kerkuqlkj fuEufyf[kr esa ls dksbZ Hkh mik; dj ldrs gSAa

Jh jke pfjr ekul ikB] guqeku th dh iwtk&mikluk] x.ks'kth] f'koth ;k nqxkZth] dkyh] HkSjo vkfn dh mikluk djus okyksa ds lkeus fdlh Hkh izdkj ds O;oèkku ugha vkrs gSAa Û vius b"V nsoh&nsork dh fu;fer iwtk] vkjkèkuk] ea=&ti] vuq"Bku vkfn lHkh vfj"Vksa ls j{kk djrs gSAa pkgs vfj"V fdlh Hkh {ks= ds gksAa Û ftl v'kqHk xzg dh egkn'kk] varnZ'kk] izR;arnZ'kk vkfn ls xqtj jgs gS]a ml xzg ls lacfa èkr ti&iwtk vuq"Bku] nku] g~oukfn djok nsus ls nq"ifj.kkeksa dk fuokj.k gks tkrk gSA uksV%& ;fn vuq"Bku vkfn fdlh fo}ku czkã.k ls djk,a rks 'kh?kz ifj.kke feyrk gSA Û vkfnR;&ân; Lrks= dk fu;fer ikB ,oa izfrfnu lw;Z dks v?;Z nsuk lHkh vfj"Vksa ls cpkrk gSA xq# ea= dk fu;fer ti Hkh 'kkldh; lsokesa 54

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

vkus okys vfj"Vksa ls j{kk djrk gSA è;ku j[ks]a lw;Z ,oa xq# jkt&Ñik dkjd xzg gSAa Û tUe dqM a yh ds vuqlkj iape Hkko ,oa uoe Hkko ds Lokeh xzg ds jRu èkkj.k djuk lHkh vfj"Vksa ls j{kk djrs gaSA ;fn tUe dqM a yh ugha gS rks viuh uke jkf'k ls ikapoh jkf'k] ukSoa h jkf'k ;k nloha jkf'k ds Lokeh xzg ds jRu ijh{k.kksijkar èkkj.k dj ykHk ys ldrs gSAa Û tks 'kkldh; lsod izfrfnu jke j{kk Lrks= ;k xtsna z eks{k dk ikB djrs gSa mUgsa vius lsok dky esa 'kklu dh vksj ls fdlh Hkh izdkj dh ckèkk dk lkeuk ugha djuk iM+rk gSA Û Jh jke pfjr ekul ikB] guqeku th dh iwtk&mikluk] x.ks'kth] f'koth ;k nqxkZth] dkyh] HkSjo vkfn dh mikluk djus okyksa ds lkeus fdlh Hkh izdkj ds O;oèkku ugha vkrs gSAa Jh gfj fo".kq ,oa Ñ".k dh vkjkèkuk Hkh loZid z kj ds vfj"Vksa dks nwj djrh gS] eaxydkjh gSA Û nhu&ghu] vlgk; yks a x ks a dh lgk;rk djuk] mUgsa Hkkstu nsuk oL= vkfn nku djuk rFkk jhfr&uhfr èkeZ ls fØ;k'khy jguk Hkh dq;ksx tfur nq"izHkkoksa ls cpkrk gSA fofHkUu èkkfeZd ,oa T;ksfr"kh; mik;ksa dks viuk dj 'kkldh; lsod lsok esa gksus okys vfj"Vksa ,oa thou ds fdlh Hkh {ks= esa gksus okys vfj"Vksa ls cp ldrs gSAa irk % èkk=h ,LVªky s kWthdy C;wjw ks Jh txnEck dkWyksuh] Bkdqj ckck jksM&Mcjk&4775110] Xokfy;j ¼e-iz-½


lR; dFkk paMhx<+ dk cgqpfpZr vigj.k ,oa gR;k dkaM

[kq'kh ds lkFk pyk x;k ?kj dh [kq'kh vkHkk caly] ¶;wpj ikWbVa

enu xqIrk likVw

vk;q'pyksd ;k=k'p] 'kkL=sfLeaLrr~ iz;kstue~ fu'psrqa rUu 'kDuksfr ofl"Bks ok c`gLifrA fd iqueZuqtkLr= fo'ks"kkÙkq dykS;qxs vFkkZr~ egf"kZ ijk'kj ds vuqlkj vk;q x.kuk vkSj thou laxzke esa ?kVus okyh ?kVukvksa dks nsokpk;Z c`gLifr vkSj ofl"B tSls nsof"kZ rd Bhd Bhd fu'p; ugha dj ldrs rks euq";ksa dh fo'ks"kr% dfy;qxh euq";ksa dh rks ckr gh D;k gSA fnlacj 2010 dh 21 rkjh[kA ikap o"khZ; ckyd [kq’kizhr flag] Ldwy ls ykSVdj ?kj dh nwljh eafty ij nksigj 1 cts Mªl s cnyus x;k vkSj 2-55 cts rd uhps ugha vk;k rks mlds cM+s HkkbZ bant z hr us vkokt yxkbZA [kq’kizhr ftls I;kj ls lc [kq’kh iqdkjrs Fks] iwjs cqMS+y esa dgha ugha feyk rks mlds firk y[kchj flag us pkSdh esa 4 cts fjiksVZ fy[kokbZA 4-22 ij ,d Qksu dky ls irk pyk fd cPps dks vxok dj fy;k x;k gS vkSj 10 yk[k dh fQjkSrh ekaxh xbZ gSA fjiksVZ jkr 10 cts fy[kkbZ tkrh gSA ekeyk 4 yk[k esa r; gksrk gSA iqfyl Vhe ds 24 lnL;ksa ds lkFk [kq’kh ds pkpk lq[kfoUnz flag cSx ysdj tkrs gSAa vigj.kdrkZ LFkku cny&cny dj Ndkrs gSa vkSj ,d txg #i;ksa dk cSx ysdj Hkkx tkrs gSAa iqfyl gkFk eyrh jg tkrh gSA 5 tuojh dh lk;a] [kq’kh dk 'ko mlh cSx esa cqMSy + &eksgkyh dh lhek ij >kfM+;ksa esa feyrk gS vkSj iqfyl dh ukdkeh vkSj cPps dh Øwj gR;k ij tu vkanksyu fNM+ tkrk gSA

iz’kklu lwpuk nsus okyksa dks 5 yk[k dk buke ?kksf"kr djrk gSA ifjokj dks vius dks"k ls 4 yk[k dk eqvkot+k nsrk gSA bl vigj.k o gR;k dkaM ds ckn dSM a y ekpZ] tu vkUnksyu]U;kf;d tkap] iqfyl dfeZ;ksa ij dkjZokbZ vkfn dk flyflyk pyrk gSA 7 tuojh dks cPps dk vafre laLdkj dj fn;k tkrk gS vkSj 19 tuojh dks dqN iqfyldehZ fuyafcr dj fn, tkrs gSAa 'kd dh lqbZ dbZ yksxksa ij ?kwerh gS] ij dkfry ,d eghus ds ckn Hkh idM+s ugha tkrsA vkb,] djrs gSa iwjs dsl dk T;ksfr"kh; foospuA D;k [kq’kizhr ds tUekax esa vYik;q ;ksx Fkk\ ckyd dh tUe frfFk 18-6-2005 le; % 18-20] paMhx<+A c`f’pd yXu o rqyk jkf’k dh dqM a yh esa 3-2-2010 ls jkgq esa panez k dk varj py jgk gSA jkgq dh dqy n’kk 22-8-2012 rd gSA rqyk jkf’k ij lk<+s lkrh dk iw.kZ izHkko gSA blds vykok dqM a yh esa vkaf’kd dky liZ ;ksx] fo’ks"kr% jkgq 55

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

dh n’kk esa vizR;kf’kr ?kVuk dh vksj ladrs djrk gSA yXus’k eaxy] iape Hkko esa jkgq ds lkFk fojkteku gS vkSj NBs 'k=q Hkko dk Hkh Lokeh gSA yXu ij eaxy ;qDr jkgq dh uoe n`f"V gSA ;s nks ;ksx yXu dks detksj cuk jgs gSAa 'kfu panz dh jkf’k esa gS vkSj panz fucZy gSA vYi vk;q ;ksx dk ,d dkj.k vkSj Hkh gSA ;fn /kuq uoka’k gks vkSj uoka’k dqM a yh esa yXus’k NBs Hkko esa pyk tk, rks tkrd dk 5 oka ;k 9 oka lky tku ds fy, [krjukd gksrk gSA [kq’kizhr dk 5 oka lky gh py jgk FkkA dqN vU; ;ksx Hkh ,slh nq?kZVuk dh vksj b’kkjk dj jgs gSAa NBs Hkko dk Lokeh ;fn iape esa gks rks fj’rsnkjksa ;k tkudkjksa ls 'k=qrk o 'kjhj dh gkfu dk Hk; thou esa vo’; gksrk gSA vkBosa ?kj dk ekfyd 8 osa esa gh fLFkr gS tks thou dky dks NksVk cukrk gSA uoes’k dk O;; Hkko esa cSBuk HkkX; dh U;wurk n’kkZrk gS ftls vke Hkk"kk esa dgk tkrk gS fd


lR; dFkk [kq'kizhr dh dqaMyh esa è;ku nsus ;ksX; rF; gS fd mldh dqaMyh esa pkjks dsanz [kkyh gS yXu ij fdlh Hkh 'kqHk xzg dh n`f"V Hkh ugha gSA vfèkdre 'kqHk xzg v"Ve vkSj }kn'k esa gSA blh izdkj dk ;ksx Hkh vYi vk;q dh vksj b'kkjk djrk gSA [kq'kizhr dh tUedqM a yh 18-06-2005] 18%20] paMhx<+ 9 10

7 pa-

&ea- 12 jk1

A 2

10

ds6 xq-

8 11

uoka'k dqM a yh

11 jkpa-

5

7 eaa12

1 cq-

4 &'k3 'kq- cq- &lw-

bldh rks fdLer gh [kjkc gSA blds vfrfjDr }kn’ks’k 'kqØ e`R;q LFkku vFkkZr 8 osa Hkko esa fLFkr gS tks thou dk vYidky n’kkZrs gSAa ,d vU; T;ksfr"kh; lw= gS fd ;fn lw;Z feFkqu jkf’kxr gks vkSj eaxy dh n`f"V gks rks tkrd dh e`R;q 'k=q ;k 'k=qrk ds dkj.k gksrh gSA bl dsl esa ;|fi dkfry idM+s ugha x, gS]a T;ksfr"k ds vuqlkj ;g fdlh ikfjokfjd ;k fdlh lac/a kh dh 'k=qrk dk gh ifj.kke gS tks vkus okys le; esa lp dk inkZ Qk’k djsxkA ,d ;ksx ds vuqlkj ;fn eaxy& jkgq dh vaxkjd ;qfr gks rks tkrd dh vpkud e`R;q fdlh gfFk;kj] yksgs ;k ,DlhMsVa ls gksrh gS vkSj [kq’kizhr dh Hkh fdlh gfFk;kj ls gh thou yhyk lekIr dh xbZA

A

6

3 2 xq- 'kq-

4 'k-

5 ds-

n'kk HkksX;dky jkgq % 7 o"kZ 02 ekg 15 fnu jkgq 18@06@2005 02@09@2012 jkgq % 00@00@0000 xq# % 00@00@0000 'kfu % 00@00@0000 cqèk % 18@06@2005 dsrq % 23@03@2006 'kqØ % 22@03@2009 lw;Z % 14@02@2010 panz % 15@08@2011 'kfu % 02@09@2012

dk tekoM+k ,d gh Hkko esa gSA panz dqM a yh esa ;s fo?kVudkjh xzg] yXu dks iw.kZ n`f"V ls ns[k jgs gSAa ;gka jkgq /kks[ks dk dkjd gS vkSj 'ks"k ;ksx e`R;q dkjd ;k vugksuh nq?kZVuk dk ladrs nsrs gSAa ckyd dk 'ko ,d cSx esa ,d O;fDr dks 5 tuojh dh lk;a 4 ctdj 22 feuV ij fn[kkA

vigj.k ds le; dh dqM a yh 21&12&2010] 14%30] paMhx<+

o` f 'pd yXu ds fy, 'kq Ø vR;fèkd ekjds'k xzg gS vkSj ;gka 'kqØ ekjds'k gksdj v"Ve Hkko ¼e`R;q Hkko½ esa 'k=q xzg lw;Z ds lkFk fLFkr gksdj vizR;kf'kr e`R;q dh vksj ladrs dj jgs gSAa

xq8

2 3

vigj.k ds le; ;ksx

9

lw8

ds pa-

[kq’kizhr dk vigj.k 21-12-2010 dks nksigj 2 vkSj 2-55 ds e/; fd;k x;kA ml le; yXus’k eaxy ]jkgq cq/k vkSj lw;Z ds lkFk gSAa vFkkZr~ nq%LFkkuksa 3] 6 o 8 osa Hkkoksa ds Lokfe;ksa

4

A 7 'kq-

5 6 'k56

11

1

[kq'kizhr dh dqM a yh esa è;ku nsus ;ksX; rF; gS fd mldh dqM a yh esa pkjks dsna z [kkyh gS] yXu ij fdlh Hkh 'kqHk xzg dh n`f"V Hkh ugha gSA vfèkdre 'kqHk xzg v"Ve vkSj }kn'k esa gSA blh izdkj dk ;ksx Hkh vYi vk;q dh vksj b'kkjk djrk gSA

10 jk9 lwea8 cq-

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

izk;% ns[kus esa vkrk gS fd ;fn panez k fucZy gks] ikin`"V gks] 'kqHk xzg ;qDr u gks] nq%LFkkuxr gks rks ckyd ds fy, vfj"Vdj gksrk gSA [kq'kizhr


lR; dFkk dh dqM a yh esa panez k }kn'k LFkku esa iki xzg eaxy ls n`"V gS vkSj fdlh Hkh 'kqHk xzg dh n`f"V esa ugha gSA vigj.k ds fnu dk xkspj ns[kas rks 21 fnlacj dks jkgq] lw;]Z eaxy vkSj cqèk ¼vLr rFkk oØh½ èkuq jkf'k esa xkspj dj jgs gS vkSj panz o dsrq feFkqu jkf'k esa Hkze.k dj jgs gSAa vFkkZr~ [kq'kizhr dk ekjd Hkko Øwj xzgksa dh mifLFkfr ls cqjh rjg ls izHkkfor gks jgk gS vkSj jgh lgh dlj v"Ve esa cSBs panz vkSj dsrq vkSj mudh f}rh; Hkko ij n`f"V iwjh dj jgh gSA tUe dqM a yh ds vuqlkj vigj.k ds le; jkgq esa panzek esa 'kfu vkSj e`R;q ds le; cqèk dh izR;arj n'kk py jgh FkhA bl oDr [kq'kizhr dh 'kfu dh lk<+l s krh py jgh Fkh vkSj e`R;q ds

le; ¼5 tuojh 2011½ èkuq jkf'k esa ?kkr panz Fks vkSj cqèk v"Ve Hkko esa vLr gksdj cSBs FksA vkSj bl rjg [kq'kizhr bruh vYi vk;q esa gh vius ?kj dh [kqf'k;ksa dks vyfonk dj lnk ds fy, izHkq ds ikl pyk x;kA dqy feykdj ;fn ns[kk tk, rks [kq'kizhr dh dqM a yh esa rks vYi vk;q ;ksx ds LkHkh y{k.k fojkteku gSa vkSj ,slh vigj.k vkSj gR;k;sa gekjs ns’k esa gksrh jgrh gSa ysfdu ,sls dkSu ls ;ksx gSa ftlus iz’kklu dks fgyk fn;k] yk[kksa yksx lM+dksa ij mrj vk,] d¶Z;w tSlh fLFkfr gks xbZ] lkaln ,oa dsna hz ; ea=h iou caly v a Qlksl izdV djus x,] iatkc ds jkT;iky ikfVy dks dsl esa gLr{ksi djuk iM+k] fQjkSrh dh jde iqfyl vius [ktkus ls ykSVk

57

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

jgh gS] iz’kklu eqvkotk ns jgk gS] [kq’kizhr dk Hkksx fnol mls ,d 'kghn dh laKk fnyok x;kA ;g gS 'kfu dk xq# ij rhljk us= vkSj xq# dk 11 osa Hkko esa panzek ds u{k= esa fLFkr gksukA ;fn prqFkZ’s k uoe esa gks rks tkrd lcdk I;kjk ykMyk vkSj lkoat Z fud gks tkrk gSA [kq’kizhr cqMS+y ds eksgYys vkSj vius Ldwy esa gjeu I;kjk FkkA mldh var; ~ fs "V ij paMhx<+ ds brus yksx ,df=r Fks ftrus ,d cM+s jktusrk ds laLdkj esa Hkh lfEefyr gksrAs laLdkj LFky ij paMhx<+ iqfyl ds ofj"B vèkh{kd ukSfugky flag dh vk[ksa esa Hkh vkalw Nyd vk,A Hkksx ds le; lM+das tke gks xbZ vkSj vikj tulewg J)katfy nsus tk igqp a kA


flrkjks a dh dgkuh

flrkjksa dh dgkuh flrkjksa dh tqckuh

^^usYlu eaMsyk** ia- ‘kjn f=ikBh

flrkjksa dh dgkuh flrkjksa dh tqckuh LraHk esa ge tUeif=;ksa ds fo'ys"k.k ds vkèkkj ij ;g crkus dk iz;kl djrs gSa fd dkSu ls xzg ;ksx fdlh O;fDr dks lQyrk ds f'k[kj rd ys tkus esa lgk;d gksrs gSaA ;g LraHk tgka ,d vksj T;ksfrfoZnksa dks xzg ;ksxksa dk O;ogkfjd vuqHko djk,xk] ogha nwljh vksj vè;srkvksa dks Js"B ikB iznku djsxk rFkk ikBdksa dks T;ksfr"k dh izklafxdrk] mldh vFkZoÙkk rFkk lR;rk dk cksèk djkus esa ehy dk iRFkj lkfcr gksxkA

;

g mi&fuos’kokn ds [kkRes dk le; FkkA iwjh nqfu;ka esa Lora=rk dh ygj nkSM+ jgh FkhA xkaèkh th iwjh nqfu;ka ds fy, izjs .kk lzkrs cus FksA mudh deZHkwfe Fkh nf{k.k vÝhdk tgka mUgksua s igyh ckj jax Hksn dk vkanksyu pyk;kA ogka ij muds gkFk dk >aMk ,d v’osr ;qok us FkkekA og v’osr ;qok yksxksa ds fy, elhgk dh rjg Fkk] ,d lw;Z tks vius izdk’k ls mudh ftanfx;kas dks mEehn dh jks’kuh ls pepek jgk FkkA bl O;fDr dk uke Fkk usYlu jksfgYgkyk eaMy s kA budk tUe VªkULdh ds eostks xkao esa 18 tqykbZ lu~ 1918 dks izkr% ukS cts gqvkA usYlu ds firk xsVyk gsujh xkao ds izèkku FksA usYlu vius firk dh rhljh iRuh usD;qdh uksEdsyh dh igyh larku FksA usYlu dh eka ,d esFkksfMLV FkhA usYlu ds flj ls 12 dh mez esa buds firk dk lk;k mB x;k] mUgksua s DykdZ csjh fe’kujh Ldwy ls viuh izkjafHkd f’k{kk iw.kZ dhA thou esa mUgsa jkst ;kn fnyk;k tkrk

fd mudk jax dkyk gS] mUgsa jkst ,glkl djk;k tkrk fd vxj os lhuk rkudj lM+dj ij pysx a s rks bl vijkèk ds fy, tsy Hkst fn;k tk,xkA ,sls vU;k; us muesa vlarks"k Hkj fn;k vkSj os ,d Økafrdkjh ds rjhds esa rS;kj gksus yxsA gsYM VkÅu v'osrksa ds fy, cuk;k x;k fo'ks"k dk;ZLFky FkkA ;gha ls mUgksua s Lukrd dh f'k{kk iw.kZ dhA ;gha ds dkWyt s dsEil esa vius jktuSfrd fopkjksa vkSj dk;Z dykiksa ds fy, lqf[kZ;ksa ik;hA bl ckr dk irk pyrs gh dkWyt s iz'kklu us mudks fudkydj

yXus'k panzek prqFkZ esa vkSj }kn'k esa xq# panzek ds u{k= esa] }kn'ks'k cqèk yXu esa f}rh;s'k lw;Z ds lkFk gksus ij tkrd dks thou Hkj nwljksa lq[kksa ds fy, Lo;a dks d"V mBkdj thou Hkj la?k"kZ djuk iM+rk gSA 58

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

muds izo's k ij izfrcaèk yxk fn;kA vkb;s] ns[krs gSa vHkh rd dh mudh thouh dk T;ksfr"kh; fo'ys"k.k& izLrqr tUekax ddZ yXu dk gSA yXus'k panez k prqFkZ Hkko esa fLFkr gS rFkk xq# ds u{k= esa gSA }kn'ks'k cqèk yXu esa f}rh;s'k lw;Z ds lkFk fLFkr gSA fdlh Hkh dqM a yh esa ,slk ;skx gksus ij tkrd dks thou Hkj nwljs lq[kksa ds fy, Lo;a dks d"V mBkdj thou Hkj la?k"kZ djuk iM+rk gSA uoe Hkko firk dk Hkko gksrk gSA vkidh dqM a yh esa uoes'k c`gLifr }kn'k Hkko esa fLFkr gS tks fd thou esa firk ds lq[k dh deh dks n'kkZrk gSA vkidh 12 o"kZ dh vk;q vFkkZr 1930 esa 'kfu esa 'kfu dh varnZ'kk py jgh Fkh] 'kfu vkidh dqM a yh esa ddZ jkf'k esa rFkk cqèk ds u{k= esa gSA vxj uoe Hkko dks firk dh yXu eku ysa rks 'kfu }kn'ks'k vkSj cqèk lIres'k gksrk gS tks nksuksa gh rjhds ls e`R;qrYq ; dke djrk gSA lu~ 1930 esa 'kfu èkuq jkf'k esa xkspj dj jgk Fkk tks viuh rhljh n`f"V ls


flrkjks a dh dgkuh dqHa k jkf'k vkSj nloha n`f"V ls dU;k jkf'k dks ns[k jgk gSA mijksDr dkj.kksa dh otg ls blh le; muds firk dh e`R;q gqbAZ vkidh dqM a yh esa n'kes'k eaxy r`rh; Hkko esa vkSj panez k ds u{k= esa fLFkr gSA blfy, vki vius dk;Z{ks= esa eaxy dh rjg tks'khys] vkSj panez k dh rjg 'kkar o lkgl ds ekfyd gSAa yXu esa lIres'k 'kfu dk c<+uk lg;ksfx;ksa vkSj tuekul ls vR;fèkd yxko dks crkrk gSA vkids ifjokj okys vkidks Økafr dh jkg ij tkrs ns[k ijs'kku gks x;sA mUgksua s fopkj fd;k fd vkidh 'kknh dj nh tk; ysfdu usYlu dk eu m}sfyr FkkA os ?kj ls Hkkxdj tksgkalcxZ vk x;sA jksth&jksVh ds fy, usYlu us ,d lksus dh [knku es]a pkSdhnkj dh ukSdjh djuh 'kq# dj nhA èkhjs&èkhjs la?k"kZ djrs gq, mUgksua s dkuwuh QeZ esa fyfid dh ukSdjh Hkh dhA blh chp lu 1944 esa mudh ftanxh esa bofyu ^el* vk;ha vkSj tYnh gh nksuksa us 'kknh dj yhA vc os èkhjs&èkhjs usYlu dh fopkj 'kSyh vkSj dk;Z{kerk ls izHkkfor gksus yxsA 1951 esa usYlu dks dkaxl sz dk vè;{k pqu fy;k x;kA vius yksxksa dh dkuwuh yM+kbZ yM+us ds fy, lu 1952 esa dkuwuh QeZ dh LFkkiuk dhA FkksMs+ gh le; esa mudh QeZ v'osrksa }kjk pyk;h tkus okyh ns'k dh igyh QeZ gks x;hA èkhjs&èkhjs v'osrksa ds vfèkdkjksa ds fy, pyk;s tk jgs vkanksyu esa mudh lfØ;rk c<+rh pyh x;hA blh O;Lrrk ds dkj.k iRuh byfon ls mudh nwfj;ka c< x;h rFkk bofyu

usYlu eaMsyk 18-07-1918] 9%00 3 c`-

5

ds'kq- 2

cq- lw'k- 4

ea6 7 pa8 jk-

A

1

10 9

yXu lw;Z panz eaxy cq/k xq# 'kqØ 'kfu jkgq dsrq

12 11

xzg Li"V ddZ ddZ rqyk dU;k ddZ feFkqu o`"k ddZ o`f'pd o`"k

290&181 020&061 240&311 190&431 230&001 080&131 290&331 220&161 290&061 290&061

us mudk lkFk NksM+ fn;kA mudk vktknh dk vkanksyu yxkrkj pyrk 59

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

tk jgk Fkk ftlesa mudks ltk Hkh gks jgh Fkh] ysfdu yksdfiz;rk dh otg ls ljdkj dks mudks fjgk Hkh djuk iM+ jgk FkkA 1983 esa ,d ckj mudk LokLF; Vh-ch- ds dkj.k vR;fèkd [kjkc gks x;k Fkk ysfdu tYnh gh mudsk ml jksx ls eqfDr fey x;hA vc mudk la?k"kZ id jgk FkkA vkf[kj esa jax Hksn ds fnu ynrs gq, fn[kkbZ nsus yxsA 1988 esa nf{k.k vÝhdk esa ifjorZu gqvk] lHkh jktuhfrd cafn;ksa dks vktkn dj fn;k x;k] buesa usYlu dks Hkh 11 Qjojh 1990 dks vktkn dj fn;k x;kA vkidks 1993 esa 'kkafr ds fy, ukscy s iqjLdkj ls uoktk x;kA Bhd vxys lky ;kuh 1994 esa vÝhdk esa ,d pquko esa usYlu eaMy s k dh ikVhZ us lEekutud thr izkIr dhA 1997 esa usYlu us lfØ; jktuhfrd thou ls fdukjk dj fy;k vkSj 1999 esa vius vè;{k in ls bLrhQk ns fn;kA blh chp viuh nwljh iRuh fouh eaMy s k ls vyx gksus ds ckn vkius vius 80 osa tUefnu ij xzl s esdy ls rhljk fookg fd;kA vkb;s] bu lc ckrksa dks vc T;ksfr"kh; n`f"Vdks.k ls tkuus dk iz;kl djs& a dsrq vkSj 'kqØ mudh dqM a yh esa ,dkn'k Hkko esa cSBs gSa vkSj ;s nksuksa xzg eaxy ds u{k= esa gSAa eaxy tks fd n'kes'k gS r`rh; Hkko esa fLFkr gSA vr% 1965 ls 1972 rd pyus okyh dsrq dh egkn'kk esa mudks dk;Z{ks= esa dkQh la?k"kZ dk lkeuk djuk iM+k ysfdu blls mudks [;kfr dkQh feyhA 1972 ls 1992 rd 'kqØ dh egkn'kk pyhA pwfa d 'kqØ ykHks'k gS vkSj ykHk Hkko esa cSBk gSA bl otg ls bl


flrkjks a dh dgkuh dsrq vkSj 'kqØ usYlu eaMsyk dh dqaMyh esa ,dkn'k Hkko esa eaxy ds u{k= esa gSa tks fd n'kes'k gksdj r`rh; Hkko esa gSA blfy, dsrq dh egkn'kk esa mudks dk;Z{ks= esa dkQh la?k"kZ djuk iM+k ysfdu blls mudks [;kfr dkQh feyhA le; bl egkn'kk dky esa vkidks uke vkSj [;kfr nksuksa feyh ysfdu 'kqØ ds vfèkd va'kksa ds dkj.k 'kqØ pfyr dqM a yh esa }kn'k Hkko esa pyk x;kA blh dkj.k bls egkn'kk dky esa uke vkSj [;kfr ds lkFk&lkFk tsy esa utjcan Hkh jguk iM+kA 1990 esa tSls gh 'kqØ esa dsrq dk varj vk;k fQj dsrq us viuh egkn'kk ds Qy ds rjhds ls ,dkn'k Hkko dk ykHk fn;k vFkkZr vkidks tsy ls eqfDr feyhA 1998 rd f}rh;s'k rFkk yXuLFk lw;Z dh egkn'kk esa vkiuss vius thou ds lkjs la?k"kks± dk Qy izkIr fd;kA 1993 esa lw;Z esa eaxy ds varj esa vkidks ukscy s iqjLdkj feykA lw;Z yXu esa fLFkr gS rFkk eaxy n'kes'k gksdj yXus'k ds u{k= esa fLFkr gS] vr% vkius lw;Z dh egkn'kk lekIr gksr& s gksrs jktuhfr ls lU;kl ys fy;kA 1998 ls 2008 rd panez k dh egkn'kk pyhA 1998 esa lIres'k 'kfu es"k jkf'k esa fLFkr Fkk vkSj panez k esa panez k dh varnZ'kk py jgh FkhA lIres'k 'kfu xkspj esa viuh nloha n`f"V ls lIre Hkko dks ns[k jgk Fkk rFkk lkroha n`f"V ls yXus'k dks ns[k jgk Fkk] vr% blh xkspjh; fLFkfr] n'kk o varnZ'kk ds dkj.k bl mez esa mudk rhljk fookg Hkh gqvkA 1944 esa 'kfu esa jkgq dk varj py jgk Fkk tks fd iape Hkko esa cSBk gS rFkk jkgq xkspj esa ml le; ddZ jkf'k esa vFkkZr yXu ds Åij xkspj dj jgk Fkk] lIre esa iapes'k ;k iape Hkko esa cSBs xzg viuh n'kk&varnZ'kk esa O;fDr ds thou esa tc vkrs gS]a rc O;fDr ds izes lacèa kksa }kjk fookg dh laHkkouk c<+ tkrh gSA vkidh dqM a yh esa lIres'k 'kfu dk }kn'ks'k cqèk ds lkFk cSBk gksuk cgq&fookg dk ;ksx cukrk gSA

vxLr 2011 rd eaxy rFkk vxLr 2012 rd cqèk ds le; esa 'kfu vkids thou o LokLF; ds fy, vPNk le; ysdj ugha vk jgk gS usYlu us vktknh dh yM+kbZ esa viuk 100 izfr'kr fn;kA mUgksua s dgk gS fd eSua s ,d liuk ns[kk gS ,d u;h nqfu;ka clkus dk tgka lcds fy, U;k; gks] 'kkafr gks] dke gks] jksVh gks] ikuh vkSj ued] tgka ge lcdh vkRek] eu vkSj efLr"d dks le> lds vkSj ,d&nwljs dh t#jr dks iwjkdj ldsA ,slh nqfu;ka cukus ds fy, gesa vHkh pyuk] gS pyrs jguk gSA ;gh gS thou dh dgkuh] xzgksa dh tqckuhA  irk % euh daI;wVlZ ,aM T;ksfr"kh; fjlpZ lsVa j& 73@6] lkbV ua&1] fdnobZ uxj] dkuiqj&208011

orZeku le; esa 2008 esa eaxy n'kk izkjaHk gqbZ gSA tqykbZ 2010 ls 2011 rd 'kfu dk varj py jgk gSA orZeku le; esa xkspj esa 'kfu tUedkyhu eaxy ds Åij fopj.k dj jgk gS 'kfu tks fd vkidh dqM a yh esa ekjd xzg dk izHkko j[krk gS] cqèk Hkh vkidh dqM a yh esa }kn'ks'k gksdj yXu esa fLFkr gSA ;g Hkh tUe dqM a yh esa vdkjd xzg dh Hkwfedk fuHkk jgk gSA vr% dqy feykdj fu"d"kZ ;g gS fd 60

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011 eks- 9336101269


gLr js [ kk

gLr js[kk ,oa T;ksfr"k }kjk tkusa

fj;y ,LVssV esa ykHk ,oa gkfu Hkkjrh vkuan

gkFk dh js[kkvksa ds }kjk gj ,d {ks= dks le>k rFkk tkuk tk ldrk gSA ;fn vki jh;y ,LVsV esa iSlk buosLV djuk pkgrs gSa] rks mlls igys vkidks vius gkFk dh js[kkvksa dk vè;;u t:jh gSA ;fn vkids gkFk esa js[kk,a jh;y ,LVsV ds fglkc ls Bhd gSa rks vki mlls Qk;nk mBk ldrs gSa vU;Fkk ughaA Û ;fn gkFk Hkkjh] vaxfq y;ka pkSdksj] xzg ioZr lhèks [kkldj 'kfu vkSj eaxy ds mBs gq, gksa vkSj thou js[kk xksy rFkk HkkX; js[kk thou js[kk ls nwjh ij gks rks jh;y ,LVsV esa vkidk yxk;k gqvk èku dqN gh o"kksZa esa Hkkjh ykHk djk;sxkA Û gkFk dksey o xqykch gks] vaxfq y;ka ihNs dh rjQ >qdrh gks]a efLr"d js[kk lhèks eaxy ds {ks= ij tkrh gks] ân; js[kk 'kfu dh vaxy q h ds uhps lekIr gks] HkkX; js[kk dk mnx~e thou js[kk ls gks jgk gks rks vki jh;y ,LVsV ds vPNs fuos'kd cu dj ykHk ys ldrs gSAa Û thou js[kk o efLr"d js[kk 'kq:vkr ls ,d gh tksM+ esa ls fudy jgh gks] vaxqfy;ksa ds vkèkkj cjkcj gka]s ân; js[kk o efLr"d js[kk esa varj gks] ân; js[kk lkQ lqFkjh gks o efLr"d js[kk dks Hkh dksbZ vU; eksVh&eksVh js[kk,a u dkV jgh gks]a gkFk Hkkjh gks rks jh;y ,LVsV esa Hkfo"; Lof.kZe gksrk gSA

ds lkFk ,d vU; thou js[kk gks vFkkZr~ nksgjh thou js[kk gks rks Hkh jh;y ,LVsV ds dk;Z ls vPNk [kklk ykHk gksrk gSA Û- gkFk esa 'kfu o eaxy xzg ds ioZr mBs gq, o lkQ lqFkjs gks]a gkFk Hkkjh gks] thou js[kk ls dqN js[kk,a Åij dh vksj mBdj vFkkZr vaxfq y;ksa dh rjQ tk jgh gks rks euq"; dks jh;y ,LVsV ls ykHk gksrk gh jgrk gSA Û gkFk Hkkjh gks o mlesa ,d ls vfèkd HkkX; js[kk gks o efLr"d js[kk ij f=dks.k gks rks euq"; Lo;a dbZ laifÙk;ksa dk Lokeh gksrk gSA jh;y ,LVsV dk O;olk; Hkh mlds fy, cgqr ykHkizn gksrk gSA jh;y ,LVsV dh T;ksfr"k foospuk }kjk Hkh tkuk tk ldrk gS fd vkidks jh;y ,LVsV esa fdruk ykHk gSA mlds dqN ;ksx bl izdkj gSA 1- prqFksZ'k dsna z ;k f=dks.k esa gks 2- eaxy f=dks.k esa gksA

Û ;fn gkFk esa HkkX; js[kk ,d ls vfèkd gks]a lw;Z js[kk HkkX; js[kk ds vanj lek jgh gks] eaxy xzg ds nksuksa {ks= mBs gq, gks]a thou js[kk

3- prqFks'Z k Lox`gh] oxksÙZ ke] Lo uoka'k ;k mPp dk gks rks Hkwfe o jh;y ,LVsV ds dke esa ykHk gksrk gSA 61

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

4- ;fn O;fDr dk prqFks'Z k cyoku gks vkSj yXu ls mldk lacèa k gks rks Hkou lq[k dh izkfIr gksrh gSA 5- ;fn prqFkZ Hkko ij nks 'kqHk xzgksa dh n`f"V gks rks O;fDr Hkou dk Lokeh curk gS o jh;y ,LVsV esa equkQk dekrk gSA 6- 'kfu] eaxy o jkgq dh ;qfr gks rks ,sls O;fDr dh Hkw&laink o edku bR;kfn voSèk dekbZ ls fufeZr gksrk gSA ijarq jh;y ,LVsV esa lkSnk Qk;ns dk gh gksrk gSA 7- xq# dh egkn'kk esa 'kfu dh varnZ'kk esa O;fDr dks edku dk lq[k rks izkIr gksrk gS] ijarq mls ;g lq[k iqjkus edku ds :i esa izkIr gksrk gSA mls vius edku dk uohdj.k djuk iM+rk gS ,oa jh;y ,LVsV esa cgqr T;knk buosLV Bhd ugha gksrk gSA ,sls yksxksa dks pkfg, jh;y ,LVsV ds dkjksckj esa viuh vk; dk ,d lhfer fgLlk gh yxk;sAa blds vfrfjDr ,sls vU; dbZ y{k.k gSa ftlls bl fo"k; dks vkSj vfèkd xgjkbZ ls tkuk tk ldrk gSAa irk% 28@1] bZLV iatkch ckx] fnYyhA


yky fdrkc

yky fdrkc ikB&3 ia- mes'k 'kekZ

dqaMyh dh fdLesa yky&fdrkc i)fr esa dqM a yhsa dh dqN fo'ks"k ifjHkk"kk,sa nh xbZ gS]a og Qykns'k dks le>us ds fy, cgqr vko';d gS rFkk bu cq f u;knh ifjHkk"kkvksa dks le>s cxSj xzgksa ds izHkko dks ugh le>k tk ldrkA dqM a fy;ksa dh ifjHkk"kk bl izdkj gS%& ¼v-½ va/kh dqaMyh % vxj Hkko ua0 10 esa nks ;k nks ls T;knk ,sls xzg gksa tks vkil esa 'k=qrk j[krs gksa ;k 'k=q xzgksa ds Vdjko ls 10oka Hkko v'kqHk gks jgk gks rks ,slh dqM a yh dks Þvaèkh dqaMyhß dgk tkrk gSA mnkgj.k %

bl izdkj dh xzg fLFkfr ls 'kqHk Qyksa dk vuqHko foyEc ls o v'kqHk xzgksa ds Qyksa dk vuqHko 'kh?kzrk ls vkrk gSAa bl rjg dh dqM a yh gksus ij loZiFz ke 10 vU/kksa dks [kkuk f[kykdj o vU; mik; djds v'kqHk xzgksa ds izHkko dks de djds 'kqHk xzgksa ds izHkko dks c<+k;k tk ldrk gSA ¼c-½ vU/kjkrh dqaMyh % blesa dsoy nks xzgksa lw;Z o 'kfu dks egRo fn;k x;k gS ;kfu pkSFks Hkko esa lw;Z gks vkSj lkrosa Hkko esa 'kfu gks rks og dqM a yh vU/kjkrh dqM a yh vFkkZr vk/kh vaèkh dqM a yh dgykrh gSA mnkgj.k % va/kjkrh dqaMyh 2 12

vaèkh dqaMyh

1

3 2 4 lw-

12 1

3 4 'k-

A

11

6

6

10

dqaMyh ua- 1 9 8

2 12 1

3

7

5

7 'k-

5

lw10 cqjk-

A

11

nwf"kr gks jgs gSAa vr% ,slh fLFkfr esa tkrd lgh fu.kZ; ugha ys ikrk ftlds QyLo#i mls gkfu mBkuh iM+rh gSA lw;Z ,oa prqFkZ Hkko dks 'kfu ds nwf"kr izHkko ls cpkus ds fy, ;gka ij 'kfu dks mik; }kjk 'kqHk djuk gksxkA vxj tUedqM a yh esa izFke Hkko esa dksbZ xzg gks rks ckal dh dkyh caljh esa nslh [kaka M ;k phuh Hkj dj o vxj izFke Hkko fjDr gks rks feêh ds dqYgM+ esa 'kgn Hkj dj ohjkuh txg esa nckus ls v'kqHk Qyksa dh vis{kk 'kqHk Qyksa esa o`f) gksxhA ¼l-½ /kehZ dqaMyh % jkgq@dsrq Hkko ua0 4 esa gksa ;k fdlh Hkh Hkko esa pUnz ds lkFk gks]a 'kfu ,dkn'k Hkko esa ;k c`gLifr o 'kfu dq.Myh ds fdlh Hkh Hkko esa bDdBs gksa rks og dqM a yh /kehZ dgykrh gSA mnkgj.k %

9 8

mijksDr mnkgj.k esa n'ke Hkko esa lw;]Z cqèk o jkgq rFkk prqFkZ Hkko esa lw;Z ds 'k=q 'kfu ds gksus ls n'ke Hkko iw.kZ #i ls ihfM+r gS vr% ;g dqM a yh vaèks xzgksa okyh dqM a yh ekuh tk;sxhA

,sls dqaMyhs okys O;fDr dks ikfjokfjd] O;olkf;d o lkekftd {kS= esa ;ksX;rk gksrs gq, Hkh vf/kdka'kr% vlQyrk dk lkeuk djuk iM+rk gS D;ksfa d lw;Z ¼tks vkRecy dk dkjd gS½ rFkk prqFkZ Hkko tks pUnz¼tks fd eukscy dk dkjd gS½ dk iDdk ?kj gS] nksuks gh 'kfu dh n'ke n`f"V ls 62

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

11 'k-

4 jk- ds-

A

10

7

5 6

9 8

vxj fdlh tkrd dh dqM a yh esa mijksDr mnkgj.k dh dqM a yh ua0 1


yky fdrkc dk;e xzgksa okyh dqaMyh

dqaMyh ua- 2

2- lkFkh xzgksa okyh dqaMyh

2

2

12

12 xq- 'k1

3 4 pa- jk--

A

11

6

12

2 xq-

11

3

1 4

10 pa- ds-

7

5

'k11 ds -

3

9

;k ua0 2 dh rjg xzg fLFkfr vFkkZr Hkko ua0 4 esa jkgq ;k dsrq gksa ;k jkgq ;k dsrq pUnz ds lkFk fdlh Hkh Hkko esa gks ;k 'kfu ,dkn'k Hkko esa gks ;k 'kfu$c`g0 dqM a yh ds fdlh Hkh Hkko esa gksa rks ,slh fLFkfr esa uSlfxZd Øwj xzgksa ds LoHkko esa cnyko vk tkrk gS vFkkZr mudh Øwjrk de gks tkrh gS ftlds dkj.k 'kqHk Qyksa dh iz/kkurk jgrh gS vkSj dqM a yh /kehZ dgykrh gSA ¼n-½ dk;e xzgkas okyh dqaMyh % dk;e xzg vFkkZr ,slk xzg tks iw.kZ #i ls cyh gks o mlds n`f"VQy esa fdlh Hkh 'k=q xzgksa ds vlj dh feykoV ¼;kfu mldh jkf'k esa o mlds iDds ?kj esa 'k=q xzgksa dk izHkko½ dk u gksuk] u gh og fdlh 'k=q xzg dk lkFkh cu jgk gks rks og dk;e ;kfu lEiw.kZ LFkkfir xzg dgyk;sxkA dqM a yh esa ,sls xzg dk Qfyr dFku lEiw.kZ ldkjkRed izHkko j[krk gS rFkk ,sls xzg dks fdLer dk xzg Hkh dgrs gSAa ftl Hkh dqM a yhs esa ,slh xzg fLFkfr gksrh gS og dqM a yh dk;e xzg@xzgksa okyh dqM a yh dgykrh gSA mnkgj.k % mijksDr mnkgj.k esa eaxy] cq/k o 'kqØ dk;e xzg gSa D;ksfd u rks n`f"V }kjk vkSj u gh fdlh 'k=q xzg

7 cq- 'kq-

5

8

A

6

1 10

4 9 c`-

dk mudh jkf'k ;k iDds ?kj esa izHkko gS rFkk u gh fdlh 'k=q xzg ds lkFkh cu jgs gS]a ,slh fLFkfr esa ,slh dqM a yh dk;e xzgksa okyh dqM a yh dgyk;sxhA ¼;-½ lkFkh xzgksa okyh dqaMyh % tc fdlh dqM a yh esa xzg ,d nwljs dh jkf'k esa ;k ,d nwljs ds iDds ?kjksa esa vny&cny dj cSB tk;sa rks ,slh dqM a yh lkFkh xzgksa okyh dqM a yh dgykrh gSA lkFkh xzgksa okyh dq.Myh esa tks xzg vkil esa lkFkh curs gSa mu xzgksa dh vkil esa udkjkRed izof` Ùk de gks dj 'kqHk Qy nsus dh izof` Ùk esa o`f) gks tkrh gSA cq/k viokn gSA mnkgj.k % mijksDr mnkgj.k ua0 1 esa xzg ,d nwljs dh jkf'k esa cSBs gSa rFkk dqM a yh ua0 2 esa xzg ,d nwljs ds iDds ?kj esa vny&cny dj cSBs 1- lkFkh xzgksa okyh dqaMyh 12

2

11

3 1 4

10 lw-

7

'k- 5 6 63

A

9 8

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

10

7

5

8 lw- pa-

A

9 ea-

8

6

gSAa vr% ;s nksuks dq.Myhs lkFkh xzgksa okyh dq.Myhs ekuh tk;sxhaA ¼j-½ eq d kcys ds xz g ks a okyh dq.Myh dq.Myh esa vxj nks fe=ksa dh ;k fdlh ,d dh tM+ esa mudk 'k=q xzg cSB tk;s rks nksuks fe= xzgksa dh vkilh fe=rk esa dkQ+h deh vk tk;sxh rFkk muesa nq'euh dk Hkko iSnk gks tk;sxkA eqdkcys ds xzgksa okyh dqaMyh 2 12 3

xq- 'k1

4 pa- jk--

A

5 6

7 'kq- lwcq-

11 10 pa- ds9 8

mnkgj.k % mijksDr mnkgj.k esa lw;Z tks fd vius 'k=q xzg 'kqØ dh jkf'k rqyk esa lIre Hkko esa fLFkr gS ftlds dkj.k cq/k ¼tks 'kqØ dk fe= xzg gS½ dk 'kqØ ls 'k=qrk dk Hkko iSnk gks tk;sxk] rFkk ;g fLFkfr dq.Myh dks eqdkcys ds xzgksa okyh dq.Myh cukrh gSA Øe'k% irk % eqfnr izdk'ku 102] ,p 2@15] egkohj bUdyso] ikye&MkcM+h jksM] ubZ fnYyh&110045 nwjHkk"k % 011&45521005


okLrq iz ' uks Ù kjh

Hkwfe p;u izeksn dqekj flUgk

Á’u& okLrq esa Hkwfe ds p;u ds fy, fdu&fdu rF;ksa dks è;ku esa j[krs gS \ mŸkj& ftl izdkj lkfRod Hkkstu 'kjhj ds lkFk gh eu dks Hkh izQfq Yyr dj nsrk gS mlh izdkj lq[k ,oa vkuannk;d Hkw[kaM eu dks 'khryrk iznku djrk gSA vkoklh; Hkw[kaM gsrq ,slh Hkwfe dk p;u djuk pkfg, ftl ij mxs o`{k vkfn gjs&Hkjs jgrs gksa rFkk vUu ¼vukt½ vkfn dh mit mre gks] ,sls Hkw[kaM ij vkokl ;k dk;ZLFky cukuk ykHkizn gksrk gSA bl lacèa k esa c`gr~lfa grk esa dgk x;k gS fd& ^^'kL=kS"kfèk nzqe yrk eèkqjk lqxUèkk] fLuXèkk lek u lqf"kjk p egh ujk.kke~A vI;èofu Je fouksneqikxrkuke~] èk`rs fJ;a fdeqr 'kk'or efUnjs"kqAA^^ vFkkZr~ Js"B Hkwfe og gS tks vusd

izdkj ds vkS"kfèk vkSj o`{k rFkk yrkvksa ls lq'kksfHkr] mre lqxèa k okys] fpdus xM<s vkSj fNnzkas ls jfgr gksa tks euq";ksa dks vkuan nsus okyh gks oSls Hkwfe ij mŸke eafnj vFkok Hkou D;ksa u cuk;k tk, vFkkZr vo'; gh cukuk pkfg,A Hkw[kaM esa ;fn xksJ`x a ] ’ka[k] dNqvk feys rks ml Hkwfe dks ’kqHk ,oa ykHkizn Hkwfe le>uk pkfg,A Hkwfe [kksnus ij iRFkj feyus ij Lo.kZ ykHk] bZV feyus ij le`f)] nzO; feys rks ru lq[k vkSj rkez vkfn èkkrq,as feys rks ,s’o;Z vkSj lq[k feyrk gSA ftl Hkwfe ij x`g cukuk gks mls tqrokdj mlesa ;FkklaHko lHkh rjg ds vukt cks nsAa ;fn os cht rhu jkf= esa vadqfjr gks rks ml Hkwfe dks mÙke] ikap jkf= esa vadqfjr gks rks eè;e vkSj lkr jkf= esa vadqfjr gks rks ml Hkwfe dks v’kqHk le>sAa fofHkUu fdLe ds cht u miyCèk gksus dh fLFkfr esas pkjksa vksj èkku cksuk pkfg,A

64

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Hkw[kaM ds ftl Hkkx esa cht vad a qfjr u gks] ml Hkkx dh Hkwfe ij edku ugh cukuk pkfg,A czhfg] ewx a ] xsg]aw ljlks]a lkaBh] fry] tkS ;s lkr vkS"kfèk;kaa gSAa bUgsa loZ cht dgk tkrk gSA bu lHkh chtksa dks cksus ds ckn buds Qyksa dks ns[kuk pkfg,A ftl Hkwfe esa Lo.kZ ;k rkacs ds jax ds iq"Ik fn[kk;h nsa og Hkw[kaM vkoklh; Hkw[a kM gsrq ’kqHkQynk;h gksrh gSA ftl Hkwfe ij usoys dk okl gks og Hkwfe edku cukdj jgus dks loZJ"s B gksrh gSA ,sls Hkwfe ij cus edku esa jgus okysa dks ;’k] ykHk] laifr ,oa izfr"Bk dh izkfIr gksrh gSA ,slh Hkwfe Hkwr izrs rFkk vklqjh ’kfDr;ksa ls jfgr gksrh gSA bldk dkj.k usoyk gS tks lw;Z dk izrhd gSA lw;Z ls jkgq dh nq’euh gSAa usoys vkSj lkWia ,d nwljs ds ’k=q gSA usoyk lw;Z gS rks liZ jkgq blh dkj.k ml tehu ij edku cukdj jguk gj izdkj ls ’kqHk Qynk;h gksrk gSA ftl tehu ij vLrcy gks ,slh Hkwfe Hkh ’kqHkQynk;h gksrh gSA ,slh Hkwfe ij edku cukdj jgus ls vkjksX; o laink dh izkfIr gksrh gS vkSj g`n; jksx ls NqVdkjk feyrk gS] D;ksfa d ?kksM+s dks lw;Z dk izrhd ekuk x;k gSA yky jax dh xk; lw;Z dk izrhd gS]a ihys jax dh xk; c`gLifr dk izrhd gSA fgUnq èkeZ erkuqlkj ftl tehu ij xks’kkyk gks] og tehu


okLrq iz ' uks Ù kjh edku ds fy, loZJ"s B gksrh gSA iajrq xk;ksa ds pjkxkg ds LFkku ij edku cukuk egkiki gSA ,sls pjkxkg ij cus edku esa jgus okyk thou Hkj nq[kh jgrk gS vkSj e`R;q ds ckn ujd esa tkrk gSA ftl Hkw[kaM ij eèkqeD[kh jgrh gks ogka jgus okys edku ekfyd dks èku dk ykHk gksrk gSA ’kgn c`gLifr dk izrhd gS vkSj c`gLifr èku dk dkjd xzg gS] blfy, ,slk Hkw[kaM dkQh ’kqHkQynk;h ekuk x;k gSA ftl Hkwfe ij dqÙks] fl;kj] lqvj tSls vifo= vkSj xans tkuoj fu;fer jgrs ;k cSBrs gS]a og Hkw[kaM vifo= ekuk tkrk gS] vr% ,slh tehu ij edku cukdj jguk ykHkizn ugh jgrk gSA lkFk gh ftl Hkwfe esa lkai vkSj fcPNq jgrs gks]a ,slh tehu x`g fuekZ.k ds fy, ;ksX; ugh ekuh tkrh gSA fcPNq ,oa liZ jkgq ds izrhdkRed gS]a vr% ,slh tehu jkgq&izèkku dgykrh gS tgka nqHkkZX; ,oa ukuk izdkj ds vdLekr~ d"Vksa dk lkeuk djuk iM+rk gS] ?kj ds lnL;ksa dh vle; e`R;q ,oa vdLekr~ nq?kZVukvksa dk lkeuk djuk iM+rk gS] ?kj ds lnL; tqvk] lV~Vk&ykWVjh ds pDdj esa Qaldj vkfFkZd uqdlku ikrs gS]a lkFk gh ekal efnjk dk lsou djus yxrs gSAa ftl Hkwfe esa dks;yk] yksgk] lhlk tSlh dkyh èkkrq,a fudyrh gS]a og Hkwfe vklqjh Hkwfe dgykrh gSA mlesa edku cukdj jguk v’kqHk gksrk gSa A blds lkFk gh Hkwfe p;u ds fy, vU; ckrksa dk Hkh è;ku j[kuk pkfg,A ,slh Hkwfe ftldk jax ’osr] xaèk ?kh ds leku] Lokn eèkq ds leku ,oa Li’kZ lq[kn gksrk gS] ,slh Hkwfe czká.kh

edku cukus ds fy, Hkwfe fujh{k.k

Hkwfe dgykrh gS tks lHkh izdkj ds vè;kfRed lq[k nsus okyh gksrh gSA bl izdkj dh Hkwfe fo|ky;] eafnj] èkeZ’kkykvks]a lkfgfR;d laLFkkvksa ds fuekZ.k ds fy, mi;qDr gksrh gSA ,slh Hkwfe ftldk jax jDr] Lokn dlSyk ,oa Li’kZ dBksj gksrk gS ,slh Hkwfe dks {kf=; Hkwfe dgk tkrk gS tks jkT;lq[k] opZLo ,oa ijkØe c<k+us okyh gksrh gSA bl izdkj dh Hkwfe jktdh; dk;kZy;ks]a lSfud Nkofu;ks]a ’kL=kxkjks]a lSfud dkWyksfu;ksa vkfn ds fuekZ.k ds fy, mi;qDr gksrh gSA ,slh Hkwfe ftldk jax gjk&ihyk gks] xaèk eèkq ds leku ,oa Lokn vEyh; gksrk gS oSlh Hkwfe oS’; dgykrh gS ,slh Hkwfe èku&èkkU; ,oa ,s’o;Z esa o`f) djus okyh gksrh gSA bl izdkj dh Hkwfe O;kolkf;d izfr"Bkuks]a nqdkuksa ,oa O;kikfj;ksa vkfn ds fuokl ds fy, mi;qDr gksrh gSA blds lkFk gh ,slh Hkwfe ftldk jax dkykiu fy, gq, gks xaèk efnjk ds leku vk jgh gks] Lokn dM+ok ,oa Li’kZ vfr dBksj gks ,slh Hkwfe dks ’kwnz Hkwfe dgk tkrk 65

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

gSA bl izdkj dh Hkwfe dyg ,oa >xMk+ nsus okyh gksrh gSA vr% ,sls Hkw[kaM ij vkoklh; Hkou ugh cukuk pkfg,A bl rjg jax] Lokn vkfn ds vkèkkj ij Hkwfe dk tks oxhZdj.k fd;k x;k gS mlds vuqlkj lSfud Nkofu;ksa ’kL=kxkjksa ds fy, {kf=; Hkwfe] O;olkf;d izfr"Bkuksa ,ao O;kikfj;ksa ds fy, oS’; Hkwfe] fo|ky;ksa o eafnjksa ds fy, czkgzk.k Hkwfe mi;qDr gksrh gSAa fdUrq orZeku le; esa oxhZdj.k ds vkèkkj ij Hkou fuekZ . k djuk O;ogkfjd :Ik ls laHko ugh gSA vr% ftl feêh esa vPNh iSnkokj gks] ikuh dh mfpr miyCèkrk gks] feêh Bksl gks] oSKkfud iz;ksx’kkykvksa ds ijh{k.k esa feëh LokLF; ds fy, ykHkizn gks rFkk ftl Hkw[ka M ij Hkou dk LFkkf;Ro gks lds] orZeku le; esa ,slh Hkwfe dk p;u djuk ykHkiz n ,oa ’kqHkQynk;h gksxkA  irk & 'kkafr fudsru] egkjkuh jksM]+ x;k ¼fcgkj½ &823002 Qksu % 0631&2225473


T;ks f r"kh; lkexz h

T;ks f r"kh; lkW ¶

;a= ykWdsV èkkj.k ls leL;k fuokj.k vkpk;Z jes'k 'kkL=kh

t ds HkkSfrd ;qx esa izR;sd O;fDr fdlh u fdlh leL;k ls xzLr gSA lHkh leL;kvksa ds fuokj.k ds fy, fuEu vkè;kfRed mik; viuk ldrs gSAa bu ;a=ksa dks J)k fo'okl iwod Z èkkj.k djus ls ykHk gksxkA

vk

volj izkIr gksrs gSAa egke`R;qat; ;a= ykWdsV % bl ykWdVs dks lkseokj vFkok] prqn'Z kh

x.ks'k ykWdsV % ;g ykWdVs pkanh esa vafdr gksrk gSA bl ykWdVs dks fdlh frfFk vFkok lokZ F kZ f lf) ;ks x ] ve`rflf) ;ksx esa iapke`r ls 'kqf) djds xaèk] v{kr vkfn ls iwtu djds èkkj.k djsAa bls èkkj.k djus ls vk;q vkjksX; vkfn eas ykHk gksrk gSA Hkh 'kqHk frfFk] 'kqHkokj esa vFkok x.ks'k prqFkhZ ds fnu iwtk djds èkkj.k dj ldrs gSAa bls èkkj.k djus ls leLr fo?u ckèkkvksa dk uk'k gksrk gSA thou dh lq[k] le`f) c<+rh gSA nqxkZ chlk ykWdsV % bl ykWdVs dks lkseokj ds fnu 'kqØokj vFkok] v"Veh] uoeh] prqn'Z kh frfFk dks iapksipkj iwtu djds J)k&fo'okl iwod Z èkkj.k djsAa bls èkkj.k djus ls dk;Z{ks= O;olk; vkfn esa ykHk ,oa mUufr ds

dqcsj ;a= ykWdsV % bl ;a= ykWdVs dks c`gLifrokj ds fnu vFkok fdlh 'kqHk ;ksx] ;k ykHk dh gksjk esa fo'okl iwod Z èkkj.k djsAa bls èkkj.k djus ls èku lzkrs ksa esa o`f) gksrh gSA O;olk;

ds {ks= ls tqMs+ O;fDr;ksa ds fy, ;g ;a= 'kqHk Qynk;d gksrk gSA Jh ;a= ykWdsV % bl ykWdVs dks lkseokj] c`gLifrokj ;k 'kqØokj ds fnu fdlh 'kqHk eqgÙw kZ] lokFkZflf)] ve`r flf)] vkfn eqgrw Z esa iapksipkj vFkok "kksM'kksipkj iwtu djds J)k&fo'okl iwoZd èkkj.k djsaA 66

Û ¶;wpj lekpkj Û Qjojh 2011

eku&lEeku iwod Z èku] ;'k dh izkfIr gksrh gSA


okLrq foKku

kh; lkW ¶ Vos ; j

okLrq ds ewyHkwr 51 lw= ia- t;izdk’k 'kekZ ¼yky èkkxs okys½

Û lQsn jax dh lqxfa èkr feV~Vh okyh Hkwfe czkã.kksa ds fuokl ds fy, Js"B ekuh xbZ gSAa

Û Hkw[kaM ds mŸkj] iwoZ ;k bZ'kku esa Hkwfexr ty lzkrs ] dqvka] rkykc ,oa ckoM+h 'kqHk ekus tkrs gSAa

Û yky jax dh dlSys Lokn okyh Hkwfe {kf=;] jktusrk] lsuk o iqfyl ds vfèkdkfj;ksa ds fy, 'kqHk ekuh xbZ gSA

Û Hkw[kaM dk nks cM+s Hkw[kaMksa ds chp gksuk 'kqHk ugha gksrk gSA

Û gjs ;k ihys jax dh [kV~Vs Lokn okyh Hkwfe O;kikfj;ksa] O;kikfjd LFkyksa rFkk foŸkh; laLFkkuksa ds fy, 'kqHk ekuh xbZ gSA

rkfd izdk'k vkSj gok vk tk ldsA Û dqvka] cksfjax o Hkwfexr Vadh okLrq iq#"k ds vfreeZ LFkkuksa dks NksMd + j mŸkj] iwoZ ;k bZ'kku esa cuk ldrs gSaA

Û Hkou dk nks cM+s Hkouksa ds chp gksuk 'kqHk ugha gksrkA

Û Hkou dh izR;sd eafty esa Nr dh ÅapkbZ 12 QqV j[kuh pkfg,A 10 QqV ls de rks ugha gksuh pkfg,A

Û vk;rkdkj] o`Ÿkkdkj o xkseq[kh Hkw[kaM x`g okLrq esa 'kqHk gksrk gSA o`Ÿkkdkj Hkw[kaM esa fuekZ.k Hkh o`Ÿkkdkj gh gksuk pkfg,A

Û Hkou dk nf{k.kh Hkkx ges'kk mŸkjh Hkkx ls Åapk gksuk pkfg,A Û Hkou dk if'peh Hkkx ges'kk iwohZ Hkkx ls Åapk gksuk pkfg,A

Û dkys jax dh dM+os Lokn okyh Hkwfe vPNh ugha ekuh tkrhA ;g Hkwfe 'kwnzkas ds ;ksX; gSA

Û flag eq[kh Hkw[kaM O;kolkf;d okLrq ds fy, 'kqHk gksrk gSA

Û eèkqj] lery] lqxfa èkr o Bksl Hkwfe Hkou cukus ds fy, mi;qDr gSA

Û Hkw[kaM dk mŸkj ;k iwoZ ;k bZ'kku dks.k esa foLrkj 'kqHk ekuk tkrk gSA

Û [kqnkbZ esa phaVh] nhed] vtxj] lkai] gM~Mh] diM+]s jk[k] dkSMh+ ] tyh ydM+h o yksgk feyuk 'kqHk ugha ekuk tkrk gSA

Û Hkw[kaM ds mŸkj vkSj iwoZ esa ekxZ 'kqHk ekus tkrs gSAa Û nf{k.k vkSj if'pe esa ekxZ O;kikfjd LFky esa ykHknk;d ekus tkrs gSAa

Û Hkou dk eq[; }kj czkã.kksa dks iwoZ es]a {kf=;ksa dks mŸkj es]a oS'; dks nf{k.k esa rFkk 'kwnzkas dks if'pe esa cukuk pkfg,A blds fy, 81 inksa dk okLrq pØ cukdj fu.kZ; djuk pkfg,A

Û Hkwfe dh <yku mŸkj vkSj iwoZ dh vksj gks rks 'kqHk gksrh gSA Nr dh <yku bZ'kku dks.k esa gksuh pkfg,A

Û Hkou ds }kj ds lkeus eafnj] [kaHkk o xM~<k 'kqHk ugha ekus tkrsA

Û }kj dh pkSMk+ bZ mldh ÅapkbZ ls vkèkh gksuh pkfg,A

Û vkoklh; Hkw[kaM esa cslesVa ugha cukuk pkfg,A

Û cjkenk ?kj ds mŸkj ;k iwoZ esa gh cukuk pkfg,A

Û cslesVa cukuk vko';d gks rks mŸkj vkSj iwoZ esa czã LFkku dks cpkrs gq, cukuk pkfg,A

Û f[kM+fd;ka ?kj ds mŸkj ;k iwoZ esa cukuk pkfg,A

Û Hkw[kaM ds nf{k.k ;k if'pe esa Åaps Hkou] igkM+] Vhys ;k isM+ 'kqHk ekus tkrs gSAa Û Hkw[kaM ls iwoZ ;k mŸkj dh vksj dksbZ unh ;k ugj gks vkSj mldk izokg mŸkj ;k iwoZ dh gks rks 'kqHk ekus tkrs gSAa

Û cslesVa dh ÅapkbZ de ls de 9 QhV vkSj 3 QhV ry ls Åij gks 67

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

Û Hkou esa uS_R; lcls Åapk vkSj bZ'kku lcls uhpk gksuk pkfg,A

Û f[kM+fd;ka ?kj ds mŸkj ;k iwoZ esa vfèkd rFkk nf{k.k ;k if'pe esa de cukuh pkfg,A


okLrq foKku Û czã LFkku dks [kqyk] lkQ rFkk goknkj j[kuk pkfg,A

Û ?kj dk Hkkjh lkeku uS_R; dks.k] nf{k.k ;k if'pe esa j[kuk pkfg,A

Û x`g fuekZ.k esa 81 in okys okLrq pØ esa 9 LFkku czã LFkku ds fy, fu;r fd, x;s gSAa

Û ?kj dk gYdk lkeku mŸkj] iwoZ o bZ'kku esa j[kuk pkfg,A

Û pkj nhokjh ds vanj lcls T;knk [kqyk LFkku iwoZ esa NksMAas+ mlls de mŸkj es]a mlls de if'pe es]a lcls de nf{k.k esa NksMAas+ Û nhokjksa dh eksVkbZ lcls T;knk nf{k.k es]a mlls de if'pe ea]s mlls de mŸkj es]a lcls de iwoZ esa j[ksAa Û ?kj ds bZ'kku dks.k esa iwtk ?kj] dqvka] cksfjax] cPpksa dk dejk] Hkwfexr okVj VSd a ] cjkenk] fyfoax :e] Mªkbax :e] o cslesVa cuk;k tk ldrk gSA Û ?kj dh iwoZ fn'kk esa Luku ?kj] rg[kkuk] cjkenk] dqvka] cxhpk o iwtk ?kj cuk;k tk ldrk gSA Û ?kj dh nf{k.k fn'kk esa eq[; 'k;u d{k] HkaMkj] lhf<+;ka o Åaps o`{k yxk, tk ldrs gSAa Û ?kj ds uS_R; dks.k esa 'k;u d{k] Hkkjh o de mi;ksxh lkeku dk LVksj] lhf<+;ka] vksoj gSM okVj VSd a o 'kkSpky; cuk;s tk ldrs gSAA

Û ?kj ds uS_R; Hkkx esa fdjk;snkj ;k vfrfFk dks ugha Bgjkuk pkfg,A Û lksrs le; flj iwoZ ;k nf{k.k dh rjQ gksuk pkfg,A ¼erkarj ls vius ?kj esa iwoZ fn'kk esa flj djds lksuk pkfg,] llqjky esa nf{k.k esa flj djds] ijns'k esa if'pe esa flj djds lksuk pkfg, vkSj mŸkj fn'kk esa flj djds dHkh ugha lksuk pkfg,A½ Û fnu esa mŸkj dh vksj rFkk jkf= esa nf{k.k dh vksj eq[k djds ey&ew= dk R;kx djuk pkfg,A Û ?kj ds iwtk x`g esa cM+h ewfrZ;ka ugha gksuh pkfg,A nks f'kofyax] rhu x.ks'k] nks 'ka[k] nks lw;Z izfrek] rhu nsoh izfrek] nks xkserh pØ o nks 'kkfyxzke ugha j[kus pkfg,A

N% 'yksdh laiw.kZ x`g okLrq ds 'yksdksa esa dgk x;k gS % "kksM'kfn'kk xzg okLrq % bZ'kku dks.k esa nsork dk x`g] iwoZ fn'kk esa Luku x`g] vfXu dks.k esa jlksbZ dk x`g] mŸkj esa HkaMkj x`g] vfXudks.k vkSj iwoZ fn'kk ds chp esa nwèk&ngh eFkus dk x`g] vfXu dks.k vkSj nf{k.k fn'kk ds eè; eas ?kh dk x`g] nf{k.k fn'kk vkSj uS_RZ ; dks.k ds eè; 'kkSp x`g] uS_RZ ; dks.k o if'pe fn'kk ds eè; esa fo|kH;kl x`g] if'pe vkSj ok;O; dks.k ds eè; esa jfr x`g] mŸkj fn'kk vkSj bZ'kku ds eè; esa vkS"kfèk x`g] uS_ZR; dks.k esa lwfrdk izlo x`g cukuk pkfg,A ;g lwfrdk x`g izlo ds vklUu ekl esa cukuk pkfg,A ,slk 'kkL= esa fuf'pr gSA

Û Hkkstu lnk iwoZ ;k mŸkj dh vksj eq[k djds gh djuk pkfg,A Û lhf<+;ksa ds uhps ?kj] 'kkSpky; o jlksbZ ?kj ugha cukuk pkfg,A

irk % ia- t; izdk'k 'kekZ ¼yky èkkxs okys½ 2532 ch] xyh uacj 11] fcgkjh dkWyksuh] fnYyh & 32 nwjHkk"k% 22307705] 22301793

Û ?kj dh if'pe fn'kk esa Hkkstu d{k] lhf<+;ka] vè;;u d{k] 'k;u d{k] 'kkSpky; o Åaps o`{k yxk, tk ldrs gSAa Û ?kj ds ok;O; dks.k esa vfrfFk ?kj] dqoa kjh dU;kvksa dk 'k;u d{k] jksnu d{k] fyfoax :e] Mªkbax :e cuk;s tk ldrs gSAa

v"V fn'kk ,oa x`g okLrq

fryd jkt

Û èku dh frtksjh dk eqga mŸkj fn'kk dh vksj gksuk pkfg,A 68

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

4] gjQwy flag fcfYMax] lCth eaMh] ?kaVk ?kj] fnYyh&11007 Qksu ua- % 011-23829114] +919811551168


gsYFk dSIlwy

fLyi fMLd % lqj{kk

dop

dk

fMxuk

ekuo 'kjhj bZ’oj dh tfVy dkjhxjh dk ,d vuks[kk uewuk NksVh&NksVh dksf’kdkvksa ls cuk gSA ;g dksf’kdk,a 'kjhj esa jä] gfì;ksa rFkk vU; vaxksa dk fuekZ.k djrh gSaA vfLFk ra= 'kjhj ftldh izR;sd gìh dh] mlds dk;Z ds vuq:i] ,d fof’k"V

,

d euq"; ds 'kjhj esa 206 fofHké gfì;ka gksrh gSAa 'kjhj dk iwjh rjg ls ijh{k.k djus ij ekywe gksrk gS fd ekuo 'kjhj esa n`<+ vkSj dBksj gfì;ka gksrh gSAa vxj 'kjhj esa gfì;ka u gksrha] rks 'kjhj dk dksbZ vkdkj Hkh u gksrkA 'kjhj ds ihNs ds Hkkx esa jh<+ dh gìh gksrh gS] tks yxHkx 33 NksVh&NksVh gfì;ksa ls fey dj cuh gksrh gSA gj ,d&nks gfì;ksa ds chp dkfVZyt s ] vFkkZr ekal dh rg xn~nh dh rjg fLFkr gksrh gSA ;g yphyh rg jh<+ esa yphykiu cuk, j[krh gS] vkil esa Vdjkrh ugha gS( vFkkZr vkilh jxM+ ls cph jgrh gSAa fxjus ij] >Vdk yxus ij] pyus&fQjus] dwnus ij ;gh xfn~n;ka] ;k fMLd 'kjhj dks lq j {kk iz n ku djrh gSAa jh<+ dh gìh ds chp ls gh fofHké ra= ufydk,a xqtjrh gSAa vr% dkfVZyt s mUgs Hkh lqjf{kr j[k dj efLr"d ij] ;k 'kjhj ds vaxksa ij dksbZ gkfudkjd izHkko ugha iM+us nsrh gSA js'kksa ls cuk dkfVZyt s dk ckgjh Hkkx dqN l[r gksrk gS] tcfd bldk Hkhrjh Hkkx tsyh dh rjg eqyk;e gksrk gSA vpkud >Vdk yxus] pksV yxus] ;k Hkkjh otu vkfn mBkus ij jh<+ dh gìh ds fupys Hkkx ij fo’ks"k tksj

iM+rk gS] ftlls dkfVZyt s dk ,uwyl Qkbczkjs l QV tkrk gS vkSj tsyh okyk Hkkx Qwy dj ckgj vk tkrk gSA bls ^fLyi fMLd* dgrs gSAa fMLd ds Qwyus ds lkFk&lkFk gh ogka ls xqtjus okyh ra= ufydk,a] tks 'kjhj ds fupys Hkkx vkSj iSjksa rd efLr"d ds ladrs igqp a krh gS]a izHkkfor gks tkrh gSAa muesa nnZ gksus yxrk gSA ;gh nnZ lkbfVdk dgykrk gSA vr% ;g Li"V gS fd dkfVZyt s ij ncko] ;k tksj iM+us ls ^fLyi fMLd* vkSj lkbfVdk dk nnZ gks tkrk gSA fLyi fMLd gksus ij ihB ds fupys Hkkx ij rst nnZ eglwl gksrk gSA ;g izk;% ,d vksj ds fljs ij gksrk gSA dHkh&dHkh ;g nnZ ,d rjQ ds iwjs iSj ij QSy tkrk gSA dHkh ;g ?kqVuksa ds uhps vkSj dHkh lkeus dh rjQ tka?k esa Hkh gksus yxrk gSA nnZ dh 'kq#vkr dgka ls gksxh] ;g dkSulh fLyi fMLd gS] bl ij fuHkZj gSA fLyi fMLd ¼lkbfVdk½ gksus ds dkj.k% fLyi fMLd dh leL;k L=h] ;k iq#"k nksuksa esa gks ldrh gSA vfèkd vk;q esa xHkZ èkkj.k djus ij] cPps ds Hkkj ds dkj.k] ,dk,d otu mBkus ij] ;k eksVkik bldk dkj.k gksrs gSAa dqnjr us gj tksM+ dks e’khu dh rjg cuk;k 69

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

gSA ;g vufxur Ropk] ekalisf’k;ksa] dk fo’ks"k vax gS] vkÑfr gksrh gSA

gS vkSj bl e’khu ij ,d fuf’pr otu gh iM+uk pkfg,A otu c<+us ls dej dh gfì;ksa ds chp dh fMLd èkhjs&èkhjs f?kl dj detksj gks tkrh gS vkSj uhps >qd dj mBus] >qd dj dke djus ij ^lkbfVdk* fLyi fMLd gks tkrk gSA fLyi fMLd vxj ukM+h ij ncko Mkyrh gS] rks mlh dks lkbfVdk dgrs gSAa vktdy izk;% yksx O;k;ke ugha djrs] ftl dkj.k] mez ds lkFk&lkFk] lkjh phtksa ,oa tksMk+ as esa fo?kVu gksus yxrk gSA ,sls O;fä] tks yxkrkj lM+dks ij LdwVj] lkbfdy] ;k eksVj ls pyrs gS]a lM+dksa ds xïs]+ LihM czd s j ij >Vdksa dks >syrs gS]a mudks lkjk ncko dej ds fupys Hkkx ij lgu djuk iM+rk gS] ftlls fLyi fMLd gks ldrk gSA mipkj % nnZ eglwl djus ij dqN fnuksa ds fy, tehu ij] ;k r[r ij djoV ys dj] nksuksa iSj eksM+ dj ysVuk pkfg,A lhèks fpÙk u ysVAas ,slk djus ij fMLd vius vki vanj pyk tkrk gS vkSj vkjke fey tkrk gSA lkbfVdk nnZ ;fn ,d] ;k nks lIrkg ls gks jgk gS vkSj nokb;ksa ds lsou ls Hkh Bhd u gks] rks MkDVj dh lykg ysuh pkfg,A dHkh&dHkh MkDVj VSªD'ku ysus dh lykg Hkh nsrs gSAa


gsYFk dSIlwy blls ekalisf’k;ksa dks vglkl cuk jgrk gS fd dej esa rdyhQ gS] rkfd og vkxs >qd dj dke u dj ldsA ;fn fdlh Hkh rjg ls vkjke u gks] rks vkWijs’ku }kjk ukfM+;ksa ij iM+us okys ncko] ;k Hkkj dks gVk dj bykt fd;k tkrk gSA vkWijs’ku }kjk izHkkfor LFkku ds fMLd dks gVk dj] ;k mls Bhd dj ds ^dh gksy ltZjh* dh tkrh gSA lkoèkkfu;ka % Û

tehu ij fxjh oLrq dks mBkus ds fy, ,dk,d u >qd(as cfYd ?kqVus eksM+ dj tehu ij cSB tk,a vkSj oLrq mBk dj fQj [kM+s gks tkuk pkfg,A

Û

nk;s& a ck;sa vpkud dykbZ eksM+ dj oLrq mBkus dh vis{kk Lo;a ?kwe dj oLrq mBk,aA

Û

nksuksa gkFkksa esa leku Hkkj mBkuk pkfg,] u fd ,d esa vfèkd Hkkj vkSj nwljs esa deA

Û

ihB dh ekalisf’k;ka ,dne lhèkh j[kuh pkfg,aA ihB dks ,dne lhèkk j[k dj fu;fer :i ls O;k;ke djuk pkfg,A

Û

^fLyi fMLd* ds fy, rSjkdh loksÙZ ke O;k;ke gSA fu;fer rkSj ij rSjkdh djus okys dks ^fLyi fMLd* ugha gksrkA

T;ksfr"kh; n`f"Vdks.k % fLyi fMLd gksus ij ihB ds fupys Hkkx ij rst nnZ gksrk gS] tks dky iq#"k dh dqM a yh esa lIre Hkko ij vkrk gSA lIre Hkko dk dkjd xzg 'kqØ gSA fMLd tks fLyi gksrk gS] mldk ckgjh Hkkx js'ks ls cuk l[r vkSj Hkhrj dk Hkkx tsyh] vFkkZr pchZ dh rjg gksrk gS]a ftldk dkjd xzg xq# gSA blfy, tc dqM a yh esa yXu] yXus’k] lIre

Hkko] lIres’k] 'kqØ] xq# nq"izHkkoksa esa jgrs gS]a rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA

dsna kz fèkifr nks"k esa gks dj 'kfu ls n`"V gks] rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA

fofHké yXuksa esa fLyi fMLd %

o`f’pd yXu % yXus’k v"Ve Hkko esa lIres’k ls ;qä gks] cqèk lIre Hkko esa panz ls ;qä gks] 'kqØ vkSj xq# nksuksa prqFkZ] ;k iape Hkko esa gkas vkSj 'kfu ls] ;k jkgq ls n`"V gks]a rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA

es"k yXu % yXus’k "k"B Hkko esa lIres’k ls ;qä gks vkSj 'kfu ls n`"V gks] panz vkSj cqèk ls ;qä gks dj lIre Hkko esa gks vkSj lw;Z v"Ve Hkko esa gks] rks tkrd dks ^fLyi fMLd* gksrk gSA o`"k yXu % yXus’k v"Ve Hkko es]a lIres’k eaxy ls ;qä gks vkSj xq# dsrq ls ;qä gks dj lIre Hkko esa gks] panz yXu esa 'kfu ls ;qä] ;k n`"V gks] rks fLyi fMLd gksrk gSA feFkqu yXu % xq# ,dkn’k Hkko es]a cqèk "k"B Hkko esa vLr gks] eaxy prqFkZ Hkko es]a 'kqØ lIre Hkko esa dsrq ls ;qä] ;k n`"V gks vkSj panz v"Ve Hkko esa gks] rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA

èkuq yXu % yXus’k v"Ve Hkko esa 'kfu ls n`"V] ;k ;qä gks] 'kqØ lIre Hkko esa panz ls ;qä gks dj jkgq ls n`"V gks] lw;& Z cqèk "k"B Hkko esa gks]a rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA edj yXu % xq# lIre Hkko es]a v"Ves’k yXu es]a yXus’k v"Ve Hkko esa dsrq ls ;qä gks] lIres’k "k"B Hkko es]a 'kqØ&cqèk }kn’k Hkko esa gks]a rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA

ddZ yXu % yXu vkSj yXus’k nksuksa jkgq&dsrq ls ;qä] ;k n`"V gks]a cqèk] 'kqØ lIre Hkko es]a 'kfu "k"B] ;k v"Ve Hkko esa vkSj xq# 'kfu ls ;qä] ;k n`"V gks] rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA

dqaHk yXu % xq# 'kqØ ls ;qä gks dj "k"B] ;k v"Ve Hkko esa gks] yXus’k "k"B Hkko esa lw;Z ls vLr gks] eaxy lIre Hkko esa dsrq ls n`"V gks] rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA

flag yXu % yXus’k vkSj lIres’k nksuksa dh ;qfr prqFkZ] ;k n’ke Hkko esa gks] eaxy f=d Hkkoksa esa gks] panz 'kqØ ls ;qä] ;k n`"V gks] xq#&cqèk esa vkilh lacèa k gks] rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA

ehu yXu % lIres’k vkSj yXus’k v"Ve Hkko es]a 'kqØ lIre Hkko esa jkgq ls ;qä] ;k n`"V gks] 'kfu yXu esa gks] eaxy prqFkZ Hkko esa panz ls ;qä gks] rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA

dU;k yXu % eaxy yXu esa gks] xq# prqFkZ Hkko] ;k v"Ve Hkko esa gks] lIre Hkko esa panz dsrq ls n`"V gks] yXus’k vkSj 'kqØ 'kfu ls n`"V] ;k ;qä dsna z Hkkoksa esa gka]s rks ^fLyi fMLd* gksrk gSA

mi;qZä ;ksxksa esa lacafèkr xzg dh n’kkarnZ’kk ds vkus ij vkSj xkspj esa xzgksa dh fLFkfr lacfa èkr Hkko dks tc izHkkfor djrh gS] rks jksx gksrk gSA rnksijkar 'kqHk xzg n’kk vkSj xkspj vkus ij jksx eqfä gksrh gSA 

rqyk yXu % yXus’k vkSj lIres’k nksuksa dh ;qfr "k"B] ;k v"Ve Hkko esa gks] xq# lIre Hkko esa lw;Z ls ;qä gks vkSj jkgq&dsrq ls n`"V Hkh gks] panz 70

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

irk % vfouk'k flag 16@426] Mh- Mh- ,- ¶ySV] enuxhj] u;h fnYyh nwjHkk"k % 9811079788


gsYFk dSIlwy yks a es a ve:n vR;a r yksdfiz; gSA LokLF; ds fy, Hkh ve:n fo'ks"k ykHkdkjh gSA ids gq, ve:n vanj ls Øhe tSls jax ds vkSj dqN xqykch jax ds gksrs gSAa budh rklhj u vfèkd xeZ] u gh BaMh gksrh gSA ;s gj izdkj dh Hkwfe esa iSnk gks ldrs gSAa budk ewy fuokl nf{k.k vesfjdk gSA bUgsa iqrx Z kyh vius lkFk Hkkjr yk;s FksA vc Hkkjro"kZ ds yxHkx lHkh izkra ks esa budh iSnkokj gksrh gSA laLÑr esa ve:n dks ve:Qy vkSj vaxt sz h esa xqvkok dgrs gSAa

ve:n

f?kl dj ekFks ij ysi djus ls flj nnZ nwj gksrk gSA

ls is V lkQ jgrk gS vkS j ;g jä 'kq ) dj Qks M + s & Qq a f l;ks a ls cpkrk gS A

isV ds nnZ esa ve:n ds Qwy dks iqx a h ued ds lkFk [kkus ls isV nnZ feV tkrk gSA

Q

ve:n esa foVkfeu ^lh* izfr 100 xzke esa 300 feyhxzke ik;k tkrk gS A blds vfrfjä dS f Y'k;e] QkWLQksjl] Xywdkst+ vkSj ykSg rRo Hkh dkQh ek=k esa ik;s tkrs gSAa yksgk rks fo'ks"k dj Hkjiwj ek=k esa gksrk gSA ;g oh;ZoèkZd] dQdkjd rFkk okr vkSj fiÙkuk'kd gSA ve:n dks izkr% uk'rs ds ckn vkSj nksigj ds Hkkstu ds yxHkx ,d ?kaVs ckn [kkuk pkfg,A blds jkst lsou

ve:n dh dksey ifÙk;ka ihl dj] ikuh esa ?kksy dj ihus ls isV dk xSl vkSj okr jksx nwj gksrk gSA ve:n dks nwèk esa ve:n 'ksd cuk dj ihus ls vR;ar rkdr iSnk gksrh gSA ftudk ikpu detksj gS muds fy, ;g mÙke vkS"kfèk gSA ân; jksx] xys ds jksx] [kkalh] coklhj vkfn jksxksa esa ve:n ykHkdkjh gSA ve:n ds iÙkksa dks pckus ls nkarks esa ihM+k vkSj vU; nkarksa lacèa kh jksx nwj gksrs gSAa ve:n ds iÙkksa dk vdZ dQ] okr jksxksa esa ykHkdkjh gSA vkèkklhlh dk flj nnZ gks] rks lw;Z mn; gksus ls igys dPps ve:n dks

lw[kh [kkalh okys jksxh dks 3&4 fnu fcuk pkdw ls dkVs ve:n f[kyk,aA [kkalh Bhd gks tk,xhA [kkus ds ckn ikuh u ih,aA iqjkus tqdke ij ve:n ve`r dk dk;Z djrk gSA ve:n [kkus ls ekalisf'k;ksa dks 'kfä feyrh gS rFkk 'kjhj esa rkt+xh vkrh gSA lkoèkkuh % ve:n ds vfèkd lsou ls ok;q] cq[kkj vkSj nLr gks ldrs gSAa [kkyh isV ve:n u [kk,aA

dFkk ;ksx dh fofèkor 'kkafr djk,a dkylR; ioZ @liZ ozr dky liZ ;ksx] jkgq dh egkn'kk] ukx nks"k] ukjk;.k ukxcfy ls eqfDr rFkk f=fiaMh Jk)] egke`R;qat; ti] gou vkfn vuq"Bkuksa ds fy, mi;qDr LFkku Jh r{kdrhFkZ iz;kxjkt  Jh r{kd dfy;qx ds izeq[k nsork gSAa  ;g lai.w kZ fo’o dk vf}rh; LFkku gSA  ikSjkf.kd vk[;k bldh iqf"V djrs gSAa  Jh r{kd lkalkfjd eksgek;k ds iznkrk gSAa  ;g LFkku lai.w kZ liZtkfr ds Lokeh Jh r{kd dk LFkku gSA  lr;qx esa Jh 'ks"k izeq[k ukx] =srk esa Jh vuUr ukx] }kij esa Jh oklqdh] dfy;qx esa Jh r{kd rhFkZ izeq[k gSAa  r{kd rhFkZ ds vfrfjDr dky liZ;ksx 'kkafr dk vU; LFkku vFkok vkids fuokl ij gh 'kkafr foèkku dk ijke'kZ nsus okyk vkidk fgrS"kh ugha gSA  r{kd rhFkZ n'kZuek= ls dqy fo"kckèkk ls eqDr gksrk gSA ;g rhFkZ ddZ js[kk ij fLFkr gSA

liZ tkfr ds Lokeh r{kd dk vkfn LFkku Jh r{kd rhFkZ laidZ djsa %

Jh r{kd rhFkZ ihBkèkh'oj Jh jfo'kadj th egkjkt Jh r{kd rhFkZ izcUèk lfefr ¼cM+k f'kokyk½ nfj;kckn] iz;kxjkt eks-% 9335911080] 09415309055 71

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


fopkj xks " Bh

gLrjs[kk }kjk fookg fu.kZ; iz'u% gLr js[kk ds vkèkkj ij fookg dk laHkkfor le; dSls fudky ldrs gSaA bl i)fr }kjk oSokfgd thou ds ckjs esa Hkfo"; dFku ds fu;e o fofèk dk foLrkjiwoZd o.kZu djsaA bl fo"k; ij Hkh ppkZ djsa fd D;k oj&oèkq dk feyku gLr js[kk ls laHko gS\

gLrjs[kk ds vkèkkj ij fookg dk laHkkfor le; ns'kdky dh ijaijkvksa ds vuqlkj tkrd ds fookg dh mez dk vuqeku fd;k tkuk pkfg;sA lkekU; fu;e ;g gS fd ân; js[kk ls dfuf"Bdk ewy rd ds chp dh nwjh dks ipkl o"kZ dh vofèk ekudj mldk foHkktu djds le; dh x.kuk djuh pkfg;sA bl lai.w kZ {ks= dks chp ls foHkkftr djus ij iPphl o"kZ dh vk;q izkIr gksrh gSA ;fn bl {ks= dks pkj cjkcj Hkkxksa esa foHkkftr djus ds fy;s blds chp esa rhu vkM+h js[kk,a [khp nh tk;sa rks ân; js[kk ds fudV dh igyh js[kk okys Hkkx ls cpiu esa fookg ¼yxHkx 14 ls 18 o"kZ dh voLFkk es½a gksrk gSA nwljh js[kk okys Hkkx ls ;qokoLFkk esa fookg ¼yxHkx 21 ls 28 o"kZ dh voLFkk es½a gksrk gSA rhljh js[kk okys Hkkx ls fookg yxHkx 28 ls 35 o"kZ dh voLFkk esa gksrk gS] tcfd pkSFks Hkkx vFkkZr~ rhljh js[kk o dfuf"Bdk ewy ds chp okys Hkkx ls izkS<k+ oLFkk esa vFkkZr~ 35 o"kZ dh vk;q ds ckn fookg le>uk pkfg,A fookg dh mez dk ;FkkFkZ cksèk vkSj

le; dk vuqeku thou js[kk] HkkX; js[kk] lw;Z js[kk o mudh vU; izHkko js[kkvksa ds }kjk vfèkd ;FkkFkZ vkSj fo'oluh; <ax ls gksrk gSA gLrjs[kk ds vkèkkj ij oSokfgd thou ds ckjs esa Hkfo"; dFku ds fu;e o fofèk % Û fookg js[kk dks vuqjkx js[kk] izes lacèa k js[kk] yyuk js[kk] thou lkFkh js[kk] vklfDr js[kk] Line of marriage, Line of Love, Line of union

vkfn ukeksa ls tkuk tkrk gSA fookg js[kk ds LFkku ds ckjs esa izkphu fopkjd

73

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

,der ugha FksA dqN fopkjdksa us 'kqØ {ks= dh js[kkvksa dks] rks dqN us panz {ks= dh js[kkvksa dks fookg js[kk ds :i esa Lohdkj fd;k gSA fdarq vfèkdka'k izkphu xzaFkksa foosd foykl] 'kSo lkeq f nz d ] gLr la t hou] iz ; ks x ikfjtkr] djyD[ku vkfn esa ân; js[kk ds Åij cqèk {ks= esa fLFkr vkM+h js'kkvksa dks gh fookg js[kk ekuk x;k gSA fookg js[kk dk vkjaHk % Û tks js[kk,a cqèk {ks= ds Hkhrj vkM+h js[kkvksa dh rjg gks]a os fookg dh lwpd ugha] cfYd cqèk {ks= ds xq.kksa esa foijhr ;k nwf"kr izHkko mRiUu djrh gSAa djry ds ckgj ls vkdj cqèk {ks= esa izo's k djus okyh lhèkh] Li"V vkSj lqna j js[kk,a gh lq[kn oSokfgd thou dk ladrs nsrh gSA Û ;fn fookg js[kk dk vkjaHk ân; js[kk ds Hkhrj ls gks ;k mPp eaxy {ks= ls fudydj cqèk {ks= esa pki [kaM dh rjg izo's k djs rks ,sls tkrd dk fookg vcksèk voLFkk esa gks tkrk gSA ,sls fookg izk;% csey s gksrs gSa tks vkxs pydj vfLFkjrk ;k nq[k dk dkj.k curs gSAa ;fn bl ;ksx ds


fopkj xks " Bh lkFk tkrd ds gkFk esa eè; cqèk {ks= esa nwljh Li"V fookg js[kk ekStnw gks rks nwljs fookg dh laHkkouk vfèkd jgrh gSA Û ;fn fookg js[kk dfuf"Bdk ds ewy ls fudydj pki [kaM dh rjg cqèk {ks= esa izos'k djsa rks tkrd dks o`)koLFkk esa ifjfLFkfr;ksa ds ncko esa fookg djuk iM+rk gSA Û ;fn fookg js[kk dk vkjaHk }hi fpà ls gks] rks tkrd ds fookg ds ihNs dksbZ xksiuh; jgL; fNik gksrk gSA ;fn fdlh efgyk ds gkFk esa bl izdkj dk ;ksx gks] rks mldks Qalkdj ;k èkks[kk nsdj] etcwjh esa 'kknh dh tkrh gS] ,sls esa vkjafHkd oSokfgd thou d"Vdj gksrk gSA ;fn ckn esa js[kk 'kqHk gks] rks ifjfLFkfr;ka lkekU; gks tkrh gSAa Û ;fn fookg js[kk ds vkjaHk dh ,d 'kk[kk dfuf"Bdk ewy dh vksj tk;s vkSj nwljh 'kk[kk ân; js[kk dh vksj >qd tk;s rks ifr&iRuh dks vkjafHkd oSokfgd thou esa ,d nwljs ls nwj jguk iM+rk gSA ;fn vkxs tkdj ;s nksuksa 'kk[kk,a fey x;h gksa rks ifr&iRuh dk lacèa k iqu% tqM+ tkrk gSA fookg js[kk dk lekiu %

Û ;fn fookg js[kk lw;Z {ks= esa lekIr gks] rks tkrd dks fookg ds dkj.k izfr"Bk vkSj èku&ykHk gksrk gSA Û ;fn fookg js[kk Åij dh vksj eqMd + j lw;Z js[kk ls fey tk;s] rks tkrd dk thoulkFkh mPpdqy dk rFkk izfrHkk ls laiUu gksrk gSA ,slk fookg tkrd ds fy;s 'kqHk gksrk gS] fdarq vkthou thou lkFkh ds izHkko esa jguk iM+rk gSa Û ;fn lw;Z {ks= rd tkus okyh fookg js[kk uhps eqMd + j lw;Z js[kk dks dkV ns] rks tkrd dk oSokfgd lacèa k mlls fuEu dksfV ds O;fDr ds lkFk gksrk gS vkSj bl fookg ds dkj.k mldh izfr"Bk dks gkfu igqp a rh gS o nq[k mBkuk iM+rk gSA Û ;fn fookg js[kk 'kfu {ks= rd pyh tk;s] rks ;g ,d cgqr v'kqHk ;ksx ekuk tkrk gSA ,slh fLFkfr esa tkrd vius fufgr LokFkksZa dh iwfrZ ds fy;s thou&lkFkh dks ?kk;y djrk gS ;k mls ekj Mkyrk gSA ;fn bl ;ksx esa 'fku {ks= ij HkkX; js[kk ds var esa Økl dk fpà gks] rks tkrd dks vius thou&lkFkh dh gR;k ds vkjksi esa e`R;qnM a fn;k tkrk gSA Û ;fn fookg js[kk uhps dh vksj eqMd + j ân; js[kk dh vksj >qd tk;s] rks bl

ckr dh lwpd gS fd tkrd ds thou&lkFkh dh e`R;q mlls igys gksxhA ;fn ,slh js[kk èkhjs&èkhjs ,d <yku ds lkFk uhps dh vksj eqM+ tk;s rks ] ,s l k le>uk pkfg;s fd thou&lkFkh dh e`R;q dk dkj.k dksbZ yach chekjh gksxhA ,slh js[kk ds <yku esa ;fn ØkWl fpà gks ;k vkM+h js[kk gks rks e`R;q vpkud fdlh jksx ;k nq?kZVuk ds dkj.k gksrh gSA }hi fpà gksus ls 'kkjhfjd fucZyrk ;k chekjh ds dkj.k e`R;q gksrh gSA Û ;fn fookg js[kk 'kqØ {ks= esa tkdj lekIr gks] vkSj ;g ;ksx flQZ ck;sa gkFk esa gh gks] rks oSokfgd lacèa k foPNsn djus dh bPNk gh O;Dr djrk gSA nksuksa gkFkksa esa ;gh ;ksx gks rks fuf'pr gh lacèa k foPNsn gksrk gSA Û ;fn fookg js[kk cqèk&{ks= esa Åij dh vksj eqM+ tk;s vkSj dfu"Bdk ewy dks Li'kZ djus yxs] rks tkrd vkthou vfookfgr jgrk gSA Û ;fn fookg js[kk dk lekiu mPp eaxy ds eSnku esa gks rks thou lkFkh ds O;ogkj ds dkj.k oSokfgd thou nq[kh jgrk gSA Û ;fn fookg js[kk dk var mPp eaxy ds {ks= esa gks vkSj lekiu LFkku ij ØkW l fpà gks ] rks tkrd ds

tuojh ekg ds T;ksfr"k eeZK vkHkkl dqekj nqcs C/O&fot; dqekj nqcs ¼vfèkoDrk½ tkatxhj - ftyk& tkatxhj& pkaik ¼NÙkhlx<+½ fiu&495668 y{eh >k] T;ksfr"k Kku n'kZu dsna ]z t;izdk'k uxj] fudV&iwf.kZ;ka dkyst iwf.kZ;ka ds cxy es& a vkokl ,oa dsna z] iks- iwf.kZ;ka] ftyk iwf.kZ;k&854301 ¼fcgkj½ vU; Hkkx ysus okys fo}ku &

ia- lq[knso 'kekZ] tksèkiqj] izrki jk; ,y- ikaM;k] Hkokuh Ñik] ia- ,e- lh- HkV~V] nsgjknwu

74

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


fopkj xks " Bh thou&lkFkh ds thou esa vfu;af=r bZ";kZ o }s"k ds dkj.k dksbZ izk.k ?kkrd nq?kZVuk ?kfVr gksrh gSA Û ;fn fookg js[kk dk var f='kwy fpà ls gks] rks tkrd igys vius izes dh vfr dj nsrk gS vkSj ckn esa lacèa kksa ds izfr mnklhu gks tkrk gSA fookg js[kk dh 'kk[kk,a ,oa izHkko js[kk,a % Û fookg js[kk ls ân; js[kk dh vksj fxjrh gqbZ NksVh&NksVh 'kk[kk,a thou lkFkh dh vLoLFkrk dks crkrh gSAa Û nks 'kk[kkvksa okyh fookg js[kk dh ,d 'kk[kk eaxy ds eSnku rd igqp a s rks vkil esa rykd gks tkrk gSA Û ;fn fookg js[kk dh ,d 'kk[kk ân; js[kk dks Li'kZ djs rks ;g le>uk pkfg, fd tkrd ds Øwj O;ogkj vkSj ân;ghurk ds pyrs oSokfgd lacèa k lekIr gks tk,xkA Û fookg js[kk ds vkjaHk vkSj var esa f}'kk[kk,a gks]a rks dgha nwj ;k=k esa pys tkus ls ,d nwljs ls fo;ksx ihM+k lgrs gSa fdarq oSèkkfud rkSj ij vyx ugha gksrAs Û ;fn fookg js[kk nks 'kk[kkvksa esa foHkDr gks tk;s vkSj ,d vyx js[kk lw;Z js[kk esa cus gq, }hi rd tk, rks

tkrd ds in vkSj izfr"Bk dh gkfu gksrh gS vkSj oSokfgd lacèa k dyadiw.kZ ifjfLFkfr;ksa esa lekIr gksrk gSA Û ;fn fookg js[kk dh ,d 'kk[kk efLr"d js[kk ls fey tk;s rks erkarj ds dkj.k thou lkFkh ls rykd gksrk gSA Û tc js[kk }hi fpàksa ls Hkjh gks vkSj var esa nks 'kk[kkvksa esa foHkDr gks tk, rks oSokfgd thou vR;ar nq[kn gksrk gSA Û lw;Z js[kk dks Li'kZ djus okyh fookg js[kk dh 'kk[kk izfr"Bk nsrh gSA Û ;fn fookg js[kk dh 'kk[kk lw;Z js[kk dks dkVs rks fookg ds dkj.k in&izfr"Bk dh gkfu gksrh gSA Û ;fn fookg js[kk nks 'kk[kkvksa esa foHkDr gks vkSj eaxy ds eSnku esa ls fudyus okyh izHkko js[kk tks HkkX; js[kk] efLr"d js[kk] ân; js[kk dks dkVrh gqbZ Åij mBs rFkk fookg js[kk dks Hkh dkV ns] rks oSokfgd lacèa k foPNsn gks tkrk gSA ;fn ,slh izHkko js[kk }hi fpà;qDr gks] rks fookg foPNsn gksus dk dkj.k vuqfpr p NydiV dh Hkkouk gksrh gSA Û ;fn dksbZ izHkko js[kk 'kqØ {ks= ls vkdj fookg js[kk dks dkV ns rks

ifjokj okyksa ds gLr{ksi ls oSokfgd thou esa ckèkk vkrh gSA Û ;fn 'kqØ {ks= ls mBus okyh izHkko js[kk thou js[kk dh Å?oZxkeh 'kk[kk dks dkVrh gqbZ cqèk {ks= esa tkdj fookg js[kk dks dkV ns] rks dkuwuh <ax ls rykd eatjw gks tkrk gS] fdarq blds igys vnkyrh dkjZokbZ pyrh gSA bl rykd dk dkj.k Hkh ifjokj dk gLr{ksi gksrk gSA Û ;fn dfuf"Bdk ds ewy LFkku ls dksbZ yacor js[kk vkdj fookg js[kk dks dkV ns] rks tkrd ds fookg esa vU; yksxksa ds fojksèk ds dkj.k ckèkk vkrh gSA Û ;fn dksbZ cgqr iryh js[kk] fookg js[kk dks yxHkx Li'kZ djrh gqb]Z mlds lekukUrj pyrh gks] rks tkrd fookg ds i'pkr~ vius thoulkFkh dks cgqr I;kj djrk gSA Û ;fn cqèk {ks= ij fookg js[kk iq"Vrk ls vafdr gks vkSj dksbZ izHkko js[kk panz {ks= ls vkdj HkkX; js[kk ls feys] rks tkrd fookg ds ckn èkuoku gks tkrk gSA ijarq tc izHkko js[kk panz {ks= ij igys lhèkh p<+ tk;s vkSj fQj eqMd + j HkkX; js[kk ls feys] rks fookg lacèa k esa lPps izes dh Hkkouk,a

vxyk iz'u

iz'u % fopkj xks"Bh dk iz'u &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

lw;Z xzg.k vkSj panz xzg.k dk izHkko tkrd dh dqM a yh ij fdl izdkj ns[kk tk ldrk gS\ bl izHkko dh vofèk fdl izdkj fuf'pr dh tkrh gS\ blds nq"izHkkoksa ls cpus ds fy, D;k&D;k mik; vkSj dc fd;s tkus pkfg,\ 75

;fn vki fdlh Hkh izdkj ls T;ksfr"k ls tqMs+ gS]a rks vkidk fopkj&xks"Bh esa Lokxr gSA vc ls rhljs eghus ds vad esa vkids fopkj izdkf'kr fd, tk,axAs loksZRÑ"V mÙkj nsus okys fo}kuksa dks iqjLÑr ,oa ^T;ksfr"k&eeZK* dh mikfèk ls vyaÑr fd;k tk,xkA vkidk mÙkj bl eghus dh 20 rkjh[k rd gekjs ikl igqp a tkuk pkfg,A iqjLdkj ds ckjs esa vafre fu.kZ; laiknd eaMy dk gksxk vkSj blesa Hkkx ysus okyksa ls dksbZ i=&O;ogkj ugha fd;k tk,xk vkSj u gh Qksu ij dksbZ tkudkjh nh tk,xhA Ñi;k mÙkj foLrkj ls nsAa

mÙkj Hkstus dk irk% fopkj&xks"Bh] ¶;wpj lekpkj] X&35] vks[kyk baMfLVª;y ,fj;k] Qst&2] u;h fnYyh&110020

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


fopkj xks " Bh ugha gksrh cfYd fn[kkok ek= gksrk gSA ;fn izHkko js[kk HkkX; js[kk ls vfèkd cyorh gks rks tkrd dk O;fDrRo vius izes h ds O;fDrRo dh vis{kk detksj gksrk gS] ftlls og nCcw cuk jgrk gSA nksgjh fookg js[kk;sa % O;ogkj esa ;g ns[kk x;k gS fd vfèkdka'k O;fDr;ksa ds gkFkksa esa ,d ls vfèkd fookg js[kk,a ekStnw jgrh gS]a fQj Hkh lkekU;r% mudh ,d gh 'kknh gksrh gSA blfy;s ,d ;k ,d ls vfèkd fookg js[kkvksa dh mifLFkfr dks] vU; izHkko js[kkvksa ds ifjiz{s ; esa ewY;kafdr djuk pkfg;s] fookg js[kkvksa ds gksus ek= ls fookg gksuk laHko ugha gS] fdarq vkd"kZ.k ;k izes vo'; jgrk gSA blhfy;s dbZ yksxksa ls izes lacèa k j[kus okys O;fDr;ksa ds gkFkksa esa dbZ fookg js[kk,a gksrh gS]a fdarq O;ogkj esa mudh 'kknh ugha gksrh ;k ek= ,d gh gksrh gSA blds foijhr tks yksx oSokfgd lacèa kksa ds izfr mnklhu jgrs gS]a muds gkFkksa esa fookg gks tkus ds ckotwn fookg js[kk ugha gksrh gSA blfy;s ,d ls vfèkd fookg js[kk gksus ij oSokfgd lacèa kksa dh la[;k dk fu.kZ; 'kqØ {ks=] panz {ks= o thou js[kk ls fudyus okyh vU; izHkko js[kkvksa ds vkèkkj ij djuk pkfg;sA ;fn lgk;d y{k.k u gks]a rks fookg js[kkvksa dks vkd"kZ.k ;k izes js[kk ekuuk pkfg;sA ;fn cqèk {ks= esa nks fookg js[kk,a ekStnw gksa vkSj HkkX; js[kk ls fudydj mldh ,d 'kk[kk ân; js[kk esa fey tk;s] rks tkrd dh nwljh 'kknh gksrh gSA fookg js[kkvksa ds nks"k % Û ;fn fookg js[kk vpkud [kafMr

gks tk;s rks oSokfgd lacèa k vpkud VwV tkrk gSA Û ;fn fookg js[kk ls NksVh&NksVh 'kk[kk;sa Åij dh vksj mB jgh gks]a rks ftl O;fDr ds gkFk esa ,slh js[kk,a gksx a h] mlds thou lkFkh ds izes lacèa k tkrd rd gh lhfer u jgdj vkSj vU; yksxksa ds chp foHkkftr gksxkA ftl efgyk ds gkFk esa ,slh js[kk;sa gksrh gS]a mldh vusd lkSras gksrh gSA ;fn fookg js[kk ls ,slh 'kk[kk,a ân; js[kk dh vksj fxj jgh gks]a rks thou lkFkh dk LokLF; ges'kk [kjkc jgrk gSA Û fookg js[kk dks dkVus okyh vkM+h js[kk,a vkilh lacèa kksa ds VwVus] vo:) gksus ;k thoulkFkh ds vLoLFk gksus vFkok mldh nq?kZVuk dk ladrs nsrh gS] ftudh otg ls oSokfgd thou esa vuko';d fnDdrsa mRiUu gksrh gSAa Û ;fn fookg js[kk cqèk {ks= rd tk;s vkSj ogka ij vad'q k dh rjg uhps dh vksj >qd tk;s rks ,slk O;fDr ftls izes djrk gS] og fdlh nwljs ls izes djrk gSA fookg js[kk esa fofHkUu fpà % Û }hi fpà % ;fn fookg js[kk ds var vkSj vaxBw s ds ewy esa }hi fpà gks] rks tkrd dk fookg fdlh utnhdh fj'rsnkj ls gksrk gSSA fookg js[kk ds eè; esa }hi fpà oSokfgd thou esa vkus okyh fnDdrksa dk ladrs nsrs gSAa Û Økl fpà % Økl fpà lacèa k foPNsn ;k e`R;q dk ladrs nsrs gSAa ;fn fookg js[kk uhps dh vksj eqM+ xbZ gks vkSj mlds var esa Økl fpà gks rks thou&lkFkh dh e`R;q gks tkrh gSA fookg js[kk dks Li'kZ djrk gqvk Åij dh vksj fLFkr ØkWl fpà xHkZikr 76

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

dk ladrs gSA fcanw fpà % fookg js[kk ij dkys jax dk fcanq fpà gks rks tkrd ds thou lkFkh dh e`R;q gks tkrh gSA u{k= fpà % lw;Z {ks= rd tkus okyh fookg js[kk ds var esa u{k= fpà mPp dqy esa fookg djkrk gSA ;fn fookg js[kk esa u{k= fpà gks rks thou lkFkh dh e`R;q gks tkrh gS vkSj vR;ar vkfRed d"V gksrk gSA Û ;fn fookg js[kk dfuf"Bdk ewy dh vksj eqMh+ gqbZ gks vkSj mlds var esa u{k= fpà gks rks tkrd vius izes h dh dyqf"kr Hkkoukvksa dks lR; ds :i esa tku ysrk gS vkSj mldk eksg Hkax gks tkrk gSA oxZ fpà % fookg js[kk ds Åij cuk gqvk oxZ fpà fookg esa gksus okyh ijs'kkfu;ksa ds nq"izHkko dks de djrk gSA gLr js[kk ds vkèkkj ij oj&oèkw dk feyku gLr js[kk ds vkèkkj ij oj&oèkw ds nkaiR; lq[k dk vanktk yxk;k tk ldrk gSA blds fy;s oj rFkk oèkw ds gkFkksa dk fizVa ys ysuk pkfg;sA lq[kh oSokfgd thou ds fy, fuEufyf[kr ckrksas ij è;ku nsuk pkfg;sA Û eaxy js[kk thou js[kk ds lekukarj fdarq rfud nwj gks vkSj iryh rFkk funksZ"k gksA Û ;fn oj rFkk oèkw ds gkFkksa esa fookg js[kk funks"Z k gks] thou js[kk iryh rFkk xksykdkj gks] HkkX; js[kk iryh vkSj funks"Z k gks vkSj thou js[kk ls nwj gks] ân; vkSj efLr"d js[kk lekukarj fdarq nwj&nwj gks]a vkSj mudh 'kk[kk,a ,d&nwljs esa izo's k u djs]a Åaxfy;ka


fopkj xks " Bh lhèkh gks]a vaxBw k cM+k gks] rtZuh cM+h gks] rks oSokfgd thou lq[kh gksrk gSA Û ;fn nksuksa ds gh gkFkksa esa ân; js[kk dh 'kk[kk,a xq# ioZr dh vksj gksa rks èku] lkSHkkX; dh n`f"V ls lq[kh fookfgr thou gksrk gSA Û ;fn nksuksa ds gh gkFkksa esa HkkX; js[kk iryh vkSj xgjh gks] nksuksa ds vaxBw ksa ds eè; dh foHkktd js[kk esa Li"V ;o gksa rks oj&oèkq dk lq[k yack gksrk gSA Û ;fn nksuksa ds gh gkFkksa esa fookg js[kk lhèkh gks rks oSokfgd thou lq[kh gksrk gSA ;fn fookg js[kk dk :[k gYdk lk Åaxfy;ksa dh vksj gks] rks thou lkFkh yach mez ikrk gSA eaxyh ;ksx % Û oj ;k dU;k ds gkFk esa ;fn fookg js[kk ân; js[kk dks Nwdj tk;s] vFkok cqèk dh vksj tk;s rks foèkok ;k foèkqj ;ksx curk gS& bls eaxyh ;ksx dh laKk nh xbZ gSA ¼iq#"k dk ck;ka vkSj L=h dk nk;ka gkFk ns[kuk pkfg,½ Û ;fn fookg js[kk uhps dh vksj ân; js[kk dks Li'kZ djs rks fookg ds dqN fnu ckn tkrd ;k tkfrdk dh e`R;q gks tkrh gSA & bls eaxyh ;ksx dh laKk nh xbZ gSA Û ;fn tkrd ;k tkfrdk dh fookg js[kk ij u{k= fpà gks rks fookg ds ckn e`R;q gks tkrh gSa bls eaxyh dh laKk nh xbZ gSA Û ;fn bl u{k= dks dksbZ js[kk dkV ns rks eaxyh ;ksx Hkax gks tkrk gSA Û ;fn fdlh L=h dh ukfldk ds vxz

Hkkx esa dkyk fry ;k eLlk gks & rks L=h foèkok gks tkrh gSA bls Hkh eaxyh dh laKk nh xbZ gSA Û fdlh iq#"k ;k L=h ds fookg js[kk ds eè; esa fry gks mls eaxyh dh laKk nh xbZ gSA Û ftl L=h ;k iq#"k ds gkFk esa eaxy js[kk ij ØkWl ¼x) vkSj fry gks] mls Hkh eaxyh dgrs gSAa Û ;fn fookg js[kk likZdkj gks] ân; js[kk dks Nwrh gks] rks fookg ds ckn mlds thou lkFkh dh e`R;q gks tkrh gSA Û fookg js[kk lw;Z js[kk dks Li'kZ djs rks thou lkFkh ls [kV&iV gksrh gSA ;fn fookg js[kk VwVh gks ¼& & ½ vkxs okyh js[kk ân; js[kk ij tk;s rks thou lkFkh dh e`R;q gksrh gSA ihNs okyh VwVh js[kk ân; ij vk;s rks thou lkFkh ls [kV&iV dk ;ksx cuk jgrk gSA ;s lHkh eaxyh ;ksx gSA Û ;fn fookg js[kk ân; js[kk ij feydj f=Hkqt dh vkÑfr cuk;s rks mlds thou lkFkh dh e`R;q gks tkrh gSA bls eaxyh ;ksx dh laKk nh xbZ gSA Û ;fn fookg js[kk f}ftg~okdkj gks vkSj ,d lw;Z ij] nwljk ân; ij tk;s rks tkrd ;k tkfrdk vfookfgr jgrk gSA Û ;fn dksbZ js[kk eaxy ioZr ls vkdj fookg js[kk dks dkVs rks thou lkFkh dk fo;ksx gksrk gS] ;g eaxyh ;ksx gSA Û ;fn fookg js[kk ij }hi dk fpà gks rks fookg foPNsn gks tkrk gSA Û ;fn ;g }hi ân; js[kk ls tk feys rks tkrd dk thou lkFkh jksx xzLr 77

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

jgrs gSa rFkk var esa ej tkrs gS& a eaxyh ;ksxA Û ,slk fpà iq#"k ds gkFk esa gks rks iRuh izlo dky esa ej tkrh gSA Û ;fn xksiPq NkÑr fookg js[kk gks rks L=h] ijiq#"k xkfeuh vkSj iq#"k ijL=h xkeh gksrs gSAa Û ;fn fookg js[kk cqèk {ks= ij vkdj ân; dks dkVrs gq,] eè; gkFk esa vk;s rks fookg ds ckn thou lkFkh dh e`R;q gks tkrh gSA bls eaxyh ;ksx dgrs gSAa fookg esa vM+pu % ;fn js[kk dbZ Hkkx esa dVh gks ¼& & &½ vkSj panz ioZr ij vkM+h frjNh js[kk;sa gksAa vuesy fookg & ;fn fookg js[kk lw;Z js[kk dks dkVs vFkok 'kqØ ioZr fodflr jgs rks vuesy fookg gksrk gSA Û lq[kghu fookg % ;fn HkkX; js[kk ij ØkWl gks] fookg js[kk ij }hi gks] 'kqØ ioZr de mHkjk gqvk gks rks fookg lq[kghu jgrk gSA rykd gksus dk ;ksx % fookg js[kk ds var esa xqPNk gks] eaxy ioZr ls dksbZ js[kk fookg js[kk dks dkVs] fookg js[kk ls 'kk[kk fudy dj efLr"d js[kk ls feyrh gks ;k 'kqØ ioZr ls izHkko js[kk thou js[kk dks dkVrh gqbZ fookg js[kk ls feyrh gks] vFkok fookg js[kk dks dkVrh gks rks rykd gksrk gSA fookg dh fn'kk % tkrd ds ef.kcaèk js[kk ds chp esa ∇ gks rks mÙkj fn'kk] fdlh vaxy q h ds tM+ esa ∇ gks rks nf{k.k fn{kk] gkFk ds eè; esa ∇ gks rks iwoZ fn'kk vkSj vax"q B ds ewy esa ∇ gks rks] if'pe fn'kk esa fookg gksrk gSA


ikou LFky

Jh egkohj fuokZ.k Hkwfe % ikou rhFkZ ikokiqjh MkW- jkds'k dqekj flUgk ^jfo*

lEiw.kZ Hkkjrh; tSu rhFkks± esa fcgkj jkT; ds izkphu exèk {ks= esa iwohZ Nksj ij fojkteku ifo=&iquhr LFky ikokiqjh dk fof'k"V LFkku gSA ns'kh&fons'kh i;ZVd vkSj tSu HkDrksa ds vVwV vkd"kZ.k dk dsanz ikokiqjh egkJe.k Hkxoku egkohj ds fuokZ.k LFkyh ds :i esa fo'o foJqr gSA okiqjh ogh LFkku gS tgka 72 o"kZ dh voLFkk esa 14 osa rFkk vafre tSu rhFkZdj Jh o)Zeku egkohj th dh 526 bZ- iwoZ esa thou xkFkk lekIr gqbZ vkSj os ije eks{k dks izkIr gq,A tSu rFkk ckS) lkfgR; esa bls ^fuokZ.k* dgk x;k gSA KkrO; gS fd blh o"kZ ls tSfu;ksa dk ^ohj fuokZ.k* laor~* izkjaHk gksrk gSA

ik

,sfrgkfld lk{; ls Li"V gksrk gS fd Hkxoku egkohj èkeZ&izpkj ds Øe esa fuokZ.k dh fLFkfr izkIr gksus dk vkHkkl gksus ij gh 72 o"kZ dh voLFkk ds igys pj.k esa ^ikok* vk, tks jktx`g

o ukyank ds ekxZ esa vofLFkr x;k ls dksbZ T;knk nwj ugha FkkA blh ^ikok* esa mUgksaus yksd dY;k.kkFkZ vafre izopu fn;k vkSj var esa ogha izk.k R;kxs tgkaa vkt fo'kky ljksoj ds eè; ty eafnj cuk gSA fo'okl fd;k tkrk gS fd Hkxoku egkohj dk vafre laLdkj ,d fo'kky dey ljksoj ds eè; fd;k x;kA oSls tSu vkxe 'kkL= esa bl ljksoj dk uke ^ukS[kwn ljksoj Hkh feyrk gSA uke ds ihNs ;g rdZ gS fd ukS[kwn }kjk ifo= Hkwfe dks [kksndj feV~Vh vius LFkku ij ys tkus dh vfHkyk"kk ls ;gka ljksoj

xkWo eafnj 78

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

c<+rk x;k vkSj uke ^^ukS[kwn** iM+ x;kA izkphu dky esa djhc 50 ,dM+ {ks= esa foLr`r yky] uhys o lQsn dey iq"i ls lq'kksfHkr bl ljksoj dh orZeku 'kksHkk Hkh ns[krs curh gS tgka vkt Hkh gtkjksa jax fcjaxh eNfy;ka rSjrh utj vkrh gSAa eq[; ekxZ ls eafnj rd tkus ds fy, iwjs {ks= esa viuh rjg ds vuwBs yky iRFkj dk NksVk iqy cuk gqvk gS ftlds izo's k }kj ij HkO; flag }kj 'kksHkk;eku gSA iqy dh lekfIr ij Hkh ,d lqna j izo's k }kj gSA eafnj ds pkjksa rjQ rkykc esa ?kkV cus gSAa rkykc ds chp esa cuk ;g eafnj fuekZ.k dkS ' ky es a dyk dh ,s ' o;Z LokHkkfodrk] thou dh lejlrk] vyadkfjrk vkSj vkè;kfRedrk dk lqna j esy gS tgka vkt Hkh yksx gj o"kZ dkfrZ d Ñ".k vekoL;k vFkkZ r ~ nhikoyh ds fnu Hkxoku egkohj th dh fuokZ.k frfFk ij lifjokj vkdj muds Jh pj.kksa esa vlhe J)k o vVwV vkLFkk O;Dr djrs gSAa ty&eafnj ds vklikl dqN èkeZ'kkyk] tyiku&x`g vkfn rFkk NksV& s cM+s eafnj Hkh gSAa vkxs FkksMk+ gVdj xkao


ikou LFky esa ,d fo'kky tSu eafnj gS ftls xkao eafnj dgk tkrk gSA bldh Åijh eafty dh Nr uDdk'kh cstksM+ gSA eafnj esa Hkxoku egkohj dk vkd"kZd o izHkkoksRiknd foxzg n'kZuh; gSA ikokiqjh dk vafre iM+ko leko'kj.k ¼leks'kj.k½ gS tks nqXèk èkoy laxejej ls cuk tSu okLrqdyk dk loksRZ Ñ"V uohure~ uewuk gSA bls Hkxoku ds vafre izopu LFky ij fufeZr crk;k tkrk gSA Hkxoku ds thou&fuekZ.k esa v'kksd o`{k dk fo'ks"k ;ksxnku jgkA blh dkj.k bl eafnj dh ckgjh nhokj ij v'kksd o`{k dh dykdkfjrk ns[kus ;ksX; gSA bl eafnj ifjlj esa dqN vU; eafnj o èkeZ'kkyk Hkh fo|eku gSAa fcgkj izn's k ds f=izeq[k i;ZVu dsna z ;Fkk jktxhj] ukyank o ikokiqjh esa orZeku esa ikokiqjh esa i;ZVu ds fodklkFkZ dkQh dqN dk;Z fd, x;s gSa vkSj gks jgsa gSAa ;g ljkguh; ckr gSA rFkkfi blds fodkl ds fdrus gh dk;Z 'ks"k gSAa oSls rks ikokiqjh esa Hkze.kkFkhZ iwjs lky vkrs gS]a ij vkus dk lgh ekSle

ty eafnj Áos'k }kj

vDrwcj ls ekpZ rd gSa vkSj blh nkSjku ns'k&fons'k ds ;kf=;ksa dk ;gka fuR; vkxeu gksrk gSA ikokiqjh tkus ds fy, vkjkenk;d okgu fcgkj 'kjhQ] iVuk] jktxhj] ukyank] uoknk o x;k esa ekStnw jgrs gSAa ;gka fnuHkj ?kwedj 'kke dks ykSVk tk ldrk gSA è;ku nsus dh ckr ;g gS fd >kj[kaM jkT; cu tkus ds ckn lEesn f'k[kj] ikjlukFk o dksYgqvk ioZr ml jkT; esa pyk x;kA ,sls esa fcgkj ds ygqvk] cklksdq.M] iksxj&ipkj] oS'kkyh] jktxhj] xq.kkok] ikokiqjh {ks= >kj[kaM jkT; esa pys x;s o czã;ksfu vkfn ds

ty eafnj

79

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

eè; ikokiqjh tSls egRoiw.kZ tSu rhFkZ lquke gSA vkt Hkh bl LFky ds Hkze.kkFkhZ ;gka dh 'kkafr] je.kh;rk o okLrqdyk dh [kwc ppkZ djrs gSa vkSj bldh Le`fr o"kks± rd ekul&iVy ij thoar cuh jgrh gSA irk % exèk fo'o fo|ky;] cksèkx;k] x;k ¼fcgkj½

daI;wVj tUek{kj fo'o izfl) lkW¶Vos;j fy;ks xksYM }kjk fufeZr Û uotkr f'k'kqvksa ds fy;s HkkX;'kkyh uke ,oa u{k=Qy Û fookg ds fy, dq a M yh feyku Û yky fdrkc ds ljy mik; Û vad'kkL= Û ,LVªkx s zkQ ,oa iz'uQy laidZ % dqlqe xxZ] cYyHk fo|kuxj nwjHkk"k % 02692&237568] 09327744699


Kku lfjrk

iz'u 1- % T;ksfr"k esa ekrk ds ckjs esa fopkj fdl xzg ls fd;k tkrk gSA (A) lw;Z (B) 'kqØ (C) panez k (D) jkgq iz'u 2- % jksx] _.k] 'k=q ds fy;s tUedqaMyh ds fdl Hkko dks ns[kk tkrk gSA (A) }kn'k (B) lIre (C) prqFkZ (D) "k"B iz'u 3- % nkaiR; lq[k izkfIr ds fy, dkSu lk #nzk{k èkkj.k djuk pkfg,A (A) iapeq[kh #nzk{k (B) ,deq[kh #nzk{k (C) xkSjh 'kadj #nzk{k (D) x.ks'k #nzk{k iz'u 4- % eaxy xzg dh 'kkafr ds fy, dkSu lk jRu èkkj.k djuk pkfg,A (A) iq[kjkt (B) ewaxk (C) iUuk (D) ghjk iz'u 5- % vad 4 O;fDr ds thou ds fdl i{k dks vfèkd mtkxj djrk gSA (A) vkè;kfRed (B) vkfFkZd ,oa HkkSfrd (C) euksoSKkfud (D) uSfrd iz'u 6- % vad 8 dk nwljs vad 8 ds lkFk dSlk lkeatL; cSBrk gSA (A) Vdjko (B) fe=rk (C) lerk (D) mnklhurk

iz'u 7- % yks&'kq fxzM oxZ dh jpuk loZizFke fdl ns'k esa gqbZ& (A) felz (B) ;wuku (C) Hkkjr (D) phu iz'u 8- % T;ksfr"k esa iapd ls D;k rkRi;Z gS (A) ikap u{k= (B) ikap ;ksx (C) iapkax (D) ikap n'kk;sa iz'u 9- % tSfeuh T;ksfr"k esa dkjdka'k yXu fuèkkZj.k dk D;k vkèkkj gSA (A) tUe jkf'k (B) lw;Z jkf'k (C) uoka'k (D) uoka'k esa vkRedkjd dh jkf'k iz'u 10- % gLrjs[kk 'kkL= esa c`gLifr ioZr dk LFkku fdl maxyh ds uhps gksrk gSA (A) dfu"Bk (B) eè;ek (C) rtZuh (D) vaxBw k iz'u 11- % okLrq ds vuqlkj ?kj ds fdl Hkkx dks czã LFkku dgk tkrk gSA (A) mÙkj (B) iwoZ (C) eè; (D) if'pe iz'u 12- % izfl) fons'kh vad 'kkL=h dk uke crkb;sA (A) uklsznsHkRl (B) dhjks (C) cSuge (D) IysVks iz ' u 13- % tkrd dh vkthfodk fuèkkZj.k ds fy;s dqaMyh ds eq[; :i ls dkSu ls Hkko Hkkos'k dks ns[kuk pkfg,A (A) ruq Hkko (B) èku Hkko (C) uoe Hkko (D) n'ke Hkko

iz'u 14- % okLrq 'kkL= ds vuqlkj mÙkj fn'kk esa fLFkr f[kM+fd;ka ifjokj ds fy, dSlh gksrh gSA (A) le`f) dkjd (B) Dys'k dkjd (C) gkfu dkjd (D) buesa ls dqN ughaA iz'u 15- % QkYxqu ekl dh Ñ".k prqnZ'kh dks fganqvksa dk dkSu lk ioZ euk;k tkrk gSA (A) vuUr prqnZ'kh (B) rhFkZ prqnZ'kh (C) egk f'kojkf= (D) dky jkf= iz ' u 16- % iz [ ;kr T;ks f rfoZ n [kxksyfon~ ojkgfefgj ds uke ij Hkkjr esa dkSu lk LFkku vFkok uxj orZeku gSA (A) ojkg uxj (B) vk;kZorZ (C) egjkSyh (D) tEcw}hi iz'u 17- % ijk'kjh egkn'kkvksa esa 'kqØ egkn'kk dh vofèk gksrh gSA (A) ianzg o"kZ (B) chl o"kZ (C) vBkjg o"kZ (D) mUuhl o"kZ iz'u 18- % 'kqØ xzg thou ds fdl i{k dk izfrfufèkRo djrk gSA (A) cqf) (B) ijkØe (C) lq[kksiHkksx (D) Kku iz'u 19- % dqaMyh ds lkrosa Hkko ls vkxs ds pkj Hkkoksa esa leLr xzg vk tk;sa rks ml ;ksx dks dgk tkrk gSA (A) 'kfDr ;ksx (B) HkfDr ;ksx (C) eqfDr ;ksx (D) Kku ;ksx

bu iz'uksa ds lgh mÙkj blh vad esa fdlh vU; i`"B ij fn, x, gSAa vki lgh mÙkjksa ij fu'kku yxk,a vkSj fQj vius mÙkj feyk,aA 81

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


okLrq ijke’kZ

ok;O; ,oa vkXus; dk can gksuk O;kikj esa deh ,oa eqdnesckth dk dkj.k ia- xksiky 'kekZ ¼ch-bZ-½

gk

y gh esa iafMr xksiky 'kekZ th dks jktLFkku ds ftyk >q> a uq w ¼'ks[kkoVh½ ds vylhlj xkWoa esa fLFkr ,d gSfjVst VwfjLV LFky ij tkus dk volj feykA ;g ,d iqjkuh fj;klr dk fdyk Fkk tks vktdy vylhlj egy ds uke ls izfl) gSA egy dk eq[; }kj igys nf{k.k esa Fkk tks vaxt zs ksa ds }kjk yM+kbZ esa rksM fn;k x;k FkkA mlh le; ifjlj ds vanj xsV ds ikl ikuh dk ,d fo'kky Hkwfexr VSd a Hkh cuok;k x;kA vaxt sz ksa ds tkus ds ckn Hkh cgqr le; rd ;g LFkku misf{kr iM+k jgkA vylhlj jktk ds oa'kt Bkdqj xt flag us Hkkjrh; lsuk ls vodk'k xzg.k djds /khjs&/khjs vius lHkh iqjkus egyksa ,oa gosfy;ksa dk th.kks}Z kj@ iqufuZekZ.k 'kq# fd;kA ;g egy bl xziq dk uohure gksVy gS ftlesa vkt nqfu;k Hkj ls VwfjLV ;gka vkdj Bgjrs gSAa bls muds cM+s yM+ds dqoa j vfHkeU;q flag laHkky jgs gSAa bl gSfjVst gksVy

dh uohuhdj.k dh izfØ;k esa t;iqj vkSj gSnjkckn ds fo[;kr okLrq fo'ks"kKksa dh jk; yh xbZ] ftlls okLrq ds leLr nks"kksa dks nwj djds] bl izkphu oSfnd vkfdZVSDpj dk iwjk ykHk fy;k tk ldsA 13 ls 16 fnlEcj] 2010 esa iafMrth ds ,d DykbaV Jh jktho nhoku] tkafc;k ls ;gka vius csVs dk fookg lekjksg djus vk;sA lekjksg esa izokl ds nkSjku dqoa j vfHkeU;q flag ls iafMr th dk ifjp; gqvkA ifjp; ds mijkar dqoa j lkgc us iafMr th dks crk;k fd Js"B okLrq fo'ks"kKksa ds }kjk cuok, tkus ds dkj.k blesa dksbZ okLrq dh deh ugha gSA bl ij nhoku lkgc us dqoa j lkgc ls dgk fd vki iafMr th dks vPNh rjg egy fn[kkb;s D;ksfa d Kku dh dksbZ lhek ugha gS rFkk gj txg dksbZ u dksbZ lqèkkj dh laHkkouk gksrh gSA mUgksus s ia- th ds lq>koksa }kjk vius dbZ izfr"Bkuksa esa tkafc;k esa vizR;kf'kr

egy dk okLrq fujh{k.k

82

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

ykHk gksus dh ckr Hkh dghA dqoa j lkgc us fujh{k.k ds nkSjku crk;k fd okLrq ds vuqlkj& & nf{k.k dk eq[; }kj can djds iwoZ dk xsV cuok;k x;k gS rFkk nf{k.k dk vUMjxzkmaM VSd a can djokdj mÙkj iwoZ esa cksfjax o mÙkj esa Lohfeax iwy cuok;k x;k gSA egy dk lw{e fo'ys"k.k djus ij irk pyk fd & mldk nf{k.k&if'pe c<+k gqvk gSA & mÙkj&if'pe dk dksuk can gSA & nf{k.k iwoZ xksy gS rFkk vkXus; dks.k Hkh cUn gSA mÙkj&iwoZ ds dksus esa egy dh pkjnhokjh ls yxrk gqvk ,d vksoj gSM VSd a ttZj voLFkk esa gSA ;s lc dfe;ka mudks crkbZ xbZA dqaoj lkgc us crk;k fd okLrq fo'ks"kKksa dh jk; ls & nf{k.k&if'pe ds Vs<siu dks tehu esa rkacs dh rkj Mkydj Bhd dj fy;k x;k gSA & tujsVj ds fy;s nf{k.k&iwoZ ds ckn ok;O; dks.k gh vPNk LFkku crk;k x;k FkkA & nf{k.k&iwoZ rks gekjs vkWfQl esa gekjs jSLV&#e dk gS tks eq[; gksVy egy ls vyx cuk gSA & vksojgSM VSd a ds ckjs esa mUgksuas s dgk fd bls ge bLrseky ugha dj jgs gSAa ;s xkao okyksa ds fy, gS rFkk egy ds ckgj gSA


okLrq ijke’kZ iafMr th us iwNk fd & D;k vki ij dkQh le; ls dksbZ eqdnek py jgk gS\ & D;k gksVy dk dke /ka/kk 60 ls 65 izfr'kr ghs gksrk gS\ & D;k vkidk dkQh iSlk ljdkj esa Qal a k gqvk gS\ & D;k vkids firk Bkdqj lkgc dks dksbZ fo'ks"k LokLF; lac/a kh ijs'kkuh gS\ bu lcdk tokc gka esa feykA iafMr th us crk;k fd bu lc leL;kvksa dk dkj.k ,d&,d okLrq nks"k gSA & mÙkj&if'pe dks.k cUn gksuk varghu eqdnesckth ¼gok cUn gksuk ;kfu lkal ysuk eqf'dy½ nsrk gSA & vkXus ; ¼nf{k.k&iw o Z ½ ;kfu okLrqi# q "k dk nkfguk gkFk de gksuk ¼xksy gksuk½ ;kfu maxfy;kWa dV tkuk] dke de gksus nsrk gSA vkfQl dk jSLV&#e Hkh rks egy ¼fdys½ dk gh ,d Hkkx gSA & ;g dksuk [kqyk¼ Open to Sky½ gksuk Hkh ijeko';d gS D;ksfa d gok ds fcuk vkx ugha ty ldrhA & mÙkj&iwoZ eas Hkkj rFkk ÅWp a kbZ de djus ds fy;s ikuh dk vksojgSM VSd a gVokuk vkids ¼ Compensation½ /ku dks ljdkj ls tYn o iwjk fnyokus esa cgqr enn djsxkA & nf{k.k&if'pe esa c<+uk] /ku ,oa LokLF; dh gkfu nsrk gSA eq[;r%

;g ifjokj ds eqf[k;k ij izHkko Mkyrk gS rFkk vkil esa ;k ckgj okyksa ls >xM+s ckth vkSj fookn Hkh [kRe ugha gksus nsrkA pwfa d rkWca s dk rkj ÅtkZ dk lqpkyd gS blfy;s fo'o dh uohure fjlpZ ds vuq l kj Hkh ;g gkfudkjd ÅtkZ dks jksdus esa l{ke ugha gSA daqoj lkgc ds vuqjks/k ij ia- th us vkxs lq>k;k fd& & dUVªky s iSuy dks tujsVjksa ds lkFk if'pe es a nhokj dks bLrseky djds Hkh cuk;k tk ldrk gSA ,d Mh- th- lsV dks gks lds rks dksus esa dUVªky s iSuy dh txg Hkh cny ldrs gSAa D;ksfa d ;g [kqyk Mh- th- lsV gS rFkk ;g ftruk ok;O; dks.k esa gksxk mruk gh ejEer rFkk j[kj[kko de gksxkA & nf{k.k&iwoZ dk dksuk ¼de ls de 9') [kqyk gksuk pkfg;s rFkk ledks.k cuuk pkfg,A blds fy;s dqoa j lkgc ds foJke d{k dk LFkku cnyuk iM+x s k rFkk fdys dk ;g dksuk de ls de vUnj ls t:j ledks.k djuk iM+x s kA [kqys vkXus; LFkku esa dk;kZy; ds fy;s vyx ls NksVk [kqyk Mh- th- lsV j[kk tk ldrk gSA & if'pe dh nhokj fcYdqy lh/kh gks u h pkfg, ftlls nf{k.k&if'pe dk dksuk ledks.k gks lds] pwfa d fdys dh Hkkjh nhokj rksMu+ k laHko ugha gS] vUnj 3' ÅWp a h ,d bZVa dh nhokj cukbZ

ia- xksiky 'kekZ ls feyus ds fy, feysa% bafLVV~;Vw vkWQ okLrq ,aM tkW;Qqy fyfoax] ch&292]ljLorh fogkj] vkmVj fjax jksM] ubZ fnYyh&110034 nwjHkk"k % 27030966@27030967] 27020736 www.panditgopalsharma.com 83

tk ldrh gS rFkk nwljh rjQ tkus ds fy;s lhf<+;ka cukbZ tk ldrh gSAa Vs<h+ txg esa Mh- ths iSuy rFkk lsV ds ikl daVªky uS_RZ ; dks.k ds ikl vksojgSM VSd a cuok;k tk ldrk gS ijUrq mlesa ikuh dk vksoj¶yks ,oa yhdst u gks] bldk /;ku j[ksA dqN LFkku ij cMs+ Åaps isM+ ikSèks Hkh yxok;s tk ldrs gSAa pwfa d ÅtkZ dk izokg tehu ls yxdj 60%, 2' rd 80% rFkk 3' rd 90% jgrk gS] bl fofèk ls ge 90% gkfu ls Hkh cp tk;sx a as rFkk LFkku dk Hkh mi;ksx gks ldsxkA & bZ'kku esa ikuh dk ÅWp a k VSd a dkQh VwVk&QwVk Fkk rFkk nwj ls egy dk fgLlk gh yxrk Fkk ftlls i;ZVd dks xyrQgfe;kaa gks ldrh gS fd gesa ,slk lsgr [kjkc djus okyk ikuh fn;k tk jgk gSA blds gVus ls vka[k dks cqjh fn[kus okyh pht nwj gksxhA blesa ikuh if'pe fn'kk esa nwj fLFkr ,d ugj ls vkrk gS blfy;s if'pe dh rjQ u;k vksojgSM VSd a cuokus ls vkSj Hkh lgwfy;r jgsxh rFkk ubZ ikbi dh t:jr ugha iMsx + hA dqoa j lkgc us vius firkJh Bkdqj xt flag th dks bu ckrksa dh tkudkjh nh ,oa nhoku lkgc o ia- th ls Qksu ij ckr djok;hA Bkdq j lkgc us vk'oklu fn;k fd bu lc lq>koksa dks dk;kZfUor djds] ykHk gksus ij Hkfo"; esa ia- th dh ls o k;s a vius xz q i dh vU; laifÙk;ksa ds ckjs esa Hkh yax s Aas

viuh okLrq lac/a kh leL;k gsrq viuk uke] irk o fn'kk lfgr edku ;k dk;kZy; dk uD'kk fuEu irs ij Hksft,A ¶;wpj lekpkj] X-35, vks[kyk baMfLVª;y ,fj;k] Qst&2] u;h fnYyh & 110020 Qksu % 40541000&40 www.futuresamachar.com

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


Vks V ds

dqN mi;ksxh VksVds NksV& s NksVs mik; gj ?kj esa yksx tkurs gS]a ij mudh fofèkor~ tkudkjh ds vHkko esa os muds ykHk ls oafpr jg tkrs gSAa bl yksdfiz; LraHk esa mi;ksxh VksVdksa dh fofèkor~ tkudkjh nh tk jgh gSA Û eksj dk ia[k ?kj esa j[kus ls loZ= lq[k ,oa lEeku dh izkfIr gksrh gSA Û xèks ds nk,a iSj ds uk[kwu dks xje djds NYyk cukdj gkFk esa iguus ls fejxh dk nkSjk lekIr gks tkrk gSA Û yksgs dh vaxwBh cuokdj mls ÑfÙkdk u{k= esa iguus ls izrs ckèkk lekIr gks tkrh gSA Û iq"; u{k= esa 'ka[kiq"ih dh tM+ dks pkanh dh fMCch esa Hkjdj mls ?kj dh frtksjh esa j[k nsus ls èku dh dHkh deh ugha jgrh gSA Û fQVdjh dk VqdM+k dkys diM+s esa ckaèkdj xys esa iguk nsus ls cPpk lks tkrk gSA Û lkcqr lqikjh dks yky panu esa lkr fnu rd Mqcksdj j[kus ls mls fudky dj lq[kkdj FkksMk+ &FkksMk+ dkV dj pwlus ls gdykuk nwj gks tkrk gSA Û guqeku th ds flj ij yxk flanjw ] ,d yky fepZ] ,d yksgs dh dhy] FkksMs+ ls dkys mM+n ds nkus bu lc dks lQsn oL= esa ckaèkdj diM+s ij dkyk èkkxk yisV nsa vkSj mls ikyus ds Åij ckaèk nsAa ckyd dks Hkwr] fi'kkp rFkk lHkh vklqjh 'kfDr;ksa ls NqVdkjk fey tk,xkA loZ xzg vfu"Vdkjd VksVdk Û vkd] èkrwjk] vikekxZ ¼fpjfpVk½ nwèk cjxn dk] ihiy dh tM+] 'keh ¼'kh'ke½ vke o xwyj ds iÙks ,d

cztoklh lar ckck Qrg flag guqeku HkDr ckck Qrg Çlg ¼xq# th½ ?kjsyw VksVdksa ds fo’ks"kK gSAa buds crk, VksVds vR;ar Qynk;h vkSj vpwd gksrs gSa ftUgsa viukdj vusdkusd J)kyqvksa us ykHk çkIr fd;k gSA ckck esa Åijh çHkkoksa dks nwj djus o ca/kuksa vkfn dks [kksyus dh Hkh 'kfDr gSA J)kyqtu lgk;rkFkZ ;FkklaHko 251@&] 1100@& #i;s dh jkf'k Jh Qrg flag ds uke dSujk cSd a (A/C - 0268101028287)

fnYyh esa Ásf"kr dj muls viuh leL;kvksa ds lekèkku ds mik; dh tkudkjh Qksu ua % 9810813240 ij ÁkIr dj ldrs gSAa &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& irk % 145] igyh xyh] lqYrkuiqj fudV johanz esekWfj;y ifCyd Ldwy u;h fnYyh&110030

feV~Vh ds u;s dy'k esa Hkjdj mlesa xk; dk nwèk] ?kh] eV~Bk o xkse= w MkysAa pkoy] puk] ewx a ] xsg]aw dkys o lQsn o fry] lQsn ihyh ljlks]a mlesa 'kgn Mkydj ml feV~Vh ds dy'k dks feV~Vh ds gh <Ddu ls <d dj 'kfuokj dks laè;k dky esa ihiy dh tM+ ds ikl xM~<k [kksndj tehu ls ,d QqV uhps xkM+ nsAa ;k rks mlh ihiy o`{k ds uhps fdlh 84

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

eafnj esa cSBdj xk; ds ?kh dk nhid tykdj vxjcRrh tykdj bl ea= ls ^¬ ueks HkkLdjk; (veqda) loZ x`gk.kka ihM+k uk'kue~ dq: dq: LokgkA* 108 ckj ti djsAa veqd ds LFkku ij xzg ihfM+r dk uke ysAa lkoèkkuh % Û ;g ra=] ea= loZ xzgksa dh vfu"Vrk dk uk'kd gSA vr% fdlh Hkh xzg dh [kjkc n'kk esa 'kfuokj ds fnu gh laè;kdky esa fd;k tk; ,oa xzg ihfM+r O;fDr ;g fØ;k vius ?kj esa gh djsAa Û feV~Vh dk dy'k u;k gksA lHkh oLrq,a dy'k esa Mkyh tk;A ftl O;fDr ij xzg n'kk py jgh gS ogh ekSua èkkj.k dj dy'k esa bu lc oLrqvksa dks MkysA <Ddu <dus ds i'pkr fQj dHkh u [kksy]s ogh dy'k nqdku ij yxk;sAa iw.kZ fØ;k rd ekSu jgsAa o`{k dh tM+kas dks bdV~Bk djrs le; tM+s gkFk ls gh rksMas+ ;k fdlh vU; O;fDr ls rqMo+ k dj eaxok;sAa bl fØ;k ls leLr xzgksa dk minzo u"V gks tk;sxk o egknfjnzrk dk uk'k gks tk,xkA jksx] d"V] minzo lHkh vlQyrk,a u"V gksx a hA vkSj tc rd thfor jgsxk] rc rd xzgkfnd ihM+k dk Hk; ugha jgsxkA ;g fØ;k lkfRod gS bldks djus esa fdlh rjg dk Hk; ugha jgrk gSA


eqgwrZ@xzg xkspj

ekpZ 2011 dk;Z lxkbZ

'kqHk frfFk 02-03-2011 06-03-2011 07-03-2011 13-03-2011 17-03-2011 20-03-2011 21-03-2011 23-03-2011 24-03-2011 30-03-2011 fookg 06-03-2011 07-03-2011 11-03-2011 uhao iwtu 06-03-2011 x`g izo's k 02-03-2011 12-03-2011 okgu 02-03-2011 [kjhnuk 16-03-2011 17-03-2011 21-03-2011 23-03-2011 24-03-2011 30-03-2011 31-03-2011 tehu 06-03-2011 [kjhnuk 07-03-2011 13-03-2011 17-03-2011 23-03-2011 24-03-2011 eqdnek nk;j 06-03-2011 djus gsrq 07-03-2011 13-03-2011 17-03-2011 20-03-2011 21-03-2011 24-03-2011

'kqHk le; 10-26&12-21 10-10&12-06 10-06&12-02 09-43&11-38 09-27&11-22 09-15&11-10 09-11&11-07 09-44&10-59 08-59&10-55 08-36&10-31 25-52&27-56 27-52&29-35 25-32&27-37 10-10&12-06 10-26&12-21 09-47&11-42 10-26&12-21 09-31&11-26 09-27&11-22 09-11&11-07 09-44&10-59 08-59&10-55 08-36&10-31 08-32&10-27 10-10&12-06 10-06&12-02 09-43&11-38 09-27&11-22 09-44&10-59 08-59&10-55 10-10&12-06 10-06&12-02 09-43&11-38 09-27&11-22 09-15&11-10 09-11&11-07 08-59&10-55 85

yXu o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k /kuq edj /kuq o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k o`"k

¶;wpj ikWbVa ds lkStU; ls

ekpZ 2011

;g ekfld Hkfo";Qy tUe panz jkf'k ij vkèkkfjr gSA vr% ikBd ;fn viuh tUe jkf'k ds vuqlkj gh ;g Hkfo";Qy i<sx a+ ]s rks vfèkd ykHkkfUor gksx a As ;fn uke jkf'k vuqlkj j[kk x;k gS ;k viuk tUe uke ;kn gS] rks mlds igys o.kkZ{kj ds vuqlkj Hkfo";Qy i<+Aas vxj ikBd tUe jkf'k ugha tkurs] rks gekjh osclkbV www. futurepointindia.com ij viuk tUe fooj.k nsdj viuh tUe jkf'k rqjra ÁkIr dj ldrs gSAa ekpZ 2011 esa xzgksa dh fLFkfr fuEu izdkj jgsxh % lw;Z % 15 ekpZ 2011 dks izkr% 4 ctdj 33 feuV ij ehu jkf'k esa izo's k djsx a As panz % panz dk fofHkUu jkf'k;ksa esa Áos'k fuEu izdkj gksxkA jkf'k rk?ka- fejkf'k rk?ka- fedqHa k 03 10-18 dU;k 19 16-13 ehu 05 22-38 rqyk 21 15-15 es"k 08 11-18 o`f'pd 23 16-07 o`"k 10 23-17 èkuq 25 20-31 feFkqu 13 08-55 edj 28 04-52 ddZ 15 14-48 dqHa k 30 16-07 flag 17 16-47 eaxy % 25 ekpZ dks 18 ctdj 38 feuV ij ehu jkf'k esa izo's k djsx a As cq/k % 06 ekpZ dks 20 ctdj 17 feuV ij ehu jkf'k esa izo's k djsx a s rFkk 28 ekpZ dks 18 ctdj 17 feuV ij es"k jkf'k esa rFkk iqu% oØh cqèk 28 ekpZ dks gh 19 ctdj 03 feuV ij ehu jkf'k esa izo's k djsx a As xq# % iwjs ekl ehu jkf'k esa jgsx a As 'kqØ % 22 ekpZ dks 12 ctdj 39 feuV ij dqHqa k jkf'k esa izo's k djsx a As 'kfu % iwjs ekl dU;k jkf'k esa jgsx a As jkgq % iwjs ekl èkuq jkf'k esa jgsx a As dsrq % iwjs ekl feFkqu jkf'k esa jgsx a As

ea- lw- cqpa- 'kqxq- 11 10 12

01 ekpZ 2011 06-00 cts Ákr% fnYyh

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

1

A

jk9 8 7

4

2 ds- 3

6 'k5


ekfld Hkfo";Qy

;g ekl vkids fy, vfèkdka'kr% lkekU; ykHk ,oa mUufrnk;d jgsxkA dk;Z{ks= esa ldkjkRed laHkkouk,a cusx a hA ?kj ifjokj esa dksbZ èkkfeZd ekaxfyd dk;Z laiUu gksus ds ;ksx cusx a As lxs&lacfa èk;ks]a b"V fe=ksa dh vksj ls lg;ksxkRed O;ogkj cuk jgsxkA LokLF; dh n`f"V ls ;g ekl vPNk jgsxkA fojksèkh i{k vkils fe=rk djus ds fy, rS;kj gks ldrk gSA vkfFkZd ekeyksa esa ;kstukc) :i ls dk;Z djus ls ykHk gksxkA egRoiw.kZ ikfjokfjd nkf;Ro fuokZg djus ds ;ksx cusx a As vius èkS;Z vkSj ijkØe dks cuk, j[ksAa laxhr] u`R; vkfn ds izfr vfHk:fp c<+x s hA uohu laifÙk] okgu] edku] Hkwfe vkfn ds Ø;&foØ; ds fy, ;g ekl ldkjkRed jgsxkA ekrk&firk dh vksj ls ;Fkk laHko lq[k] lg;ksx cuk jgsxkA lkekftd eku izfr"Bk ds {ks= esa izfr"Bk esa o`f) gksxhA fo|kFkhZ oxZ ekl ds mÙkjk)Z dh vis{kk ekl ds iwokZ)Z esa i<+kbZ ds izfr vfèkd :fp ysxkA izes &izlx a vkfn ds izfr yxko de gksxkA ifr&iRuh ds chp erHksn vkfn gks ldrs gSAa èkkfeZd dk;ksaZ esa vfHk:fp c<+kus ls 'kfDr vkxs c<+sxhA mik; % cqèkokj ds fnu gjs diM+s esa ewx a dh nky j[kdj] nf{k.kk lfgr nku djs]a ¬ czka czha czkaS l% cqèkk; ue% ea= dk 108 ckj ti djsAa Hkxoku fo".kqukjk;.k dk HkfDriwod Z n'kZu djsAa

;g ekl vkids fy, iwokZ)Z dh vis{kk mÙkjk)Z esa vfèkd ldkjkRed jgsxkA viuh egRokdka{kkvksa ij fu;a=.k cuk, j[ksAa fdlh i;ZVu LFky dh ;k=k ij tkus ds ;ksx cusx a As vkthfodk ds {ks= esa dk;Zjr O;fDr;ksa dks vkthfodk esa dqN la?k"kZ djus ds ckn ykHk ds ladrs izkIr gksx a As LokLF; dh n`f"V ls ;g ekl Bhd jgsxkA nku] èkeZ vkfn esa eu yxsxkA vkfFkZd {ks= esa iat w h fuos'k vkfn djus esa lkoèkkuh j[ksAa ikfjokfjd lnL;ksa ds lkFk fdlh egRoiw.kZ elys ij okrkZ gksxhA [kk| O;atuksa ds izfr dqN lkoèkkuh j[ksAa viuh Hkkoukvksa dks ldkjkRed fn'kk iznku djsAa laifÙk ds Ø;&foØ; ds fy, bl ekl esa iz;Ru djus ls lQyrk ds ladrs izkIr gksx a As ?kj esa cM+s cqtx q ksaZ ds LokLF; vkfn ls lacfa èkr fpark vkfn c<+ ldrh gSA lkekftd xfrfofèk;ksa ds izfr :>ku vfèkd c<+ ldrk gSA vè;;u ds {ks= ls tqMs+ O;fDr;ksa dks viuh lksp esa cnyko djus ls ykHk gksxkA izes lacèa k vkfn esa izes kd"kZ.k dh o`f) gksxhA oSokfgd thou esa uksd&>ksd a bR;kfn pyrh jgsxhA èkkfeZd dk;ksaZ esa vfHk:fp c<+kus ls ykHk gksxkA O;olk; ds {ks= esa dk;Zjr O;fDr;ksa dks ;kstukc) :i ls dk;Z djus ls ykHk gksxkA mik; % 'kfuokj ds fnu lruktk nku djsAa cgrs ikuh esa vius Åij ls ukfj;y ?kwekdj izokfgr djsAa LokLF; d"V % 9] 10] 18] 19] 26] 27

LokLF; d"V % 6] 7] 8] 24] 25

86

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


ekfld Hkfo";Qy

bl ekg dk;Z{ks= esa ifjorZu vkfn gksus ds ;ksx cusx a As ekl ds iwokZ)Z esa leL;k,a vfèkd jgsx a hA fdarq mÙkjk)Z esa leL;k,a èkhjs&èkhjs lqy>rh pyh tk;sx a hA dk;Z{ks= esa ;kstukc) :i ls dk;Z djus ls ykHk gksxkA lxs lacfa èk;ks]a b"V fe=ksa ds lkFk fey&tqy dj dk;Z djus ls ykHk gksxkA viuh Hkkoukvksa dks lgh fn'kk esa eksMu+ s dk iz;kl djsAa

bl ekl esa vki ?kjsyq leL;kvksa esa vfèkd my>sa jgsx a As dk;Z{ks= esa dqN ifjorZu vkfn gksus dh laHkkouk jgsxhA yach nwjh dh ;k=k gksus dh laHkkouk jgsxhA b"V fe=ksa dh vksj ls ;Fkk laHko lq[k lg;ksx izkIr gksxkA LokLF; dh n`f"V ls ;g le; vfèkdka'kr% vPNk jgsxkA fdlh uohu dk;Z dk Jhx.ks'k dj ldrs gSAa fdlh Hkh vuko';d izdkj ds rdZ&fordZ vkfn ls cpsAa

vkfFkZd {ks= esa iwoZ esa fd, x;s iz;kl lQy gksx a As ifjokj esa ekaxfyd] èkkfeZd dk;Z laiUu gksus ds ;ksx cusx a As fdlh ds cgdkos vkfn esa u vk;sAa vius cqf)&foosd ls dk;Z djus ls ykHk gksxkA lgksnj HkkbZ&oguksa ds lkFk lq[k] lg;ksx ;qDr O;ogkj cuk jgsxkA

vkfFkZd ekeyksa esa lksp&le>dj fu.kZ; ysAa iwt a h fuos'k vkfn viuh ifjfLFkfr;ksa dks è;ku esa j[kdj gh djsAa lgksnj HkkbZ cguksa ds lkFk lq[k] lg;ksx c<+x s kA ikfjokfjd lnL;ksa ds lkFk rkyesy vkfn fcxM+ ldrk gSA

Hkwfe] edku&okgu vkfn laifÙk ds Ø;&foØ; ds fy, ;g ekl 'kqHk jgsxkA ekrk&firk ds lkFk ?kjsyq leL;kvksa dks ysdj dqN erHksn gks ldrs gsAa

Hkwfe] edku] okgu vkfn ds Ø;&foØ; ds fy, ;g ekl vfèkdka'kr% Bhd jgsxkA ekrk&firk dh vksj ls ;Fkk laHko lq[k lg;ksx vkfn izkIr gksrk jgsxkA lkekftd eku&izfr"Bk ds izfr ltx jgsAa

fo|kFkhZ oxZ dk vè;;u ds {ks= esa vfèkd :>ku ugha jgsxkA izes ] izlx a kfn ds {ks= esa ijLij erHksn vkfn jgsx a As ifr dh vksj ls eèkqj lacèa k vkfn cus jgsx a As èkkfeZd ÑR;ksa esa vfHk:fp c<+x s hA viuh Hkkoukvksa dks vfèkd Hkkoqdrk iznku u djsAa

fo|kFkhZ oxZ dh vè;;u ds izfr vfHk:fp c<+x s hA izfr;ksfxrk ijh{kk vkfn esa lQyrk ds ladrs izkIr gksx a As izes &izlx a vkfn ds {ks= esa f}foèkk,a jgsx a hA oSokfgd thou esa ifr&iRuh ds eè; lq[k] lkSgknzZ cuk jgsxkA èkkfeZd dk;ksaZ ds izfr :>ku esa dqN deh gksxhA

mik; % 'kfuokj ds fnu lkcqr mM+n dh nky dkys diM+s esa ckaèkdj 'kfuokj ds fnu nku djsAa ljlksa ds rsy dk nhid ihiy ds isM+ ds uhps tyk,aA

mik; % jfookj ds fnu rkacs ds orZu esa ty Hkjdj mlesa jksyh & v{kr Mkydj lw;Z Hkxoku ds lkeus [kM+s gksdj ty dk v?;Z nsa rFkk mUgsa ueLdkj djsAa

LokLF; d"V % 1] 2] 3] 20] 21] 31

LokLF; d"V % 4] 5] 14] 15] 22] 23

87

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


ekfld Hkfo";Qy

;g ekl vkids fy, xzg xkspj ds vuqlkj lkekU; ykHk ,oa mUufrnk;d jgsxkA ekl ds iwokZ)Z ls ekl dk mÙkjk)Z dqN vfèkd ldkjkRed gksus dh laHkkouk jgsxhA viuh Hkkoukvksa dks ldkjkRed fn'kk iznku djsAa dk;Z{ks= esa la?k"kZ ds ckn lQyrk izkIr gksus ds ;ksx cusx a As viuh cqf) ,oa ifjJe ds la;Dq r iz;kl ls vki viuh fLFkfr dks lqèkkjus esa lQy gksx a As 'k=qi{k dh vksj ls fo'ks"k ijs'kkuh vkfn gksus dh de laHkkouk jgsx a hA LokLF; dh n`f"V ls ;g ekl vfèkd ldkjkRed gksus dh laHkkouk de jgsxhA lxs lacfa èk;ks]a b"V fe=ksa ds lkFk erHksn vkfn mHkj ldrs gSAa vkfFkZd n`f"V ls ;g ekl lkekU; ykHk dkjd jgsxkA èku ds ysu&nsu esa vko';d lkoèkkuh vkfn j[ksAa dqVcaq ifjokj esa èkkfeZd] ekaxfyd dk;Z laiUu gksus ds ;ksx cusx a As HkkSfrd lq[k lalkèku esa o`f) gksxhA lgksnj HkkbZ cguksa dk vkids izfr fo'ks"k lg;ksxkRed O;ogkj ugha jgsxkA Hkwfe] okgu] Hkou vkfn ds Ø; foØ; ds fy, ;g ekl] lkekU; lq[k dkjd jgsxkA bl lacèa k esa dqN HkkxnkSM+ vkfn djuh iM+x s hA ekrk&firk ds lkFk rkyesy cukus dk iz;kl djsAa lkekftd eku&izfr"Bk ds {ks= esa dqN la?k"kZ vkfn djuk iM+x s kA fo|kFkhZ oxZ ds fy, ;g ekl fo'ks"k 'kqHk Qynk;d jgsxkA izes izlx a vkfn ds {ks= esa lg;ksx vkfn esa deh jgsxhA thou esa ifr&iRuh ds chp lq[k lg;ksx cuk jgsxkA

;g ekl vkids fy, mrkj&p<+ko ;qDr jgsxkA ekl ds mÙkjk)Z ls ekl dk iwokZ)Z vis{kkÑr dqN vPNk jgsxkA dk;Z{ks= esa lg;ksfx;ksa ds lkFk rkyesy cukus dh vko';drk jgsxhA LokLF; dh n`f"V ls ;g ekl lkekU; lq[k dkjd jgsxkA viuh Hkkoukvksa dks ldkjkRed fn'kk iznku djsAa udkjkRed lksp ls cpsAa fojksfèk;ksa ds xqIr "kM;a= ls cpus dh dksf'k'k djsAa vkfFkZd ekeyksa esa iwt a h fuos'k vkfn lksp le>dj djsAa ikfjokfjd lnL;ksa ds lkFk fdlh ikfjokfjd elys ij fopkj foe'kZ gksxkA lgksnj HkkbZ cguksa dh vksj ls ;Fkk laHko lq[k] lg;ksx izkIr gksrk jgsxkA Hkwfe] edku] okgu vkfn ds Ø; foØ; ds fy, ;g ekl vfèkdka'kr% 'kqHk dkjd jgsxkA ekrk&firk ds LokLF; ds lacèa k esa fpark c<+ ldrh gSA lkekftd fØ;k dykiksa esa lrdZrk iwod Z dk;Z djsAa fo|kFkhZ oxZ dk vè;;u ds {ks= esa eu de yxsxkA vè;;u ij vfèkd è;ku nsAa izes &izlx a kfn {ks= esa rkyesy cukus dh vko';drk jgsxhA ifr&iRuh eas ijLij lq[k lkSgknzZ cuk jgsxkA

mik; % eaxyokj ds fnu guqeku th dks HkfDr Hkko ls xqykc dh ekyk rFkk Qy viZ.k djsAa

mik; % cqèkokj ds fnu if{k;ksa dks ewx a dh nky] Mkys]a fgtM+kas dks Hkkstu oL= vkfn nku djs]a ¬ cqa cqèkk; ue% ea= dk 108 ckj ti djsAa

LokLF; d"V % 6] 7] 8] 24] 25

LokLF; d"V % 9] 10] 18] 19] 27

88

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


ekfld Hkfo";Qy

bl ekl esa vkids fy, xzg xkspj ds vuqlkj ekl ds iwokZ)Z ls ekl dk mÙkjk)Z vfèkd ldkjkRed gksus dh laHkkouk jgsxhA vfèkd Hkkx nkSM+ djus ls dk;Z{ks= esa ykHk ,oa mUufr gksus dh vPNh laHkkouk jgsxhA vfèkd Hkkoqdrko'k 'kh?kzrk esa dksbZ cM+k fu.kZ; u ysAa vfèkd rdZ&fordZ esa u iM+As vius O;ogkj dks ldkjkRed cukus dk iz;kl djsAa LokLF; dh n`f"V ls ;g ekl fo'ks"k :i ls isV o jDr ls lacfa èkr foekfj;ksa ds izfr ltx jgus dh vko';drk jgsxhA lxs lacfa èk;ks]a b"V fe=ksa dh vksj ls lkèkkj.k lg;ksx vkfn izkIr gksrk jgsxkA vkfFkZd ekeyksa esa vfèkd lrdZrk cjruh iM+x s hA tekiat w h o èku vuko';d dk;ksaZ esa [kpZ gks ldrk gSA dqVcaq ifjokj esa èkkfeZd] ekaxfyd dk;Z fl) gksus ds ;ksx cusx a As tks Hkh dgs]a lksp&le>dj dgsAa vU;Fkk dk;Z fcxM+ ldrk gSA lxs HkkbZ cguksa ds lkFk ekl ds mÙkjk)Z esa rkyesy cukus dh vko';drk jgsxhA Hkwfe] Hkou] okgu] laifÙk vkfn ds Ø;&foØ; ds fy, ;g ekl iwokZ)Z dh vis{kk mÙkjk)Z esa vfèkd 'kqHk ,oa mUufr dkjd jgsxkA ekrk&firk dh vksj ls lg;ksxkRed O;ogkj jgsxkA eku] izfr"Bk dh o`f) gksxhA fo|kFkhZ oxZ ds fy, i<+kbZ ds {ks= esa vfèkd ifjJe djus ls lQyrk ds ;ksx cusx a As izes izlx a ds {ks= esa rkyesy cuk, j[ksAa

;g ekl vkids fy, dqN la?k"kZ ;qDr jgsxkA dk;Z{ks= esa vius lg;ksfx;ksa ds lkFk rkyesy cukus dh vko';drk jgsxhA viuh Hkkoukvksa dks lgh fn'kk iznku djsAa egRoiw.kZ fu.kZ;ksa esa tYnckth u djsAa lxs&lacfa èk;ksa o b"V fe=ksa ds lkFk dqN erHksn jgsx a As ;k=k djrs le; LokLF; ij fo'ks"k è;ku nsAa vkfFkZd ekeyksa esa ldkjkRed ladrs izkIr gksx a As viuh cqf) foosd ls vki viuh fLFkfr dks lqèkkjus esa lQy gksx a As ifjokj esa ekaxfyd dk;Z laiUu gksus ds ;ksx cusx a As lgksnj HkkbZ cguksa ds lkFk lq[k] lg;ksx cuk jgsxkA fojksfèk;ksa dks viuh detksjh dk irk u pyus nsAa laifÙk lacèa kh Ø;&foØ; esa vfèkd tYnckth u djsAa ekrk&firk dh vksj ls ;Fkk laHko lq[k] lg;ksx izkIr gksrk jgsxkA lkekftd dk;ksaZ esa vfHk:fp c<+x s hA fo|kFkhZ oxZ ds fy, ;g ekl vè;;u dh n`f"V ls vPNk jgsxkA mPp f'k{kk ds izfr :>ku c<+x s kA izes izlx a ] vkfn ds {ks= esa rkyesy cuk jgsxkA oSokfgd thou esa ifr&iRuh ds eè; lq[k lkSgknZ cuk jgsxkA

mik; % c`gLifrokj ds fnu ihys diM+s esa pus dh nky j[kdj nku djsAa

mik; % eaxyokj ds fnu xsgaw dk vkVk] elwj dh nky] yky diM+k] rkacs dk orZu nf{k.kk lfgr eafnj esa nku djsa rFkk HkfDr iwod Z vius b"V nso dh vkjkèkuk djsAa

LokLF; d"V % 1] 2] 3] 20] 22] 22

LokLF; d"V 4] 5] 14] 15] 22] 23

89

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


ekfld Hkfo";Qy

;g ekl vkids xzg xkspj ds vuqlkj lkekU; ykHk ,oa mUufrdkjd jgsxkA dk;Z{ks= esa la?k"kZ ds i'pkr~ gh dqN ykHk gksus dh laHkkouk jgsxhA vius eku] lEeku ds izfr vfèkd ltx jgsAa viuh Hkkoukvksa dks fu;a=.k esa j[kus dk iz;kl djsAa LokLF; dh n`f"V ls ;g ekl iwokZ)Z esa dqN udkjkRed gksus dh laHkkouk jgsxhA mÙkjk)Z esa vfèkd ldkjkRed gksus dh laHkkouk jgsxhA b"V fe=ksa ds lkFk ijLij erHksn gks ldrs gSAa vius cqf)&foosd ls fu.kZ; ysAa nwljs ds cgdkos vkfn esa u vk;sAa vkfFkZd ekeyksa esa ltx jgus ls vpkud ykHk gksus dh laHkkouk jgsxhA dqVcaq ] ifjokj esa dksbZ ekaxfyd dk;Z laiUu gksus ds ;ksx cusx a As lxs HkkbZ&cguksa ds lacèa k esa dqN fpafrr jgsx a As y?kq ;k=kvksa ds ;ksx cusx a As Hkwfe] Hkou] okgu] laifÙk vkfn ds Ø;&foØ; ds fy, ekl ds iwokZ)Z ls ekl dk mÙkjk)Z vfèkd ldkjkRed jgsxkA ekrk&firk ds lkFk lq[k lg;ksxkRed O;ogkj cuk jgsxkA lkekftd eku] izfr"Bk dks ysdj eu esa Hk; gks ldrk gSA bl lacèa k esa lrdZrk cjrsAa fo|kfFkZ;ksa ds fy, ;g ekl dqN ijs'kkuh okyk gks ldrk gSA vè;;u esa eu de yxsxkA izes izlx a kfn esa ,d nwljs ds izfr fo'okl txsxkA izes izlx a kfn esa ,d nwljs ds izfr fo'okl tekus dh vko';drk jgsxhA 'k=qi{k ds lkFk erHksn cusa jgsx a As ifr&iRuh ds eè; ikfjokfjd ekeyksa dks ysdj okn&fookn u djsAa mik; %'kfuokj ds fnu lruktk nf{k.kk lfgr nku djsAa LokLF; d"V % 7] 8] 24] 25

90

;g ekl vkids xzg xkspj ds vuqlkj fo'ks"k ykHk ,oa mUufr nk;d jgus dh laHkkouk de jgsxhA dk;Z{ks= ds izfr vfèkd lrdZrk j[kus dh vko';drk jgsxh o vfèkd ifjJe djus dh vko';drk jgsxhA tks Hkh dgs]a lksp&le> dj dgs]a vU;Fkk vkils le>kSrk djus ds fy, ;g ekl vfèkdka'kr% ldkjkRed jgsxkA b"V&fe=ksa dk fo'ks"k lg;ksxkRed O;ogkj ugha jgsxkA fons'k ;k=k vkfn ds ;ksx cu ldrs gSAa vfèkd Hkkoqdrk vkfn ls cpsAa vkfFkZd ekeyksa esa lkoèkkuh j[kus dh vko';drk jgsxhA vpkud èku[kpZ gksus dh laHkkouk jgsxhA ikfjokfjd lnL;ksa ds lkFk ?kjsyw leL;kvksa dks ysdj FkksMs+ erHksn vkfn gksus dh laHkkouk jgsxhA ekl ds iwokZ)Z esa y?kq ;k=kvksa ds ;ksx cusx a As lkgl ,oa ijkØe esa rkyesy cukus dk iz;kl djsAa Hkwfe] Hkou] okgu vkfn ds Ø;&foØ; ds fy, ;g ekl lkekU;r% ykHk ,oa mUufrnk;d jgsxkA bl lacèa k esa HkkxnkSM+ vfèkd djuh iM+x s hA ekrk&firk dh vksj ls lg;ksx izkIr gksrk jgsxkA lkekftd eku&lEeku ds {ks= esa o`f) gksxhA ân; esa ijksidkj dk Hkko mRiUu gksxkA fo|kfFkZ;ksa ds fy, ;g ekl la?k"kZ ;qDr jgsxkA izes izlx a vkfn essa ,d nwljs ds eè; lq[k] lg;ksx dh deh jgsxhA ifr&iRuh ds chp Lusg] lq[k cuk jgsxkA mik; % c`gLifrokj ds fnu czkã.k dks nku&nf{k.kk nsAa LokLF; d"V % 9] 10] 18] 19] 22

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


ekfld Hkfo";Qy

;g ekl vkids fy, fefJr Qy ;qDr jgsxkA dk;Z{ks= esa la?k"kZ ds lkFk dk;Z cusx a ]s viuh dk;Z'kSyh esa ldkjkRed ifjorZu djus dh dksf'k'k djsAa tc rd dk;Z iwjk u gks tk; rc rd fdlh dks u crk,aA LokLF; dh n`f"V ls ;g ekl vfèkdka'kr% Bhd jgsxkA LokLF; lacèa kh dksbZ fo'ks"k cM+h ijs'kkuh vkfn gksus dh laHkkouk jgsxhA

;g ekl vkids fy, lkekU; lq[k] ,oa ykHk ;qDr jgsxkA ekl ds mÙkjk)Z dh vis{kk iwokZ)Z vfèkd mUufr nk;d jgsxkA fdlh yach nwjh dh ;k=k ij tkus ds ;ksx cusx a As vki viuh Hkkoukvksa ds vuq:i gh dk;Z djsAa

ikfjokfjd lnL;ksa ds lkFk vfèkd ldkjkRed O;ogkj cukus dh vko';drk jgsxhA ?kjsyq elyksa ij lksp&le> djds dksbZ fu.kZ; ysAa èku ds lnqi;ksx dk vfèkdka'kr% è;ku j[ksAa lxs HkkbZ cguksa ds lkFk dk;Z djus ls ykHk gksxkA

vkfFkZd n`f"V ls ;g ekl dqN mrkj&p<ko ;qDr jgsxkA èku ds ysu&nsu esa lkoèkkuh j[ksAa lgksnj HkkbZ&cguksa ds lkFk feydj dk;Z djus ls ykHk gksxkA vius èkS;Z dks de u gksus nsAa

Hkwfe] Hkou] okgu] laifÙk vkfn ds Ø;&foØ; ds fy, ;g ekl mÙkjk)Z esa vfèkd ldkjkRed jgsxkA izes &lacèa k vkfn ds {ks= esa ifjfLFkfr;ka vuqdy w jgsxa hA lkekftd eku&izfr"Bk ds {ks= esa eku&izfr"Bk ds izfr ltx jgsAa fo|kFkhZ oxZ ds fy, ;g ekl vè;;u dh n`f"V ls dqN udkjkRed jgsxkA ifr&iRuh ds eè; ijLij rkyesy cuk jgsxkA O;olk; ds {ks= esa layXu O;fDr;ksa dks ekl esa vkRe eaFku djus dh vko';drk jgsxhA 'k=qi{k xqIr :i ls vkidks gkfu igqp a kus dh dksf'k'k dj ldrs gSAa

LokLF; dh n`f"V ls ;g ekl FkksMk+ d"Vdkjd jgsxkA b"V fe=ksa ds ekè;e ls ykHk gksxkA

laifÙk lacèa kh dk;ksaZ ds fy, vfèkd iz;kljr jgus ls dk;Z flf) dh laHkkouk jgsxhA ekrk&firk ds lkFk ?kjsyq leL;kvksa dks ysdj erHksn jgsx a As lkekftd eku&izfr"Bk ds {ks= esa eku] in] izfr"Bk vkfn esa o`f) gksxhA fo|kfFkZ;ksa ds fy, ;g ekl vè;;u bR;kfn dh n`f"V ls 'kqHk jgsxkA izes izlx a vkfn ds {ks= esa ckèkk,a de gksx a hA oSokfgd thou esa ifr&iRuh ds eè; lq[k lg;ksx cuk jgsxkA èkkfeZd dk;Z] iwtk&ikB] è;ku] ti] nku] vkfn ÑR;ksa esa vfHk:fp c<+kus ls ykHkdkjh le; jgsxkA

mik; % 'kfuokj ds fnu 'kfu pkyhlk dk ikB djsAa xjhc] fuèkZu o vlgk; yksxksa dh enn djsAa

mik; % cqèkokj ds fnu ewx a dh nky rFkk gjk diM+k nku djsAa ¬ cqa cqèkk; ue% ea= dk ikap ekyk ti djsAa

LokLF; d"V % 1] 2] 3] 20] 21

LokLF; d"V % 5] 14] 15] 22] 23

91

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


iapkax ekpZ&2011

foØeh la- 2067 'kd la- 1932 _Á0 mÁj pÅ i Ëê a i 01 hNRkmÁj 06:48:18 02 fÄbmÁj 06:47:16

xq#okj nÄP»mÁj nÂcmÁj jÂmmÁj pËhmÁj hNRkmÁj fÄbmÁj

xq#okj

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

nÄP»mÁj nÂcmÁj nÂcmÁj jÂmmÁj pËhmÁj hNRkmÁj fÄbmÁj

xq#okj nÄP»mÁj nÄP»mÁj nÂcmÁj nÂcmÁj jÂmmÁj jÂmmÁj pËhmÁj hNRkmÁj fÄbmÁj

xq#okj RÄxmÁj nÄP»mÁj nÂcmÁj nÂcmÁj jÂmmÁj pËhmÁj hNRkmÁj fÄbmÁj

xq#okj

pÅ i Áê ð _ ÂachÁc d r 11:30:57 PÆï^ 11:32:37 PÆï^ 11:34:19 PÆï^ 11:36:01 PÆï^ 11:37:43 nÄÐk

06:46:13 06:45:09 06:44:05 06:43:01 06:41:55 06:40:50 06:39:44 06:38:37 06:37:30 06:36:23

18:19:15 18:19:53 18:20:32 18:21:10 18:21:48 18:22:26 18:23:03 18:23:40 18:24:17 18:24:53 18:25:29 18:26:05

06:35:15 06:34:07 06:32:59 06:31:50 06:30:41 06:29:32

18:26:41 18:27:16 18:27:51 18:28:26 18:29:01 18:29:36

06:28:23

18:30:10

06:27:14

18:30:44

06:26:04 06:24:55 06:23:45 06:22:35

18:31:19 18:31:53 18:32:26 18:33:00

06:21:26 06:20:16

18:33:34 18:34:07

06:19:06 06:17:57 06:16:47 06:15:38 06:14:28

18:34:41 18:35:14 18:35:48 18:36:21 18:36:55

11:39:25 11:41:08 11:42:50 11:44:33 11:46:16 11:47:59 11:49:42 11:49:42 11:51:26 11:53:09 11:54:52 11:56:36 11:58:20 12:00:04 12:00:04 12:01:47 12:01:47 12:03:30 12:03:30 12:05:15 12:06:58 12:08:41 12:10:25 12:10:25 12:12:08 12:13:51 12:13:51 12:15:35 12:17:17 12:19:01 12:20:43 12:22:27

Â_ÂFk phÁÂä_ 12 13 14 15 1

19:52:12 21:46:26 23:55:42 26:15:51 28:43:19

crs phÁÂä_ Dß_jÁoÁ]½Á 18:37:48 um^ 21:01:05 bÂcï[Á 23:38:50 n_ÂgoÁ 26:27:02 dÅ°gÁa»da 29:22:15

nÄÐk nÄÐk nÄÐk nÄÐk nÄÐk nÄÐk

2 3 4 5 6 7

07:14:25 09:44:21 12:06:36 14:12:48 15:53:16 16:58:19

D°gÁa»da jÈm_à @Âîmcà gj^à PÆÂ_PÁ jËÂq^Ã

08:20:54 11:18:16 14:08:02 16:41:56 18:50:28 20:24:05

nÄÐk nÄÐk nÄÐk nÄÐk nÄÐk nÄÐk nÄÐk nÄÐk

8 9 10 11 12 13 14 15

17:19:49 16:52:38 15:35:12 13:29:58 10:42:34 07:21:28 27:36:51 23:40:00

hÆRÂnjÁ Aa»Áê dÄcmêpÄ dÄïi AîkÈoÁ hSÁ

21:14:51 21:17:48 20:31:43 18:59:22 16:47:00 14:03:45

dÅ°eÁëRÄÂc

11:00:31

PÆï^

1

19:42:43

PÆï^ PÆï^ PÆï^ PÆï^ PÆï^ PÆï^ PÆï^

2 3 4 5 6 7 8

15:56:42 12:33:11 09:42:22 07:32:34 30:09:34 29:35:54 29:50:22

D°eÁëRÄÂc qð_ ÂUsÁ ðmÁÂ_ ÂmnÁQÁ @cÄjÁbÁ

07:49:20 28:42:35 25:52:24 23:29:59 21:44:51 20:44:01

×iÈï[Á hÅk

20:31:14 21:06:24

PÆï^ PÆï^ PÆï^ PÆï^

9 10 11 12

06:48:10 08:21:41 10:21:43 12:39:06

dÅmêÁoÁ]½Á Dß_jÁoÁ]½Á um^ bÂcï[Á

22:25:41 24:22:08 26:46:53 29:30:43

'kqDy i{k 5 ekpZ ls 19 ekpZ 2011 Ñ".k i{k 20 ekpZ ls 3 vizSy 2011

iËR phÁÂä_ mÂjiÁc 24:51:38 dÂjS 25:16:40 Ânm 25:52:35 Âpz 26:36:31 pÁâi 27:25:59 nÄg 28:18:26 nÄÐk 29:10:37 f»† 29:58:11 I㨠30:35:29 mÉbÆÂ_ ÂmïPÄèg d»ÃÂ_ AiÄïhÁc pÌgÁÒi nËgc @Â_RÞ\ pÄPhÁê bÆÂ_

06:55:47 06:51:55 30:17:11 29:06:21 27:16:25 24:47:04 21:40:49 18:02:35 13:59:26

nÅk RÞ\ mÆÂy

Pj^ phÁÂä_ PÌkm 07:02:17 Rj 08:47:09 ÂmÂïZ 10:49:29 U_ÄïdÁa 13:04:38 ÂPð_ÄÓc 15:28:52 fÁkm 17:58:40 PÌkm 07:14:24 Rj 09:44:20 ÂmÂïZ 12:06:36 fÁkm 14:12:48 _ÉÂ_k 15:53:16 mÂ^W 16:58:19

jÁÂn izkjaHk hPj 06:49:18 PÄèg

10:18:25

hÃc

22:37:59

hÈo

11:18:17

mÆo

23:16:50

fm PÌkm Rj ÂmÂïZ fÁkm _ÉÂ_k

17:19:50 16:52:38 15:35:13 13:29:58 10:42:34 07:21:27

ÂhFkqc

08:55:13

PPê

14:47:44

ÂpNq

16:47:00

09:39:46 29:12:54 24:48:28

ÂmÂïZ

13:39:13

PãiÁ

16:12:59

fÁkm

09:40:40

b»Äm íiÁSÁ_ qoê^ mW»

20:35:55 16:44:10 13:20:53 10:32:01

Rj ÂmÂïZ fÁkm _ÉÂ_k

15:56:41 12:33:12 09:42:22 07:32:33

_ÄkÁ

15:14:42

mÆÂîUP

16:07:12

ÂpÂz íiÂ_dÁ_ mÂjiÁc dÂjS Ânm Âpz

08:21:20 06:49:53 29:56:04 29:35:50 29:43:20 30:11:47

ÂmÂïZ fÁkm

17:46:33 17:37:20

bcÄ

20:31:14

_ÉÂ_k Rj ÂmÂïZ fÁkm _ÉÂ_k

18:14:16 06:48:09 08:21:41 10:21:44 12:39:06

hPj

28:51:39

PÄèg

16:06:58

pÁâi uksV % lHkh le; ?kaVk&feuV&lsdM as esa fn, x, gSAa

06:54:27

ia p ka x

92

03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 12 13 14 15 16 17 18 18 19 19 20 20 21 22 23 24 24 25 26 26 27 28 29 30 31

fnYyh 28%39 m- 77%13 iwoZ

QkYxqu pS=


jkgq dky ekpZ 2011

93

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

okj eaxyokj cqèkokj xq#okj 'kqØokj 'kfuokj jfookj lkseokj eaxyokj cqèkokj xq#okj 'kqØokj 'kfuokj jfookj lkseokj eaxyokj cqèkokj xq#okj 'kqØokj 'kfuokj jfookj lkseokj eaxyokj cqèkokj xq#okj 'kqØokj 'kfuokj jfookj lkseokj eaxyokj lkseokj lkseokj

eqacbZ ÁkjaHk lekIr 15%47 17%14 12%51 14%19 14%18 15%47 11%22 12%50 09%53 11%21 17%15 18%44 08%23 09%52 15%47 17%16 12%49 14%18 14%18 15%47 11%19 12%48 09%49 11%19 17%16 18%46 08%19 09%48 15%47 17%17 12%47 14%17 14%17 15%47 11%16 12%47 09%46 11%16 17%17 18%48 08%14 09%44 15%47 17%17 12%45 14%16 14%16 15%47 11%13 12%44 09%42 11%13 17%18 18%49 08%09 09%41 15%47 17%18 12%43 14%15 14%15 15%47

dksydkrk ÁkjaHk lekIr 14%43 16%11 11%49 13%16 13%16 14%44 10%20 11%48 08%52 10%20 16%12 17%40 07%23 08%51 14%44 16%13 11%47 13%16 13%16 14%44 10%18 11%46 08%48 10%17 16%14 17%43 07%17 08%47 14%45 16%14 11%45 13%15 13%15 14%45 10%14 11%45 08%44 10%14 16%15 17%46 07%12 08%42 14%45 16%16 11%43 13%14 13%14 14%45 10%11 11%42 08%39 10%11 16%17 17%48 07%06 08%38 14%45 16%17 11%41 13%13 13%13 14%45

vgenkckn ÁkjaHk lekIr 15%46 17%13 12%51 14%19 14%19 15%46 11%23 12%51 09%55 11%23 17%15 18%43 08%25 09%54 15%47 17%15 12%50 14%18 14%18 15%47 11%20 12%49 09%51 11%20 17%16 18%46 08%20 09%49 15%47 17%17 12%48 14%18 14%17 15%47 11%17 12%47 09%46 11%17 17%18 18%48 08%15 09%45 15%48 17%18 12%46 14%17 14%17 15%48 11%14 12%45 09%42 11%13 17%19 18%51 08%09 09%41 15%48 17%20 12%44 14%16 14%16 15%48

bykgkckn ÁkjaHk lekIr 15%09 16%35 12%15 13%42 13%42 15%09 10%47 12%14 09%19 10%46 16%37 18%05 07%50 09%18 15%10 16%38 12%13 13%41 13%41 15%10 10%44 12%13 09%14 10%43 16%39 18%08 07%44 09%13 15%10 16%40 12%11 13%41 13%41 15%11 10%41 12%11 09%10 10%40 16%41 18%12 07%38 09%08 15%11 16%42 12%09 13%40 13%40 15%11 10%37 12%09 09%05 10%37 16%43 18%15 07%32 09%04 15%12 16%44 12%07 13%39 13%39 15%12

t;iqj ÁkjaHk lekIr 14%15 15%41 11%22 12%49 12%49 14%15 09%55 11%22 08%28 09%55 15%43 17%10 06%59 08%27 14%16 15%43 11%21 12%48 12%48 14%16 09%52 11%20 08%23 09%52 15%45 17%14 06%53 08%22 14%17 15%46 11%19 12%48 12%48 14%17 09%49 11%18 08%19 09%48 15%48 17%17 06%47 08%17 14%18 15%48 11%17 12%47 12%47 14%18 09%45 11%16 08%14 09%45 15%50 17%21 06%41 08%12 14%19 15%50 11%15 12%47 12%47 14%19

yqfèk;kuk ÁkjaHk lekIr 15%31 16%57 12%38 14%05 14%05 15%31 11%11 12%38 09%44 11%11 16%59 18%26 08%15 09%43 15%32 17%00 12%37 14%05 14%05 15%33 11%08 12%36 09%39 11%08 17%02 18%31 08%09 09%38 15%34 17%03 12%35 14%05 14%05 15%34 11%05 12%34 09%34 11%04 17%05 18%36 08%02 09%32 15%35 17%06 12%33 14%04 14%04 15%35 11%01 12%32 09%28 11%00 17%08 18%40 07%55 09%27 15%36 17%09 12%31 14%04 14%04 15%37

caxywj ÁkjaHk lekIr 15%29 16%58 12%31 14%00 14%00 15%29 11%02 12%31 09%33 11%02 16%58 18%27 08%03 09%32 15%29 16%58 12%30 13%59 13%59 15%29 11%00 12%29 09%30 10%59 16%58 18%28 07%59 09%29 15%28 16%58 12%28 13%58 13%58 15%28 10%57 12%27 09%26 10%57 16%58 18%29 07%55 09%26 15%28 16%58 12%26 13%57 13%57 15%27 10%55 12%25 09%23 10%54 16%58 18%29 07%51 09%22 15%27 16%58 12%24 13%55 13%55 15%26

jkgq dky

rk01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

fnYyh ÁkjaHk lekIr 15%26 16%52 12%33 14%00 14%00 15%26 11%06 12%33 09%38 11%05 16%55 18%22 08%09 09%37 15%27 16%55 12%32 14%00 14%00 15%28 11%02 12%31 09%33 11%02 16%57 18%26 08%03 09%32 15%29 16%58 12%30 13%59 13%59 15%29 10%59 12%29 09%28 10%59 17%00 18%30 07%56 09%27 15%30 17%01 12%28 13%59 13%59 15%30 10%55 12%27 09%23 10%55 17%02 18%34 07%50 09%22 15%31 17%03 12%25 13%58 13%58 15%31


xzg Li"V ekpZ 2011 v;uka'k : rk-

lw;Z

hNRkmÁj 10:16:01:43 fÄbmÁj 10:17:01:58

xq#okj nÄP»mÁj nÂcmÁj jÂmmÁj pËhmÁj hNRkmÁj fÄbmÁj

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

xq#okj nÄP»mÁj nÂcmÁj jÂmmÁj pËhmÁj hNRkmÁj fÄbmÁj

xq#okj nÄP»mÁj nÂcmÁj jÂmmÁj pËhmÁj hNRkmÁj fÄbmÁj

xq#okj nÄP»mÁj nÂcmÁj jÂmmÁj pËhmÁj hNRkmÁj fÄbmÁj

xq#okj

10:18:02:11 10:19:02:23 10:20:02:33 10:21:02:41 10:22:02:47 10:23:02:52 10:24:02:54 10:25:02:54 10:26:02:52 10:27:02:48 10:28:02:41 10:29:02:33 11:00:02:22 11:01:02:09 11:02:01:54 11:03:01:37 11:04:01:17 11:05:00:55 11:06:00:32 11:07:00:06 11:07:59:39 11:08:59:10 11:09:58:39 11:10:58:06 11:11:57:32 11:12:56:56 11:13:56:18 11:14:55:38 11:15:54:57

pa n z

ea x y

09:03:18:23 09:15:30:35 09:27:35:29 10:09:35:03 10:21:30:45 11:03:23:49 11:15:15:33 11:27:07:32 00:09:01:54 00:21:01:28 01:03:09:48 01:15:31:08 01:28:10:07 02:11:11:28 02:24:39:19 03:08:36:25 03:23:03:04 04:07:56:10 04:23:08:48 05:08:30:44 05:23:50:06 06:08:55:32 06:23:38:11 07:07:52:51 07:21:38:01 08:04:55:08 08:17:47:36 09:00:19:48 09:12:36:23 09:24:41:43 10:06:39:38

10:10:41:06 10:11:28:28 10:12:15:50 10:13:03:12 10:13:50:33 10:14:37:54 10:15:25:13 10:16:12:32 10:16:59:51 10:17:47:08 10:18:34:24 10:19:21:40 10:20:08:54 10:20:56:08 10:21:43:20 10:22:30:31 10:23:17:41 10:24:04:50 10:24:51:57 10:25:39:04 10:26:26:09 10:27:13:13 10:28:00:15 10:28:47:17 10:29:34:17 11:00:21:16 11:01:08:13 11:01:55:09 11:02:42:03 11:03:28:56 11:04:15:48

cqèk 10:19:12:18 10:21:06:44 10:23:01:43 10:24:57:07 10:26:52:49 10:28:48:38 11:00:44:21 11:02:39:43 11:04:34:28 11:06:28:17 11:08:20:49 11:10:11:40 11:12:00:24 11:13:46:34 11:15:29:42 11:17:09:18 11:18:44:54 11:20:15:58 11:21:42:03 11:23:02:42 11:24:17:29 11:25:26:00 11:26:27:55 11:27:22:56 11:28:10:47 11:28:51:16 11:29:24:14 11:29:49:36 00:00:07:21 00:00:17:30 00:00:20:12

xq# 11:13:44:09 11:13:57:53 11:14:11:40 11:14:25:29 11:14:39:21 11:14:53:16 11:15:07:13 11:15:21:12 11:15:35:14 11:15:49:18 11:16:03:23 11:16:17:31 11:16:31:40 11:16:45:51 11:17:00:04 11:17:14:19 11:17:28:34 11:17:42:52 11:17:57:10 11:18:11:30 11:18:25:51 11:18:40:14 11:18:54:37 11:19:09:02 11:19:23:27 11:19:37:54 11:19:52:21 11:20:06:49 11:20:21:17 11:20:35:46 11:20:50:16

Hkkjrh; le; izkr% 'kqØ 09:04:40:20 09:05:51:07 09:07:01:58 09:08:12:54 09:09:23:53 09:10:34:56 09:11:46:02 09:12:57:12 09:14:08:25 09:15:19:41 09:16:31:00 09:17:42:22 09:18:53:47 09:20:05:15 09:21:16:46 09:22:28:19 09:23:39:55 09:24:51:34 09:26:03:15 09:27:14:59 09:28:26:45 09:29:38:34 10:00:50:25 10:02:02:19 10:03:14:16 10:04:26:14 10:05:38:15 10:06:50:18 10:08:02:22 10:09:14:29 10:10:26:37

05:30

'kfu

jkgq¼Li"V½

05:22:14:20 05:22:11:01 05:22:07:37 05:22:04:09 05:22:00:37 05:21:57:00 05:21:53:20 05:21:49:35 05:21:45:46 05:21:41:54 05:21:37:59 05:21:33:59 05:21:29:57 05:21:25:51 05:21:21:43 05:21:17:31 05:21:13:17 05:21:09:00 05:21:04:40 05:21:00:18 05:20:55:54 05:20:51:28 05:20:47:00 05:20:42:30 05:20:37:58 05:20:33:25 05:20:28:50 05:20:24:15 05:20:19:38 05:20:15:00 05:20:10:21

08:06:19:44 08:06:13:39 08:06:04:31 08:05:52:45 08:05:39:15 08:05:25:05 08:05:11:17 08:04:58:49 08:04:48:27 08:04:40:57 08:04:36:39 08:04:35:05 08:04:34:56 08:04:34:54 08:04:34:06 08:04:31:30 08:04:25:49 08:04:16:52 08:04:06:07 08:03:55:09 08:03:44:38 08:03:35:12 08:03:28:02 08:03:23:52 08:03:22:14 08:03:21:57 08:03:21:55 08:03:20:56 08:03:17:56 08:03:12:13 08:03:03:38

dsrq 02:06:19:44 02:06:13:39 02:06:04:31 02:05:52:45 02:05:39:15 02:05:25:05 02:05:11:17 02:04:58:49 02:04:48:27 02:04:40:57 02:04:36:39 02:04:35:05 02:04:34:56 02:04:34:54 02:04:34:06 02:04:31:30 02:04:25:49 02:04:16:52 02:04:06:07 02:03:55:09 02:03:44:38 02:03:35:12 02:03:28:02 02:03:23:52 02:03:22:14 02:03:21:57 02:03:21:55 02:03:20:56 02:03:17:56 02:03:12:13 02:03:03:38

;wjsul 11:05:22:00 11:05:25:17 11:05:28:35 11:05:31:54 11:05:35:13 11:05:38:34 11:05:41:55 11:05:45:16 11:05:48:38 11:05:52:01 11:05:55:24 11:05:58:48 11:06:02:12 11:06:05:36 11:06:09:01 11:06:12:26 11:06:15:51 11:06:19:16 11:06:22:42 11:06:26:07 11:06:29:33 11:06:32:58 11:06:36:23 11:06:39:49 11:06:43:15 11:06:46:40 11:06:50:05 11:06:53:30 11:06:56:55 11:07:00:19 11:07:03:43

usIP;wu 10:04:48:10 10:04:50:24 10:04:52:39 10:04:54:52 10:04:57:06 10:04:59:19 10:05:01:31 10:05:03:43 10:05:05:54 10:05:08:04 10:05:10:14 10:05:12:24 10:05:14:32 10:05:16:40 10:05:18:47 10:05:20:54 10:05:22:59 10:05:25:04 10:05:27:08 10:05:29:11 10:05:31:13 10:05:33:14 10:05:35:14 10:05:37:13 10:05:39:11 10:05:41:08 10:05:43:05 10:05:45:00 10:05:46:53 10:05:48:46 10:05:50:38

IywVks 08:13:05:14 08:13:06:26 08:13:07:35 08:13:08:43 08:13:09:49 08:13:10:54 08:13:11:56 08:13:12:57 08:13:13:56 08:13:14:54 08:13:15:49 08:13:16:43 08:13:17:35 08:13:18:26 08:13:19:14 08:13:20:01 08:13:20:46 08:13:21:29 08:13:22:10 08:13:22:49 08:13:23:26 08:13:24:02 08:13:24:36 08:13:25:08 08:13:25:38 08:13:26:06 08:13:26:32 08:13:26:56 08:13:27:19 08:13:27:39 08:13:27:58

xz g Li"V

94

01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

okj

240:01':04''


'ks ; j cktkj

‘ks;j cktkj esa eanh&rsth fjiu xqykVh

xzgksa dh xkspj fLFkfr % lw;Z 15 ekpZ dks 4 ctdj 33 feuV ij dqHa k jkf'k ls ehu jkf'k esa izo's k djsxkA eaxy 25 ekpZ dks 18 ctdj 38 feuV ij dqHa k jkf'k ls ehu jkf'k esa izo's k djsxkA cqèk 6 ekpZ dks 20 ctdj 17 feuV ij dqHa k jkf'k ls ehu jkf'k esa izo's k djsxkA 12 ekpZ dks cqèk 1 ctdj 29 feuV ij if'peksn; gksxkA 28 ekpZ dks cqèk 18 ctdj 17 feuV ij ehu jkf'k ls es"k jkf'k esa izo's k djsxkA 31 ekpZ dks cqèk 2 ctdj 18 feuV ij ekxhZ xfr ls oØh xfr esa xkspj djsxkA c`gLifr ekl Hkj ehu jkf'k esa xkspj djsxkA 'kqØ 22 ekpZ dks 12 ctdj 39 feuV ij edj jkf'k ls dqHa k jkf'k esa izo's k djsxkA 'kfu lai.w kZ ekl dU;k jkf'k esa xkspj djsxkA jkgq eklHkj èkuq jkf'k esa o dsrq feFkqu jkf'k esa xkspj djsxAas 1 ekpZ ls 4 ekpZ rd % lIrkg vkSj ekl dh 'kq:vkr esa cktkj esa rsth dk :[k jgsxkA 2] 3] 4 ekpZ rd cktkj esa gYds mrkj&p<+ko ds lkFk rsth cuh jgsxhA bl lIrkg cSfa dax] rduhfd] ÅtkZ] ljdkjh] ,Q,e- lh- th- o QkekZL;wfVdy {ks=ksa esa

rsth jgsxhA bLikr] tehu&tk;nkn] nwj lapkj] okgu o euksjt a u {ks=ksa esa eank jgsxkA phuh] lhesVa ] fuos'k ds {ks=ksa esa feyktqyk :>ku jgsxkA 7 ekpZ ls 11 ekpZ rd % lIrkg dh 'kq:vkr esa cktkj esa lekurk dk :[k jgsxkA 8 ekpZ dks ;gh :[k jgsxkA 9 ekpZ dks cktkj esa eans dk :[k cusxk vkSj 10] 11 ekpZ rd cktkj esa eank cuk jgsxkA bl lIrkg cSafdax] fuos'k] nwj lapkj] tehu&tk;nkn] bLikr {ks=ksa esa eank jgsxkA ,Q- ,e- lh- th-] rduhfd] ÅtkZ] ljdkjh] QkekZL;wfVdy {ks=ksa dh fLFkfr vPNh jgsxhA lhesVa ] phuh] euksjt a u o jlk;u {ks=ksa esa feyktqyk :[k jgsxkA 14 ekpZ ls 18 ekpZ rd % 14 ekpZ dks cktkj esa eans dk izHkko cuk jgsxkA 15 ekpZ ls 17 ekpZ rd cktkj esa mrkj&p<+ko ds lkFk eans dk :[k cuk jgsxkA 18 ekpZ nksigj ckn fLFkfr esa dqN lqèkkj ds ladrs feysx a As bl iwjs lIrkg esa cktkj esa eans dk :[k gksus dh otg ls lHkh {ks=ksa esa fxjkoV ns[kus dks feysxhA 21 ekpZ ls 25 ekpZ rd %

21 o 22 ekpZ dks cktkj esa eans dk :[k cuk jgsxkA 23 ekpZ dks fLFkfr esa dqN lqèkkj ds ladrs feysx a As 24 o 05 ekpZ dks cktkj dh fLFkfr vPNh jg ldrh gSA 23 ekpZ dks phuh ds {ks= esa rsth ds ladrs feyrs gSAa bl lIrkg fuos'k] nwj lapkj] bLikr] tehu tk;nkn o cS a f da x {ks = ks a es a mrkj&p<+ko] rduhfd {ks= esa eank] QkekZL;wfVdy] okgu] euksjt a u ds {ks=ksa esa feyktqyk :[k ljdkjh] ÅtkZ] ,Q- ,e- lh- th- {ks=ksa esa mrkj&p<+ko ds lkFk eans dk :[k jg ldrk gSA 28 ekpZ ls 31 ekpZ rd % 28 ekpZ dks cktkj dh 'kq:vkr mrkj&p<+ko ds lkFk gksxhA 29 ekpZ dks cktkj esa lkekU; :i ls O;kikj gksxkA 30 ekpZ dks cktkj lqLr jgsxkA 31 ekpZ dks cktkj ij eans dk izHkko jgsxkA bl lIrkg fuos'k] rduhfd] jlk;u {ks=ksa esa rsth jgsxhA phuh] euksjt a u] cSafdax] tehu tk;nkn] bLikr] ljdkjh] ÅtkZ] ,Q- ,e- lh- th-] lhesVa ] QkekZL;wfVdy o okgu {ks=ksa esa feyk tqyk O;kikj jgsxkA e-ua- 1504] lsDVj 32,] paMhx<+ jksM] yqfèk;kuk ¼iatkc½ Qksu% 09417151222

uksV % mi;qZä Qykns'k xzg fLFkfr ij vkèkkfjr gSA bldk eq[; mís'; gekjs ikBdksa dk exZn'kZu djuk gSA O;kikjh x.k dksbZ Hkh fu.kZ; ysus ls iwoZ cktkj dks izHkkfor djus okys vU; dkj.kksa ij Hkh è;ku nsAa O;kikjh dh lêk [ksyus] fu.kZ; {kerk esa deh vkSj HkkX;ghurk ds dkj.k gksus okys uqdlku dh dksbZ Hkh ftEesnkjh ys[kd] laiknd vkSj izdk'kd ij ugha gksxhA 95

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


O;kikj

xzg fLFkfr ,oa O;kikj ekpZ 2011 MkW- txnack izlkn xkSM+

ekpZ ekl esa xkspj xzg ifjorZu bl ekl esa xzgksa dk jkf’k ifjorZu bl izdkj gksxk % lw;Z 15 ekpZ dks izkr% 04 ctdj 33 feuV ij ehu jkf’k esa izo’s k djsxkA eaxy xzg 25 ekpZ dks ’kke 06 ctdj 38 feuV ij ehu jkf'k esa izo's k djsxkA cqèk 6 ekpZ dks jkf= 8 ctdj 17 feuV ij ehu jkf'k esa vk,xk vkSj 13 ekpZ dks izkr% 6 ctdj 42 feuV ij mn; gksxk rFkk 28 ekpZ dks 'kke 6 ctdj 17 feuV ij es"k jkf'k esa izo's k djsxk o 31 ekpZ dks izkr% 2 ctdj 17 feuV ij oØh xfr esa vk,xkA xq# xzg 26 ekpZ dks izkr% 10 ctdj 26 feuV ij vLr gksxkA 'kqØ xzg 22 ekpZ dks nksigj 12 ctdj 39 feuV ij dqHa k jkf'k esa izo's k djsxkA 'ks"k xzg 'kfu] jkgq] dsr]q usIP;wu] IywVks dh fLFkfr iwooZ r gh jgsxhA xkspj Qy fopkj eklkjaHk esa lw;]Z eaxy dk 'kfu ls "kMk"Vd ;ksx esa jguk rFkk eaxy dh 'kfu ij iw.kZ n`f"V dk jguk 'kkld oxks ± dks fo'ks " k my>udkjh ifjfLFkfr;ksa dk lkeuk djus ij foo'k

djsxkA dgha jktuSfrd ifjorZu Hkh djsxkA 6 ekpZ dks xq# ds lkFk cqèk dk lacèa k cudj 'kfu ls iw.kZ n`f"Vr gksuk nSfud mi;ksxh oLrqvksa esa vkSj vfèkd egaxkbZ c<+k,xk ftl ij vad'q k yxkus ds fy, ljdkj dks fo'ks"k dne mBkus ij foo'k djsxkA ysfdu vlQyrk gh feysxh vkSj tu lkèkkj.k dks ljdkjksa ds fo#) vkokt mBkus vkSj la?k"kZ djus ds fy, lkeus vkuk iM+x s kA 'kfu ls lelIrd ;ksx esa vk tkuk ;ksou ns'kksa esa vkarfjd dyg ls fpark dk dkjd cusxk rFkk Hkkjr dh iwoksŸZ kjh ljgnksa ij ;q)e; cknyksa dh dkyh ?kVkvksa dks iqu% yk,xkA lsuk esa Hkh gypy jgsxhA lSukè;{kksa dks bldk lkeuk djus ds fy, viuh uhfr esa ifjorZu djuk iM+x s kA 22 ekpZ dks 'kqØ dk dqHa k jkf'k esa eaxy ls lacèa k vkSj 'kfu ls "kM+k"Vd ;ksx esa vkuk izkÑfrd vkinkvksa ls èku] tu ,oa [kM+h Qlyksa ds fy, gkfudkjd gSA 25 ekpZ dks ehu jkf'k esa eaxy dk cqèk] xq#] lw;Z ds lkFk prqxgZz h ;ksx cukdj 'kfu ls lelIrd ;ksx esa vkuk 'kkld oxks± ds fy, iqu% lhekvksa ij ;q)e; dkyh ?kVkvksa ls 'kkldksa

16-03-2011] izkr% 07%00 fnYyh

01-03-2011] 07%00 izkr% cts fnYyh 12 xq1 2 3 ds-

11 lwe- cq-

A

10 p’kq9 jk8

5 4

7 6 ’k-

o vfèkdkfj;ksa ds fy, fpark dk ladrs ns jgk gS vkSj bu ifjfLFkfr;ksa ls fuiVus ds fy, bUgsa iqu% etcwj Hkh djsxkA lksuk o pkanh eklkjaHk esa 1 ekpZ dks cqèk dk iw-Qku{k= esa vkdj loZrksHknzpØ esa fp=k u{k= dks osèkuk cktkjksa dks eanh ds okrkoj.k esa ys tk,xkA 2 ekpZ dks 'kqØ dk vfHkftr u{k= esa vkdj jksfg.kh u{k= dks osèkuk Hkh pkanh esa eans dh ygj dks vkxs c<+k,xkA 4 ekpZ dks lw;Z Hkh iw-Hkk- u{k= esa vkdj cqèk ds lkFk u{k= lacèa k cuk,xk vkSj fp=k] iquoZlq o iw-"kk- u{k=ksa dks osèkus yxsxkA ;g ;ksx lksus esa FkksMk+ cnyko nsdj rsth cuk,xkA ysfdu pkanh ds cktkj dks iwoZ ygj esa gh j[ksxkA 5 ekpZ dks 'kqØ dk Jo.k esa izo's k dj ÑfŸkdk u{k= dks osèkus yx tkuk pkanh ds eans dh iwoZ fLFkfr dks vkSj vkxs ys tkrk gS rFkk lksus dks Hkh iwoZ eanh dh rjQ ys tkrk gSA 8 ekpZ dks cqèk ds vfrpkjh gksus ls okeosèk ls vknzkZ u{k= dks osèkuk cktkj esa mrkj&p<+ko ds lkFk eanh dk gh

eklkjaHk esa lw;Z dqHa k jkf’k es]a panzek edj jkf’k es]a eaxy dqHa k jkf’k es]a c`gLifr ehu jkf’k es]a ’kqØ edj jkf’k es]a ’kfu dU;k jkf’k es]a jkgq èkuq jkf’k es]a dsrq feFkqu jkf’k es]a usIP;wu dqHa k jkf’k es]a ;wjus l ehu esa o IywVks èkuq jkf’k esa gksx a As 96

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

1

11 12 lwcq- xq-

2 3 ds4 pa-

A

10 ’kq9 jk-

6 ’k5

8 7


O;kikj okrkoj.k j[krk gSA 12 ekpZ dks eaxy dk iw-Hkk- u{k= esa vkdj fp=k u{k= dks osèkuk pkanh esa cnyko nsdj rsth dk ;ksx cuk,xkA ysfdu cqèk blh fnu mn; Hkh gks jgk gS vr% cktkj esa mrkj&p<+ko Hkh vfèkd djsxkA 13 ekpZ dks xq# xzg dk jsorh u{k= esa vkdj m-Qk- u{k= dks osèkuk rFkk vfr'kh?kzxkeh voLFkk esa gksus ls oke osèk }kjk e`xf'kjk u{k= dks osèkuk cktkj esa mrkj&p<+ko vfèkd djrk gSA lkSE; xzg cktkj esa eanh gh cuk,xk ysfdu fQj Hkh O;kikjh oxZ cktkj dh orZeku fLFkfr dks fo'ks"k è;ku esa ysa D;ksfa d cktkj nks rjQk Hkh tk ldrk gSA 14 ekpZ dks lw;Z dk cqèk o xq# ls ehu jkf'k esa lacèa k cukuk rFkk ehu dh laØkafr dk 45 eqgrw hZ esa gksuk cktkj esa eanh gh ykrk gSA 15 ekpZ dks cqèk dk jsorh u{k= esa vkdj lkekU; xfr ls m-Qk- u{k= dks osèkuk pkanh esa vkSj eanh pyk,xkA 16 ekpZ dks 'kqØ dk èkfu"Bk u{k= esa vkdj fo'kk[kk u{k= dks osèkuk pkanh esa cnyko nsdj rsth dk #[k cuk,xkA 18 ekpZ dks lw;Z m-Hkk- u{k= ij vkdj gLr] vknzk]Z iw-"kk- u{k=ksa dks osèkuk vkjaHk djsxkA ;g ;ksx cktkj dks rsth dh gh ygj esa j[krk gSA 25 ekpZ dks eaxy dk vfrpkjh xq# xzg ls lacèa k Hkh lksus esa rsth dk gh ;ksx cukrk gS ysfdu pkanh dks iqu% eans dh rjQ ys tk,xkA 27 ekpZ dks 'kqØ 'krfHk"kk u{k= esa vkdj Lokfr u{k= dks osèkus yx tk,xk vkSj xq# xzg Hkh vLr gks tk,xkA ;g ;ksx cktkjksa esa rsth 0 eanh

lksuk vkSj pkanh 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123

1

1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234 1234

123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123

2

3

lIrkg

lksuk 123 123 123 pkanh 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123 123

4

eanh ds gh dkjd curs gSAa 28 ekpZ dks cqèk dk vf'ouh u{k= esa vkdj iwQk- u{k= dks osèkuk pkanh ds cktkj esa viuk izHkko eanh dh rjQ ys tkrk gSA 29 ekpZ dks eaxy dk iw-Hkk- u{k= ij vkdj gLr dks osèkuk lksus dks iwooZ r% rsth esa gh vkxs ys tk,xkA 31 ekpZ dks lw;Z dk jsorh u{k= esa vkdj e`xf'kjk m-Qk- o ewy u{k= dks osèkuk cktkj dh eanh dh fLFkfr dks cuk, j[ksxkA xqM+ o [kkaM+ eklkjaHk esa 1 ekpZ dks cqèk dk iw-Qku{k= esa vkdj fp=k u{k= dks osèkuk cktkjksa esa eanh dh ygj cuk,xkA 2 ekpZ dks 'kqØ dk vfHkftr u{k= esa vkdj jksfg.kh u{k= dks osèkuk Hkh cktkjksa esa eanh ds #[k dks vkxs c<+krk gSA 4 ekpZ dks lw;Z dk iw-Hkk- u{k= esa vkdj fp=k] iquoZlq o iw-"kk- u{k=ksa dks osèkuk cktkj esa dqN cnyko nsdj rsth ds okrkoj.k esa ys tk,xkA 5 ekpZ dks 'kqØ dk Jo.k u{k= esa izo's k dj ÑfŸkdk u{k= dks osèkus yxuk cktkjksa esa iqu% eanh dh gh ygj cuk,xkA 8 ekpZ dks vfrpkjh cqèk dk m-Hkk- u{k= esa izo's k dj oke osèk ls gLr u{k= dks osèkuk cktkj ds eanh ds #>ku dks vkSj vkxs ys tkrk gSA 12 ekpZ dks eaxy dk iw-Hkk- u{k= esa vkdj fp=k u{k= dks osèkuk cktkjksa esa FkksMk+ cnyko nsdj FkksMh+ rsth cuk,xkA 13 ekpZ dks xq# xzg dk jsorh u{k= esa vkdj m-Qk- u{k= dks osèkuk rFkk vfrpkjh gksus ls oke&osèk }kjk e`xf'kjk u{k= dks osèkuk cktkj dks eanh esa ys tkrs gSAa lkSE; xzg gksus ls cktkj dks nks rjQk Hkh ys tk ldrs gSAa cktkj dh orZeku fLFkfr dks fo'ks"k è;ku esa ysAa 14 ekpZ dks lw;Z dk cqèk o xq# ls ehu jkf'k esa lacèa k cukuk rFkk ehu dh laØkafr dk 45 eqgrw hZ esa gksuk cktkj esa rsth dk lwpd curh gSA 15 ekpZ dks cqèk dk 97

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

xqM+ ,oa [kkaM rsth 0 eanh

12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345

1

123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456

123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456

123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456 123456

2

3

4

lIrkg

jsorh u{k= esa vkdj lkekU; xfr ls m-Qk- u{k= dks osèkuk cktkj dks eanh dh ygj esa j[krk gSA 16 ekpZ dks 'kqØ dk èkfu"Bk u{k= esa vkdj fo'kk[kk u{k= dks osèkuk cktkj esa dqN cnyko nsdj dqN rsth dk #>ku cuk,xkA 18 ekpZ dks lw;Z m-Hkk- u{k= ij vkdj gLr] vknzkZ o iw-"kk- u{k=ksa dks osèkuk vkjaHk djsxk tks cktkj dh rsth dh ygj dks vkSj vkxs c<+krk gSA 25 ekpZ dks eaxy dk vfrpkjh xq# xzg ls lacèa k cktkjksa ds rsth ds #>ku dks vkSj vkxs c<+k,xkA 27 ekpZ dks 'kqØ dk 'krfHk"kk u{k= esa vkdj Lokfr u{k= dks osèkuk [kkaM+ esa iqu% cnyko nsdj eanh dk #[k pyk,xkA 28 ekpZ dks cqèk dk vf'ouh u{k= esa vkdj iwQk- u{k= dks osèkuk nksuksa cktkjksa dks eanh ds okrkoj.k esa gh ys tkus okyk ;ksx gSA 29 ekpZ dks eaxy dk iw-Hkku{k= ij vkdj gLr u{k= dks osèkuk xqM+ dks rsth ds okrkoj.k esa ys tk,xkA 31 ekpZ dks lw;Z dk jsorh u{k= esa vkdj e`xf'kjk] m-Qk- o ewy u{k=ksa dks osèkuk cktkj ds iwoZ py jgs okrkoj.k dks vkxs c<+kus esa lgk;d fl) gksxkA vukt o nkyoku eklkjaHk esa 1 ekpZ dks cqèk dk iw-Qku{k= esa vkdj fp=k u{k= dks osèkuk xsg]wa tkS] puk] Tokj] cktjk bR;kfn nkyoku esa Hkh rsth dk ;ksx cukrk gSA ewx a ] eksBa ] mM+n] elwj bR;kfn nkyoku esa Hkh viuk izHkko rsth ds ;ksx esa j[ksxkA 2 ekpZ dks 'kqØ dk


O;kikj vfHkftr u{k= esa vkdj jksfg.kh u{k= dks osèkuk cktkjksa esa py jgh rsth dh ygj dks vkSj c<+kok nsxkA 4 ekpZ dks lw;Z dk iw-Hkk- u{k= esa vkdj cqèk ls u{k= lacèa k cukuk rFkk fp=k] iquoZlq o iw-"kk- u{k=ksa dks osèkus yxuk iwoZ py jgh ygj esa vkSj lgk;d curk gSA 5 ekpZ dks 'kqØ dk Jo.k u{k= esa izo's k dj ÑfŸkdk u{k= dks osèkus yx tkuk vuktoku o nkyoku ds cktkjksa esa cnyko nsdj eanh ds #>ku esa ys tk,xkA 8 ekpZ dks vfrpkjh cqèk dk m-Hkk- u{k= esa izo's k dj oke n`f"V ls vknzkZ u{k= dks osèkuk cktkj esa eanh dh ygj esa vkSj lgk;d cu tk,xkA 12 ekpZ dks eaxy dk iw-Hkk- u{k= esa vkdj fp=k u{k= dks osèkuk rFkk blh fnu cqèk dk Hkh mn; gks tkuk ;s ;ksx cktkj dh iwoZ py jgh ygj esa vkSj T;knk tksj nsxk] 13 ekpZ dks xq# xzg dk jsorh u{k= esa vkdj m-Qk- u{k= dks osèkuk rFkk vfrpkjh gksus ls okeosèk }kjk e`xf'kjk u{k= dks osèkuk cktkjksa esa eanh gh cukrk gSA 14 ekpZ dks lw;Z dk cqèk o xq# ls ehu jkf'k esa lacèa k cukuk rFkk ehu dh laØkafr dk 45 eqgrw hZ esa gksuk cktkjksa esa eanh gh cuk, j[ksxkA 15 ekpZ dks cqèk dk jsorh u{k= esa vkdj lkekU; xfr ls m-Qk- u{k= dks osèkuk cktkj dh iwoZ fLFkfr esa vkSj c<+kok nsrk gSA 16 ekpZ dks 'kqØ dk èkfu"Bk u{k= esa vkdj fo'kk[kk u{k= dks osèkuk vukt o nkyoku esa cnyko nsdj iqu% rsth esa ys tkus okyk ;ksx gSA 18 ekpZ dks lw;Z dk mÙkjk Hkknzin u{k= ij vkdj gLr] vknzkZ o iw-"kk- u{k= dks osèkuk cktkjksa esa rsth ds #>ku dks cuk, j[ksxkA 25 ekpZ dks eaxy dk vfrpkjh xq# ls lacèa k cukuk cktkjksa ds iwoZ #[k dks vkSj vfèkd c<+kok nsxkA 27 ekpZ dks 'kqØ dk 'krfHk"kk u{k= esa vkdj Lokfr u{k= dks osèkuk vkSj xq# xzg dk vLr gksuk xsgaw bR;kfn

rsth 0 eanh

vukt12345 ,oa nygu12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345

1

12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345

12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345

2

3

12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345 12345

4

lIrkg

vuktksa rFkk ewx a ] ekSBa bR;kfn nkyoku ds cktkjksa esa cnyko nsdj iqu% rsth dk okrkoj.k cuk,xkA 28 ekpZ dks cqèk dk vf'ouh u{k= esa vkdj iw-Qku{k= dks osèkuk cktkjksa dks rsth esa gh j[ksxkA 29 ekpZ dks eaxy dk iwHkk- u{k= ij vkdj gLr u{k= dks osèkuk cktkjksa dh rsth dh ygj dks cuk, j[krk gSA 31 ekpZ dks lw;Z dk jsorh u{k= esa vkdj e`xf'kjk] m-Qko ewy u{k=ksa dks osèkuk cktkj dh rsth dks vkxs Hkh cuk, j[ksxkA ?kh o rsyoku eklkjaHk esa 1 ekpZ dks cqèk dk iw-Qku{k= esa vkdj fp=k u{k= dks osèkuk ?kh o rsyoku ds cktkjksa esa rsth gh cuk,xkA 2 ekpZ dks 'kqØ dk vfHkftr u{k= esa vkdj jksfg.kh u{k= dks osèkuk cktkj dh rsth dks cuk, j[krk gSA 4 ekpZ dks lw;Z dk iw-Hkk- u{k= esa vkdj cqèk ds lkFk u{k= lacèa k cukuk rFkk fp=k] iquoZlq o iw-"kk- u{k=ksa dks osèkus yxuk cktkjksa esa rsth nk;d gSA 5 ekpZ dks 'kqØ dk Jo.k u{k= esa izo's k ÑfŸkdk u{k= dks osèkuk rsyksa o rsyoku esa rsth gh j[krk gSA ysfdu ?kh esa eanh pyk,xkA 8 ekpZ dks vfrpkjh cqèk dk m-Hkk- u{k= esa izo's k dj gLr u{k= dks osèkuk rsyoku esa Hkh cnyko nsdj eanh dh ygj esa ys tk,xkA 12 ekpZ dks eaxy dk iw-Hkku{k= esa vkdj fp=k u{k= dks osèkuk rFkk cqèk dk blh fnu mn; Hkh gks tkuk ?kh o rsyoku esa iqu% cnyko nsdj rsth ds #>ku esa ys tk,xkA 13 ekpZ dks xq# dk jsorh u{k= esa 98

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

vkdj m-Qk- u{k= dks osèkuk rFkk vfrpkjh gksus ls oke osèk ls e`xf'kjk u{k= dks osèkuk cktkjksa dh iwoZ fLFkfr dks vkSj vkxs c<+k,xkA 14 ekpZ dks lw;Z dk cqèk o xq# ls ehu jkf'k esa lacèa k cukuk rFkk ehu dh laØkafr dk 45 eqgrw hZ esa gksuk cktkjksa esa rsth dk lwpd gksrk gSA 15 ekpZ dks cqèk dk jsorh u{k= esa vkdj lkekU; xfr ls m-Qk- u{k= dks osèkuk cktkjksa esa iqu% cnyko nsdj eanh dh pisV esa ys ysxkA 16 ekpZ dks 'kqØ dk èkfu"Bk esa vkdj fo'kk[kk dks osèkuk cktkjksa dks eanh ds #>ku esa gh j[ksxkA 18 ekpZ dks lw;Z m-Hkk- u{k= ij vkdj gLr] vknzk]Z iw-"kk- u{k= dks osèkuk vkjaHk djsxk tks rsyksa esa dqN rsth j[ksxk ysfdu ?kh esa eanh gh pyk,xkA 25 ekpZ dks eaxy dk vfrpkjh xq# ls lacèa k cukuk cktkj dh iwoZ fLFkfr dks vkSj c<+kok nsxkA 27 ekpZ dks 'kqØ dk 'krfHk"kk u{k= eas vkdj Lokfr dks osèkus yx tkuk vkSj xq# xzg dk vLr gks tkuk ?kh esa iqu% rsth dk #[k cuk,xk ysfdu rsyoku esa eanh gh pyk,xkA 28 ekpZ dks cqèk dk vf'ouh u{k= eas vkdj iw-Qk- u{k= dks osèkuk nksuksa cktkjksa esa cnyko nsdj eanh dk #>ku cuk nsxkA 29 ekpZ dks eaxy dk iw-Hkk- u{k= ij vkdj gLr u{k= dks osèkuk cktkj dh iwoZ fLFkfr dks vkSj c<+kok nsxkA 31 ekpZ dks lw;Z dk jsorh esa vkdj e`xf'kjk] m-Qk- o ewy u{k=ksa dks osèkuk cktkjksa ds iwoZ okrkoj.k dks cuk, j[ksxkA uksV % mi;qZDr Qykns'k iwjh rjg xzg fLFkfr ij vkèkkfjr gS] ikBdksa dk csgrj ekxZ n'kZu gh bldk eq[; mn~n's ; gSA blds lkFk&lkFk laHkkfor dkj.kksa ij Hkh è;ku nsuk pkfg, tks cktkj dks izHkkfor djrs gSAa Ñi;k ;kn j[ksa fd O;kikjh dh lÍs dh izof` Ùk vkSj fu.kZ; ysus dh 'kfDr esa deh rFkk HkkX;ghurk ds dkj.k gksus okys uqdlku ds fy, ys[kd] laiknd ,oa izdk'kd ftEesnkj ugha gSAa


leL;k lekèkku Jherh vkHkk caly T;ksfr"k ds {ks= esa ,d tkuk&ekuk uke gSA bl izkphu fo|k dh fofHkUu foèkkvksa esa budh xgjh igqp a gSA buds }kjk crk, x, lekèkku lgt gksrs gS]a ftUgsa mi;ksx esa ykus esa fdlh rjg dh dfBukbZ ugha vkrhA leL;kxzLr gtkjksa yksx muds crk, mik;ksa dks viuk dj leL;k ls eqfDr ik pqds gSAa ftKklqtu viuh leL;kvksa ds lekèkku ds fy, vko’;d 'kqYd tek dj Jherh caly ls ¶;wpj ikWbVa ds fuEufyf[kr irksa ij laidZ dj ldrs gSAa ijke’kZ gsrq iwoZ lwpuk nsdj le; fuèkkZfjr dj ysuk vko’;d gSA vkHkk caly] Ý;wpj ikWbaV

Á'u % 'kknh dc gksxh\ D;k 25 o"kZ vk;q ds ckn ekaxfyd nks"k lekIr gks tkrk gS\ mik; crk,aA &ehuw 'kekZ] t;iqj 11-11-1986] 21%45] t;iqj

izèkku dk;kZy; baMfLVª;y ,fj;k] vks[kyk Qst&2] ubZ fnYyh&20 Qksu ua- 40541010] 40541040

X&35]

tgka rd vR;fèkd mUufr dk iz'u gS og 2019 ds ckn lw;Z dh varnZ'kk esa izkIr gksxhA iz'u % esjh iq=h dk fookg dc gksxk\

'kk[kk dk;kZy; Mh&68] gkSt [kkl] ubZ fnYyh&16 Qksu ua- % 40541020] 40541022

cu ldrk gwaA lQyrk gsrq mik; crk,aA &vk'kh"k iVsy] cSrqy ¼e- iz-½ 26-04-1990] 04%45] cSrqy

mŸkj % vkidh tUedqM a yh esa vfHkusrk cuus ds vPNs ;ksx fo|eku gSA f}rh; Hkko esa mPp lw;]Z panz o cqèk dh fLFkfr mÙke gSA 2012 esa eaxy dh n'kk esa dqN vPNs ;ksx cusx a s vkSj vfHku; ds {ks= esa vPNs volj izkIr gksx a As lok 7 jRrh dk ewx a k eaxyokj dks vukfedk esa èkkj.k djaAs iz'u % eSa vius thou esa fo?u ,oa ckèkkvksa ls ijs'kku gwa\ dksbZ Hkh dk;Z lQy ugha gksrkA dke curs&curs fcxM+ tkrs gSaA

mŸkj % vkids thou dk lgh le; uoacj 2011 ds ckn vk jgk gSA twu 2012 ds igys fookg gksus ds iw.kZ ;ksx gSAa vkidks dqM a yh feyku djds fookg djuk pkfg,A eaxy nks"k 28 o"kZ ds i'pkr {kh.k gks tkrk gSA iz'u % eSa fQft;ksfFkjsfiLV gwwaA gekjk u fDyfud py jgk gS vkSj u gh lfoZl fey jgh gSA ukSdjh dc yxsxhA D;k ljdkjh ukSdjh feyus ds ;ksx gSa\

mŸkj % vkidh iq=h ds fookg dk ;ksx twu 2011 ds ckn cusxkA vkidh iq=h eaxyh gS blfy, dqM a yh feykdj fookg fuf'pr djsAa yM+ds dk dke vPNk gksxkA iz'u % eksfudk dk fookg ;ksx dgka ls vkSj dc rd cu jgk gSA vxj 'kh?kz fookg gsrq dksbZ mik; Hkh gks rks crkus dk d"V djsaA

&izrhd JhokLro 17-07-1982] 07%10] QStkckn

&dq- eksfudk vxzoky] vyhx<+ 22-10]1985] vyhx<+

&yksd's k 'kekZ] fnYyh 18-10-1979] 04%45] fnYyh

mŸkj % flracj 2011 ds ckn le; ukSdjh ds fy, vuqdy w gS vkSj vkfFkZd fLFkfr esa Hkh lqèkkj gksxkA ysfdu flracj 2014 ds ckn vkfFkZd mUufr vfèkd lqn<` + gksxh vkSj ljdkjh ukSdjh Hkh fey ldrh gSA iz'u % esjh vR;fèkd O;kikfjd ,oa vkfFkZd mUufr dc gksxh\

mŸkj % eksfudk ds fookg esa vHkh dqN foyac gks ldrk gSA vPNs ;ksx ekpZ 2012 ds ckn cusx a As budh dqM a yh esa fookg dkjd xq#] 'kqØ o lIres'k lHkh uhpLFk gSa rFkk lIre Hkko ij iw.kZ n`f"V gSA 'kfu vkSj jkgq dh iw.kZ n`f"V gSA blfy, lq[kh fookfgr thou ds fy, lw;Z dks ty p<+k,aA lw;]Z xq# o eaxy dh iwtk djok,aA iz'u % eSa ch- ,- izFke o"kZ fFk;sVj ¼Mªkek½ dk Nk= gwa vkSj eSa fQYe txr esa lQy vfHkusrk cuuk pkgrk gwaA D;k eSa lQy vfHkusrk

mŸkj % vkidh dqM a yh esa vkaf'kd dky liZ ;ksx gS rFkk jkgw dh n'kk 2004 ls py jgh gSA fiNys 6 o"kZ ls 'kfu dh lk<+s lkrh Hkh py jgh gS ftldh otg ls vkidks yxkrkj vlQyrk vkSj ijs'kkuh dk lkeuk djuk iM+ jgk gSA ysfdu vc vkidk vPNk le; vkus dks rS;kj gSA tuojh 2012 ds i'pkr~] lQyrk dk nkSj 'kq: gks tk,xk vkSj lkjs :ds gq, dke iwjs gks tk,xsA cqèkokj ds fnu 5&6 jÙkh dk iUuk èkkj.k djuk Js;Ldj gksxkA

&ch- vxzoky] t;iqj 21-11-1972] 07%55] t;iqj

mŸkj % vkidh dqM a yh ds vuqlkj vkidk O;kikj Bhd pyuk pkfg,A

&T;ksfr xkslkabZ] jksgrd 18-05-1987] 08%55] jksgrd

100

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


leL;k lekèkku iz'u % esjs csVs dh i<+kbZ vkSj Hkfo"; ds ckjs esa crk,aA og chVsd dj jgk gSA D;k og vkxs ,e- ch- ,- dh i<+kbZ djsxkA

gksrh jgrh gSA Ñi;k blds fujkdj.k ds mik; crk,aA

&l`tu 'kekZ] dksydkrk 17-07-1990] 01%45] iBkudksV

mŸkj % vkidks xqLls dks de djus ds fy, izfrfnu lqcg lw;Z dks ty p<+kuk pkfg,] vkSj cqèk dks cyh djus ds fy, lok 7 jRrh dk iUuk èkkj.k djuk pkfg,A blls oSokfgd thou lq[kh gksxkA iz'u % esjh ukSdjh o fookg ds ckjs esa crk,aA esjk thou lkFkh dSlk gksxkA

mŸkj % vkids iq= dh dqM a yh mPp f'k{kk ds fy, vPNh gSA ch- Vsd djus ds i'pkr ,e- ch- ,- djus ds ;ksx cu jgs gSa vkSj og panz esa 'kfu dh varnZ'kk esa mPp f'k{kk izkIr dj ldrk gSA iz'u % esjh vk; de] [kpkZ T;knk gSA esjs èku esa cjdr fcYdqy ugha gks jgh gSA Ñi;k mik; crk,aA &fofiu dqekj] esjB 28-04-1980] 01-40] esjB

mÙkj % vkids Åij 'kfu dh lk<+s lkrh py jgh gS ftldh otg ls fiNys 5&6 o"kksaZ ls vkfFkZd n'kk [kjkc py jgh gSA xq# dh n'kk py jgh gSA ij xq# v"Ve esa gSA blfy, Qkyrw [kpkZ vfèkd gks jgk gSA ysfdu 2012 ds ckn fLFkfr esa lqèkkj gksxkA vki 'kfu dh 'kkafr ds fy, 'kfuokj dks ljlksa ds rsy dk nku djsAa iz'u % eq>s xqLlk cgqr T;knk vkrk gSA fo'ks"kdj iRuh ls vucu

&iadt] jryke 25-02-1972] 07%24] jryke

&vkRek jke [kfVd] t;iqj 29-06-1981] 23%15] t;iqj

mŸkj % vkidh ukSdjh ds fy, vPNk le; py jgk gSA vkidh iRuh cqf)eku vkSj lqf'kf{kr gksxh vkSj fookg dk ;ksx fnlacj 2011 ds i'pkr cusxkA iz'u % esjk fookg dc gksxk vkSj dSlh iRuh feysxhA &gseUr dqekj] vtesj 18-05-1983] 07%34] Hkksiky

mÙkj % vkids fookg ds ;ksx dsrq esa cqèk dh varnZ'kk esa vxLr 2011 ds ckn cusx a As rqEgkjh iRuh lqna j gksxhA

vkilh lacèa kksa dks csgrj cukus ds fy, 3&4 jÙkh dk iUuk pkanh esa NksVh maxyh esa igusA eaxyokj dks guqeku th ds eafnj esa nku djsAa iz'u % esjs HkkX; esa ljdkjh ukSdjh gS ;k ugha ;fn gka rks fdl {ks= esa vkSj HkkX; mn; dc gksxkA &ik:y fla?ky] jksgkuk [kqnZ ¼eq- uxj½ 11-10-1987] 05-45] jksgkuk

mÙkj % vkidh dqM a yh ds vuqlkj ljdkjh ukSdjh dh laHkkouk rks de gh utj vkrh gSA vkidk HkkX;ksn; 25 o"kZ dh mez ds ckn 28 o"kZ rd dh mez esa gksxkA vkidks 5 jÙkh dk iUuk iguuk mÙke jgsxkA iz'u % lq[kh oSokfgd lq[k dh izkfIr ds fy, D;k iguwa\ ljdkjh ukSdjh o laifÙk ds ckjs esa crk,aA &jk[kh] esjB 7-07-1987] 18-27] esjB

mÙkj % lq[kh fookfgr thou ds fy, vkidks iq[kjkt iguuk mÙke jgsxkA ljdkjh ukSdjh feyus esa vHkh le; gSA ysfdu 3&4 o"kZ i'pkr ljdkjh ukSdjh fey ldrh gSA vkids fy, jfookj dks 5 jRÙkh dk ekf.kd iguuk mÙke jgsxkA

leL;k lekèkku T;ksfr"k ds vkèkkj ij viuh leL;k dk lekèkku dhft,A daI;wVj T;ksfr"k esa vxz.kh laLFkk& ^¶;wpj ikWbaV* dh vksj ls vkids ç'u dk mÙkj fn;k tk,xkA tUe fooj.k lfgr viuh leL;k ls lacafèkr ç'u fuEu irs ij Hksft,A mÙkj vkxkeh fdlh vad esa çdkf'kr fd;k tk,xkA vfèkd ç'uksa ds fy, ^¶;wpj lekpkj* ds dk;kZy; esa] le; fuèkkZfjr djds] gekjs laLFkkxr T;ksfr"kh ls laidZ dhft,A viuk uke] tUe rkjh[k] tUe le;] tUe LFkku ,oa irk lkns dkxt ij fy[k dj] dsoy ,d iz'u ds lkFk] bl irs ij Hkstsa% ¶;wpj lekpkj X-35, vks[kyk baMfLVª;y ,fj;k] Qst+&2] u;h] fnYyh&110020

i`"B la[;k 81 dh Kku lfjrk ds mÙkj 1. (C) 2. (D 3. (C) 4. (B) 5. (A) 6. (A) 7. (D) 8. (A) 9. (D) 10. (C) 11. (C) 12. (B) 13. (D) 14. (A) 15. (C) 16. (C) 17. (B) 18. (C) 19. (A) 101

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


iz f r;ks f xrk

ç'u tUei=h&171

xzg Li"V

Á'u % tkrd dk O;olk; D;k gS\

tUefrfFk % 17&11&1969] le; % 07%30%00] LFkku % cjsyh v{kka'k % 28%20] m- js[kka'k % 79%24%00] iw- eè; js[kka'k % 82%30

yXu dqaMyh ea- 10

9

pa- 11 jk-

uoeka'k dqaMyh

'kq- xqlw- cq- 7 6 8

A

5 ds-

2

3

12

pa- ds8 9 10 11 'kq- 12

4 1 'k-

xq7

6

A

cq4 lw'k3 2 jk- ea-

1

yXu lw;Z paæ eaxy cqèk xq# 'kqØ 'kfu jkgq dsrq

o`f'pd 11%47%37 o`f'pd 01%06%57 daHq k 06%37%42 edj 15%28%14 o`f'pd 01%33%21 rqyk 01%04%31 rqyk 14%33%43 es"k 10%32%51 dqHa k 25%12%19 flag 25%12%19

foa'kksŸkjh n'kk

5

mÙkj Hkstus dh vafre rkjh[k 28 ekpZ 2011 gSA lekèkku ebZ 2011 ds vad esa fn;k tk,xkA loZJs"B mÙkj Hkstus okyksa dks iqjLdkj fn;k tk,xkA

irk% ¶;wpj lekpkj] X&35] vks[kyk baMfLVª;y ,fj;k] Qst&II] u;h fnYyh&110020

n'kk dk HkksX;dky % eaxy % 00 o"kZ 0 ekg 7 fnu 'kfu 25/11/2003 24/11/2022 'kfu 27/11/2006 cqèk 07/08/2009 dsrq 15/09/2010 'kqØ 15/11/2013 lw;Z 28/10/2014 panz 28/05/2016 eaxy 07/07/2017 jkgq 13/05/2020 xq# 24/11/2022

tuojh 2011 dh iz'u tUei=h&169 dk lekèkku iz'u % efgyk tkrd ds iq= vkSj iq=h larku la[;k ds ckjs esa crk;sa\ mŸkj % tkfrdk ds ,d iq= vkSj ,d iq=h gSA T;ksfr"kh; fo'ys"k.k % dqM a yh ds iape Hkko esa ftrus xzg gksa vkSj bl Hkko ij ftrus xzgksa dh n`f"V gks mruh larku la[;k gksrh gSA iz'uxr dqM a yh esa iape esa ,d xzg dsrq gS rFkk bl Hkko ij ,d ek= xzg jkgq dh n`f"V gSA bl izdkj ls tkfrdk dks larku la[;k nks gksrh gSA ijarq blh ds lkFk&lkFk ;g fu;e gS fda ;fn iape esa jkgq ;k dsrq fLFkr gks rks ,d iq= gksrk gSA bl fu;e ds vuqlkj tkfrdk dks ,d iq= gksus ds ckn nwljh larku dU;k gqbZA uoak'k esa Hkh blh fu;e ds rjg ;g igys gh fl) gks pqdk gS fd dqM a yh esa iape esa dsrw dh fLFkfr gksus ds dkj.k tkrd ds ,d gh iq= gksxk rFkk jkgq dh n`f"V gksus ds dkj.k nwljh larku dU;k gksxhA lgh mÙkj nsus okys HkkX;'kkyh fotsrk gSaA 1- ds- ds- fuxe] 3@311 vkokl fodkl dkyksuh galiqje ukSoL=k] dkuiqj&208021 2- uhjt 'kekZ] iq=] ia- ';keyky 'kekZ 1867] uanh pkSd] banzk uxj izFke czãiqjh ¼esjB½

tUefrfFk % 24&05&1963 le; % 12%05%00] LFkku % fnYyh

6 7 8

ds- 9

ea5

A 11

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011

3 jk2

palwcq-

10

1 12 'kq-

'k-

xq-

cèkkbZ ! gekjs lkFk i=&O;ogkj djrs jfg, vkSj mÙke iqjLdkj thfr,A 104

4


eq ¶ r migkj

yky fdrkc T;ksfr"kh; ty izokg lkexzh Hkkjrh; laLÑfr esa yky fdrkc ds vuqlkj eNyh] xksyh] ukx&ukfxu] flDdk vkfn dh iwtk gksrh gS ,oa buds izfr vVwV J)k oSfnd dky ls vkt rd ;Fkkor gSA T;ksfr"k esa jkgq dks liksZa dk Lo:i ekuk tkrk gSA dqM a yh ds 'kfu] jkgq] dsrq ds cqjs izHkko dks de djds] 'kqHk izHkkoksa dh o`f) djrk gSA ;g yky fdrkc dk loksZÙke VksVdk ekuk x;k gS] tks vusd xzgksa dh 'kkafr ds fy, mi;ksxh gSA dkyliZ ;ksx ds cqjs izHkko esa bu lHkh dh fo'ks"k :i ls iwtk gksrh gS rFkk blh ukx&ukfxu dh iwtk ls f'ko] fo".kq] pan]z jkgq vkfn izlé gksdj lkèkd dks ykHkkfUor djrs gSAa leLr ;qxksa esa tkfr dks èkqoz ekuk x;k gSA ikih xzgksa dh vuqdy w rk ds fy,] ikih xzgksa ls lacfa èkr oLrq tkrd ds ikl j[kus] vFkok mlds VksVds ls tkrd dks ykHk gksrk gSA mi;ks x ls vusd izdkj ds ykHk% Û dqM a yh esa jkgq&dsrq }kjk xzflr lw;Z] vFkok panz gksus ls dqM a yh esa vusd nks"k ik;s tkrs gSAa bu nks"kksa ds 'keu ds fy, iwtk& vpZuk ykHkdkjh fl) gksxhA

Û ;fn ohjku vFkok lékVs eas jgus okys tkrdksa fuHkZ; gksus dk ykHk feyrk gSA

Û 'kfu dh <S¸;k] lk<+s lkrh vkfn dh 'kqHkrk ikus ds fy, bls] 'kfuokj dks iwtu dj ds] ?kj ds vaèksjs Hkkx es]a dkys diM+s esa yisV dj j[kus ls ykHk gksrk gSA Û 'kfuokj dks lk;a dky ds le; feV~Vh ds ldksjs esa ukx&ukfxu dks j[k dj] Åij ls dkys mM+n Mky dj bls ihiy dh tM+ esa nckus ls lk<+s lkrh dk 'kqHk Qy izkIr gksrk gSA

Û 'kfu] jkgq] dsrq ;fn dqM a yh esa v'kqHk] vFkok detksj gks]a rks ukx&ukfxu ds tksMs+ dh iwtk djus ls ikih xzgksa dk izHkko de gksrk gSA Û uhys diM+s esa ukfj;y ,oa ukx&ukfxu ds tksMs+ dks ckaèk dj jfookj dh 'kke dks] fdlh nfj;k ;k unh esa folftZr djus ls [kjkc jkgq dk izHkko de gks dj tkrd dks vPNs Qy iznku djrk gSA Û fo|qr dk;Z ls tqM+s tkrd ukx&ukfxu ds tksMs+ dks vius dkys ilZ esa j[ks]a rks muds fy, fo|qr dk [krjk de gksrk gSA

Û ,d feV~Vh dk ldksjk ysdj] 7 ckj mlesa ekSyh yisVdj rFkk pkoy j[kdj] dsys ds i Ùks ls <ddj] ,sls j[ksa fd ml ij jks'kuh u iM+As bl izdkj djus ls tkrd dks 'kfu xzg ds d"Vksa ls eqfä feyrh gSA yky fdrkc jkaxk dk lkexzh esa xksyh] ukx&ukfxu ds tksM+s dks mi;ksx djus ls iwoZ loZiFz ke bls cqèkokj] jfookj ds fnu lw;kZns ; ls lw;kZLr ds eè; dHkh Hkh xaxk ty esa èkks dj] iwtk djuh pkfg,A rRi'pkr] J)k ,oa fo'okliwod Z ] bldk mi;ksx djuk ykHkdkjh gSA VwV tkus ij mls folftZr djuk pkfg, rFkk laHko gks] rks iqu% izkIr dj ds bldk mi;ksx djuk pkfg,A 

uksV % ¶;wpj ikWbaV ls Hksts tkus okyk migkj ikBd dks if=dk ds lkFk cqd LVky ls feyrk gS rFkk if=dk ds lnL;ksa dks izR;sd pkj eghus ds varjky ij ,d lkFk pkjksa eghus ds migkj Mkd }kjk Hksts tkrs gSaA 105

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


iq L rd leh{kk

¶;wpj iapkax ,oa lkjf.k;ka

tsryh iapkax

bl iqLrd dks eq[;r% pkj Hkkxksa esa foHkkftr fd;k x;k gS & ,Qsejs ht] iapkax] lkjf.k;ka] jkf'kQy ,oa vU;A ;g iqLrd fo'ks"k :i ls T;ksfr"k ds fo|kfFkZ;ksa ,oa dk;Zjr T;ksfrf"k;ksa ds fy, izdkf'kr dh xbZ gSA ,Qsesjht Hkkx esa nh xbZ yXu ,oa lkEikfrd dky lkjf.k;ka ykfgjh ,Qsejs ht ls dqN gVdj gS ysfdu 'kq) ,oa ljy gS ;fn bu lkjf.k;ksa dks mi;ksx djrs gq, x.kuk ekSf[kd :i esa Hkh dh tk;s rks Hkh dkQh gn rd 'kq) gksrh gSA bu lkjf.k;ksa esa lcls igyh fo’ks"krk ;g gS fd budk vkèkkj o"kZ 2001 fy;k x;k gS rFkk lkaikfrd dky ds fy, le; dk vkèkkj nksigj 12 cts u ysdj 00%00 ?kaVs fy;k x;k gSA nwljh fo’ks"krk ;g gS fd blesa x.kuk dk vk/kkj 240 v;uka’k ekuk x;k gSA blds vfrfjDr yXu Li"V lkj.kh ,oa n’ke Hkko Li"V lkj.kh Hkh 10&10 feuV ds varjky ij nh xbZ gSa ftlls x.kuk vfèkd lqxe gks x;h gSA iapkax ds eq[; vax & frfFk] okj] u{k=] ;ksx] dj.k izfrfnu ds ns[k ldrs gSAa lkFk gh eq[; eqgrw ]Z ozr] ioZ] R;ksgkj] xaMewy] iapd] Hknzkfopkj] lokZFkZflf) ;ksx] jfo ;ksx] ve`r flf) ;ksx] f=iq"dj ;ksx] Hknzk fopkj vkfn dh foLr`r tkudkjh blesa miyC/k gSA lkjf.k;ksa ds varxZr T;ksfr"k ,oa eqgrw Z esa iz;Dq r gksus okyh lHkh egRoiw.kZ ,oa mi;ksxh lkjf.k;ksa dks fn;k x;k gS tSls & foa'kksÙkjh n'kkdky] dy'kpØ fopkj] o`"k okLrq fopkj] xzgksa dh mPp uhp jkf'k;ka] esykid lkjf.k;ka ,oa v"VdoxZ lkjf.k;ka vkfn Li"V :i ls nh xbZ gSAa bu lcds vfrfjDr lkekU; ikBdksa gsrq laor 2068 dk jkf'kQy] O;kikj gsrq o"kZ 2011 dk Qy] 'ks;j cktkj ,oa rsth eanh] u{k= Qy] ?kjsyw VksVds ,oa LoIu fopkj vkfn dk Hkh lekos'k fd;k x;k gSA fu"d"kZr% ge dg ldrs gSa fd ;g iqLrd T;ksfr"k fo|kfFkZ;ksa ,oa T;ksfrf"k;ksa ds lkFk&lkFk lkekU; tumi;ksxh Hkh gSA iz/kku laiknd % v#.k caly ewY; % 100@& i`"B % 192@& izdk'kd % ¶;wpj ikWbVa izk- fyfeVsM X&35] vks[kyk Qst&2] ubZ fnYyh&110020 Qksu % 011&40541000] 40541040

tsryh iapkax dks lcls iqjkus iapkax gksus dk xkSjo izkIr gS bl o"kZ ds iapkax esa Hkh fo}ku iapkaxdrkZ us izR;sd ekl ds ozr ioZ eqfLye] tSu rFkk fØf'p;u R;kSgkjksa rFkk fl) egkiq#"kksa dh ta;fr;ksa Hkkjr ljdkj vkSj izknsf'kd esyksa dk fooj.k nsrs gq, Jkn fopkj] LoIuksa ds 'kqHkk'kqHk Qy dk foospu fn;k gSA fofHkUu izdkj ds ;ksxksa dh rkjh[ksa crkus ds lkFk&lkFk xaMewy u{k=kas dk izkjaHk vksj lekfIr dky vkSj iapd a ksa dk vkjaHk rFkk lekfIrdky crk;k gS izR;sd ekl ds rFkk o"kZ Hkj ds lHkh egRoiw.kZ ozrksa ds fofèk&foèkku rFkk dFkk ,oa fu;eksa ds ckjs esa crkus ds lkFk 'kfu dh lk<+l s krh ,oa <S;k fopkj rFkk fofHkUu xzgksa ds jkf'k ifjorZu ls iM+us okys izHkko dk mYys[k fd;k gSA loZlkekU; ds ykHk ds fy, lHkh xzgksa ds }kn'k Hkko Qy vkSj dqM a fy;ksa ds fo'ks"k ;ksx rFkk muds Qy Hkh crk, gSAa

108

dkyliZ ;ksx rFkk #nzk{k dh efgek o xq.kksa dk fooj.k nsus ds lkFk&lkFk fo'kksŸkjh o ;ksfxuh n'kk ds varj&izR;arj dh le;kofèk vkSj Øe ds ckjs crk;k x;k gSA oj&dU;k dh tUe dqM a fy;ka feykus dh jhfr dk foLrkj ls o.kZu djrs gq, dqM a yh feyku ds vU; fu;eksa dk Hkh fu#i.k fd;k gSA bl iapkax esa tUe dqM a yh esa fopkj.kh; dqN izeq[k ;ksxksa ds ckjs esa mnkgj.k dqM a yh nsdj mudk foospu fd;k x;k gSA fofHkUu iz'uksa ds mŸkj izkIr djus ds fy, 64 dks"Bd okyh iz'ukoyh Hkh i;kZIr #fpdj gSA lHkh xzgksa dk }kn'k Hkkoksa esa Qy crkuk bl o"kZ ds iapkax dh ,d egRoiw.kZ fo'ks"krk gSA tUe u{k= vkSj muds fofHkUu pj.kksa ds Qy dk Hkh mYys[k djrs gq, tUe ds frfFk&ckj vkSj _rq vkfn ds Hkh Qy crk;s x;s gSa Qyr% iapkax esa lHkh dqN gSA ys[kd % ia- lquhy tsryh ewY; % 101@& i`"B % 222@& izdk'kd % iIih iapkax izdk'ku 3406 ns'k caèkq xqIrk jksM] djksy ckx] ubZ fnYyh&110005 eks % 9312285639

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


iq L rd leh{kk

dSfj;j dkamlfyax Fkwz ,LVªky s kWth f'k{kk izkfIr ds i'pkr~ izR;sd ;qod tc vius thou ;kiu ds lkèku dh [kkst esa fudyrk gS rks vfu'p; dh fLFkfr ?ksjs jgrh gSA ,sls uo;qodksa ds fy, T;ksfr"k ds ekè;e ls mTToy Hkfo"; ds fuekZ.k ds jgL; dks [kkstus dk iz;kl bl vuwBh iqLrd esa fd;k x;k gSA tu lkèkkj.k dks bl nSoh Kku dk ifjp; bl iqLrd esa feysxkA fo}ku ys[kd t;izdk'k th us viuh iqLrd esa T;ksfr"k ds loZlkekU; fu;eksa dk izkjafHkd Kku iznku djrs gq, yXu rFkk jkf'k ds vuqlkj O;olk; fuèkkZj.k dh fn'kk fn[kkdj O;olk; dh [kkst dks ljy cuk fn;k gSA fofHkUu T;ksfr"kh; ;ksxksa ds Kku ds fcuk xzgksa dh fLFkfr dks tkuuk ek= i;kZIr ugha gksrk vr% ys[kd us ,sls lHkh ;ksxksa dk la{ksi esa ifjp; nsrs gq, O;olk; fuèkkZj.k ds {ks= esa fofHkUu xzgksa ;ksxksa ds izHkko dks Li"V fd;k gSA ljy vkSj Li"V Hkk"kk esa fy[kh x;h bl iqLrd dk mís'; dSfj;j dh nsgyht ij [kM+s uo;qodksa dk ekxZ iz'kLr djus ds lkFk gh T;ksfr"k ls iwjh rjg vutku yksxksa dks Hkh ykHkkfUor djuk gSA fo"k; dks vkSj vfèkd Li"V djus ds fy, thou ds ukS fofHkUu {ks=ksa essa mPpLoj dh lQyrk izkIr djus okys yksxksa dh dqM a fy;ksa dk Hkh xgu foospu ys[kd us fd;k gSA bl ekxZ dh ckèkk fuokj.k ls lacfa èkr xzg 'kkafr ds mik; Hkh fn;s x;s gSa tks dSfj;j dh fn'kk rFkk n'kk esa lqèkkj djus esa lgk;d gks ldrs gSA izR;sd {ks= esa fof'k"V miyfCèk;ksa dks Li"V djus okys dfri; fo'ks"k ;ksxksa dk Hkh mYys[k fd;k x;k gSA muls ekxZn'kZu izkIr fd;k tk ldrk gSA ys[kd % MkW- t;izdk'k 'kekZ ¼yky èkkxs okys½ ewY; % 125@& i`"B % 160@& izdk'kd % bafMdk ifCy'klZ 1680&81] esgrk ekdsVZ ] ubZ lM+d fnYyh&110006 Qksu % 23243756] 23240270] 23240256

vadksa dk peRdkj vadksa dk peRdkj uked bl iqLrd esa thou ds vucw> vk;keksa dks izR;{k ,oa izdkf'kr fd;k x;k gSA ukS vadksa esa QSyh gqbZ leLr la[;kvksa ds vn~Hkqr oxhZdj.k ds }kjk O;fDr dh tUefrfFk ds vkèkkj ij mlds Hkfo"; ,oa O;fDrRo dh foospuk dh x;h gSA blh rjg izR;sd O;fDr ds fy, o"kZQy dk dFku Hkh tUefrfFk ds vadksa ds vkèkkj ij fd;k x;k gSA viuh bl iqLrd esa ys[kd us vad'kkL= dh ,d u;h foèkk dks vkxs c<+kdj thou ds lq[k] LokLF;] le`f) vkSj lQyrk dk vkèkkj iznku fd;k gSA yks'kwfxzM uked peRdkfjd y{eh ;a= dh [kkst vc ls yxHkx 4000 o"kZ igys phu ds ikap ikSjkf.kd jktkvksa esa izFke jktk us dh FkhA blh ds vuqlj.k esa ys[kd us vad] rRo rFkk fn'kkvksa ds lacèa k dks thou dh leL;kvksa dks le>us ds fy, iz;ksx djds fn[kk;k gSA yks'kwfxzM ds ekè;e ls tUefrfFk esa mifLFkr rFkk vuqifLFkr vadksa ds izHkko dks Li"V djrs gq, tkrd ij iM+us okys izHkko dks cM+s #fpdj <ax ls Li"V fd;k x;k gSA ys[kd }; us viuh bl iqLrd esa yks'kwfxzM dh leLr O;kfIr ds izHkko dks vR;ar Li"V 'kCnksa esa foosfpr fd;k gSA bl ij vkèkkfjr Hkfo"; dFku iz.kkyh esa izR;sd O;fDr ds tUe fnu ds vad ls Kkr gksus s okys vyx&vyx xq.kksa rFkk y{k.kksa ds izHkko dk fu#i.k cM+s rkfdZd rFkk oSKkfud <ax ls fd;k x;k gSA HkkX;kad dk fo'ys"k.k Hkh ,d u;h vkSj jkspd tkudkjh nsus okyk gSA iqLrd dk ,d i`Fkd vè;k; 11] 22 rFkk 33 ds fof'k"V HkkX;kadksa ij gSa vkSj bu HkkX;kadksa okyksa ds ckjs esa fof'k"V tkudkjh nh x;h gS ftlls lHkh ikBd ykHkkfUor gks ldrs gSAa ys[kd & ia xksiky 'kekZ ,oa MkW- nzks.kejktw iw.kZ panzjko ewY; % 150@& i`"B % 176 izdk'kd % bafMdk ifCy'klZ 1680&81] esgrk ekdsVZ ] ubZ lM+d fnYyh&110006 Qksu % 23243756] 23240270] 23240256

leh{kkFkZ ubZ Ádkf'kr iqLrdas vkeaf=r gSAa bl lanHkZ esa iqLrd leh{kk gsrq iqLrd dh nks Áfr;ka fuEu irs ij Hkst ldrs gSa irk % ¶;wpj lekpkj] X&35] vks[kyk Qst&2] ubZ fnYyh&20 109

Û ¶;wpj lekpkj Û ekpZ 2011


esokM+ fo'ofo|ky; ls T;ksfr"k esa ch- ,-] ,e- ,- rFkk ih- ,p- Mh- djus ds fy, vius utnhdh pSIVj ls laidZ djsaA

mikè;{k % 'kqHks'k 'keZu % eks- 9811112469 laj{kd % MkW- 'kqdnso prqosZnh eq[; dks"kkè;{k % Jherh vkHkk caly nwjHkk"k % 011&27013735] 09868152608 nwjHkk"k % 011&40541024] 40541005 laj{kd %ia-t; izdk'k 'kekZ¼yky èkkxs okys½ egk lfpo % Jh th- ds- xks;y nwjHkk"k % 011&22301793] nwjHkk"k % 011&26943689] 09350311433 29810211] 22307705 egk lfpo % vkpk;Z fd'kksj laj{kd % Jh jktho 'kqDyk nwjHkk"k % 011&24643629] 24645629 nwjHkk"k % 011&65663120] 09810396655 vè;{k % Jh v#.k dqekj caly egk lfpo % Jh fryd jkt nwjHkk"k % 011&40541003] 09350508000 nwjHkk"k % 011&23829114] 09811551168 eq[; egklfpo % ia- ,l- vkj- Lokeh ijh{kk fu;a=d % izks- v'kksd HkkfV;k nwjHkk"k % 079&26744273 eksc % 09999390133 eks- % 09824256624] 09427302834 ijh{kk lfefr ds lnL; mikè;{k % ia- xksiky 'kekZ nwjHkk"k % eks- 9810054314] 9313754200 Jh vfuy tSu & 9810999050 vkpk;Z vfouk'k flag & 09811079788 mikè;{k %vkpk;Z MkW-lh-,y-ikapky Jh ,l-ih- xkSM+ &09313033117 nwjHkk"k % 0755&2581911] 09425028858 Jh lsokjke t;iqfj;k &09971688133 mikè;{k % Jh Vh- oh- y{eh ujflag¸;k Jh ;'kdju 'kekZ & 9654450688 nwjHkk"k % 080&23494724 Jh fou; xxZ & 011&40541013 mikè;{k % Jh jktho 'kekZ Jherh fefFkys'k xqIrk & 9818947453 nwjHkk"k % 0181&2280907] 9814062693

inkfèkdkjh

xouZj@jkT; lfpo dukMk % Jh lr izdk'k esgrk nwjHkk"k % 001&416&648&0010 iatkc@tEew % MkW- txnack izlkn xkSM+ nwjHkk"k % 01624&223356] 223456 eks% 9814034023 v{k; 'kekZ % 9814330676 vkj- ds xqIrk % 9417102970 paMhx<+@gfj;k.kk % MkW- vej vxzoky nwjHkk"k % 0172&2550650 eks% 09888288888 jktLFkku % ia- izse 'kadj 'kekZ nwjHkk"k % 0141&2791444 eks% 09414073506 dukZVd % ds- vkj- nkl lsëh nwjHkk"k % 080&28463124] 09845634181 vkaèkz izns'k % Jh lh-,l-oh-,y-,u 'kekZ nwjHkk"k % 0884&5598792 eks% 09247157192

xqtjkr % Jh enu yky HkV~V nwjHkk"k % 079&22703443 eks% 09426001306 egkjk"Vª % Jh euq HkkbZ Hkkstkuh nwjHkk"k % 022&28549333] 28546425 eks% 09820089333 e/;izns'k+ % vkpk;Z ia- jkepanz 'kekZ ^oSfnd* nwjHkk"k % 0731&2414181 eks% 09425958778] 9893483804 euksgj fd'kksj O;kl eks- 094254&89689 vkuan o`ankuh eks- 9893459503 NÙkhlx<+ % T;ksfr"kkpk;Z t;ar ikaMs eks- 09833137666 ¼eqca bZ½] 09329012021 ¼fHkykbZ½ fcgkj@>kj[kaM %Jh izeksn dqekj flUgk nwjHkk"k % 0631&2225473 eks% 09835268086 mÙkj izns'k % ia- 'kjn f=ikBh nwjHkk"k % 0512&2603836] eks% 09336101269

T;ks f r"k] okLrq ] va d rFkk gLr js [ kk 'kkL= ij ikB~ ; Øe gs r q fuEu fyf[kr ds a n z k s a ij la i dZ dj djssa usiky Û MkW- cyjke mikè;k; jsXeh iks[kjk iks[kjk dkWyst vkWQ ,LVªksykWth Qksu@QSDl % 00977&61&540347 eks- % 9856020914 Û MkW- ds-,u- cLrkdksVh dkBekaMq Qksu % 00977&1&4433841

Û Jh fofiu ;wfu;ky nsgjknwu&II eks- 09410503711 Û

dukMk Û Jh lR;izdk'k esgrk vkWUVkfj;ks Qksu % 001&416&648&0010

Û

vejhdk Û Jh lsch flag vksjykaMks Qksu% 1&800&238&4295 407&857&4193

Û

rsgjku ¼bjku½ Û rsgjku pSIVj eks-% 00989351176759

bjku

Û

tEew vkSj d'ehj Û Jherh oanuk oekZ tEew Jh fot; oekZ fnO;n`f"V dkWyst vkWQ ,LVªksykWth Qksu %0191&2458093 eks- % 09419195709] 9796227777

Û

mÙkjkapy Û ia- eqd's k 'kekZ nsgjknwu vkpk;Z v#.k 'kekZ Hkkjrh; T;ksfr"k laLÑfr fo|kihB eks-% 0135&2659544] eks- 09897013157] 9837093634 Û Jh Hkkuw dkafM;ky _f"kds"k x<+oky T;ksfr"k vuqlaèkku dsanz Qksu % 01624&227549 eks- 09837338243

Û

Û

Û ia- izdk'k nÙk HkfVaMk nÙk ,LVªks fotu eks- 09356092897 iatkc Û Jh jktiky 'kekZ gksf'k;kjiqj Jh ftLuw xqIrk ve`rlj okLrq ,aM T;ksfr"k f'k{kk dsanz Jh vkj-ds- xqIrk eks- 09780269400 ve`rlj baLVh- vkWQ ,LVªksgfj;k.kk lkbal ,aM fjlpZ lsaVj Qksu % 0183&2274859 Û Jherh fu/kh vxzoky Qjhnkckn eks- 09417102970] 09815902970 Hkfo"; Kku T;ksfr"k dsanz Qksu % 0129&4061258] 4061256 MkW- vej vxzoky paMhx<+ eks- % 9871449996 ,- ,- vkj- lh- baLVhV~;wV vkWQ xqM+xkao ,LVªksykWth ,aM vykbM lkablst Û Jh lR; izdk'k xkSM+ Qksu%0172&2550650] 09888288888 u{k= fudsru Qks%0124&2332761] 09313033117 Jherh yfyrk eks g s QxokM+ k Û ia- v'kksd dqekj 'kekZ+ ikye fogkj vkfpZLeku ¶;wpj ikWbaV bafLV;wV vkWQ okLrq ,LVªky s kWth ,aM tseksykWth Qksu%01824&266399]eks%09780131703 Qksu % 0124&4073863] 64] 65 Jh fodkl xzkos j fQjkstiqj eks - %09871923215 fgrfpard ,LVªksykWftdy Û Jh jkts'k xxZ vEckyk bafLV~V;wV ,aM fjlpZ lsaVj fMokbu ,LVªks fotu Qksu-% 01632&221049 eks-%09416499840] 07696371441 eks- % 09872221049 Û Jhefr vfLerk xkSM+ ikjk'kj dq#{ks=&I Jh lkseukFk tkya/kj egf"kZ ijk'kj T;ksfr"k fo|kihB xksiky T;ks- f'k{kk ,oa vuq- dsanz eks- % 09729083337] 09466095219 Qks u % 01821&221787 Û Jh lqj's k dqekj feJk dq#{ks=&II eks - % 09872133518 ,LVks ¶;wpj ikWbaV MkW- txnack izlkn xkSM+ yqfèk;kuk eks- % 09354670008 izks- enu eksgu n'kekuk] Û Jh jfoUnz Ñ".k vjksMk+ djuky Jh lqjs'k v=s Jhjke T;ksfr"k f'k{kk dsanz Qks u % 01624&223356]223456] eks-% 09896239405 0161&2300982] 2432308 Û Jh lrukjk;.k 'kekZ ikuhir Jherh dSyk'k oekZ iBkudksV ljLorh ¶;wpj ikWbaV] dkW f Led ba L VhV~ ; w V vkW Q eks-% 09354900878] 09215130999 okLrq lkba l Û ia- xksiky jkt dkS'ky ;equkuxj Qksu % 0186&2235727 ek¡ nqxkZ T;ksfr"k f'k{kk dsanz eks- 09876588242 eks% 09896199847] 09355009847

Û Jh iq"isUnz dkSf'k'k foykliqj egf"kZ ijk'kj T;ksfr"k f'k{kk dsanz eks- 09315415366 fnYyh Û Jherh vkHkk caly fnYyh&I ¶;wpj ikWbaV Qksu %011&40541021] 40541040 Û Jh v'kksd HkkfV;k fnYyh&II dkWfLed ¶;wpj ikWbaV Qksu%011&32991939 eks-%09811131939 Û Jh fryd jkt fnYyh&III 'kfä ¶;wpj ikWbaV Qksu%011&23829114 eks-%09811551168 Û gjh'k dqekj efyd fnYyh&IV t; xq# T;ksfr"k laLFkku Qksu % 011&22824884 eks- % 09871408417 Û ia- xksiky 'kekZ fnYyh&V baLVhV~;wV vkQ okLrq ,a M tkW;Qqy fyfoax Qksu % 011&27030966&67] 27020736 eks- %09810100533]09313754200 Û bath- vfuy dqekj tSu fnYyh& VI ,LVªks lkabl fjlpZ vkxsZukbts'ku Qksu%011&26490412] eks-%09810999050 Û vkpk;Z fou; fla?ky fnYyh& VII okLrq Jh ,dsMeh Qksu%011&32962651eks- %09310355224 Û Jherh lq/kk fla ? ky fnYyh& VIII oSfnd T;ksfr"k laLFkk la?k Qksu%011&22942832] 22946467 eks- % 09015634199] 9811159613 Û Jh tksfxanj eku vyhiqj¼fnYyh½ 'kfu ¶;wpj ikWbaV eks% 9999885350] 9313908726


jktLFkku Û Jh iq:"kksÙke yksgxkaodj ukfld Û Jh misna z dqekj 'kekZ vyoj Jh izHkw ¼izdk'k Hkw/kj½ Jh xaxk T;ksfr"k vuqlaèkku dsanz jkf'k ladsr dUlyVsalh ,aM Qksu % 0144&2331247] 5120081 fjlpZ lsaVj ekss-% 09413065240 Qksu%0253&2322146] eks-09822060764 Û ia- izeksn jk; vkpk;Z HkhyokM+k 09423963186] 09326926016 T;ksfr"k ,aM okLrq fjlpZ bafLV~;wV Û Jh iz'kkar ekaMk iq.ks Qksu % 01482&221286 okLrq ,aM Qsaxlqb fjlpZ lsaVj Û Jhefr izfeyk xqIrk dksVk eks- % 09823746626 dksVk T;ksfr"k ifj"kn Qksu%0744&2400848] eks%s 09214316424 dukZVd Û MkW- uan fd'kksj iqjksfgr chdkusj Û Jh Vh- oh- y{eh ujflag¸;kcaxywj&I nh QksjdkLV gkml ba L VhV~ ; w V T;ksfFkj eafnje vkW Q ¶;w p j Qks j dkfLVa x Qksu % 080&23494724] Qksu % 0151&3201198] 3293966 eks % 09242127149 eks- % 09414230268 Û ia- ?ku';ke nkl T;ksfr"kh xaxkuxj Û Jh ds- vkj- nkl lsêh caxywj&II Qksu % 080&28463124 Hk`x T;ksfr"k fo|k ihB Qksu % 0154&2451242] 2452242 eks- % 09845634181 Û ia- tLlk jke 'kekZ guqekux<+ Û Jh f'ko jke y{e.k tks'kh gqcyh T;ksfr ,LVªksykWftdy daI;wVj lsaVj Qksu% 0836&2284413] eks-% 09341881773 Qksu%01552&251526] Û Jh uflZx a vkpk;Z-,e- guhc cSyxkao eks-09414094526 Jhxq#nŸk T;ksfr"kky; Û ia- isze 'kadj 'kekZ t;iqj eks- % 09036663986 Qksu % 0141&2791444 eks- % 09414073506] 09829957395 mÙkj izn's k Û ia- jktsna z dqekj iqjksfgr tksèkiqj Û ia- 'kjn f=ikBh dkuiqj okLrq ,oa T;ksfr"k vuqlaèkku dsanz euh daI;wVlZ vkSj ,LVªksykWftdy Qksu % 0291&3259391] 2618117] fjlpZ lsaVj 2634374 eks- % 09828128117 Qksu % 0512&2603836 Û Jh ckcw yky lkgw ¼'kkL=h½ Vksad eks- % 09336101269 euq T;ksfr"k ,oa okLrq fjlpZ lsaVj Û Jh egs'k 'kekZ vkxjk Qksu % 01432&245358 T;ksfr"k ra= f'k{kk izlkj lfefr eks- 09413129502 Û Jh nsonas z ijekj mn;iqj Qksu % 0562&2525262] 2156666 eks- % 09719005262] 09719666777 Hkkjrh; T;ksfr"k 'kksèk laLFkku Qksu % 0294&2460512 Û MkW- loksZÙke nhf{kr vyhx<+ eks% 09214465408] 09351336086 ¶;wpj ikWbaV daI;wVlZ Qksu % 0571&2420444 xqtjkr Û Jh t; nso vkj- izHkq vgenkckn eks - 09837190538 vdkneh vkWQ oSfnd ,LVªksykWth Û MkW- lqeu 'kekZ bykgkckn Qksu % 079&26744273 lkbZ ,LVªks okLrq fjlpZ bfULVV~;wV eks- % 09824256624 eks- 09415704183] 09450621047 Û Jh fnus'k HkkbZ ih- Hkê xkaèkhuxj Û vpk;Z xkSjo dq- vxzoky cjsyh &I lnkf'ko vdkneh vkWQ ,LVªky s kWth Jh fl) x.ks'k T;ksfr"k dsanz Qksu % 079&23228988 Qksu%0581&2479315] eks-%09897122346 Û Jh ,p- ch- tks'kh lwjr Û Jh jktho vxzoky cjsyh &II HkkLdj C;wjks vkWQ oSfnd ,LVªksykWth lqJh xfjek vxzoky Qksu % 0261&2599066 ou dkWy ¶;wpj eks- % 09427474796 eks-%09837017393] 09837601541 Û Jh vkj Mh BDdj oMksnjk Û Jh jekifr ik.Ms; xksj[kiqj Qksu % 0265&2371524 ia- vk'kh"k mej Û Jh lwjt esgrk oSjkoy e;ad T;ksfr"k f'k{k.k ,oa ijke'kZ lw ; Z onu ,LVª k s y kW f tdy vuqlaèkku dsanz fjlpZ ls a V j Qks u %0551&2270169 Qksu % 02876&316445] 316387 eks- % 09824418438] 9924064372 eks - %09005008350] 09450731183 Û Jherh ljkst lksyd a h y[kuÅ xksok oSfnd vdkneh Û Jh lqn'kZu oh- ns'k ikaMs dsUMksyk eks- % 09335207465] 09450663390 Jh nŸkk Øwik ,LVªks- fjlpZ lsUVj Û Jh nhid xxZ esjB eks- 09764004315 banwnhi ¶;wpj ikWbaV Qksu % 0121&2761080 egkjk"Vª Û Jh t;ar ikaM;s dkR;k;uh T;ksfr"k eks- 09833137666 ¼eqca bZ½] 09329012021 ¼fHkykbZ½

eqacbZ Û Jherh ehuk xksfM;ky fnO;Kku Qksu % 0120&4356839 eks- % 09811621839

x;k Û Jh lq[kfoUnj flag xkft;kckn&I Û Jh izeksn dqekj flUgk ,LVªksyksftdy ikWbaV lkjka'k T;ksfr"k eks % 09811067209 Qksu % 0631&2225473 Û Jh lq[kfoUnj flag xkft;kckn&II eks- % 09835268086] 09431223487 lkjka'k T;ksfr"k eks % 09873677209 Û Jh izeksn dqekj flUgk iVuk Û ia- Jh eqd's k 'kekZ lgkjuiqj ,LVªksyksftdy ikWbaV] Hkkjrh; T;ksfr"k laLÑr fo|kihB eks- % 09835268086] 09835412470 Qksu % 0132&2700627 Û Jh vouhl dqekj okRlk;u eksrhgkjh eks- % 09837093634 oSfnd T;ksfr"k lsaVj Qksu%06252&240166 eks-% 09934425819 eè;izns'k Û ia- fouhr frokjh Hkksiky ¼jkt T;ksfr"kh½ Û Hkkjrh; T;ksfr"k ,aM okLrq laLFkku Qksu % 07594&221870 eks- % 09827457570 Û Û Jh jtuh'k vkpk;Z Hkfo";n'kZu Qksu % 07162&243871 eks- % 09425146518

fNanokM+k

>kj[kaM Jh Mh- ,l- feJk cksdkjks ,LVªks lsaVj Qksu % 06542&233108 ia- vk'ks"k lej ikBd gtkjhckx ek¡ ihrkacjk T;ksfr"k dsanz eks- % 09934389126] 09431394098

NÙkhlx<+ Û T;ksfr"kkpk;Z t;ar ikaM;s Û Jh ,y-,e- prqonZs h Xokfy;j dkR;k;uh T;ksfr"k cjkgfefgj T;ksfr"k vuqla/kku dsanz Qksu % 0788&2279918 eks-% 09833137666¼eqca bZ½] Qksu % 0751&2344957 eks- % 9329012021¼fHkykbZ½ 09425462516

fHkykbZ

mM+hlk Û bathfu;j vf[kys'k tSu bankSj&II vkyksfdd okLrq T;ksfr"k Û Jh xksih ukFk egkik=k cjgeiqj vuqlaèkku laLFkku Jh iq#"kksÙke T;ksfr"k ,oa okLrq Qksu % 0731&4066871 fjlpZ baLVhV~;wV eks- % 09826016534 Qksu % 0680&2224695] eks- % 09437076699 Û bathfu;j vrqy xxZ bankSj&III dkWyst vkWWQ ,LVªksykWth ,aM okLrq if'pe caxky Qksu % 0731&2535187 Û Jh Mhihjk; dks y dkrk&II eks- % 09893131026 Iystj ikWbaV Û lqJh osfndk JhokLro bankSj&IV Qksu% 033&23566098 osfndk ,LVksykWth lsaVj ^_Xosn* eks- 09831382153] 09007451458 Qksu % 0731&2560550] Û Jh egs ' k tyku dks y dkrk&V eks- % 09827080111 ,LVªksIyl oYMZ Û Jherh lq"kek ikBd tcyiqj&I Qksu % 033&22421243 eks- % 09830138156 Jh c`tjkt T;ksfr"k 'kksèk laLFkku Qksu % 0761&2801405 Û Jh lur dqekj nÙkk dksydkrk &VI vuqjk/kk ¶;wpj ikWbaV Û MkW- izdk'k 'kekZ tcyiqj&II Qksu%033&25226765] bafM;u osfnd lkbal Vªsfuax ,aM eks- %09830313995 bafLVV~;wV lsaVj Qksu %0761&4054977] 09302198277 flfDde eks-%09425151347] 09893578392 Û ia Lokeh Lons 'kkuan xaxVksd Û Jh eukst dqekj Mksx a js Bhdjh lk{kh fiz;k T;ksfr"k 'kksèk laLFkku Jh egke`R;qat; T;ksfr"k dk;kZy; eks- % 09434153277] 09434012165 Qksu % 07284&267067 eks- % 09893429925 rfeyukMw Û Jh jktu izlkn iVsy neksg Û Jh ih oSd a Vkpkye flf)fouk;d T;ksfr"k dsanz lIr_"kh dY;kexy T;ksfrnkyk;ke eks- % 09300694736] 09009642542 eks % 09894126354 Û Jherh thlqerh fcgkj Jh nqxZ vfEcdk ,LVªks LVwfM;ks Û Jh çeksn dqekj flUgk fcgkj'kjhQ eks % 09360514778 C/o Jh jathr dqekj flUgk ,LVªksyksftdy ikWbaV vklke eks%09835268086] 09431687137 xksgkVh Û ba- lat; dqekj Hkkxyiqj Û Jh vfHkthr èkj Ldwy vkWQ bafM;u ,LVªky s kWth okLrq ,aM ,LVªksykWftdy lsaVj Qksu % 09435146262] eks-%09864046652 eks% 09430931846] 09931045795 uks,Mk Û ia- lar dqekj feJk vkaèkz izns'k cDlj ds'ko T;ks- o ijkfo|k vuq- dsanz Û Jh ih- ,l- Qkuh 'kekZ jtkgeqaMsjh eks% 09431851863 eks- % 09440490999



FutureSamachar march 2011