Format E1 – Percepcja

1

Autor: Mikołaj Gniadzik

Drogie Czytelniczki, Drodzy Czytelnicy, Największym źródłem przeszkód są różnice w indywidualnej percepcji, czyli postrzeganiu innych ludzi, problemów i pojęć. Ludzie mający różną wiedzę, doświadczenie i charakter mogą postrzegać to samo zdarzenie z różnych punktów widzenia. ~Henryk Bieniok, Sztuka komunikowania się, negocjacji i rozwiązywania konfliktów.

Badając pojęcie percepcji, można na długo zagłębić się w studiowanie psychologii i psychofizyki. W aktualnym numerze pochylamy się nad zmysłowym doświadczaniem architektury, przestrzeni czy sztuki. Warto pamiętać, że proces percepcji nie odbywa się tylko poprzez odbiór sensoryczny najbliższego otoczenia. Jest również poczuciem świadomości i problemów, o których przeczytacie również w jednym z artykułów.

Dzięki uprzejmości zespołu dydaktycznego rysunku, malarstwa i rzeźby z Katedry Architektury i Sztuk Wizualnych rozpoczynamy publikację wybranych prac studenckich. W aktualnym numerze znajdziecie grafiki wykonane w ramach zajęć „Przestrzenie fotografii i architektury” pod kierownictwem dr inż. arch. Beaty Juchniewicz.

W związku ze zmianami w strukturach organizacyjnych Redakcji i zmianą Redaktor Naczelnej, pragnę podziękować wszystkim osobom, które współpracowały ze mną od samego

początku powstania Czasopisma.

W szczególności dziękuję tym, którzy z wielkim zaangażowaniem dbali o rozwój naszego pisma studenckiego Formatu E-1. Mam nadzieję, że dalsza współpraca będzie równie trwała i owocna.

Aleksandra Wasilenko Redaktor Naczelna Szanowni Państwo, Trzymacie obecnie w rękach już szósty numer Formatu E-1. Kiedy trzy lata temu zaproponowałem członkom Koła Naukowego HŚM powołanie do życia nowego czasopisma i zapytałem, kto podjąłby się zarządzania i organizacją wydawnictwa, zgłosiła się studentka drugiego roku – Aleksandra Wasilenko. Patrząc z perspektywy tych lat na niezwykle wytężoną pracę Aleksandry, jej zaangażowanie, cierpliwość i determinację w dążeniu do wydania kolejnych numerów, pomimo przeszkód zarówno finansowych, organizacyjnych, jak i spowodowanych pandemią, chciałbym wyrazić szczególne uznanie dla jej wkładu w tworzenie nowej jakości w przestrzeni akademickiej Wydziału Architektury.

W imieniu całego zespołu Formatu E-1 składam więc ogromne podziękowania dla naszej Redaktor Naczelnej, a Państwa zapraszam do lektury.

Dr inż. arch. Jerzy Łątka Redaktor Naukowy

© Copyright by Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2021 OFICYNA WYDAWNICZA POLITECHNKI WROCAWSKIEJ Wybrzeże Wyspiańskiego 27, 50-370 Wrocław

ISSN: 2719-3136 Zespół Redakcyjny Redaktor Naukowy: dr inż. arch. Jerzy Łątka Redaktor Naczelny: Aleksandra Wasilenko Redaktorzy: Anna Borkowska Anna Zieziula Korekta: Kinga Niewczas (koordynator) Agnieszka Gogól Marcelina Terelak Marta Rozalska Julia Kutera Maria Merchel Gabriela Podemska Anna Jeżak Grafika: Julia Kochańska (koordynator) Bianka Łomnicka Skład: Weronika Abramczyk (koordynator)

3

7

11 Twój ulubiony obraz

Olimp w kolorze

23

Niewidzialna mapa zmysłów

35 Wnętrza 2.0

39 Bianchi House w Riva San Vitale, architekt Mario Botta

17 Strefa Sztuki Studenckiej

Percepcja miasta według kryteriów Karty Ateńskiej z 1933 roku i Nowej Karty Ateńskiej z 2003

27

31 Percepcja funkcji w czasie obiektów zabytkowych i strategia Open Building

45

Sous le ciel de Paris – Pod niebem Paryża 5

Olimp w kolorze Biały dom w kolorze (w Antycznych kolorach według własnej interpretacji), obróbka: Maciej Recław , White House wallpapers, Man Made, HQ White House pictures | 4K Wallpapers 2019 (vistapointe.net)

Jak wyglądałby biały dom w antycznych kolorach?

Jaki jest twój odbiór tego budynku?

Wiele osób może odnieść wrażenie, że wygląda „kiczowato”. Ciężko się kłócić z czyimś subiektywnym odbiorem, jednak należy zadać sobie pytanie: na ile nasz pogląd estetyczny na owe kolory uwarunkowany jest rzeczywistą wartością estetyczną budynku, a na ile przyzwyczajeniem do braku koloru. (fot. 1) Jak wyglądałby Biały Dom w kolorze?

czerwienie i błękity zdobiące Partenon lub świątynię Ateny Nike. Po wejściu do Partenonu naszym oczom ukazałaby się 12 metrowa statua Ateny wykonana ze złota i kości słoniowej. Tak więc starożytni nie tylko gustowali w kolorze, ale również w różnych materiałach i fakturach. Oczywiście barwy te występowały głównie w najważniejszych budowlach monumentalnych oraz rzeźbie, ponieważ nie było potrzeby malowania domów prostych ludzi. (fot.2) Dlaczego właściwie starożytni malowali swoje posągi i świątynie?

Teorii na ten temat jest kilka, ciężko jednak przy obecnym stanie wiedzy powiedzieć, która jest prawdziwa, przyjmując w ogóle, że istnieją jakieś nieprawdziwe.

Przybliżę więc pięć najbardziej prawdopodobnych. Pierwsza to widoczność: zakłada ona, iż Grecy i Rzymianie malowali swoje rzeźby, by były one lepiej widoczne w jasnym śródziemnomorskim świetle.

Przyjmując tę teorię, zakładamy, że polichromia miała głównie praktyczne zastosowanie, jednak wiadomo, iż w starożytnym świecie liczyło się o wiele więcej niż sam utylitaryzm. Drugi powód to symbolika kolorów. Z zachowanych źródeł wiemy,

Z pozoru śmieszne i bezsensowne pytanie kryje w sobie coś więcej niż tylko dziecięcą chęć zamalowania wszystkich białych ścian. Jest to bowiem pytanie o zapomnianą w dzisiejszych czasach prawdę historyczną, stanowiącą, że świat starożytny wcale nie był taki bezbarwny.

Większość z nas, myśląc o antycznej Grecji czy Rzymie, wyobraża sobie piękne białe świątynie, górujące nad równie bezbarwnymi miastami i kryjące w swoich wnętrzach nieskalane polichromią rzeźby sławiące bogów i herosów. Jednak życie mieszkańców starożytnych cywilizacji wcale nie było tak totalnie pozbawione koloru. Odwiedzając wraz z Ateńczykami Akropol, z zachwytem podziwialibyśmy Pomnik Juliusza Cezara (Profesjonalnie zrekonstruowana polichromia rzeźby Oktawiana Augusta), The Myth of Whiteness in Classical Sculpture - how marble sculptures were colored with paint - AR15.COM

Popiersie kobiety w kolorze (Głowa Deity – Część Frankfurckiej wystawy „Gods in Color”), ′Gods in Color′: Shining new light on ancient statues | Culture | Arts, music and lifestyle reporting from Germany | DW | 03.02.2020

że dla starożytnych niezwykłe znaczenie miała np. barwa czerwona, symbolizująca życie, siłę, wojnę oraz miłość. Naturalnym więc wydaje się powszechne użycie tego koloru, zwłaszcza w świątyniach znanych z mitologii greckiej bogów związanych z ww. aspektami rzeczywistości. Trzecim powodem bezpośrednio powiązanym również i z czwartym jest wykończenie rzeźby lub budowli. Ciężko mówić, iż posąg przedstawia rzeczywistość, gdy nie ukazuje tak ważnej jej cechy, jak kolor.

I gdy już mówimy o ukazywaniu rzeczywistości, to czwartym możliwym powodem jest właśnie realizm. Od wczesnych lat

okresu archaicznego można zauważyć u Greków umiłowanie realizmu, które wraz z biegiem wieków ewoluowało, dodając kolejne elementy, jak ruch czy emocje oraz właśnie kolor. Ostatnim z możliwych powodów jest tradycja, choć niekoniecznie grecka. W przeciwieństwie do antycznej Grecji i Rzymu, na myśl o starożytnym Egipcie zaraz przychodzą barwne hieroglify i posągi. Być może Grecy, przez wieki utrzymujący kontakty handlowe z Doliną Nilu i Bliskim Wschodem, właśnie pod wpływem Egiptu zaczęli stosować wielobarwną kolorystykę w swojej sztuce

i architekturze. Palety barw występujące w obu tych cywilizacjach aż tak bardzo się nie różnią.2 (fot. 3) Dlaczego nie znamy kolorów starożytnych cywilizacji?

Odpowiedzi na to pytanie należy szukać w epokach następujących po antyku.

W średniowieczu pod kontrolą kościoła pieczołowicie wybierano to, co z antyku zaadoptować, a co zapomnieć lub zniszczyć. O dziwo, zdecydowano, iż polichromie na rzeźbach należy zachować,

7

Teatr Wielki w kolorze (Zdjęcie Teatru Wielkiego, w Antycznych kolorach według własnej interpretacji), obróbka: Dominik Gromek, TW-ON odwołuje wydarzenia do 25 kwietnia (prestoportal.pl)

a rzeźbiarzom była ona wręcz narzucona. W okresie renesansu, na zasadzie kontrastu, zaczęto pozbywać się koloru, który był postrzegany jako relikt przemijającej epoki. Wraz z nastaniem tego okresu fascynacja antykiem się nasiliła, tym bardziej, że odnaleziono wiele antycznych rzeźb, które stały się wielką inspiracją dla renesansowych artystów. Był tylko jeden problem: od końca antyku minęło już ponad 1000 lat, a od powstania większości owych rzeźb znacznie więcej. W wielu wypadkach upływ czasu oraz wpływ czynników niszczących spowodowały utratę pierwotnych kolorów, a nawet części ele-

mentów posągów, co z kolei prowadziło do powszechnego i, co ważniejsze, błędnego przekonania, iż antycznych rzeźb wykonanych ze szlachetnych gatunków kamienia nie pokrywano farbami o intensywnych kolorach, tylko eksponowano ich gładką, monochromatyczną powierzchnię polerowanego kamienia w naturalnym odcieniu. Takim oto sposobem założenie, iż antyczna sztuka i architektura były pozbawione barw, zakorzeniło się na stałe we wszystkich epokach od renesansu począwszy aż do dziś. Dopiero współczesne badania odkrywają zapomnianą prawdę historyczną i przywracają antykowi kolor.2

(fot. 4) Jak wyglądałby nasz świat, gdybyśmy nie odrzucili kolorów?

Wielu architektów przez wieki zapożyczało antyczne elementy w swoich budowlach. Wśród wszystkich stylów architektoniczny neoklasycyzm jest tym, który z antyku czerpie najwięcej. Choć nie wszyscy kojarzą ten termin, gwarantuję, że każdy widział przynajmniej jeden klasycystyczny budynek. Jedne z bardziej znanych przykładów to Biały Dom lub siedziba Kongresu Stanów Zjednoczo-

Relief – bezbarwny, (Relief na sarkofagu Aleksandra Wielkiego w obecnym stanie), Masterpiece: The Alexander Sarcophagus -- Judith H. Dobrzynski - WSJ

nych, a także ich polskie odpowiedniki, np. budynek Teatru Wielkiego w Warszawie, Łazienki Królewskie lub zniszczony podczas II wojny światowej Pałac Saski.

Zastanówmy się, jak mogłyby wyglądać np. Biały Dom i Teatr Wielki, gdyby rzeczywiście zbudowano je, inspirując się w pełni dorobkiem antyku. Wizualną odpowiedź na to pytanie stanowią ilustracje nr 1 oraz nr 4. Jak widać, mimo iż w żaden sposób nie zmieniła się forma budynku, dodanie barw diametralnie zmienia odbiór architektury. Czerwone kolumny natychmiast przykuwają uwagę obserwatora, stając się centralnym punk-

tem kompozycji. Niebieskie fryzy, które w rzeczywistości byłyby wypełnione całą paletą różnych barw, również nie pozostają niezauważone, skutecznie podkreślając znaczenie wyrzeźbionych tam historii.

Wiele budowli pełniących ważne funkcje publiczne wybudowano w stylu klasycystycznym. Można pokusić się o stwierdzenie, że dodanie do nich kolorów podkreślałoby jeszcze ich rangę w tkance miejskiej. (fot. 5, 6) Dlaczego jest to istotne?

Czy w ogóle warto poruszać ten temat,

Relief – w kolorze (Relief na sarkofagu Aleksandra Wielkiego w oryginalnej polichromii według interpretacji Carole Madge), Following Hadrian on Twitter: „Experimental colour reconstructions of the so-called Alexander Sarcophagus from Sidon (Lebanon), late 4th century BC, original in Istanbul Archaeological Museum. #exhibition Gods In Color— Golden Edition. Polychromy in Antiquity, Liebieghaus Skulpturensammlung, Frankfurt. https://t.co/e2MZPSnGqC” / Twitter

skoro dotyka on rzeczy odległych od nas o całe tysiąclecia? Ja osobiście uważam, że tak, a powodów jest, jak zawsze, kilka.

Podstawowym jest oczywiście zakłamywanie prawdy historycznej. W moim odczuciu, jeżeli uczymy się historii lub używamy jej podczas jakiegoś dyskursu, należałoby korzystać z faktów historycznych, a nie fałszywych przekonań. Jeżeli jesteśmy już w temacie dyskursów, to we współczesnym świecie warto zdawać sobie sprawę, że antyczny Rzym wcale nie był tak „biały”, dosłownie i w przenośni, jak niektórzy by tego chcieli. Największe europejskie imperium świata antycznego było wieloetniczną cywilizacją czerpiącą z różnych tradycji. Ostatnim powodem jest szacunek do dziedzictwa pozostawionego przez starożytne cywilizacje: tylko uwzględnienie wszystkich elementów pozwoli je w pełni zrozumieć i docenić.

Bibliografia: 1. Bradley M., The importance of colour on ancient marble sculpture [online]. [dostęp 06.2009]. Dostępny w Internecie: https://www.academia.edu/217950/The_importance_of_colour_on_ancient_marble_sculpture 2. Uçar Sariyildiz D., Changing perceptions of sculptural polychromy in Europe: from Ancient Greece to the 21st century [online]. [dostęp 06.2021].

Dostępny w Internecie: https://9lib.net/document/oy8r92wq-changing-perceptions-sculptural-polychromy-europe-ancient-greece-century.html

Autor: Dominik Gromek Artykuł opublikowany dzięki uprzejmości dr inż. arch. Aleksandry BrzozowskiejJawornickiej

9

odczuwanie ich, jest tylko wrażeniem psychicznym wywołanym w mózgu. Wrażenie to zależne jest nie tylko od składu widmowego promieniowania i ilości energii świetlnej, ale również od zdrowia, samopoczucia, nastroju i umiejętności obserwatora w posługiwaniu się zmysłem wzroku.

Twój ulubiony obraz

Zagadnienie percepcji najłatwiej jednak zauważyć, rozmawiając o sztuce.

Do trudności w pojmowaniu barw i kształtów dochodzi przede wszystkim problem odczuwania piękna. Sztuka jest rzeczą niedającą określić się żadnym terminem,

W ostatnim czasie coraz bardziej powszechne stają się zagadki i złudzenia optyczne, które utwierdzają w przekonaniu, że każdy postrzega świat zupełnie inaczej. Mało tego, nawet my sami w przeciągu kilku sekund możemy w różny sposób odczuwać, widzieć te same elementy. Najprostszym i najczęściej spotykanym w zawodzie architekta przykładem takiej zagadki percepcyjnej jest prosty sześcian Neckera, narysowany linearnie w aksonometrii. Niejednokrotnie, przeglądając szkice projektowe, napotykamy problem ze „zmianą patrzenia”, wówczas mózg musi rozwiązać pewną dwuznaczność – ustalić, który z rogów sześcianu leży bliżej. Możliwości zatem są dwie – raz sześcian ukazuje się nam jako wklęsły, raz jako wypukły – w zależności od tego, na jaki narożnik spojrzymy najpierw.

Jeszcze więcej możliwości, a zarazem utrudnień, pojawia się podczas rozmowy o kolorach. Warto mieć na uwadze indywidualizm pojmowania barw. Filozofowie od wieków zastanawiają się nad tym, czy można obiektywnie określić kolor. I choć dowiedziono, że widziane przez człowieka barwy to tak naprawdę promieniowanie elektromagnetyczne – czyli rzecz dająca się stwierdzić empirycznie – to widzenie, Sześcian Neckera

żadną granicą; jest bezkresna i łaknąca kreatywności artystów, samodefiniująca.

Przez każdą istotę ludzką jest inaczej interpretowana, może wzbudzać kontrowersje lub zachwycać pięknem. Zatem z założenia każdy odczuwa ją w subiektywny sposób. Czy można więc wyznaczyć pewne standardy, które usystematyzują sztukę w taki sposób, by podobała się każdemu? Skoro istnieją nurty w malarstwie i w architekturze „królujące na salonach” w danych okresach historycznych, czy jest możliwe stworzenie ponadczasowego dzieła, które zachwycałoby ogół odbiorców, przez wszystkie

stulecia?

To pytanie, nieco ironicznie, zadał sobie w latach 90. poprzedniego wieku duet moskiewskich artystów – Witalij Komar oraz Aleksander Melamid. Dorastając w komunistycznym państwie, na co dzień spotykali się z występującym w każdej dziedzinie życia narzędziem propagandy – socrealizmem. Kierunek ten z założenia miał reprezentować sztukę dla ludzi i tym samym odpowiadać na gust tłumu, choć był kierunkiem narzucanym i kontrolowanym przez władze. Zrodziło się wówczas pytanie, czy tworzenie sztuki w określonym celu nie ujmuje jej istocie i nie pozbawia całego piękna. Wraz z nim pojawił się pomysł stworzenia projektu „The People’s Choice”, opierającego się na ankietowaniu ludzi. Artyści jednak nie mieli perspektyw na przeprowadzenie go w państwie totalitarnym, gdzie wszelkie społeczne sondaże były objęte wielką tajemnicą.

Po emigracji do Stanów Zjednoczonych spotkali się oni ze zjawiskiem populizmu, który w ich mniemaniu przybierał podobnie destrukcyjny wpływ na powstawanie wolnej sztuki, co socrealizm. Jako odpowiedź na uwagi, że współczesna sztuka jest zbyt elitarna i należy tworzyć ją dla tłumu i pieniędzy, w 1993 r. powstał w końcu projekt „The most and least wanted paintings”. Koncept polegał na stworzeniu obrazu, który najchętniej powiesiliby w salonie Amerykanie, w oparciu o najczęściej wybierane odpowiedzi w przeprowadzonym sondażu. Pytania dotyczyły zarówno tematyki dzieła, jak i przekonań i upodobań wizualnych odbiorcy: „Jaki jest Twój ulubiony kolor? Czy osoby przedstawione na obrazie powinny pracować, czy raczej odpoczywać?

Czy powinny znajdować się wewnątrz pomieszczenia, czy na dworze, wśród zieleni?”. Ulubionym kolorem okazał się być kolor niebieski (w aż 44% przypadków).

Niemal połowa zdecydowała, że najbardziej lubi, gdy na obrazie przedstawiony jest krajobraz z widocznym jeziorem, rze-

Witalij Komar i Alexander Melamid, źródło: https://www.discogs.com/artist/854491-Komar-Melamid

ką lub oceanem; 56% Amerykanów opowiedziało się za tym, by na wymarzonym obrazie pojawiła się postać historyczna.

Choć wyniki samej ankiety były łatwe do przewidzenia, zaskakujący okazał się efekt końcowy stworzonego dzieła – połączenie wszystkich czynników zrodziło pejzaż uosabiający kicz. Krajobraz ukazujący zarówno zieleń, jak i wodę, bawiące się dzieci, hasające jelonki i błękitne cumulusy. Istna idylla, a w centralnym miejscu… coś wyjątkowego! George Washington w stroju typowym dla swojej epoki, lecz w żadnym razie nietypowym i niepasującym do aury panującej na obrazie.

Dzieło odsłonięto w 1994 r. w Alternative Museum na Manhattanie, a najróżniejsi krytycy nie szczędzili obfitych metafor, by okazać swoją niechęć do niego.

Z pewnością oczekiwano tak kontrowersyjnej reakcji. Jednym z głównych założeń projektu było właśnie ukazanie absurdalności tworzenia sztuki dla tłumu, irracjonalności szukania wspólnego mianownika odpowiadającego wszystkim odbiorcom.

Sztuka ma wywoływać emocje, które są ucieleśnieniem wewnętrznych doświadczeń, nastroju i indywidualnych cech osobowości odbiorcy. Niemożliwe jest zatem stworzenie dzieła, które wpłynęłoby

na każdego w ten sam sposób.

Rok później wznowiono projekt, tym razem uwzględniając aspekt kulturowy w problematyce badawczej. Artyści przeprowadzili ankiety dotyczące upodobań artystycznych obywateli 13 krajów, między innymi Rosji, Francji i Chin. Analizy te, oprócz ukazania bezsensowności populizmu, wskazują również, jak kształtują się preferencje w zależności od narodowości, doświadczeń i tradycji kulturowej, w której człowiek dorasta. Oczywiście nie należy wyciągać zbyt pochopnych wniosków i oceniać gustu całego społeczeństwa na podstawie odpowiedzi większości ankietowanych, ale pewne fakty nasuwają się same. Obrazy wzbudzające powszechną aprobatę, podobnie jak w przypadku tych wybieranych przez Amerykanów, to w dużej mierze wiosenne krajobrazy, w których przeważa kolor niebieski oraz zielony.

Widoczny jest na nich zbiornik wodny, obfita i nieskażona działalnością ludzką roślinność oraz zwierzęta. I choć obrazy różnią się szczegółami – w duńskiej wersji odnaleźć można flagę Danii oraz trzy baletnice, w kenijskiej postać Jezusa Chrystusa, a w chińskiej występuje wódz Mao – to wywołują podobne doznania estetyczne. Takie wyniki nie powinny zaskakiwać.

11

Według hipotezy biofilii nakreślonej przez Edwarda O. Wilsona z Uniwersytetu Harvarda, człowiek posiada wrodzony pociąg do przyrody, której jest częścią.

Teoria ta głosi powinowactwo wszystkich istot żywych i tłumaczy, dlaczego człowiek najlepiej czuje się, gdy otacza go fauna i flora. Dostęp do zieleni motywuje i zachęca do eksploracji i tym samym zapewnia najlepsze miejsce do rozwoju.

Z perspektywy psychologii ewolucyjnej istnieje w człowieku głęboko zakorzeniona chęć doboru takiego środowiska do życia, w którym występuje jak najwięcej motywów biologicznych. Dotyczy to zarówno osiedlania się, jak i wyżej udowodnionych preferencji estetycznych.

Na uwagę zasługuje również wyjątek wśród wszystkich ankietowanych narodowości – preferowany obraz Holendrów.

Mieszkańcy tego kraju jako jedyni opowiedzieli się za abstrakcją. Dzieło stworzone przez Komara i Melamida przybrało barwy ciemne – gradientowane pasma czerwieni, zieleni i granatu, przypominające łunę zorzy polarnej. Naukowcy tłumaczą odstępstwo Holendrów od normy tym, że ich kraj w jednej czwartej znajduje się w depresji geograficznej, a przyroda niemal w całości została przekształcona przez człowieka, toteż rdzenni artyści, nie mając wzorców z natury, szczególnie po wojnie skupili się na tworzeniu sztuki abstrakcyjnej. Obywatele Holandii, obeznani z i dorastający wśród sztuki nowoczesnej, są z nią bardziej związani i na zasadzie zjawiska samej ekspozycji, bardziej lubią to, co znają i widzą najczęściej.

Rozwijając spostrzeżenia duetu moskiewskich artystów, postrzeganie sztuki jest aktywnością tak specyficzną i nakierunkowaną na indywidualizm odbiorcy, że nie sposób jej nijak ustandaryzować. Można jedynie wyciągnąć wnioski na zasadzie preferencji większości i w ten sposób kreować swoiste trendy. Należy jednak pamiętać, że każde uogólnianie niesie Wykresy przedstawiające wyniki ankiety przeprowadzonej wśród studentów Wydziału Architektury

za sobą margines błędu, który w sprawach tak subiektywnych jak percepcja piękna, powiela się i może deformować wyniki we wręcz parodyjny sposób.

Podając w wątpliwość wnioski płynące z eksperymentu wykonanego ponad ćwierć wieku temu, postanowiłam utworzyć ankietę skierowaną do studentów Wydziału Architektury, inspirując się pytaniami znajdującymi się w oryginalnej wersji projektu Komara i Melamida.

Po wnikliwej analizie nadesłanych odpowiedzi powstał obraz będący rzekomym reprezentantem gustu artystycznego przeciętnego studenta WA Politechniki Wrocławskiej. Wyniki ponad stu przesłanych formularzy wykazały, że społeczność studencka upodobaniami estetycznymi najbardziej przypomina Holendrów.

I choć Wrocław bynajmniej nie znajduje się w depresji geograficznej, a teren przy kampusie Wydziału Architektury obrasta wyjątkowo bujna roślinność Parku Tołpy – studenci powiesiliby w swoim pokoju nie krajobraz, a właśnie abstrakcję (taką chęć wyraziło 69% ankietowanych).

Innymi wytycznymi wartymi uwagi, na które zagłosowali studenci są: duża szczegółowość (70%), dominanta kolorystyczna (62%), dynamizm (83%), asymetryczność (83%) i otwartość kompozycji (73%).

Preferowaną figurą geometryczną okazał się być kwadrat (39%). Zdecydowana większość (64%) wybrała dzieła, w których kreując obraz, twórca kieruje się ideą, a nie tylko pobudkami estetycznymi.

Aż 27% osób lubi, gdy w sztuce pojawia się tematyka patriotyczna, a 13% – tematyka religijna. W przypadku umiłowanej techniki zdania podzieliły się niemal równomiernie na tusz kreślarski, farbę akwarelową oraz farbę akrylową/ olejną – każda z odpowiedzi uzyskała ok. 25% głosów. Najmniejsze zainteresowanie wzbudził obraz przedstawiający martwą naturę (tę odpowiedź wskazało jedynie 3% ankietowanych).

Te oraz wiele innych czynników wpłynęły Wykresy przedstawiające wyniki ankiety przeprowadzonej wśród studentów Wydziału Architektury

13

na formę i tematykę stworzonego obrazu.

Teraz czytelnik może sam stwierdzić, na ile uśredniony wynik badania odpowiada jego własnym preferencjom artystycznym. Czy rzeczywiście percepcja piękna jednostki tak odbiega od ogólnie pojmowanej estetyki, nawet w bardzo zawężonej grupie odbiorców? A mówiąc prościej – czytelnik może teraz zadać sobie pytanie, które w łatwy sposób zweryfikuje prawdziwość powyższych rozważań.

Pytanie brzmiące następująco: Czy powiesiłbyś taki obraz w swoim pokoju?

Autor: Paulina Janik

„The Most Wanted Painting” studentów Wydziału Architektury, autor: Paulina Janik

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ Przedstawione prace zostały wykonane podczas zajęć „Przestrzenie fotografii i architektury” pod kierownictwem dr inż. arch. Beaty Juchniewicz

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

15

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

Autor: Ewa Tomczyk

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

Autor: Natalia Śmiady

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

17 STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

Autor: Karolina Janelii

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

Autor: Weronika Kozak

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

19 STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

Autor: Mateusz Wajda

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

Autor: Natalia Wysocka

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

21 STREFA SZTUKI STUDENCKIEJ

Niewidzialna mapa zmysłów Współczesne miasto oddziałuje na użytkownika szerokim wachlarzem bodźców.

Wysoka zabudowa, pędzące samochody, banery reklamowe i różnorodne elementy tworzące swego rodzaju krajobraz skupiają uwagę przede wszystkim na doznaniach wzrokowych. Co jednak, gdyby na chwilę się zatrzymać, zamknąć oczy i po prostu spróbować poczuć otaczającą nas przestrzeń całym swoim ciałem? Co zwróci naszą uwagę jako pierwsze? Urywki rozmów, hałas ulicznego zgiełku, zapach budki z hot dogami, a może coś zupełnie innego?

Szczególną uwagę pozawzrokowemu odbieraniu miasta poświęcił Juhani Pallasmaa w książce pt. „Oczy skóry”. Poruszone przez niego zagadnienie architektury sensorycznej stanowi duży krok naprzód dla projektowania terapeutycznego.

Umieszczenie aspektu wizualnego nie w kategorii elementu wiodącego, a jedynie jako jednego z kilku istotnych czynników, generuje szeroką gamę rozwiązań przestrzennych bezpośrednio oddziałujących na każdy ze zmysłów, jakim dysponujemy.

odkrywać bogactwo otaczającej nas przestrzeni poprzez słuch, węch, wzrok, dotyk, a czasem nawet smak. Często tworzone są ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb osób niepełnosprawnych i umożliwiają poznanie danego miejsca również w wypadku całkowitej utraty któregokolwiek ze zmysłów. Występują zarówno w formie indywidualnych obszarów, jak i jako elementy składowe terenów należących do instytucji publicznych, takich jak ośrodki terapeutyczne, szpitale, szkoły i przedszkola integracyjne, a także inne budynki, w których przebywa potencjalnie duży odsetek osób dotkniętych różnego rodzaju dysfunkcjami.

Rozwiązania sensoryczne rekomendowane są również dzieciom, zwłaszcza tym najmłodszym. W naturalny sposób korzystają one z wielozmysłowych metod poznawczych i są w stanie, w stosunkowo krótkim czasie, wiele się nauczyć pod wpływem bogatego w bodźce otoczenia.

Badania przypisują tego typu trasom krajobrazowym pozytywne oddziaływanie na rozwój intelektualny i emocjonalno-społeczny, a w szczególności wskazują ich istotną rolę w leczeniu nadpobudliwości ruchowej.

Przestrzenie angażujące wielozmysłowo dają również szereg korzyści, którymi

Znaczącą popularnością w dziedzinie projektowania wielozmysłowego cieszą się obecnie ogrody oraz ścieżki sensoryczne.

Są to trasy krajobrazowe, które pozwalają Blur Building, Szwajcaria, Diller Scofidio + Renfiro, 2002, źródło: archdaily.com

Co powinniśmy wiedzieć, tworząc przestrzenie wielozmysłowe?

Istotną rolę odgrywa przede wszystkim lokalizacja danego obszaru pod kątem hałasu i innych czynników zewnętrznych.

Park sensoryczny sam w sobie jest niezwykle bogatym ośrodkiem bodźców, które nie powinny dodatkowo łączyć się z równie intensywnymi sygnałami docierającymi z otoczenia.

Współczesne badania wykazują, że stosowanie obłych kształtów i swobodnej geometrii z miękkimi zaokrągleniami i łukami w znacznym stopniu ułatwia poruszanie się osobom z zaburzeniami percepcji i wpływa pozytywnie zwłaszcza na niepełnosprawnych ze spektrum autyzmu.

Częściowe ukrycie obiektów małej architektury i innych atrakcji może również działać pobudzająco i zachęcać odbiorcę do aktywnego wypoczynku poprzez eksplorację przestrzeni, dostępnej dosłownie na wyciągnięcie ręki. Istotne może również okazać się zastosowanie charakterystycznego motywu, który występując cyklicznie w różnych strefach projektowanego obszaru, pozwala na łatwiejsze identyfikowanie lokalizacji i zwiększa poczucie bezpieczeństwa. można cieszyć się niezależnie od wieku czy sytuacji zdrowotnej. Do najbardziej istotnych zalet należą: redukcja poziomu stresu, pozytywny wpływ na równowagę psychiczną, poprawa percepcji słuchowej, wzrokowej oraz propriocepcji (czucia głębokiego), czyli zmysłu orientacji ułożenia części własnego ciała. Parki sensoryczne wspomagają również prawidłowe funkcjonowanie układu krążenia, koordynację ruchową, korygowanie wad postawy, a także oddziałują relaksująco i stymulująco na prawą półkulę mózgu, odpowiedzialną za naszą kreatywność i zdolności artystyczne.

Do często spotykanych elementów przestrzeni wielozmysłowej należą rozwiązania wykorzystujące wodę w różnych stanach skupienia.

Jednym z popularniejszych architektonicznych przykładów bazujących na takim założeniu jest Blur Building autorstwa nowojorskiego biura projektowego Diller Scofidio + Renfro, położony nad szwajcarskim jeziorem Neuchâtel. Jest to stalowy pawilon zaprojektowany z okazji wystawy Expo.02. Bryła budynku unosi się ponad powierzchnią zbiornika, a jej granice nikną za zasłoną z pary wodnej. Obserwator nie widzi wyraźnej formy, przez co pozostałe

23

Ogrody Sensoryczne w Muszynie, źródło: gazetakrakowska.pl autor: Artur Królikowski

zmysły zostają pobudzone i biorą czynny udział w interpretacji przestrzeni poprzez skupienie na dźwięku, odczuwaniu temperatury czy wilgoci unoszącej się w powietrzu.

Analogiczne zależności można odnaleźć w umieszczanych w parkach sensorycznych instalacjach posługujących się wodą zarówno w ciekłym, jak i lotnym stanie skupienia. Często stosuje się zraszacze i rozpylacze, ogólnodostępne fontanny interaktywne lub bardziej klasyczne zbiorniki, które za pomocą ruchu, zmiany faktury czy poprzez manewrowanie odbiciami i transparentnością podnoszą walory estetyczne otoczenia. Szum wody stanowi silny sygnał dźwiękowy, przynoszący ukojenie i wyostrzający pozawzrokowe zmysły, zaś po dodaniu do niego możliwości dotyku lub całkowitego zanurzenia się w płynnej materii można uzyskać obiekt wywołujący intensywne wrażenia pozawzrokowe u użytkownika.

Dla osiągnięcia podobnych efektów stosuje się różnorodne rozwiązania materiałowe na nawierzchniach i pokryciach projektowanych obiektów małej architektury. Doświadczanie przestrzeni na każdym kroku za pomocą dotyku stanowi podstawę podróży zmysłów, a wypukłości, wklęsłości, elementy ażurowe oraz

Huśtawka przystosowana do wózków inwalidzkich, Wrocław, źródło: wyborcza.pl

naprzemienne stosowanie gładkich i chropowatych faktur zachęcają do integracji zarówno z otoczeniem, jak i pozostałymi użytkownikami danego obszaru.

Meble miejskie projektowane są w sposób uniwersalny, skłaniający do relaksu, ale też czynnego wypoczynku. Wygodne hamaki, huśtawki, trampoliny, mobilne zjeżdżalnie i różnego rodzaju kryjówki dostosowuje się do potrzeb szerokiej grupy odbiorców. Bogata szata roślinna i zróżnicowanie zieleni oddziałuje stymulująco na węch i dotyk. Często stosowanym rozwiązaniem jest umieszczanie drzew i krzewów owocowych, a także źródełek i poidełek na terenie parków sensorycznych, w celu umożliwienia użytkownikom zarówno metaforycznego, jak i dosłownego posmakowania danej przestrzeni.

Można się również spotkać z angażowaniem odbiorców w tworzenie i rozbudowywanie konkretnego miejsca poprzez włączanie ich w wykonywanie prostych prac ogrodowych czy upiększanie trasy krajobrazowej. Tego typu działania określane są mianem hortiterapii, czyli terapii ogrodowej. Pomaga ona w szczególności osobom dotkniętym chorobami o podłożu psychicznym – depresją, autyzmem, zespołem nadpobudliwości psychoru-

chowej z deficytem uwagi lub brakiem koncentracji uwagi (ADHD). Hortiterapia polecana jest też ludziom w podeszłym wieku, zwłaszcza cierpiącym na dolegliwości związane z narządem słuchu i wzroku. Terapię ogrodową coraz częściej wykorzystuje się też przy leczeniu różnego rodzaju uzależnień lub jako element procesu resocjalizacji w ośrodkach zamkniętych. Występuje w formie czynnej, włączającej pacjenta w takie działania jak sadzenie, pielęgnowanie czy podlewanie roślin, oraz biernej – skupiającej się głównie wokół doznań estetycznych i medytacji na łonie natury.

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich przykładów ogrodów sensorycznych są Ogrody Zmysłów w Muszynie znajdujące się w okolicy sanatoriów uzdrowiskowych. Założenie podzielone jest na osiem części – strefę zdrowia, zapachu, dźwięku, zapachowo-dotykową, smaku, wzroku, a także dwie dodatkowe – strefę Afrodyty oraz strefę baśni i legend o Muszynie. Trasę krajobrazową zaprojektowano przede wszystkim z myślą o socjalizacji i edukacji osób niewidomych i dotkniętych zaburzeniami psychofizycznymi. Przestrzeń intensywnie oddziałuje na zmysły pozawzrokowe i wyposażona jest w tablice informacyjne w języku Braille’a. Zadbano o to, by każdy

zmysł prezentowany był z osobna, oddzielony od poprzedniego za pomocą krętych ścieżek.

We Wrocławiu wyszczególnić natomiast możemy ogród sensoryczny „Ostoja” znajdujący się przy ośrodku rehabilitacyjnym przy ulicy Górnickiego. Teren służy zarówno niepełnosprawnym, jak i dzieciom z pobliskich przedszkoli. Jednym z bardziej interesujących rozwiązań jest zastosowanie huśtawek i innych elementów placu zabaw dostosowanych do wózków inwalidzkich. Przestrzeń wspomaga terapię i wszechstronny rozwój, a także stwarza dobre warunki do integracji i wypoczynku.

Rozwiązania wielozmysłowe nie należą jeszcze do najpopularniejszych w naszym kraju, jednak z roku na rok wprowadza się coraz więcej innowacji w parkach i na obszarach już istniejących. W ten sposób liczebność miejsc, które można określić mianem sensorycznych, systematycznie wzrasta. Potencjał tego typu ogrodów stanowi ciekawe pole do współpracy i zaproszenie do dialogu specjalistów z wielu branży – architektów, socjologów, psychologów, lekarzy, terapeutów, architektów krajobrazu oraz botaników. Źródła: 1) Julia Wronkowska – „Pozawzrokowe doświadczanie przestrzeni a problem deprywacji sensorycznej współczesnego środowiska zurbanizowanego”, Architectus http://www.architectus.arch.pwr.wroc.pl/ 2) Wojciech Kocki, Bartłomiej Kwiatkowski „Ogrody sensoryczne – przestrzenie kojące oraz lecznicze – projektowanie i dobór roślin” 3) http://muszyna.pl/

Autor: Anna Zieziula

25

Percepcja miasta według kryteriów Karty Ateńskiej z 1933 roku i Nowej Karty Ateńskiej z 2003 Hala stulecia w 1920 , de.wikipedia.org/wiki/Datei:Wroclaw_Hala_Ludowa_Breslau_Jahrhunderthalle.jpg absynthostel.pl/wroclaw-blog/atrakcje-wroclawia-2/ wroclawska-hala-stulecia/

Świat kształtuje się w przestrzeni, która go otacza. Tę przestrzeń tworzymy my, jako społeczeństwo. Przez lata dochodziliśmy (a tak naprawdę wciąż dochodzimy) do rozwiązywania różnych problemów, które przedstawiają nam miasta. W tym celu zostały sporządzone dokumenty, które zawierają postulaty ulepszające naszą jakość życia. Jednym z ważniejszych jest Karta Ateńska, spisana przez CIAM w 1933 roku. Zmiany, które zostały w niej zawarte, zrewolucjonizowały sposób kształtowania miast. Jak się później okazało, nie każdy postulat okazał się słuszny. W 2003 roku powstała Nowa Karta Ateńska, która czasem rozwija ideę starej karty, a czasem całkowicie się jej przeciwstawia.

Podejście do samego projektowania przestrzeni jest bardzo zróżnicowane w obu dokumentach. W karcie Ateńskiej z 1933 poddane jest krytyce dotychczasowe podejście do urbanistyki i architektury.

Zakłada ona całkowitą zmianę działania miasta przez wprowadzenie konkretnych zabiegów, takich jak strefowanie ze względu na funkcje, odpowiednie przewietrzanie i nasłonecznianie przez otwarcie kwartałów lub uwolnienie wewnętrznych dziedzińców kamienic. Jednakże, aby wprowadzić postulaty

w życie, potrzebna byłaby przebudowa często całej infrastruktury miejskiej, co dla wielu jest trudne przez kwestie finansowe i polityczne.

W Nowej Karcie Ateńskiej zauważono związek między przeszłością a teraźniejszością w kwestii kształtowania miasta.

Niektóre rozwiązania okazały się słuszne, dlatego zdaniem dokumentu należy je konserwować i powielać. Tam, gdzie nie odniosły one sukcesu należy wdrażać nowe pomysły. Trzeba pamiętać, że miasta na świecie różnią się tożsamością narodową i kulturową obywateli, ukształtowaniem terenu czy możliwościami ekonomiczno-politycznymi. Integrowanie nowych rozwiązań powinno być zależne od bodźców wynikających z samego środowiska, w którym projektujemy. Nowa Karta nie podaje konkretnych reguł na działanie miasta. Wskazuje tylko trudności przed jakimi może stanąć projektant XXI wieku i nakreśla, jak powinno funkcjonować miasto po wprowadzeniu odpowiednich zmian. Urbaniści i projektanci uzyskują dużą swobodę interpretacyjną, aby móc zapewnić indywidualne rozwiązania dla konkretnych obszarów.

W dokumencie z 1933 jedna z najważniejszych zasad dotyczyła kwestii przewietrzania i nasłonecznienia, która poprawiła jakość życia. Zabiegi, jakie trzeba było zastosować, aby te warunki spełnić,

znacznie rozluźniły gęstą siatkę miejską.

Karta dostrzegła także ważne powiązanie człowieka z naturą i wprowadziła więcej zieleni do przestrzeni miejskiej.

Te postulaty miały pozytywny wpływ na sposób użytkowania miasta i poprawiły komfort samych mieszkańców. Więcej jest jednak rozwiązań, które nie spełniły swoich założeń. Wspaniałomyślna wizja wydzielenia poszczególnych stref okazała się niewygodna. Przemieszczanie się w takim mieście jest zbyt czasochłonne i nieekologiczne, nawet przy ulepszonych ciągach komunikacyjnych.

Nowa Karta Ateńska próbuje znaleźć rozwiązania w kwestii komunikacji poprzez wplatanie ulic w środowisko miejskie, nie tworząc wielkich ciągów w centrum oraz tam, gdzie to możliwe, stara się korzystać z nowych technologii (spotkania przez sieć internetową mogą odciążyć ruch uliczny, gdyż nie ma potrzeby fizycznego dostania się do konkretnego miejsca).

Odrzuca strefowanie miasta. Chce zapewnić mieszkańcom równy dostęp do pożądanych usług czy obiektów przez rozrzucenie ich w mieście. Wprowadzone nieuporządkowanie może prowadzić do degradacji życia społecznego. Wielkie firmy mogą wybrać dla swoich inwestycji atrakcyjne tereny, które w większości znajdują się w centrach miast. Konse-

Hala stulecia w 2020

kwencjami takich działań bezpośrednio naruszających komfort obywateli są: zanieczyszczenie powietrza, zanieczyszczenie światłem, nadmierny hałas i zabranie wolnych, często zielonych terenów.

Inne wartości, które propaguje Nowa Karta, to otwarcie się miasta na inne kultury.

Może to stanowić powiew świeżości dla wieloletnich mieszkańców. Potencjalnym problemem jest strach i niechęć obywateli przed nieznanym – jednak takie kwestie można rozwiązać przez odpowiednie doinformowanie społeczeństwa i zapewnienie poczucia bezpieczeństwa.

Jest to nowy obszar działania, który nie był poruszony w starej Karcie. Wartość historyczna miast nie miała w niej dużego znaczenia. Nowa Karta pragnie dostrzegać wartość obcych kultur, jak i swoich tradycji miejscowych. Wykorzystanie rzemiosła, manufaktury i innych technik wytwarzania lokalnych dóbr może sprawić, że miasto stanie się atrakcyjniejsze.

Przyjezdni będą zachęcani do pozostawania i nastąpią zyski ekonomiczno-społeczne.

Ponadto dokument widzi większy wkład mieszkańców w tworzenie miasta.

Twierdzi, że aby działało, musi być spójne.

Obywatel musi czuć pewną przynależność. Tworzy się ją przez umożliwianie społeczeństwu decydowania w pewnej mierze o losach miasta, na przykład przez

2a) wydzielone pasy dla rowerów przy Galerii Dominikańskiej , google.pl/ maps

lokalne głosowania o dotacjach lub składanie własnych pomysłów projektowych.

Skutki takich działań mogą być bardzo pozytywne – dzięki takiej swobodzie obywatelskiej miasto zyska swój własny charakter i przez to stanie się atrakcyjniejsze dla innych.

Przykłady projektowe we Wrocławiu odwołujące się do Kart Ateńskich Działania, do których nawołuje Nowa Karta Ateńska, zostały już wdrożone chociażby we Wrocławiu. W 2006 roku Hala Stulecia została wpisana na światową listę dziedzictwa UNESCO (1). Wpis sprawił, że obiekt jest chroniony przed inwazyjnymi zmianami w strukturze lub całkowitym zniszczeniem oraz zapewnia zachowanie jego historycznej i kulturowej wartości. Hala stała się głównym miejscem spotkań społecznych (koncerty, wydarzenia sportowe, kino).

Miasto może stać się atrakcyjniejsze przez zróżnicowanie kulturowe. Kroki podjęte w tym zakresie są dosyć małe, ale można je odnaleźć w kwartale przy ulicy Włodkowica, gdzie znajduje się Synagoga „Pod Białym Bocianem”. Kawiarenki i restauracje, które otaczają ten obiekt, oddają w pełni kuchnię żydowską. W taki sposób powstała mała dzielnica kulturowa. Niewątpliwie przyciąga turystów (jak

i samych mieszkańców) i stwarza nowe źródło dochodów.

Ważnym aspektem w Nowej Karcie Ateńskiej jest ekologia: propaguje korzystanie z odnawialnych źródeł energii, zabezpieczanie dóbr narodowych (parki, pomniki, tereny historyczne), zapewnianie pomocy obszarom powodziowym czy o wzmożonym ruchu sejsmicznym i ogranicza nadmierną urbanizację dzikich terenów.

Przekazanie większych dotacji na te cele sprawi, że będziemy żyli w czystszym i bezpieczniejszym środowisku, które wspierać będzie rozwój przestrzeni urbanistycznej. Dziś we Wrocławiu jest wiele

2b) pas dla rowerzystów i pieszych wydzielony drzewami od ruchliwej ulicy, google.pl/maps

27

2a) Widok z góry na przedwojenny Wrocław, https://polska-org. pl/3528642,foto.html?idEntity=509224

2b) Zabudowa punktowa z wykorzystaniem zieleni wzdłuż ulicy Widokowej,

takich inicjatyw, jedną z nich jest chociażby Zmień Piec, czyli miejski program dopłat do wymiany pieców. Stara Karta Ateńska nie obejmowała analizą dewastujących działań człowieka w kwestii środowiska, takich jak wykorzystywanie nieodnawialnych zasobów czy zabieranie dzikich terenów pod urbanizację. Te kwestie były marginalizowane.

Dokument porusza za to temat komunikacji. Postuluje o strefowanie miasta na dzielnice mieszkaniowe z drobnymi usługami, handlowe oraz przemysłowe. Owe strefy powinny jednak być połączone jak najlepszą komunikacją miejską dostępną dla każdego. Te założenia starano się zrealizować poprzez wprowadzenie tras szybkiego ruchu w mieście. Przykładem jest trasa W-Z, która miała zaowocować płynniejszym ruchem w centrum. Rozwiązanie niesie za sobą jednak nieprzyjemne kwestie, jak duże korki w godzinach szczytu oraz odebranie waloru estetycznego miastu (również historycznego – bo mowa o starym mieście Wrocławia). Nowa Karta Ateńska wprowadza zmiany, które miałyby ułatwić poruszanie się przede wszystkim pieszym i rowerzystom. Na trasie Ostrów Tumski– Dworzec Główny (2a) zostały wprowadzone oddzielne szlaki rowerowe, co czyni podróż bezpieczniejszą zarówno dla rowerów, jak i przechodniów (2b). Jeszcze

lepsze rozwiązanie to wprowadzenie pasa oddzielonego zielenią od ruchu ulicznego na wyłączność pieszych lub ewentualnych pojazdów dwukołowych. Takim przykładem jest odcinek DK5 w kierunku Krzyków – szlak dla rowerzystów znajduje się na środku jezdni i jest wygrodzony pasami drzew (2c).

Tworzenie takich tras spełnia wiele postulatów z Nowej Karty Ateńskiej.

Przez wybieranie ekologicznych metod transportu (jak rower czy chodzenie piechotą) przyczyniamy się do mniejszego zanieczyszczenia powietrza dwutlenkiem węgla. Ponadto, taki sposób poruszania się jest dostępny dla każdego, bez względu na zaplecze finansowe lub wiek, i daje szybki oraz łatwy dostęp do usług, które są rozrzucone wzdłuż siatki ulic.

Niektóre działania z zakresu starej Karty Ateńskiej okazały się dobrym miejskim rozwiązaniem i funkcjonują do dziś. Przykładem są mniejsze działania w kształtowaniu architektury. Urbanistyka przedwojennego Wrocławia charakteryzowała się bardzo gęstą zabudową (2a), wręcz można by ją określić jako ciasną.

Było to oczywiście spowodowane dużą gęstością zaludnienia. Wszystkie wolne tereny wykorzystywano na kolejne obiekty mieszkalne. Stara Karta Ateńska chce zmienić ogólną siatkę urbanistyczną na bardziej rozrzedzoną. Powojenny

google.pl/maps

2c) Wnętrze kwartału mieszkalnego przy ulicy Wita Stwosza, google.pl/ maps

Wrocław przejął to założenie.

Rozwiązaniem gęstej siatki urbanistycznej jest zastosowanie zabudowy punktowej. Między budynkami wprowadzano dodatkowo duże zagęszczenie zieleni, co daje odczucie „zanurzenia” surowej architektury w bardzo delikatnej naturze.

Takie działanie można zauważyć w wielu miejscach we Wrocławiu, przykładem jest zabudowa przy ulicy Krasińskiego, Haukego-Bosaka czy Widokowej (2b).

Ważną zmianą było też zrezygnowanie z dodatkowych budynków wewnątrz kwartałów. Zamiast tego dziedzińce przepełniono zielenią. Daje to więcej korzyści – przede wszystkim zapewnia odpowiednie nasłonecznienie i przewietrzanie. Powstają małe strefy społeczne, poświęcone na wyłączność mieszkańcom kamienic.

Czy są one faktycznie użytkowane to już inna kwestia, jednak samo założenie wydaje się bardzo przyjazne. Takie rozbicie wewnętrznych kwartałów można zaobserwować przy ulicy Teatralnej, Eugeniusza Gepperta czy Wita Stwosza (2b).

Obie Karty mają jedno wspólne założenie: działać na rzecz obywatela. Znaczącą różnicą jest strefa działania tych dokumentów – nowa przyjmuje o wiele szerszy zakres obowiązków urbanistów.

Ma działać nie tylko na zasadzie stawiania obiektów lub ich modyfikacji (fizycznie), powinnateż ingerować w płaszczy-

zny kulturowe, społeczne, ekonomiczne, polityczne i ekologiczne. Na pierwszym miejscu stawiana jest percepcja miasta przez człowieka, a nie postęp, co daje możliwość poczucia miasta wszystkimi zmysłami.

Autor: Chiara Solbiati Artykuł stworzony w ramach programu Tutoring PWr, realizowany z Funduszy Europejskich pod okiem Tutorki dr inż. Arch. Elżbiety Grodzkiej.

3) Trasa szybkiego ruchu W-Z, lata 70-80 XX wieku, https://polska-org.pl/7340326,foto.html

29

Percepcja funkcji w czasie obiektów zabytkowych i strategia Open Building Wielokrotna adaptacja architektury jest procesem nadającym istniejącej już strukturze budynku nową, bardziej odpowiadającą aktualnym potrzebom funkcję.

Choć w ostatnich czasach obserwuje się większą popularność inwestycji realizowanych w duchu zrównoważonego rozwoju, przewidującego ciągłość architektury, to tak naprawdę procesy te zachodziły także wcześniej. Wystarczy spojrzeć na jeden z najbardziej znanych zabytków starożytnego świata – ateński Partenon.

Budynek został wzniesiony w V w. p.n.e. jako grecka świątynia. Około 600 r. n.e. budowlę zamieniono w kościół chrześcijański, a za czasów panowania tureckiego służyła jako meczet. Funkcja Partenonu drastycznie zmieniła się również podczas wojny turecko-weneckiej, kiedy to z miejsca kultu stał się magazynem amunicji.

Właśnie dzięki tym dostosowaniom Partenon przetrwał do czasów współczesnych.

Adaptacje zapewniły mu ciągłość użycia, co uchroniło go przed zapomnieniem, a być może i zniszczeniem.

Zwłaszcza teraz, gdy postępuje dynamiczny rozwój miast, potrzeba nadania budynkom elastyczności i dzięki temu również trwałości staje się coraz bardziej paląca.

W odpowiedzi na te wymagania i zrównoważone podejście do architektury

powstała idea Open Building zaproponowana w drugiej połowie XX wieku przez duńskiego architekta Johna Habrakena.

Jest to strategia zakładająca stałą zmianę potrzeb użytkowników, a co za tym idzie również tkanki miasta oraz przeznaczenia budynków. Podchodzi ona do architektury nie w sposób trójwymiarowy, odnosząc się jedynie do przestrzeni, ale traktuje ją jako byt czterowymiarowy – uwzględniając czas i jego ciągły przepływ. Program ten stawia więc na trwanie budynku.

Zapewnia mu jego ciągłość w użytkowaniu i przyszłą możliwość wielokrotnej adaptacji poprzez zastosowanie pięciu głównych zasad: 1. energooszczędność 2. wykorzystanie alternatywnych źródeł energii 3. 3R (recycle, reuse, reduce) 4. szacunek dla miejsca 5. szacunek dla użytkownika.

Biorąc powyższe hasła pod uwagę, trudno nie zauważyć potrzeby zastosowania strategii Open Building w procesie adaptacji architektury zabytkowej. Czy jednak posiada ona odpowiednie cechy, aby jej zasady znalazły zastosowanie?

Ograniczenia Znane są przykłady adaptacji architektury historycznej na nowe funkcje. Gasometer w Wiedniu, będący pierwotnie zbiornikami gazu, z końcem XX wieku przekształcony został w kompleks składający się z biur, sklepów, akademika, sali kinowej i koncertowej. Ufficio Primo w Warszawie, wybudowany jako siedziba komunistycznego Prezydium Rządu, w swojej historii funkcjonował jako klub nocny, a współcześnie mieści ekskluzywne biura.

Dzielnica El Poblenou w Barcelonie, orygi-

nalnie składająca się z zakładów włkienniczych, teraz przekształcona została w kampusy, mieszkania, przestrzenie usługowe i budynki użyteczności publicznej. Choć przykłady adaptacji architektury historycznej zaczynamy obserwować coraz częściej, okazuje się, że nie jest ona łatwym procesem do przeprowadzenia. Na jej drodze pojawiają się pewne trudności, wynikające ze specyficznych cech budynków odpowiadających ich oryginalnym programom funkcjonalnym.

Jednym z problemów, który nie tylko utrudnia, ale niekiedy całkowicie uniemożliwia adaptację architektury historycznej okazuje się stan techniczny budynku. Lata zaniedbywania często doprowadzają do sytuacji, w której struktura obiektu jest tak zniszczona, że jej naprawa staje się zbyt droga. Wtedy nawet historyczny kontekst lokalizacji nie jest w stanie zrekompensować finansowych strat naprawy starego obiektu, więc inwestorzy wolą wznieść nowy budynek. Taka sytuacja miała miejsce w przypadku siedziby zakładu produkującego samochody Beckmann Otto & Co. Ze względu na fatalny stan techniczny obiekt rozebrano, a w jego miejscu powstał kompleks mieszkaniowy.

Dodatkowo budynki historyczne często objęte są wieloma restrykcjami prawnymi, uniemożliwiającymi ich adaptację lub finansowo obciążającymi inwestorów, jak w przypadku Gmachu Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego przy ul. Karola Szajnochy we Wrocławiu, który mimo że nie znajduje się w nim już biblioteka, nie może zostać przekształcony. Powodem są ograniczenia konserwatorskie niepozwalające na modyfikacje związane z regałami na książki, które są traktowane jako integralna część zabytku, a to w znacznym stopniu ogranicza możliwości przekształcenia obiektu pod nowe funkcje.

Jednak głównym problemem wpływającym na możliwość przeprowadzenia wielokrotnej adaptacji w danym obiekcie jest

jego forma. Zbyt zdefiniowana materia obiektu niekiedy nie pozwala na wprowadzenie koniecznych zmian w jego strukturze, aby dostosować go do nowej funkcji.

Zazwyczaj na przeszkodzie stoi istniejący rozkład konstrukcyjny związany z wcześniejszym przeznaczeniem budynku, taki jak rozmieszczenie pionów instalacyjnych czy komunikacyjnych. Obiekty mieszkalne takie jak kamienice, choć doskonale nadawałyby się na popularne aktualnie pokoje zagadek czy siedziby małych organizacji, to ich układ przestrzenny nie pozwala na wprowadzenie funkcji zakładających duże i przestronne pomieszczenia (np. galerii handlowych, hal targowych, bibliotek, muzeów), wymagających manipulacji strukturą budynku.

Podobnie sprawa ma się z pałacami, zamkami i dużymi dworami, które mimo że oferują już znacznie obszerniejsze pomieszczenia, to również posiadają na tyle charakterystyczną i zdefiniowaną formę oraz układ funkcjonalny, że nie mogą być zaadaptowane na poszczególne funkcje. Jako że obiekty te pierwotnie miały przeznaczenie rezydencjalne, pozwalają przyjąć programy możliwie bliskie oryginalnym. Dlatego też te budynki często przekształca się w obiekty ochrony zdrowia zakładające dłuższy pobyt pacjentów (np. Centrum Terapii Nerwic w Mosznej, zlokalizowane w byłym pałacu, czy Szpital Spire Murrayfield w Edynburgu, znajdujący się w dawnym dworku). Powszechne jest również umieszczenie w tego typu obiektach hoteli (np. Hever Castle & Gardens w trzynastowiecznym zamku na południu Anglii lub Hotel Pałac Pakoszów w Karkonoszach). Jeżeli pałace, zamki i dworki pełnią funkcję muzealną, stanowią same w sobie obiekt reprezentacyjny i opowiadają własną historię – nie jest natomiast łatwo przekształcić je na obiekty handlowe lub widowiskowe.

Choć wymienione typy budynków oferują możliwość adaptacji, to, jak widać, jest

ona znacznie ograniczona. Czy istnieją więc wśród zabytkowych obiektów takie, które posiadają zestaw cech, pozwalający na dowolne i wielokrotne modyfikacje struktury, a w związku z tym znajdą zastosowanie idei Open Building, postrzegającej architekturę przez pryzmat czasu?

Wielokrotna adaptacja kompleksów fabrycznych Można zauważyć, że jednym z najczęściej adaptowanych typów budynków okazują się obiekty postindustrialne. W ostatnim czasie obserwujemy kolejne realizacje wykorzystujące stare kompleksy fabryczne i dające im nowe życie. Wystarczy spojrzeć na jedną z najbardziej znanych galerii na świecie – londyńskie Tate Modern (dawny zakład gazowniczy przekształcony w muzeum sztuki współczesnej), czy na powstałe w starej drukarni akademiki Basecamp w Łodzi. Takich przykładów z całego świata znaleźć można wiele, a adaptacja dotyczy nie tylko pojedynczych budynków, ale także całych ogromnych kompleksów, jak np. realizowany aktualnie projekt przekształcenia Stoczni Gdańskiej w zespół mieszkalno-kulturowo-rozrywkowo-usługowy. Co takiego mają więc w sobie postindustrialne budynki, że tak chętnie poddawane są procesowi adaptacji?

Okazuje się, że fabryki oferują cały zestaw cech, który sprawia, że wraz ze zmieniającymi się potrzebami na przestrzeni lat można w dużym stopniu modyfikować ich przeznaczenie.

Fabryki stają się bardzo atrakcyjne ze względu na swoją lokalizację – kiedyś sytuowano je w centrach, dziś w dobie szybko postępującej urbanizacji tereny te stały się najcenniejszymi działkami w miastach, co czyni lokalizację kompleksów fabrycznych niesamowitym atutem.

Dodatkowo obiektom postindustrialnym często towarzyszą rozległe, otwarte

Basecamp we Wrocławiu, proj. Grupa 5 Architekci

przestrzenie będące kiedyś np.: placami przeładunkowymi. Zbieżne jest to z jedną z zasad strategii Open Building, mówiącą o szacunku dla miejsca. Odnosi się ona nie tylko do poszanowania oryginalnej tkanki budynku i historii, której jest świadectwem, oraz umiejętnego nawiązania do istniejącej już struktury, ale także do oszczędnego i racjonalnego zagospodarowania terenu maksymalizującego przestrzeń biologicznie czynną. Tereny przyfabryczne dają więc możliwość przekształcenia w okazałe parki.

31

Filharmonia Bałtycka w Gdańsku, fot. Wiktor Płoszaj

Duża rozpiętość i wysokość pomieszczeń umożliwia umiejscowienie w nich obiektów wymagających przestronności, ale także pozwala na podzielenie struktury i segmentację budynku pod funkcje wymagające mniejszych przestrzeni.

Istotnym czynnikiem definiującym łatwość adaptacji fabryk jest także odpowiednie doświetlenie. Duża liczba okien, wcześniej rozjaśniających miejsca pracy, rozmieszczonych po każdej stronie budynku zapewnia optymalne doświetlenie wnętrza, nie ograniczając w żaden sposób jego podziału. Łatwe i elastyczne wprowadzanie modyfikacji przestrzennych

i strukturalnych pozwala na dostosowywanie budynku pod zmieniające się potrzeby użytkowników przez wiele kolejnych lat, co idealnie wpisuje się w kolejną z zasad Open Building – poszanowanie użytkownika.

Następnym argumentem przemawiającym za postindustrialną architekturą jest mnogość funkcji, które jest w stanie przyjąć jej struktura. Fabryki idealnie sprawdzają się na działalność handlowo-usługową (np. centrum Manufaktura, zlokalizowane w kompleksie fabrycznym Izraela Poznańskiego w Łodzi, czy galeria

handlowa Sfera w Bielsku-Białej, umieszczona w dawnych halach i magazynach) lub kulturalno-rozrywkową (np. Klub Elektrownia w Łodzi, wykorzystujący budynek dawnej elektrowni, oraz Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, mieszczące się w byłej Białej Fabryce Geyera). Innym przykładem jest przekształcanie obiektów postindustrialnych w mieszkania, lofty i akademiki np.: powstające we Wrocławiu w dziewiętnastowiecznym kompleksie piekarni „Mamut” akademiki Basecamp lub lofty w dawnej Przędzalni będącej częścią kompleksu pofabrycznego Księży Młyn w Łodzi. Układy przestrzenne budyn-

ków pofabrycznych mogą przyjąć także funkcję sportową jak np.: siłownia Well Fitness, park trampolin GOJump i rolkowisko LUCE Arena zlokalizowane w hali montażowo-mechanicznej z 1963 będącej częścią byłej Bielskiej Fabryki Armatur BEFA. Skoro tak podobne strukturą i formą budynki są w stanie posiadać tak zróżnicowane przeznaczenie, oznacza to, że być może oferują możliwość ich percepcji nie tylko w przestrzeni, ale również w czasie – a co się z tym wiąże, mają potencjał na adaptację wielokrotną. Jednym z obiektów, w którym zaszedł ten proces, jest XX-wieczna Fabryka Guzików S. Jabłońskiego w Poznaniu. Po zakończeniu II Wojny Światowej jej funkcja się zmieniła – uruchomiono tam produkcję orderów i medali. Po 1977 roku budynek został przeznaczony na magazyny, wykorzystywany był także do celów handlowych.

Przez pewien czas funkcjonował w nim antykwariat, a także dwa kluby „Cafe Mięsna” i „U Bazyla” Aktualnie budynek dawnej fabryki użytkowany jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny. Kolejnym przykładem są Browary Piastowskie, czyli dziewiętnastowieczny wrocławski kompleks fabryk przy ulicy Jedności Narodowej, który w swojej historii kilkakrotnie zmieniał swoją funkcję. Na początku znajdowała się tam słodownia. Choć przez wiele lat świetnie prosperowała, z rozpoczęciem II Wojny Światowej zapotrzebowanie na słód piwny spadł. Zaczęto więc produkować tam kawę zbożową i suszyć warzywa. Niektóre pomieszczenia przekształcono na magazyny wojskowe. Obecnie w dawnych budynkach butelkowni Browarów znajdują się lofty zaprojektowane przez pracownię Archicom. Także Ołowianka kilkakrotnie przechodziła zmianę swojego przeznaczenia.

Jest to dawna elektrownia w Gdańsku wzniesiona w stylu neogotyckim, charakterystycznym dla dziewiętnastowiecznych zakładów. Podczas II Wojny Światowej została zniszczona w wyniku bombardo-

wań. Po zakończeniu walk odbudowano ją w uproszczonej formie. W 1962 budynek został przekształcony na elektrociepłownię, jednak największe zmiany dotyczące jego funkcji nastąpiły w 1997 roku, kiedy to przebudowano go na salę koncertową. Aktualnie znajduje się tam Filharmonia Bałtycka.

Także za granicą możemy obserwować przykłady procesu wielokrotnej adaptacji – Matadero w Madrycie powstał w XIX wieku jako kompleks rzeźni i targ bydła.

W 1936 podczas obrony Madrytu obiekty używane były jako magazyn amunicji.

Obecnie funkcjonuje pod nazwą Centrum Współczesnej Twórczości, mieszcząc w sobie między innymi sale kinowe.

Jak można stwierdzić na podstawie tych przykładów, kompleksy fabryczne są podatne na proces adaptacji wielokrotnej.

Doskonale stosują się więc do zasady 3R – reuse, nadając istniejącej już strukturze nowe życie, recycle, ponownie wykorzystując materiały budowlane, reduce, minimalizując nakład i ograniczając wpływ na środowisko.

Postindustrialne obiekty mogą być zatem postrzegane czterowymiarowo, wykazują cechy Open Building pozwalające na ich wielokrotną adaptację. Dzięki uniwersalnym rozwiązaniom są w stanie służyć więcej niż jednej funkcji na przestrzeni lat i dostosowywać się do zmieniających się potrzeb. Ta podatność na proces adaptacji zapewnia im trwałość. Choć wraz ze zmianą przeznaczenia następują konieczne modyfikacje w strukturze obiektu, pierwotny charakter budynków, historia i oryginalna atmosfera nadal trwają, a dawne kompleksy fabryczne dzięki swojej uniwersalności zapewniają sobie kolejne wcielenia.

ptacji obiektów historycznych. Istotne jest zabezpieczenie ich przyszłości poprzez niezależny od siebie podział na elementy o żywotności długiej (konstrukcja) i krótkiej (ściany działowe, infrastruktura zlokalizowana w częściach prywatnych), zapewnienie przestrzeni o różnym stopniu prywatności, wprowadzenie elastycznego systemu węzłów sanitarnych i instalacji, a także użyciu dużej ilości zieleni, w naturalny sposób regulującej mikroklimat wewnątrz budynku. Stosując się więc do tych zasad i pamiętając o postrzeganiu obiektów architektonicznych w sposób czterowymiarowy, uwzględniający ich trwanie w czasie, nie tylko zapewniamy im funkcjonalność – dajemy też możliwość wielokrotnej adaptacji w przyszłości, ograniczamy negatywny wpływ na środowisko, a także ratujemy świadectwo historii, której są częścią.

Autor: Bianka Łomnicka Artykuł został opracowany na podstawie badań własnych autorki przeprowadzonych pod opieką tutora – dr. inż. arch.

E. K. Świeściak w ramach projektu „Mistrzowie Dydaktyki” realizowanego przez Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

Na podstawie przytoczonych przykładów można przypuszczać zatem, że postępowanie w myśl strategii Open Building ma szczególne znaczenie w przypadku ada-

33

Wnętrza 2.0

Wywiad z dr hab. inż. arch.

Anną Jaglarz Do momentu wystąpienia pandemii nie zawsze zastanawialiśmy się nad wnętrzami miejsca naszego zamieszkania.

Sukcesywnie rezygnowaliśmy z wyraźnych podziałów funkcji w domu, teraz natomiast jest to pożądany element.

W skali osiedla okazało się, że unikamy również przestrzeni colivingowych.

Czy uważa Pani Profesor, że tendencja do takich zmian zachowa się także po pandemii?

Sytuacja wywołana pandemią spowodowała, że zmieniło się nasze postrzeganie mieszkania jako przestrzeni do życia.

W wyniku izolacji nabyliśmy większą wrażliwość na przestrzeń i zaczęliśmy ją odczuwać bardziej szczegółowo. Nie dotyczy to wyłącznie mieszkań, ale również otoczenia budynków. Okazało się, że w większości miejsca publiczne nie są zaprojektowane funkcjonalnie, brak w nich oddechu, zieleni, możliwości wygodnego przebywania i użytkowania. Natomiast te, które były i są dobrze zorganizowane, nie straciły swej popularności nawet w czasie pandemii.

Często traktowaliśmy mieszkania jak sypialnie, miejsca wypoczynku, teraz natomiast stały się one również miejscem pracy, rekreacji, realizowania pasji.

W związku z tym pojęcie prywatności i intymności nabrało nowego znaczenia,

zwłaszcza w przestrzeniach mieszkalnych użytkowanych przez większe rodziny.

Preferowane dotychczas duże, otwarte przestrzenie w stylu loftowym, a przede wszystkim tak popularne salony połączone z kuchnią i jadalnią, przestają być odbierane jako komfortowe. Ważne staje się wyraźne oddzielenie funkcjonalnych stref według ścisłego planu. Może do łask wrócą mieszkania rozkładowe.

Wydają się one być idealne, ale w sytuacji, gdy są to mieszkania o dużych powierzchniach, usytuowane na przedmieściach.

W centrum miasta, zwłaszcza w sąsiedztwie historycznej zabudowy, łatwiej jest zaprojektować budynki, w których mieszkania mają otwarte przestrzenie, łatwiej się w ten sposób dostosować do istniejącej tkanki miejskiej, łatwiej również przekształcić, zmodernizować i zaadoptować do nowych potrzeb istniejącą zabudowę.

Mamy do dyspozycji wiele narzędzi projektowych, które mogą umożliwić nam tworzenie przestrzeni półprywatnych.

Możemy zastosować mobilne systemy lekkich przegród, ażurowych przepierzeń, parawanów, póltransparentnych przesłon, aby uzyskać choćby namiastkę intymności. Możemy zastosować różne rodzaje oświetlenia w zależności od wykonywanych działań, odpowiednie natężenie światła, temperaturę barwową i w ten sposób tworzyć nastrój poszczególnych stref. Potrzebne są materiały o odpowiedniej izolacyjności akustycznej, dźwiękochłonne, wygłuszające, które zabezpieczą użytkowników przed kakofonią dźwięków.

Te wszystkie wspomniane zabiegi mogą równocześnie wpłynąć na zwiększenie przytulności mieszkania. A przecież na tym zależy wszystkim najbardziej.

Jesteśmy również świadkami wyjazdów studentów, osób pracujących zdalnie z miasta. Okazuje się, że mieszkania są aż nadto ograniczone metrażem, brakiem zieleni, brakiem funkcji. Czy ciągle to zatem domy jednorodzinne przeważają nad życiem w mieście, biorąc pod uwagę

komfort zamieszkania?

Większe mieszkania na przedmieściach oraz segmenty mieszkalne czy domy jednorodzinne usytuowane w strefach podmiejskich, głównie ze względu na większe metraże i możliwość zorganizowania stref zielonych, staną się zachęcające zwłaszcza dla osób, które nie są w szczególny sposób związane z życiem miejskim, mogą pracować zdalnie, a także dla większych rodzin. Wzrost popularności takich nieruchomości jest również wynikiem korzystnych cen. Zrealizowanie romantycznej wizji mieszkania pod miastem może być obecnie dobrym sposobem na lokowanie kapitału. Ale z pewnością nie zniknęły korzyści wynikające z mieszkania i życia w mieście. Niezależnie od tego, czy zostanie zachowana tendencja zdalnej pracy i nauki, to centra miast wciąż będą przyciągały ludzi, pod warunkiem, że ich rola kulturalno-oświatowa i handlowa nie zmniejszy się i w ten sposób nie stracą one na atrakcyjności.

Skupiając się natomiast na wyjazdach studentów z miasta w okresie pandemii – jest to przede wszystkim konieczność podyktowana sytuacją finansową, a nie tak naprawdę potrzebą poprawy komfortu zamieszkania. Trudno się nie zgodzić, że jedną z zalet „studiowania” jest możliwość poznania walorów dużego miasta.

Dlatego większość osób będzie chciała wrócić do centrum jak najszybciej.

W wyniku izolacji wyraźniej dostrzegamy również nasze potrzeby. Np. pewna część społeczeństwa w wyniku poczucia osamotnienia zdecydowała się na posiadanie zwierzęcia. Oczywiście zmiany są dostrzegalne na wielu płaszczyznach.

Czy takie zachowania mogą generować dodatkowe funkcje w przestrzeni mieszkalnej, o których wcześniej jako architekci nie myśleliśmy? Jakie tendencje zauważa Pani Profesor?

W wyniku licznych ograniczeń i izolacji utraciliśmy dotychczasową relację z na-

turą. Z tego względu zaczęliśmy poszukiwać różnych możliwości kontaktu z nią.

Rozwinął się trend projektowania biofilnego i pojawiły nowe sposoby włączania zieleni do domów i mieszkań. Zielone ściany, pionowe ogrody, wiszące ogrodnictwo – to nie tylko elementy podnoszące estetykę wnętrz, ale również sposób na zmniejszenie stresu, lepsze samopoczucie, poprawę mikroklimatu, jakości powietrza. Natomiast tutaj należałoby jednocześnie zwrócić uwagę na fakt, że duża część roślin ma właściwości trujące i może stanowić zagrożenie dla małych dzieci i zwierząt. Rozwinęła się również idea hydroponiki we wnętrzach.

Myślę, że te tendencje wpłyną na większe zainteresowanie architektów tematem „zielonej architektury”. Miłośnikom kotów można zaproponować system wyposażenia meblowego, który będzie wielofunkcyjny, służący zarówno do przechowywania, wypoczynku, jak i zabawy ich pupili.

Myślenie o zwierzętach w mieszkaniach w mieście z pewnością wpłynie na konieczność odpowiedniego dostosowania miejskiej przestrzeni publicznej i infrastruktury do ich potrzeb.

Do tej pory również „domową oazą” i synonimem odpoczynku była przestrzeń łazienki, czy w wyniku spowolnienia naszego trybu życia przeniesiemy tą strefę w inne miejsce, czy jednak niektóre przyzwyczajenia ze względu na silną integralność z funkcją pozostaną niezmienne?

https://www.whitemad.pl/osiem-sposobow-na-home-office-podpowiadamy-jak-urzadzic-przestrzen/

Ilość czasu, który spędzamy w obecnie w domu, również z uwagi na aktualną sytuację, a przy okazji w łazience, oraz liczba różnych funkcji lub czynności wykonywanych w jej przestrzeni, rosną wraz ze zmianami społecznymi i postępem technologicznym. Okazuje się ona cennym pomieszczeniem, a w otwartych przestrzeniach mieszkalnych czasem jedynym, w którym możemy pozostać sami.

Od nowa definiujemy jej funkcje. Współczesna łazienka to nie tylko miejsce, https://www.whitemad.pl/soft-loft/

35

w którym wykonujemy podstawowe czynności higieniczne i sanitarne.

W dzisiejszych czasach łazienka staje się miejscem szeroko pojętego utrzymywania ciała w czystości i dobrej kondycji psychofizycznej, miejscem dbania o urodę, miejscem relaksu, miejscem wyposażonym w funkcje zdrowotne, w tym związane z profilaktyką medyczną (funkcje terapeutyczne, ale również funkcje umożliwiające kontrolę i ochronę zdrowia bez konieczności stacjonarnych wizyt lekarskich).

Także brak własności jest aktualną problematyką. Przy zwiększonym popycie na mieszkania prawdopodobnie poszerzy się rynek wynajmu nieruchomości, czy jako najemcy będziemy mogli stworzyć spójną tożsamość z miejscem zamieszkania? Jakie zabiegi możemy zastosować, aby utożsamić się z taką przestrzenią jako własną?

W Polsce wciąż dążymy do kupowania mieszkań na własność. Ma to związek z kosztami wynajmu, które często są porównywalne na przykład z ratami kredytowymi. Do tej pory popularnością cieszył się krótkoterminowy najem mieszkań wynikający w dużej mierze z dynamiki zmian społecznych. Dawał on dużą mobilność zarówno najemcy, jak i wynajmującemu mieszkanie. Miał też swoje wady i zalety.

W zachodnich krajach wiele osób mieszka w wynajmowanych mieszkaniach przez całe życie. Myślę, że kwestia poczucia tożsamości z miejscem zamieszkania wynika bardziej z potrzeby pewnej stabilizacji. Jeśli w Polsce ceny mieszkań wciąż będą wzrastać, rozwinie się inna kultura ich wynajmowania, inny będzie również rynek mieszkań wynajmowanych, ich jakość. Zakładając wynajem długoterminowy, zapewniamy stabilizację sobie i wynajmującemu, chodzi również o zachowanie dobrej relacji. Jednocześnie zaczynamy się czuć w wynajmowanym mieszkaniu „jak u siebie”, dbamy

o to, by żyło się nam w nim komfortowo i samoistnie rodzi się poczucie tożsamości zarówno z przestrzenią domu, jak i miejscem zamieszkania.

Jak Pani Profesor sądzi, jakich zmian oczekują klienci w projektowaniu wnętrz?

Czerpiąc z doświadczeń związanych z obecną sytuacją i patrząc w przyszłość, najważniejszymi oczekiwaniami i preferencjami użytkowników są i będą zdrowe, higieniczne przestrzenie. W układzie funkcjonalno-przestrzennym mieszkania z pewnością przydadzą się strefy-bufory, np. strefa wejściowa, gdzie można swobodnie zdjąć okrycie wierzchnie, buty, odstawić zakupy, przyjąć przesyłkę od kuriera, bez ingerencji w inne części mieszkalne. Pożądane jest również stosowanie nowoczesnych technologii, które umożliwiają zachowanie higieny i utrzymanie zdrowego mikroklimatu, materiałów wykończeniowych odpornych na zarazki, technologii automatycznego czyszczenia zintegrowanych z meblami, tkanin (np. tapicerek, dywanów) które są łatwe w czyszczeniu.

Komfort wnętrzarskich rozwiązań zapewniają także inteligentne rozwiązania „smart home” – integracja technologii cyfrowych, które pozwalają na sterowanie oświetleniem, ogrzewaniem, wentylacją nagłośnieniem, zarządzaniem bezpieczeństwem, ale również zapewniają maksymalną automatyzację podstawowych czynności, rozwiązania bezdotykowe, sterowane gestami lub głosem.

Czy w doświadczeniu Pani Profesor studenci na zajęciach zmienili swoje nawyki projektowe i bardziej niż wcześniej biorą pod uwagę możliwość wystąpienia nieoczekiwanych sytuacji, mianowicie np. podejmują próby dostosowania swoich lokali do mobilności na rynku, czy opierają projektowanie na wcześniejszych doświadczeniach? I czy Pani jako prowadząca oczekiwałaby takich zmian?

Jako architekci zaczęliśmy, czasem bez zastanowienia, spełniać oczekiwania klientów. Pandemia zweryfikowała nasze potrzeby. Przebywając w bliskiej relacji z naszym otoczeniem domowym, mogliśmy poznać jego wady i zalety, zrozumieć to, co chcielibyśmy zachować, a co wymaga zmiany. Takie obserwacje pomagają uruchomić myślenie perspektywiczne w kontekście procesu projektowego.

Nie zauważam drastycznych zmian w podejściu studentów do projektowania, ale również ich nie oczekuję. Nie chciałabym, aby pandemia została wykorzystana w cyniczny sposób w naszych działaniach, z pominięciem wcześniejszych doświadczeń. Myślę, że stanowi ona raczej pewien sygnał ostrzegawczy, który spowoduje, że nabierzemy większej wrażliwości na otoczenie, naturę, innych ludzi i zweryfikujemy założenia projektowania zrównoważonego. Oznacza to również holistyczne podejście w projektowaniu, uwzględnianie „czynnika ludzkiego”, bazowanie na dotychczasowych doświadczeniach, wiedzy o projektowaniu uniwersalnym, ergonomii, ekologii, ale również mądre wykorzystanie możliwości najnowszych osiągnięć technologicznych.

Mam nadzieję, że inicjatywa Nowego Europejskiego Bauhausu, jako inkluzywnego ruchu mającego przeciwdziałać kryzysowi klimatycznemu, ale również dającego nadzieję na dobre życie po pandemii, zachęca nas właśnie do takich działań i współpracy.

Analizując mieszkania i ich funkcjonalność, jak można rozważyć „wygodne mieszkalnictwo”? Śledząc historię, widzimy długą drogę poszukiwań komfortu życia i wygodnego mieszkalnictwa. Uzależnione od uwarunkowań społecznych i kulturowych danych czasów i miejsc rozwiązania wpisujące się w założenie wygodnego domu był najróżniejsze. Doskonale pisze o tym architekt Witold Rybczyński w książce „Dom. Krótka historia idei”. Z naszymi rozważa-

niami na temat współczesnych przestrzeni mieszkalnych możemy skonfrontować długotrwały proces, który doprowadził do poczucia, że to właśnie domy, mieszkania o satysfakcjonującej powierzchni, dobrze doświetlone, z wydzielonymi funkcjonalnymi pomieszczeniami, stały się synonimem komfortu mieszkalnego. Przez wieki poszukiwaliśmy rozdzielenia przestrzeni, które na przykład w średniowiecznych domach mieszczańskich były współdzielone. Potem staraliśmy się rozdzielić funkcję pracy od funkcji wypoczynku, aby ostatecznie wyeliminować ją z przestrzeni mieszkalnej.

Idea „Home office” spowodowała powrót do dedykowanych miejsc pracy w domu, rzeczywistych gabinetów i biur domowych. W pełni wydzielone od pozostałych stref mieszkalnych, wyposażone przestrzenie do pracy zapewniają produktywne działania, a także umożliwiają wyraźny podział między godzinami pracy a wypoczynkiem.

Trudno mówić o „wygodnym mieszkalnictwie” ogólnie, nie wdrażając się w indywidualne oczekiwania i wymagania użytkowników. Wśród kryteriów, które z pewnością należy wziąć pod uwagę, znajduje się możliwość ewentualnego przearanżowania układu mieszkania – elastyczność, która pozwoli nam wprowadzić nowe rozwiązania w sytuacji zmiany potrzeb.

Odnosząc się do samej percepcji, jakie zabiegi stosowane są współcześnie, aby wpłynąć na odbiorcę? Czy są zauważalne jakieś niestandardowe tendencje i jeśli tak, to jakie?

Aktualnie możemy zaobserwować kilka trendów, które z całą pewnością wpływają na percepcję wnętrz. Podejrzewam, że pomimo pewnych zawirowań wywołanych pandemią nie zmieni się trwająca już od dłuższego czasu tendencja do zmniejszania naszej przestrzeni życiowej.

Jest to wyzwanie dla architektów, branży wyposażenia wnętrz i meblarskiej. Ciasne,

niewygodne mieszkania wypełnione niepraktycznymi, ciężkimi meblami zostają sukcesywnie zastępowane przestrzeniami o przemyślanej architekturze zaprojektowanymi z myślą o rzeczywistych potrzebach użytkowników. Pojawiają się rozwiązania dla wyzwań naszej epoki: przystępne cenowo rozwiązania dla rodzin, pilnie potrzebne wygodne koncepcje mieszkaniowe dla osób starszych, innowacyjna przestrzeń życiowa dla studentów i uniwersalne mieszkania dla osób dojeżdżających, pracowników tymczasowych.

Małe mieszkania są tańsze w budowie, zużywają mniej energii, są dogodniejsze w utrzymaniu i sprzątaniu. Celem jest, aby architekci mogli wdrażać w praktyce rozwiązania, które są funkcjonalne i zapewniają efektywne planowanie mieszkań, dlatego potrzebują wsparcia innowacyjnych i sprytnych koncepcji systemowych: kompaktowych, modułowych rozwiązań meblarskich, które można łatwo przekształcić i dopasować do aktualnych potrzeb.

Kolejny trend wynikający z przekonań użytkowników to projektowanie zrównoważone. Pożądane jest zintegrowanie z przestrzenią materiałów naturalnych, minimalnie przetworzonych oraz materiałów pochodzących z recyklingu, pozyskiwanych w sposób zrównoważony. Metamorfozę od sterylnych i bezosobowych do inspirujących i skoncentrowanych na dobrym samopoczuciu wnętrz ułatwia projektowanie biofilne, łączące ludzi z naturą. Drewno jako materiał dla ścian, podłóg, sufitów, blatów oraz naturalnych detali i akcentów, zapewnia przestrzeń o przyjaznym charakterze, dodając naturalną teksturę, linię i ciepło do wnętrza.

Obserwujemy kierunek w stronę autentycznego i organicznego motywu. Pojawiają się elementy meblarskie łączące drewno ze szkłem, ceramiką lub metalem, misternie wykonane ściany z drewna i mchu, stoliki kawowe z zachowanych pni drzew i odzyskane drewniane fragmenty jako popularne dodatki do współczesnych

przestrzeni. Wprowadzanie takich rozwiązań to już nie tylko wizualne wpływanie na odbiorcę, ale również pobudzanie innych zmysłów. Pojawiają się autentyczne organiczne powierzchnie pachnące zgodnie z ich naturalnymi właściwościami (na przykład tapety wykonane z prasowanego siana i kwiatów polnych – organoidalne powierzchnie wytwarzane bez udziału jakichkolwiek dodatków syntetycznych, hypoalergiczne i proekologiczne, zapewniające wrażenia wizualne, zapachowe i dotykowe). Coraz bardziej popularne stają się okładziny ścienne – tapety produkowane z miazgi drzewnej oraz naturalnych tkanin – jedwabiu, szlachetnego weluru.

Do wyboru mamy nieograniczoną ilość wzorów, ale również imitacje obrazów malarskich, faktur.

Kolejna tendencja to odkrywanie na nowo dawnych rozwiązań materiałowych i stylistycznych – lastryko, lamele drewniane we współczesnej interpretacji, ale również „nowe życie” starego dizajnu. Wciąż zachwycamy się i inspirujemy wygodnymi meblami wypoczynkowymi z okresu PRL-u, funkcjonalnymi meblościankami, ceramiką, szkłem, lampami. Wiele z nich jest przywracanych do życia i służy do dziś.

Styl industrialny we wnętrzach, popularny od wielu lat, to już nie tylko minimalizm, surowość materiałów i stylizacja przemysłowa, ale również możliwość wykorzystania materiałów, elementów wyposażenia oraz akcesoriów odkrytych i pozyskanych ze starych fabryk, zakładów – jedna z moich studentek zaprojektowała niezwykłą zabudowę kuchenną bazującą na metalowych meblach warsztatowych.

Skupiamy się na wykorzystaniu, przekształcaniu oraz adaptacji istniejących budynków i wnętrz do nowych potrzeb z uwzględnieniem ich potencjału architektonicznego.

Zaczynamy coraz bardziej zwracać uwagę na lokalny dizajn i rzemiosło, lokalne produkty, bez konieczności transportu, co ułatwia realizację projektów i wspiera lokalną gospodarkę.

Rozmówca: Anna Borkowska

37

Bianchi House w Riva San Vitale, architekt Mario Botta Bianchi Hause at Riva San Vitale, architekt Mario Botta

„Architektura to nieustanna walka człowieka z naturą, walka o przytłoczenie natury, o jej posiadanie. Pierwszym aktem architektury jest postawienie kamienia na ziemi. Akt ten przekształca stan natury w stan kultury; to święty akt.”

– Mario Botta.

Bianchi House to jednorodzinny dom znajdujący się w Riva San Vitale w kantonie Ticino w Szwajcarii. Został zaprojektowany przez architekta Mario Botta w 1971 roku.

Inwestorami nowego projektu byli bliscy przyjaciele ówczesnego studenta architektury Mario Botty, dla których wyremontował już wcześniej stare poddasze w kamienicy. W 1971 roku poprosili oni Bottę o zaprojektowanie domu u stóp Monte San Giorgio, z widokiem na jezioro Lugano. Podobnie jak w przypadku poprzedniej realizacji, miał to być niskobudżetowy dom dla pary z dwójką dzieci.

Tym razem Mario Botta podszedł jednak nietypowo do projektu – zaczął inaczej postrzegać dom, myślał o budowie domu od dachu (ilustr. 1).

Zbliżając się do domu, pierwsze co widzimy to majestatyczny górski krajobraz oraz poprzedzający go gąszcz drzew, spomiędzy których pomału wyłania się długi metalowy most. Nie przywołuje on na

myśl rodzinnego ciepła oraz bezpieczeństwa, z którymi powinien wiązać się dom, do którego zmierzamy (ilustr. 2). Jedyne, co może nas nakierować, że idziemy do czyjegoś „gniazda”, to ognisty czerwony kolor kładki. Budynek, do którego prowadzi, jest kontynuacją surowości, która mogłoby się wydawać, towarzyszy nam w tym projekcie od początku. Betonowy prostopadłościan na pierwszy rzut oka nie wyróżnia się niczym szczególnym. Zatraca się na tle gór i otaczającej go natury, wygląda jakby zamiarem projektanta było ukrycie domu, a most był tylko dla osób wiedzących, dokąd prowadzi. Dogłębne zrozumienie całego projekt Bianchi House w Riva San Vitale wymaga choćby krótkiego nakreślenia biogramu jego autora – profesora Mario Botty.

Szwajcarski architekt, o którego dorobku można by napisać kilka obszernych książek, urodził się w 1943 roku w Mendrisio, w kantonie Ticino. Jak sam wielokrotnie podkreślał w wywiadach, od dziecka czuł przywiązanie do sztuk wizualnych, dlatego w wieku 15 lat rozpoczął naukę rysunku w biurze architektonicznym, gdzie zakochał się w pracy architekta. Swój pierwszy budynek zaprojektował w wieku 16 lat, był to dom parafialny przy kościele w Genestrerio. Po ukończeniu studiów na Wydziale Architektury Uniwersytetu Iuav

w Wenecji rozpoczął praktyki, podczas których miał okazję współpracować z Le Corbusierem i Louisem Kahnem.

Jak sam twierdzi, to właśnie oni wywarli największy wpływ na jego postrzeganie architektury i stosunek do projektowania.

Swoją pracownię otworzył w 1970 r. w Lugano. Profesor Mario Botta jest znany z wielu interesujących projektów architektonicznych, nagradzanych międzynarodowymi nagrodami. Ceni się go także za pracę dydaktyczną – był profesorem wizytującym na uniwersytetach na całym świecie, jest honorowym członkiem licznych międzynarodowych instytucji kulturalnych.

Jako przedstawiciel neomodernistycznego regionalizmu w architekturze, profesor Mario Botta jest mistrzem wtapiania nowoczesnej struktury budynków użyteczności publicznej w tkankę zabudowy historycznej miast. W projektach domów jednorodzinnych jego autorstwa dostrzec można trwanie poza stylem, chwilową modą, a nawet kontekstem miejsca, co czyni je ponadczasowymi. Taki efekt wynika z odniesień do pierwotnych wartości architektury, gdzie dom jako bezpieczne schronienie historycznie kojarzył się z silnie geometrycznymi, oszczędnymi formami oraz wyraźnym podziałem na przestrzeń zewnętrzną i wewnętrzną.

Ilustr. 2 Bianchi House (most wejściowy do domu), Alexander Tzonis I Liane Lefaivre “Architecture In Europe Since 1968: Memory and Invention” (New York: Thames and Hudson) 1992, str. 64-67

39

„Dom – mówi Botta – powinien intymnie wiązać się z ideą schronienia. Jaskinią wyrzeźbioną poza skałą niczym łono matki, to jest pojęcie domu, którego bronię. Kiedy jestem zmęczony światem chcę pójść do domu. Tam mogę odzyskać swoją energię, by przygotować się do jutrzejszej bitwy. Jak długo będzie istniał człowiek, który będzie potrzebował domu, tak architektura nadal będzie istnieć.”

Duży wpływ na jego architekturę mieli wspomniani wcześniej Le Corbusier, Louis Kahn oraz jego uniwersytecki profesor Carlo Scarpa. Jest ona pragmatyczna, charakteryzuje się wyrazistym detalem oraz użyciem czystych, elementarnych brył, które wycinają się i przenikają.

Można przypuszczać, że to właśnie za sprawą swoich nauczycieli, którzy zapisali się już na kartach współczesnej architektury betonowej, Botta obrał beton jako główny materiał stosowany w swoich projektach. Betonowe bloczki obok obrobionego, naturalnego kamienia oraz cegły stały się dialogiem z naturą. „Architektura jest czynnikiem sztucznym. Złożyć hołd naturze można jedynie postępując dokładnie przeciwnie niż ona sama, dążąc do konfrontacji (…) Architektura jest gwałtem na krajobrazie, nie może po prostu zostać z nim zintegrowana, ona musi stworzyć nową przeciwwagę”.

Wszystkie wymienione wyżej założenia projektowe, którymi kieruje się profesor Botta, zostały zastosowane w Bianchi House. Podszedł on do projektu architektonicznego w sposób modernistyczny, kładąc ścisły nacisk na minimalną, ale solidną geometrię i umieszczenie formy w krajobrazie. Projekt zachowuje związek z otaczającymi go górami i odnosi się do nich poprzez skupienie swojej objętości w pionie. Bryła domu poprzecinana jest serią dużych wycięć, głównie wertykalnych (ilustr. 3), które generują puste przestrzenie o różnej wysokości.

Dom położony jest w regionie Riva San Vitale, w szwajcarskim kantonie Ticino, znajdującym się w południowej części Alp. Ulokowano go na stromym zboczu schodzącym do jeziora Lugano, na końcu wijącej się górskiej ścieżki. W związku masową urbanizacją obszaru, jednym z głównych celów profesora Mario Botty było zaprojektowanie domu, który wyznaczyłby granicę rozbudowy wsi, chroniąc tym samym las. Odziedziczona przez Leontinę Bianchi działka, na której wzniesiono Bianchi House, miała powierzchnię 850 m², porośnięta była smukłymi kasztanami i rozciągał się z niej imponujący widok na Monte Generoso pomiędzy ośnieżonymi szczytami Alp.

Ilustr. 3 Schemat kształtowania bryły, Sebastian Billiet, https://sebastienbilliet92.wixsite.com/sbilliet-portfolio/bianche-house

Po części dzięki projektowi Botty, wkrótce po wybudowaniu domu obszar ten został wyznaczony na zieloną strefę i las. Z tego powodu dalsze prace na tym terenie zostały zablokowane, a krajobraz, w którym wznosi się samotny dom, objęto ochroną.

Region Riva San Vitale charakteryzuje średniowieczna architektura. Oprócz rotundowej XVI-wiecznej świątyni, znajdują się tam również historyczne „Roccoli”, czyli tradycyjne wieże wykorzystywane do polowań na ptaki. Wiele z nich nie przetrwało, a pozostałe zostały przekształcone na domy letniskowe. To właśnie połączenie natury z prostymi konstrukcjami budynków nadaje kantonowi Ticino wyjątkowego waloru. Uznając, że budowanie nieuchronnie zmienia naturę, Botta opowiada się za kompromisem poprzez tworzenie atrakcyjnych przestrzeni dla ludzi.

W projekcie Bianchi House Mario Botta nawiązał do lokalnej architektury, na nowo interpretując rodzimą typologię wież. Dzięki temu mógł chronić krajobraz, a także spełnić życzenie przyjaciół, którzy chcieli cieszyć się widokiem na jezioro, mając jednocześnie bezpośredni kontakt z terenem.

Dom ma formę kwadratowej wieży

o dziesięciometrowych bokach. W trzynastu metrach wysokości budynku zawiera się pięciokondygnacyjna przestrzeń mieszkalna. Rozrzeźbienie poszczególnych elewacji bryły odpowiada otoczeniu: jezioru i kościołowi Melano, łące, lasom oraz staremu chodnikowy stanowiącemu dojście do obiektu.

Zgodnie z przekonaniem Mario Botty, że architektura to projektowanie miejsca – fasady budynku nie służą jedynie do dekoracji, a każde wycięcie w nich wyznacza określony widok. Elewacje wyrażają związek wnętrza domu z jego otoczeniem, ich geometria odpowiada abstrakcji krajobrazu, w którym zostały umieszczone.

Do głównego wejścia prowadzi nad zboczem góry smukły, metalowy most (ilustr. 5) o długości osiemnastu metrów, który podkreśla oddzielenie domu od terenu. Idąc nim nie widzimy naszego celu – domu. Punkt widokowy rozciąga się dalej, poza bryłę budynku, w stronę kościoła Melano znajdującego się po drugiej stronie jeziora. Dzieje się tak za sprawą zakończonego siatką przecięcia w bryle, które tworzy wejście. Most łączy się z kwadratową klatką schodową pośrodku domu, którego przestrzeń jest modyfikowana na różnych poziomach – im wyższa kondygnacja, tym gęstość

przestrzeni mieszkalnej zimniejsza się stopniowo na rzecz wewnętrznych tarasów.

Pionowa kompozycja zachowana jest nawet w układzie funkcjonalnym (ilustr.

4); na najwyższej kondygnacji, odpowiadającej poziomowi wejściowemu, znajdują się hol, gabinet, taras zorientowany na wschód, w kierunku jeziora i gór, oraz schody prowadzące na niższe kondygnacje. Klatka schodowa, również na planie kwadratu, usytuowana w centrum bryły, tworzy promienisty rozkład na każdym piętrze oraz odpowiada za wertykalne połączenie wszystkich poziomów.

Jej lokalizacja oraz otwartość zapewnia szereg różnych widoków. Na trzecim poziomie znajduje się sypialnia główna, składająca się z garderoby oraz sypialni z przylegającą łazienką. Dostępny jest z niej wychodzący na południe balkon z widokiem na jezioro i góry. Sypialnia dziecięca z łazienką i pokojem do nauki znajduje się na drugim piętrze. Dzięki otwartemu układowi, wszystkie pomieszczenia tej kondygnacji komunikują się wizualnie ze sobą oraz z widocznymi z nich przestrzeniami poniżej. Na kolejnym, pierwszym poziomie, znajduje się część dzienna składająca się z salonu i kuchnio-jadalni połączonych przejściem

z kominkiem. Przez obie te przestrzenie przebiega galeria. Wreszcie na parterze usytuowano magazyn, pralnię oraz półotwarty garaż.

Różne wysokości pomieszczeń podkreślają przestrzenną interakcję między wnętrzem a zewnętrzem. Wysokie na trzy kondygnacje okno w salonie, podobnie jak tarasy, wychodzi na jezioro Lugano.

Poprzez odizolowanie budynku od centrum miasta i umieszczenie w nim dużych okien oraz otwartych przestrzeni, Botta okazał uznanie dla otaczającej natury.

Dzięki zestawieniu naturalnych, płynnych kształtów krajobrazu ze sztywną, kwadratową bryłą oraz wykończeniem elewacji przy użyciu dwuwarstwowych bloków cementowych, budynek wyróżnia się na tle środowiska naturalnego jako obiekt sztuczny, stworzony przez człowieka.

Dodatkowo w budynku konsekwentnie zastosowano surowy beton, ramy z czarnej stali i czerwoną cegłę, która pokrywa wszystkie wewnętrzne podłogi.

Botta dążył do stworzenia domu, który wyróżniałby się jako nowoczesny, wysoki budynek na zboczu, jednocześnie wchodząc w interakcje z otoczeniem. Poprzez umieszczenie tak precyzyjnych form geometrycznych, architektura wzmacnia postrzeganie natury.

41

Projekt Mario Botty bez głębszego poznania idei kryjącej się za budynkiem nie napawa entuzjazmem – prosta bryła, w dodatku betonowa. Można by zarzucić architektowi brak kontekstu czy nawet zniszczenie realizacją pięknego krajobrazu. Wszystko to jednak idzie w niepamięć, kiedy zrozumiemy sposób postrzegania architektury przez profesora Mario Bottę oraz relację pomiędzy naturą i architekturą. Dopiero wtedy jesteśmy w stanie poznać istotę funkcjonowania domu w przestrzeni oraz w pełni docenić Bianchi House.

Autorzy: Aleksandra Fijołek Kinga Niewczas

Ilustr. 4 Aksonometrial, Mario Botta „Mario Botta: The complete Works” , str. 34

Ilustr. 5 Bianchi House (widok na strefę wejściową), „Mario Botta - The Complete Works”, https://archeyesmagazine.tumblr.com/post/190495322877/mario-botta-the-bianchi-house-was-designed-by

43

Sous le ciel de Paris – Pod niebem Paryża Paryż we współczesnej popkulturze pełni rolę swego rodzaju Disneylandu – miejsca, gdzie marzenia się spełniają, ludzie odkrywają na nowo joie de vivre – radość życia. Samo miasto nie jest niczym więcej jak zlepkiem kilku kultowych zabytków, z których żaden nie jest wytworem naszego stulecia. Lecz gdy wzrok nasyci się już pięknymi widokami i harmonią klasycznej architektury, gdy zsuwa się powoli z oślepiających złotym światłem kopuł Sacré-Cœur, natrafia na coś niespodziewanego. Niżej kryją się namioty, materace, skradzione wózki sklepowe oraz mieszkańcy tych samowolnych osad.

Możemy podnieść telefon trochę wyżej, wyciąć ten fragment miejskiego pejzażu, wykadrować zdjęcia tak, aby pokazując je znajomym, słyszeć tylko westchnienia zachwytu – ale czy wieczne odwracanie wzroku to dobre rozwiązanie? Czy nie lepiej uważnie przyjrzeć się tym ludziom oraz istocie problemu?

KRYZYS – LA CRISE Corocznie od 2018 roku, w Paryżu odbywa się „Noc Solidarności” – wydarzenie angażujące wolontariuszy, którzy w noc z 30 na 31 stycznia przemierzają ulice miasta i skrupulatnie liczą osoby w kryzysie bezdomności. Działania te mają na celu lepsze zrozumienie skali

zjawiska. Według badań z 2020 roku, 3601 osób mieszkało w tamtym czasie na ulicy(1). Jednocześnie, kolejne 24900 osób było tymczasowo zakwaterowanych w schroniskach w ramach miejskiego „Planu Zimowego”, zgodnie z którym zorganizowano 2252 dodatkowe miejsca noclegowe(2). Podane liczby to absolutne minimum, osoby które nie mają innego wyboru i mimo warunków pogodowych starają się zorganizować sobie doraźne schronienie w jakiejkolwiek możliwej formie. W języku francuskim istnieją dwa określenia na osobę w kryzysie bezdomności – sans domicile fixe (SDF), czyli bez stałego miejsca zamieszkania, oraz sans-abri, bez schronienia, dachu nad głową. Pierwsze określa ogólnie osoby, które nie mieszkają w jednym miejscu – przemieszczają się, squatują lub nocują w schroniskach. Drugie sformułowanie definiuje tych, którzy właśnie na ulicy prowadzą całe swoje życie, śpią na materacu pod gołym niebem lub znajdują kawałek zadaszenia przed wyjściem ze sklepu(3).

Z rozmów z samymi bezdomnymi można wysnuć jeden ogólny wniosek: w takiej sytuacji mógłby się znaleźć każdy z nas.

Wystarczy jeden gorszy moment, powinięcie nogi. Utrata pracy, dług, właściciel mieszkania, który z miesiąca na miesiąc dwukrotnie podwyższa czynsz. Niespodziewane wydatki, śmierć najbliższej osoby. Nałóg. Nie każdy ma wsparcie finansowe i emocjonalne, by przez te życiowe wyboje przebrnąć bez ran i blizn.

Wielu bezdomnych w Paryżu to nielegalni imigranci, którzy przyjechali w poszukiwaniu lepszych warunków do życia. Bez oficjalnych dokumentów, bez rodziny, znajomych i ubezpieczenia socjalnego bardzo łatwo upaść i stracić dach nad głową. Taka jest historia Tango, który w 2016 roku zmarł po 20 latach spędzonych na ulicy w 14. dzielnicy Paryża. Bruno stracił pracę i na ulicę trafił 4 miesiące później, gdy skończył mu się zasiłek. Ktoś inny (anonim) stracił dom po śmierci mat-

ki, która nie uregulowała kwestii prawnych związanych z ich mieszkaniem(4). Tych opowieści są tysiące i można się zastanawiać, czy to wina samych poszkodowanych, czy też może systemu, w którym żyją i który ich zawodzi.

WROGA ARCHITEKTURA – L’ARCHITECTURE HOSTILE W tym miejscu można by się zastanowić, jaka jest rola państwa, społeczeństwa i otoczenia względem takich sytuacji kryzysowych. Wszechogarniający nas kapitalizm wciąż powtarza (jak zepsute radio), że przeskok od zera do milionera jest możliwy i to, gdzie będziesz za rok, zależy tylko od ciebie i twoich nawyków.

Tak właśnie zrzuca się winę na jednostki, bez chwili refleksji na temat roli systemowych rozwiązań i korporacji. Takie postrzeganie rzeczywistości wyjaśnia, dlaczego niektórzy traktują bezdomnych jak szkodników, i aby pozbyć się niechcianych lokatorów, stosują niewybredne środki, takie jak kolce blokujące puste miejsce przed wejściem do marketu. Te elementy w przestrzeni publicznej określa się obecnie mianem hostile (defensive) design i jest ich znacznie więcej, niż mogłoby się wydawać. Można je podzielić na trzy kategorie(5). Pierwsza to meble miejskie – na przykład ławki wyposażone w dodatkowe podłokietniki, uniemożliwiające leżenie na nich, barierki blokujące kratki wentylacyjne od metra (które wypuszczają ciepłe powietrze i tym samym stają się częstym miejscem noclegowym dla osób w kryzysie bezdomności). Inne elementy wykorzystują krajobraz i zieleń – można do nich zaliczyć nasypy czy też kolczaste krzewy wyrastające wrogo ponad ogrodzenia. Ostatnia kategoria to zautomatyzowane rozwiązania odstraszające potencjalnych użytkowników. Wśród przykładów wykorzystanych w Paryżu można znaleźć automatyczny natrysk, który broni zaułku przed możliwą okupacją jego terenu. Te abstrakcyjne i wrogie

zachowania trafnie obserwuje Christian Page, dawny SDF, który regularnie dzieli się w swoich mediach społecznościowych zdjęciami ukazującymi migawki z życia bezdomnych(6).

Osoby, które optują za stosowaniem hostile design, przekonują, że te rozwiązania pozwalają zmniejszyć przestępczość i zachować porządek w przestrzeni publicznej. W efekcie defensywna architektura daje do zrozumienia, że ludzie nie są tu mile widziani, bez względu na to, czy są w kryzysie bezdomności, czy po prostu chcą usiąść i schronić się przed deszczem. Ustawianie kolców przed sklepem nie rozwiązuje kwestii nierówności i ubóstwa, ukrywa problem i tym samym przyczynia się do utrwalania uprzedzeń i wykluczenia społecznego(7). To twoja wina, że jesteś bezdomny, twój problem, że nie wziąłeś parasola, albo że masz problemy zdrowotne i potrzebujesz chwilę odpocząć. Jesteśmy świadkami niepokojącej i absurdalnej inwersji, w której sama architektura broni się przed ludźmi.

URBANISTYKA TYMCZASOWA – L’URBANISME TEMPORAIRE Ciągły wzrost liczby osób bezdomnych w Paryżu skłania do szukania rozmaitych rozwiązań. Jednym z możliwych kierunków poszukiwań jest l’urbanisme temporaire – urbanistyka tymczasowa, która zakłada wykorzystanie oraz rewitalizację istniejących przestrzeni publicznych i prywatnych, przy jednoczesnej obserwacji zastosowanych rozwiązań i możliwości ich modyfikacji. Ten termin często jest stosowany wymiennie z pojęciem urbanistyki taktycznej, która wskazuje na rolę testowania prototypów jako wsparcia w późniejszym planowaniu przestrzennym(8).

Fot. Marta Rozalska

Fot. Marta Rozalska

Zastosowanie urbanistyki tymczasowej oznacza w tym przypadku zajęcie niezamieszkałych terenów i stworzenie na nich ośrodków zakwaterowania awaryjnego.

Fot. Marta Rozalska

45

Fot. Marta Rozalska

https://pbs.twimg.com/media/DSH9Fm_WkAAPPOH.jpg:large

https://www.facebook.com/lesgrandsvoisins/photos/a.1659217214339636/1659217261006298

Dlaczego tak? Zapotrzebowanie na miejsca noclegowe w Paryżu nie przestaje rosnąć, a 70% telefonów wykonanych pod numer pomocy socjalnej nie prowadzi do uzyskania schronienia. W 2016 roku liczba wykonanych dziennie telefonów wynosiła 4768 i nie uwzględnia tych, którzy ze względu na strach przed deportacją o pomoc nie proszą. Coraz większa liczba osób szukających zakwaterowania to rodziny z dziećmi oraz ubogie osoby pracujące(9). Brak stałych warunków mieszkaniowych wynikający z przepełnienia paryskich schronisk i ośrodków awaryjnych przyczynia się do utrwalania

istniejących nierówności i blokuje proces aklimatyzacji w lokalnej społeczności.

Ciągły niedobór miejsc w centrach pomocy jest ściśle powiązany z napiętą sytuacją mieszkaniową w Paryżu. Przepełnienie mieszkań socjalnych i niedostępność prywatnych zasobów mieszkaniowych dodatkowo pogarsza wysoki koszt działek budowlanych. Stowarzyszenia pomocy socjalnej nie są w stanie wygrać przetargu w konkurencji z rynkiem tradycyjnym i inwestorami, którzy proponują budowę biur, hoteli czy też prywatnych mieszkań.

W celu dostosowania się do warunków panujących na rynku nieruchomości,

zarządzający schroniskami awaryjnymi uciekają się do nietypowych rozwiązań, których głównym atutem jest tymczasowość.

WIELCY SĄSIEDZI – LES GRANDS VOISINS Zamknięty w 2012 roku szpital Saint-Paul w 14. dzielnicy to teren o powierzchni 3,5 hektara zawierający 52 tys. m² przestrzeni niezabudowanej. Otwarty w 1650 roku i rozbudowywany aż do XX wieku kompleks podczas trzech wieków swojego istnienia był domem opieki dla sierot,

L E S G R A N D S V O I S I N S

https://www.facebook.com/lesgrandsvoisins/photos/2744692882458725

nowicjatem katolickim oraz szpitalem położniczym. Czerpiąc z wieloletniej tradycji gościnności tego obiektu, na 5 lat stał się on miejscem projektów mających na celu inkluzywność i różnorodność społeczną oraz tworzenie wspólnoty(10). W odpowiedzi na wezwanie, które wystosowała minister mieszkalnictwa w celu otwarcia i udostępnienia pustych budynków, AP-HP (francuska instytucja zdrowia publicznego) użyczyła dwóch budynków stowarzyszeniu pomocy socjalnej Aurore. Od razu zaczęły funkcjonować one jako ośrodki zakwaterowania awaryjnego oferujące 300 miejsc noclegowych. W 2014 roku,

w związku z planowaną budową i przemianą terenu szpitala w eko-dzielnicę mieszkalną z usługami, miasto Paryż udostępniło całe 3,5 ha stowarzyszeniu do użytku na czas oczekiwania przed rozpoczęciem prac budowlanych.

We współpracy z grupą Yes We Camp (pomoc przy tworzeniu nowego wyposażenia i programu kulturalnego) i kooperatywą Plateau Urbain (organizacja projektu od strony ekonomicznej) powstało miejsce nazwane Les Grands Voisins (tł.

Wielcy Sąsiedzi). Do grudnia 2015 trwała faza prototypowa, polegająca na sformu-

47

https://www.facebook.com/lesgrandsvoisins/photos/2744692439125436

łowaniu wspólnych celów oraz sprawdzeniu, jak na wspólnym terenie funkcjonują mieszkańcy ośrodków noclegowych, pracownicy lokali usługowych oraz odwiedzający. Koszty zarządzania terenem częściowo pokrywał wkład małych firm, rzemieślników i artystów, którzy korzystali z udostępnionych przestrzeni Les Grands Voisins. Sezon pierwszy trwający w latach 2016-2018 poświęcony był ciągłej rozbudowie i modyfikacji działalności Les Grands Voisins. Brało w nim udział ponad 250 firm i stowarzyszeń, około tysiąc osób znalazło zakwaterowanie, a cały teren odwiedzany był przez niemal

5 tysięcy osób dziennie. W sezonie drugim w działanie dawnego szpitala włączyli się nowi właściciele instytucjonalni – Paris & Métropole Aménagement (lokalna spółka publiczna zajmująca się planowaniem przestrzennym(11)), którzy przeanalizowali doświadczenia poprzednich dwóch lat. Następnie, przy pomocy zaangażowanych w projekt stowarzyszeń, opracowali projekt nowego zagospodarowania terenu przyszłej dzielnicy mieszkaniowej tak, aby była jak najbardziej użyteczna dla swoich mieszkańców.

Podczas 5 lat działalności, w Les Grands

Voisins miało miejsce wiele wydarzeń kulturalnych i warsztatów (600 tys. uczestników rocznie), otwarto pierwszy camping w Paryżu (dla aktywistów w czasie COP21, później otwarty także dla turystów) oraz La Conciergerie Solidaire (tł. Solidarną Portiernię) – zakład pomagający w aktywizacji zawodowej osób bezrobotnych we współpracy z działalnością ośrodka. Swoje miejsce wśród usług oferowanych przez Sąsiadów miała także La Ressourcerie Créative (tł.

Kreatywny Składzik) – sklep ubrań i przedmiotów z drugiej ręki, który razem ze swoim zapleczem wyposażonym we wszelkiego rodzaju narzędzia, był miejscem cotygodniowych warsztatów artystycznych.

Przy finansowaniu założenia pomogło również otwarcie La Lingerie (tł. Pralnia), lokalu gastronomicznego ulokowanego w dawnej pralni, w którego funkcjonowanie zaangażowali się mieszkańcy schroniska. Niskie ceny posiłków, możliwość wypożyczalnia gier planszowych i unikalny charakter tego miejsca skutecznie przyciągały coraz to nowe osoby.

Najważniejsze w całym kompleksie było jednak 7 ośrodków noclegowych, z których każdy miał odmienną misję(12).

Coallia – tymczasowy dom dla pracowników zagranicznych. Pangea – zakwaterowanie dla młodych imigrantów skupione

na włączeniu społecznym oraz zapewnieniu wsparcia edukacyjnego i psychologicznego. Le Hameau – współdzielone mieszkania dla kobiet znajdujących się w sytuacjach kryzysowych, które otrzymują pomoc w aktywizacji zawodowej, znalezieniu mieszkania i procedurach administracyjnych. L’Horizon (całoroczny) i Pinard (na okres zimowy) – centra zakwaterowania awaryjnego dla osób, które znalazły się w kryzysie bezdomności. Dwa ośrodki stabilizacyjne – Albert (dla osób w wieku 18-30 lat) i Petit Pierre (przeznaczony dla osób powyżej 55 lat lub doświadczonych życiem na ulicy), które zapewniając pomoc edukacyjną, socjalną i medyczno-psychologiczną, pozwalają nabrać sił i odzyskać kontrolę nad swoim życiem.

i funkcję miejscu oraz zapobiec nielegalnemu zajmowaniu go (np. przez squat).

W Paryżu można znaleźć wiele podobnych inicjatyw – Les Cinq Toits, Allée des Fortifications, Halle Dubois – które powoli stają się paradygmatem projektowania zakwaterowania ratunkowego.

Kryzys bezdomności może mieć wiele powodów. Przemyślane planowanie przestrzenne jest jednym z jego rozwiązań.

(5) https://artreview.com/ara-winter-2017-opinion-joshua-comaroff/ (6) https://twitter.com/Pagechris75 (7) https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jul/23/anti-homeless-spikes-inhumane-defensive-architecture (8) https://medium.com/anthropocene2050/lurbanisme-temporaire-transitoire-%C3%A9ph%C3%A9m%C3%A8re-des-d%C3%A9finitions-pour-y-voir-plus-clair-4a94f7916dfb (9) https://www.revue-urbanites.fr/chu-paris-amenagement-temporaire/ (10) https://lesgrandsvoisins.org/histoire/ (11) https://www.parisetmetropole-amenagement.fr/fr/qui-sommes-nous-9 (12) https://lesgrandsvoisins.org/les-voisins/habitants/

Autor: Marta Rozalska

(1) https://www.apur.org/fr/nos-travaux/personnes-situation-rue-paris-nuit-30-31-janvier-2020 (2) https://www.apur.org/fr/file/57454/download?token=5LtIDAe7 (3) https://blog.entourage.social/2018/06/18/sdf-ou-sans-abri-quelle-definition-quelle-difference/ (4) https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-sh/Paris_homeless

Projekt Les Grand Voisins jest wspaniałym przykładem tego, jak schroniska i ośrodki zakwaterowania awaryjnego mogą współistnieć, a nawet współpracować z innymi rodzajami tymczasowej działalności. Taki rodzaj programu pozwala na stworzenie różnorodności społecznej, która zapobiega powstawaniu zamkniętych enklaw i gett. Rozwiązanie to przynosi też korzyści właścicielom terenu – czasowe użytkowanie pozwala ograniczyć koszty ochrony, nadać wartość

https://www.facebook.com/lesgrandsvoisins/photos/a.1679464375648253/1679465305648160

49

Autor: Weronika Kozak

51

format.redakcja@gmail.com facebook.com/czasopismoFormatE1