FORORD
Når eg ser ned, skimtar eg fotefara på vegane.
Dei som trakk inn støv og asbest i verkshallane.
Ho som sat ved kjøkkenbordet,
venta på han som skulle kome heim frå skiftet og dei røykfylte, brennande omnane som brann seg inn i huda og lungene.
Når eg ser ned, skimtar eg heltane.
Fotballspelarar i raudt og grønt.
Balansekunstnaren og våghalsen Tell Teigen
Han som alltid såg ned frå alle stolane der oppe, ned mot fjorden og folkehavet, den gongen ørkenvinden i Palm Springs var sterkare enn han sjølv.
Meir enn 30 meter over bakken, utan sikring.
Kva tenkte du då støvfaret frå ørkenen velta stolane?
Kanskje på den grønblå fjorden og dei snødekte tindane, rutebåten og folket langs kaiane?
Langt der nede ser eg fotefara frå dei som levde på denne tida.
Kjærleiken og den nye musikken, frå radioantenner kopla til tørkestativ og løypestrengar.
Radiobølgjene som bar musikken inn i sjeledjupet, inn i hjartet, til andleta eg minnast.
For alltid.
Langt der nede.
JULI
1968
Året var 1968, juli, og varmen hadde lagt seg i bygda. Årdal, på folkemunne kalla Røykhola. Aluminiumsindustrien i bygda skapte arbeidsplassar og nye husvære. Nye blokker blei bygd på 50-talet for å erstatte tyskarbrakkene, desse tynnvegga husa der ein fraus om vinteren og kokte om sommaren. Dei harde fyrste åra etter krigen. Årdølar og innflyttarar. Dei som budde på tronge loftsrom, dei som aldri hadde hatt innedo eller ein enkel kjøkenvask med rennande reint fjellvatn. Dei som flytta inn til bad med toalett og badekar, til kjøken med kokeplater og steikeomn. Nokre treivst. Andre lengta tilbake til bygdene der dei kom frå.
Sjølv røyken frå verket, som låg som eit slør over bygda, kunne ikkje skjule frosten i veggane, røykhosten i stovene til folk, og lydane mellom dei tynne veggane som utleverte privatliv, glede, sorg, bannskap og latter. Arbeidarane flytta inn i nybygde blokker, vertikaldelte hus eller einebustader. Tida for ungeskrik i bygda var komen. Fleire skulle fostrast opp, fleire born måtte dele soverom. Større og større ungeflokkar skulle lære seg bokstavar og rekning. Dei som skulle bli gagns menneske når dei vaks opp. Farnes skule i Øvre Årdal blei overfylt, nye lærarar blei tilsette. Årdal Gymnasklassar starta opp året før, med lånerom på Gamleskulen og Farnes skule. Gymnaset måtte få tak over hovudet, like mykje som kyrkjefolket, som måtte til nabobygda, Årdalstangen, for å gå til nattverd, be om forlating for synder og anna utyske dei var plaga med.
Historia startar i juli 1968. Frå 1000-meteren. Denne vakre, stupbratte fjellvegen mot Tyin og austlandet som blei bygd av rallarar med dynamitt og rå handmakt. Lesaren ser ned på denne rare bygda, langt der nede. Staden som er snytt rett ut av nasen til Einar Gerhardsen. Ei bygd som oppfylte Arbeiderpartiets våte draumar om vellukka industribygging og arbeidarmakt. Ser ein godt etter, merkar ein aukande velstand, grunna den stadig voksande eksporten av aluminium frå Årdal, metallet som er sjølve livsgrunnlaget til bygda.
Det er lett å få auge på det store symjebassenget med blått, klart, klora vatn. Mødrene sit rundt dei tre bassenga, høyrer etter lyden av leikande ungar som tek fart, hoppar og stuper ut i klårt, blått vatn. Står ein litt til, ser ein torget, matvarebutikkar, klesbutikkar, og Samhold Kafé der sigarettrøyken ligg tett over borda. Pilsflaskene frå Hansa Bryggeri blir tømt, ei etter ei, stadig erstatta av nye flasker. Løgna veks i takt med latteren rundt borda. Nye bestillingar kjem på bordet. Eit kappløp med tida før kaféen stenger tidleg på kvelden, i tråd med kommunale vedtak om edruskap i bygda.
Eit torg med ein blåmåla kiosk som sel Sogn Dagblad, lokalaviser frå Bergen og Oslo. Framme, ved vindauga rundt kjøpsluka, heng vekeblada og teikneseriar, blad med gratis strikkemønster, oppskrifter om mat, hårkurar og legespalter.
Ingen av reportasjane i dameblada handlar om dei tronge blokkleilegheitene i industribygda. I staden handlar vekeblada om flotte heimar som ligg milevis unna denne tronge bygda inst i Sognefjorden.
Kiosken sel også dristige mannfolkblad som er stabla lengst bak i kiosken. Ingen seier høgt i køen at dei skal kjøpe eit ‘Cocktail’, bladet med bilete av puppar og lår, kjønn og hår som ventar på å kome under dyna på eit halvmørkt soverom. Det er best å vake
til køen er borte, kjøpe bladet når ein er åleine framfor luka, ha pengane klare slik at ein ikkje står der for lenge og må helse på lausmunna bygdefolk.
Rundt nokre benkar sit gamlingane. Den eine tannlaus, den andre med gebiss. Dei drøvtygg snus, spyttar lange, brune klyser framfor seg. Dei snakkar om tider som var. Om før krigen då Årdal var eit bondesamfunn med gardar, hestar og kyr. Dei som huskar det idylliske. Dei som hugsar gras-bøane ved elva der ein kunne ligge mjukt og høyre på elveduren.
Den moderne tida er komen til bygda, med hotell, turistheim og eigen fotballbane. Eit velfylt bibliotek med lånebøker frå forfattarar med norske og utanlandske etternamn. Eit eige samfunnshus der ein dansar, drikk, slåst og spyr på laurdagskveldane. Planar om eigen idrettshall er teikna og godkjent. Eit utandørsbasseng med internasjonale mål er bygd og sett i drift, med ivrige symjarar som snart skal kjempe om medaljar på høgste nivå i Noreg.
Bygda har fotball-laget med grøne overdelar og raude bukser, oppkalla etter jotnane i fjella: Jotun IL. Laget drøymer om eit opphald i 2. divisjon. Spelarar med etternamn som Hestetun eller Øvstetun dominerer på bana, helg etter helg, gjennom heile sesongen.
Ser du godt etter, får du auge på to gutar denne boka skal handle om. Begge med kortbukser, begge like høge. Den eine er Vidar, hovudpersonen i denne boka. Den andre er Kristian, nabogut og god ven av Vidar. Kristian er slank og atletisk med lyst hår og frekner som det blir fleire av i solsteiken der huda brenn og gjer vondt.
Eg såg Kristian venta på meg då eg kom ut av blokka. Vi skulle byrje på gymnaset om nokre veker, hadde lagt bak oss ungdomsskulen. Neste steg var tysk, fransk og avansert matte i lånte skulerom
på Gamleskulen på Torget, i påvente av at Moelven-brakkene skulle kome på plass ved sida av ungdomsskulen på Farnes.
Kristian var den einaste i klassen som likte at læraren drog fram slitte gymapparat og grøne matter med musehol der ein kunne slå salto, ringar frå taket der ein kunne henge opp-ned, bukk og hest ein kunne hoppe over. Alt dette likte Kristian. Det var han aleine om. Vi andre grua oss, kappast om å stå lengst bak i køen med kortbukser og kvite tøysko.
Eg stod på andre sida av gjerdet. Nokon sa eg var stille og heldt meg mykje for meg sjølv. Andre fortalde meg at eg var tankefull. Eg hadde ingen kommentarar. Eg var berre den eg var.
Kristian stod ofte og venta før skuletid eller når skuledagen var slutt. Han hadde alltid noko på gang, noko å fortelje, noko han måtte snakke om.
Mor hans var ikkje den som synte seg fram i bygda. Ho sat for det meste heime bak ei blå Petterøes tobakkspakke. Far hans, Thorvald, jobba på Verket. Skiftarbeid. Dagskift, ettermiddagsskift, nattskift eller springskift. Åtte timar søvn mellom springskifta. Søvnen kom oftast ikkje av seg sjølv, heller ikkje hos Thorvald. Hosten til faren blei høgare og kraftigare med åra. Banninga og det mørke sinnet som låt høgt i den tronge leilegheita, gjorde at Kristian berre forsvann. Ut frå rommet sitt. Bort til hytta vi hadde under det store bjørketreet, der hagane møttest i ein fredeleg plett mellom blokkene. Ein idyllisk akse mellom alle plenane og frukttrea. Ei demilitarisert sone, den einaste vi hadde å rømme til.
Mor til Kristian hadde ingen plassar å rømme, kanskje det var derfor ho aldri gjekk ut blant folk. Kristian derimot var alltid full av idear og forteljingar. Han låg nesten over gjerdet då han såg meg kome ut av blokka i Farnesvegen.
«Har du høyrt?» spurde han. «Har du høyrt om Tell? Tell, ja. Han som datt ned! For ti år sidan. Har du ikkje høyrt om han?»
«Mor mi har fortalt om han», sa eg.
«Vinden som tok han. Den forbaska prærievinden tok han», heldt Kristian fram. «Faen, Vidar! 35 meter utan sikring, på ein haug med stolar! Han berre datt og datt. Alle stolane datt ned, lukt ned på amerikanarane under. Bror hans bur der borte, i Jotunvegen.»
Han peika. «Visste du det?»
Ja, eg hadde så vidt høyrt det. Tell frå Høyanger. Blei amerikanar. Berømt som faen. Reiste rundt med sirkuset ‘Ringling Bros’. Amerikanarane presenterte Tell Teigen som ‘The Greatest Artist on Earth’. Flotte bussar, frå by til by, frå stad til stad i USA. Opptredde i glitrande, dyre dressar, omgav seg med flotte damer med våt trutmunn og sprengande bryst. Alle i Årdal visste kven Tell var. Tell Teigen var balansekunstnaren som datt ned då ørkenvinden velta stolane han balanserte på, ein aprildag i Palm Springs, ein solfylt dag i California. 35 meter over bakken utan sikring. Året var 1958. Ti år før denne seinjulidagen i 1968.
«Balansekunst er noko dei færraste kan!» heldt Kristian fram.
«Tenk på Bjørn Wirkola eller Toralf Engan. Begge svever ut frå hoppkanten med den kontrollerte balansen dei har lært seg! Sjå her!» Kristian klatra opp på gjerdet, balanserte lett fram og tilbake på toppen av hagegjerdet, før han tok salto og landa med begge beina på andre sida i graset. «Såg du den? Full kontroll og nedslag med begge beina samla! Din tur no! Prøv å balansere mellom dei to gjerdestolpane her! Vis meg, Vidar, at du har like god kontroll og eleganse!»
Kristian hjelpte meg opp mot gjerdet. Eg vaka fram og tilbake, bøygde meg ned, prøvde å huke meg framover. Kravle meg til neste stolpe. Eg, ein snart 16 år gammal gut med kongsbergknekk i
beina, var heilt nede i nervøst kneståande, redd for å dette ned frå gjerdet. «Kom igjen! Kroppen meir oppreist! Få føtene i balanse! Herregud for ein skjelv du har! Ikkje piss på deg! Sjå framover mot neste stolpe! Dette greier du!»
Eg merka at råda ikkje hjelpte, fekk sterk slagside utan ørkenvind. Tok imot grusen på bakken med hender, nase og kinn.
«Faen, du blør! Du datt som Tell, men lever framleis. Eller? Går det bra med deg?»
Eg låg framleis på magen, tok imot fornedringa frå kameraten med skrubbsår og naseblod, lo likevel blant grus og skit. Eg flirte av min eigen inkompetanse i forsøket på å vere som Tell Teigen og børsta av meg dei verste småsteinane. Kristian såg på meg. Eit smil openberra seg. Frå grusen kunne eg sjå heile raden av reguleringa han hadde i kjeften.
«Ikkje hadde du overlevd lenge i USA med den stilen!» sa han med eit smil. «Trur du duger betre til andre oppgåver i ‘Ringlin Bros’. Skrive programmet til sirkuset, hamre ned bardunane, strigle hestane og klø elefantane!»
Eg reiste meg opp og smilte, snudde meg og såg opp mot leilegheita, om mor mi, Gunn, hadde sett oss. Kanskje hadde ho sett den mislukka balansekunstnaren som hadde vist totalt mangel på talent til å utøve balansekunst mellom to gjerdestolpar. Talentet mitt hadde ho kanskje sett. Ikkje som balansekunstnar, men alle tekstane eg skreiv. Eller betre sagt: Forsøk på å skrive songtekstar og poesi. Dei fleste var dessverre mislukka, krølla saman og lagt i papirkorga. Nokre blei liggande og var på tur til å bli kasta, nokre tekstar blei midlertidig arkivert i ei skoøskje på rommet mitt.
Mor mi var som oftast borte på ettermiddagane og tidleg kveldstid. Saman med eit lite koppel av forkle-kledde damer i bygdas bøtteballett, vaska ho på Farnes skule. Ho visste om alle klassene
på folkeskulen, om lærarane som hadde kontroll, om dei som underviste i kaos og uorden og dei som hadde daglege nederlag i sitt repertoar.
Alt måtte vaskast, alt måtte pyntast på. Alt skulle vere klart til neste dag med forventningsfulle elevar og lærarar. Mor mi var grei slik. Ho fortalde meg ikkje om det ho såg. Ho snakka ikkje stygt om den eine eller andre læraren. Det var best slik.
Far min derimot, han Åge, snakka stygt om folk. Forsikringsagenten for Samvirke heimforsikring tråkka over dørstokken til folk i Årdal og bygdene utover Sognefjorden, plassar eg ikkje eingong hadde høyrt om.
«For ein jævleg bande av ein heim! I sjølvaste Lærdal», kunne han byrje. «Ikkje var det styr på noko. Lausungane kravla overalt, i sofaen, under kjøkenbordet, oppå matbordet!»
Han blei som alltid hysja på av mor mi.
«Det kan du ikkje seie! Ikkje fer med slikt sladder og uvitskap om folk! Det vi ikkje veit, skal ein ikkje prate stygt om.»
«Det er mange som ikkje har det så bra, det veit du. Det veit eg!»
Så blei faren min stille. Han gjekk i stova og tok fram dokument med skrift med små bokstavar. Neste dag reiste han igjen, var lenge borte og tråkka over dørstokkane til folk. Til menn, damer, kaffi, kaker og signaturar som skulle glede sjefane i Samvirke heimforsikring.
Hytta i den demilitariserte sona var godt brukt, nærmast privatisert av Kristian, Andreas og meg. Madrassane, blada og bileta på veggane talte sitt eige språk. Dette var hytta for refleksjon, ro, djupe tankar og meiningsfylte samtalar.
Andreas var alltid glad for å vere åleine i hytta. Her kunne han lese, teikne og vere i sine eigne tankar. Det mørke håret og den
