__MAIN_TEXT__

Page 1


?

SI SHPENZOHEN PARAT E POPULLIT

ANALIZA E SHPENZIMEVE DHE PËRFITIMEVE NGA POLITIKAT PUBLIKE TË ZGJEDHURA NË MAQEDONI


Përgatitja e këtij publikimi u mundësua me përkrahje të Ambasadës së Britanisë në Shkup, në kuadër të projektit: Ndërtimi i kapaciteteve dhe veglave për përgjegjësi, qëndrueshmëri dhe transparencë fiskale në Maqedoni”, realizuar nga Finance Think. Mendimet dhe qëndrimet shprehura të autorëve në kë publikim nuk pasqyrojnë edhe qëndrimet e Ambasadës së Britanisë në Shkup. Botues: Finance Think – Instituti për hulumtime ekonomike dhe politike, Shkup, Redaktorë: Blagica Petreski dhe Despina Tumanoska Dizajnë dhe botimi: Kontura Recensentët: Marjan Petreski, Nikica Mojsoska Blazevski, Filip Ivanovski, Zoran Shapurikj, Goran Petreski, Konstantin Dimitrov, Igor Velichkovski dhe Branimir Jovanovikj Lektorë në gjuhën maqedonishte: Aneta Vasilevska Lubeckij Përkthyes në gjuhën shqipe: Zejnulla Veseli, Lirim Hajredini dhe Nevrije Shabani Lektorë në gjuhën shqipe: Zejnulla Veseli, Lirim Hajredini. Tirazhi: 250 ekzemplarë Pa pagesë/ekzemplarë jo komercial

CIP - Каталогизација во публикација Национална и универзитетска библиотека “Св. Климент Охридски”, Скопје 342.51:330.53(497.7) Како се трошат народните пари? : Анализа на трошоците и на придобивките од избрани јавни политики во Македонија / [уредници Благица Петрески, Деспина Туманоска ; преведувачи Зејнула Весели, Лирим Хајредини и Неврије Шабани]. - Скопје : Финанце тхинк, 2016. - 215 стр. : илустр. ; 21 см ISBN 978-608-65704-1-5 а) Влада - Реформи - Финансиска исплатливост - Буџетски трошоци - Македонија COBISS.MK-ID 100802570


PËRMBAJTJA INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

6

ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM? Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

32

RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

54

SUBVENCIONIMIN E BUJQËSISË Dokument për politikë publike përpunimi i analizës për Kostot dhe përfitimet Politika publike për subvencionimin e bujqësisë

78

PUNËSIMI I SUBVENCIONUAR Analiza e kostove dhe përfitimeve: Punësimi i subvencionuar i të rinjve të papunë deri në moshën 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet

96

SHTESË PRINDËRORE PËR FËMIJËN E TRETË Analiza e kostove dhe përfitimeve për masën sociale “Shtesë prindërore për fëmijën e tretë”

114

MBROJTJE TË MJEDISIT Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

130

POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL

156

LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

176


PARATHËNIE Sipas magazinë prestigjioze Biznis Insajder , Maqedonia - me vetëm 7.4 për qind shkallë tatimore efektive të tatimeve direkte të biznesit – është vendi më tatime më të ulta në botë. Se kjo është kështu e vërteton fakti se për një kohë të shkurtër për periudhë shtatë vjeçare, borxhi publik është dyfishuar nga 23 për qind në fund të vitit 2008, në 45.5 për qind nga BPB deri në fund të vitit 2015. Madje gjatë viteve të fundit si prioritetet investuese qeveritare u përcaktua realizimi i infrastrukturës rrugore dhe hekurudhore. Mirëpo perceptimi i qeverisë për të huazuar më shumë para, para kësaj periudhe ishin për financimin e projektit megaloman Shkupi 2014, objekte të cilat në opinion u vlerësuan si investime jo produktive. Shpejtësia e rritjes së borxhit publik, pa thënë sqarime të sakta për shumën e shpenzuar nga huazimet, rreziqet potenciale nga të ashtuquajturit arrears ose borxhet e arritura dhe të papaguara të shtetit, marrja e përgjegjësisë në të ardhmen ka përcaktuar konturat e politikës fiskale. Debati publik në masë të madhe argumentoi se jo vetëm shpejtësia por niveli momental i borxhit publik tani më rrezikon ruajtjen e financave publike posaçërisht që një pjesë e këtij borxhi u shfrytëzua për rritjen e kapaciteteve jo produktive. E gjithë kjo e rrënoi përgjegjësinë e bartësve të politikave para qytetarëve dhe opinionit për të udhëhequr me parat e buxhetit dhe kjo kontribuoi që transparenca fiskale të shënon përkeqësim të dukshëm. Pikërisht sipas Anketës për buxhet të hapur, Maqedonia e përkeqësoi rangimin sa i përket shkallës së transparencës buxhetore dhe nga vendi 49 në vitin 2010, pesë viti më vonë të radhitet në vendin e 35-të. Nga këtu tema për përgjegjësi fiskale dhe transparencë fitoi intensitet gjatë viteve të fundit. Projekti FISCAST: FISCal Accountability, Sustainability and Transparency është realizuar sipas idesë për të debatuar rreth shpenzimeve të parave të popullit, në bazë të hulumtimeve të argumentuara, të cilat në këtë projekt janë siguruar përmes përdorimit të metodologjisë – cost-benefit analizës. Ky publikim është sublimenti i përzgjedhur i politikave publike në Maqedoni përmes kësaj metodologjie. Grupet e zgjedhura të organizatave qytetare së bashku me ekspertët ekonomik dhe gazetarë të ekonomisë, së pari u përcaktuan politikat publike të cilat shfrytëzojnë parat e qytetarëve. Rangimi i politikave u vendos në bazë të dy parimeve: ato politika që shpenzojnë shuma të mëdha të parave të qytetarëve apo kanë përfshirja më të madhe në buxhet; dhe politikat që përfshijnë grupe më të mëdha gjegjësisht kanë ndikim të madh (potencial) kundrejt qytetarëve dhe palëve e tjera të përfshira. Kështu u bë dhe zgjedhja e nëntë politikave publike: politika për tërheqjen e investimeve të huaja direkte, ndërtimi i autostradës Demir Kapija – Smokvicë, studimet e larta të disperzuara, investimet për mbrojtjen e mjedisit jetësor përmes menaxhimit të mbeturinave, liberalizimi i tregut i energjisë elektrike, politikat subvencionuese për punësimin e të rinjve, politikat për fëmijën e tretë, politikat për subvencionimet në bujqësi dhe ndotja e ambientit jetësor në Tetovë.


Analizat treguan se një pjesë e politikave të zgjedhura kanë neto pozitive të qartë të vlerës së tanishme, gjegjësisht benefitet afatgjate i tejkalojnë shpenzimet pa marrë parasysh se në afat të shkurtë këto shpenzime duken (janë) si të rëndësishme. Disa nga këto politika u vlerësuan si neutrale gjegjësisht neto vlera e tanishme është e përafërt me zero. Megjithatë për një pjesë të këtyre politikave, rezultati varej edhe nga të hyrat e supozuara të metodologjisë, duke pasur parasysh faktin se një pjesë e efekteve të këtyre politikave do të vlerësohen në të ardhmen. Dy nga këto politikat ishin krejtësisht negative për shkak se parat e popullit të shpenzuara për këto politika aspak nuk ishin ekonomikisht të arsyetuara. Me që të gjitha studimet të prezantuara në këtë publikim përfundojnë me rekomandime për bartësit e politikave për fushat tematike të analizuara, një nga rekomandimet kryesore që është edhe universale dhe del nga ky projekt është se bartësit e politikave duhet të ndryshojnë mënyrën e miratimit dhe implementimit të politikave. Prandaj çdo politikë publike duhet të përcillet me përpilimin e kost-benefit ose me analizë tjetër ekonomike para se e njëjta të implementohen. Implementimi duhet të fillojë vetëm nëse analiza tregon se benefitet nga realizimi i politikës për periudhë afatgjate do t’i tejkalojnë harxhimet e planifikuara. Kjo është shumë e rëndësishme sepse një pjesë e këtyre politikave behët për gjeneratën aktuale ndërsa benefitet nuk do të mund t’i përjetojnë gjenerata e reja. Vetëm miratimi i politikave në bazë të hulumtimeve të argumentuara mund të na çon në nivelin e qeverisjes së mirë dhe në favor të shoqërisë. Në fund dua të falënderojë ambasadën e Britanisë së Madhe në Shkup e cila financiarisht ndihmoi realizimin e këtij projekti. Njëkohësisht realizimi i këtij projekti do të ishte i pamundshëm pa përkrahjen e ekipit të Finance Think, organizatave lokale, ekspertëve ekonomik dhe gazetarëve ekonomik të cilët me pjesëmarrjen e tyre në rrjetin FISKAST, kontribuuan që të krijohet nj masë kritike të ekspertëve të cilët edhe në periudhën e ardhshme do të vazhdon t’i analizon çështjet sa i përket transparencës dhe përgjegjësisë fiskale dhe të zgjojë sa ma shumë kureshtjen e debatit publik për shpenzimin e parave të popullit. Kënaquni në leximin e studimeve në këtë publikim. М-r Blagica Petreski Drejtor ekzekutiv Finance Think Instituti për hulumtime ekonomike dhe politike


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë


Stërvitje: Autorë Jordanço Minevski Qendra qytetare për zhvillim të qëndrueshëm EGRI, Kriva Palanka Emilija Nikolova Ivan V’çkov Finance Think - Instituti për hulumtime ekonomike dhe politike, Shkup Мentorë: Vladimir Filipovski1 – Fakulteti ekonomik, Skopje Përktheu: Zejnula Veseli 1 Qëndrimet e shprehura në studimin janë qëndrime të autorëve dhe mentori jo domosdoshmërish  pajtohet me të njëjtit


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

HYRJE Qeveria e Maqedonisë në vitet e kaluara udhëheq politikë stimuluese për tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në shtet. Vlerësimi i përgjithshëm është se ata janë shumë të rëndësishme për rritjen ekonomike dhe zhvillim. Për realizimin e këtyre politikave janë angazhuar dy institucione të mëdha shtetërore: Agjencia për investime të huaja direkte dhe promovimin e eksportit në Republikën e Maqedonisë (AIHDPERM) dhe Drejtoria për teknologji industriale në zonat zhvillimore (DTIZZH). Janë emëruar dhe ministra pa resor të angazhuar për tërheqjen e investimeve të huaja si dhe janë angazhuar edhe promotorë. Qeveria e Republikës së Maqedonisë realizon dhe jashtë vendit për promovimin e Maqedonisë si destinacion i volitshëm për investime të huaja dhe promovon fushatë të sforcuar reklamuese në media të huaja prestigjioze. E gjithë kjo bëhet për promovimin e lehtësimeve të shumta që shteti ofron për investitorët e huaj siç janë lirimi pesëvjeçar nga tatimi personal si dhe ndihmat direkte shtetërore përmes subvencioneve. Pikërisht kjo politikë stimuluese e Qeverisë për investitorët e huaja është lëndë diskutimi dhe kundërshtimeve në opinion për një periudhe kohore afatgjate. Arsyeja kryesore për diskutimin e këtyre politikave është efikasiteti i harxhimeve të parave shtetërore dhe dhënien e subvencioneve investitorëve të huaj përmes kësaj politike. Me qëllim të përcaktimit dhe kuantifikimit të harxhimeve që dalin nga realizimi i kësaj politike nacionale, në njërën anë janë harxhimet nga kjo politikë dhe në anën tjetër janë përfitimet (kost-benfite)t. Me kunatifikimin e harxhimeve dhe përfitimeve politike mund të përcaktohet neto efekti i tyre. Sipas Doracakut për analiza të harxhimeve dhe përfitimeve të Komisionit Evropian (KE) (European Commission, 2014), ky doracak është elementi kyç për miratimit e vendimeve për projekte investuese shtetërore. Analiza është pjesë e strategjisë për zgjedhjen e projekteve me të mira dhe cilësore të cilat ofrojnë vlera më të mirë të parave të cilat kanë ndikim të dukshëm pozitiv në realzimin e këtyre projekteve. Analiza e harxhimeve dhe përfitimeve është mjet që i përfshinë harxhimet e përgjithshme për realizimin e një programi publik me qëllim që të zgjidhet opsioni më i qëndrueshëm ekonomik. Kjo analizë e përdorur shpesh nga qeveritë ka për qëllim të vlerësohet leverdia e një programi të caktuar. Qëllimi i analizës është që të mund të shihen se realizimet e përgjithshme të hyrave të pritura nga politikat stimuluese i tejkalojnë harxhimet. Ky mjet analitik ofron shpërndarjen më të lehtë të resurseve, e analizon përshtatshmërinë e programit në ndryshimin e mirëqenies të një shoqërie përmes realizimit të një programi të përcaktuar. Qëllimet e kësaj analize janë: • të ritet transparenca e harxhimeve fiskale në Republikën e Maqedonisë, • të përcaktohet lartësia e harxhimeve qeveritare dhe të ndjehet efekti i tyre • të jepen rekomandime të bazuara në të dhënat e fituara gjatë realizimit të kësaj analize.

8


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

Analiza e programit është kombinim i eks post dhe i eks ante. Analiza përpunohet për periudhë kohore prej vitit 2006 deri në vitin 2020. Prej vitit 2006 deri në vitin 2014 në analiza janë treguar dhe shfrytëzuar të dhënat faktike derisa nga viti 2015 deri në vitin 2020 janë treguar të dhëna të projektuara. Tërheqja e investimeve të huaja direkte (IHD) ka për qëllim të përmirëson gjendjen ekonomike në Republikën e Maqedonisë. Sipas programit të Qeverisë së RM (Влада на РМ, 2014) përmirësimi i gjendjes ekonomike është në shumë sfera: • Rritja e investimeve të huaja direkte në vend • Krijimin e më shumë se 10.000 vende pune • Rritja e eksportit deri më 10 për qind dhe rritja e importit prej 8 për qind në nivel vjetor • Uljen e papunësisë përmes investimeve të reja në zonat ku do të hapen vende të reja pune а • Nxitjen e bashkëpunimit të kompanive vendore me investitorët e huaj, në drejtim të përfshirjes të kompanive vendore në zinxhirin e furnizuesve të kompanive të huaja që punojnë në Republikën e Maqedonisë. – Zonat zhvillimore teknologjike industriale (ZZHTI) që do të mundësojnë zhvillim të barabartë rajonal.

FAKTET E PËRGJITHSHME TË GJENDJES MAKROEKONOMIKE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË PREJ VITIT 2006 DERI NË VITIN 2015 Gjendja makroekonomike në Maqedoni ka rol të rëndësishëm në analizën tonë. Politika e tërheqjes së IHD në masë të madhe varet dhe ndikon në gjendjen makroekonomike të shtetit. Për këtë qëllim do ti shqyrtojmë treguesit e rëndësishëm makroekonomik që janë të lidhura me këtë politikë, e ajo është shkalla e papunësisë, shkalla e rritjes reale të BPB, shkalla e investimeve direkte dhe bilancit tregtar në Republikën e Maqedonisë. Sipas grafikut 1, prej vitit 2006 deri në kuartalin e tretë të vitit 2015 shkalla e papunësisë ishte 25,5 për qind. Ky zvogëlim i papunësisë mund të jetë si ndikim i shumë faktorëve, njëri prej të cilëve është dhe hapja e vendeve të reja të punës nga IHD-ë. Sipas grafikut 2, më poshtë, rritja e Bruto Prodhimit të Brendshëm (BDB) në Maqedoni është më i lartë në vitin 2006, 2007 dhe në vitin 2008. Bruto Prodhimi i Brendshëm ka shënuar shkallë negative në vitin 2009 dhe në vitin 2012. Në përgjithësi Bruto Prodhimi i Brendshëm shënon progres nga viti 2006 deri në kuartalin e tretë të vitit 2015.

9


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

Sipas grafikut 3, investimet e huaja direkte në Maqedoni kanë shënuar rritje më të madhe në vitin 2006, 2007 dhe në vitin 2008. Mesatarisht prej vitit 2006 e deri në kuartalin e tretë të vitit 2015 investimet direket marrin pjesë me 3,45 për nga Bruto Prodhimi i Brendshëm në vend. Duhet të cekët se llogaritjet e investimeve direkte nga BPRM janë transaksione investuese ndërkombëtare për përftime afatgjate të interesave ekonomike të kompanisë që është rezident në ekonomi ndryshe nga ajo e investitorit ku janë përfshirë të dhëna i vetanake (reinvestim të fitimit). Grafiku 1: Shkalla e papunësisë 40 35

36

30

34,9

33,8

32,2

32,1

31,4

31

%

25

29

28

27,3

26,8

Q1 2015

Q2 2015

25,5

20 15 10 5 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 *Banka Popullore e Republikës së Maqedonisë (2016)

2012

2013

2014

Q3 2015

Grafiku 2: Shkalla e BDB rritje reale 7

6,5

6 5,1

5,5

5 4 %

3,4

2,9

3

3,5

2,3

2 1 0 -0,4 -1

2006 2007 2008 2009 2010 * Banka Popullore e Republikës së Maqedonisë (2016)

10

-0,5 2011

2012

2013

2014


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

Në grafikun 4, është paraqitur bilanci tregtar i Republikës së Maqedonisë prej vitit 2006 deri në vitin 2014. Bilanci tregtar është paraqitur përmes importit dhe eksportit për periudhë të caktuar. Kemi vërejtur se në vazhdimësi importi është më dominues se eksporti përgjatë viteve. Edhe pse importi shënon rritje, tendenca e eksportit është të rritet në pajtim me rritjen e importit. Bilanci tregtar në vend është negativ dhe eksporti mesatarisht për këto vite është për 56,5 për qind më i ulët se importi në vend.

Grafiku 3: IHD 9 8

8,3

7 6

6,3

6

%

5

4,6

4 3

2,8

2 1

2

2,2

2009

2010

2,3

1,7

0 2006

2007

2008

2011

2012

2013

2014

* Banka Popullore e Republikës së Maqedonisë (2016)

Grafiku 4: Bilanci tregtar 6000

Милиони евра

5000 4000 3000 2000 1000 0 2006

2007

2008

2009

Eksporti i mallrave

2010

2011

2012

2013

2014

Importi i mallrave

* Banka Popullore e Republikës së Maqedonisë (2016)

11


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

DEFINIMI I PALËVE TË PËRFSHIRA DHE BURIMET E TË DHËNAVE Fokusi i kësaj analize do të jetë se a ka Maqedonia interes nga implementimi i kësaj politike. Siç thamë më lartë sipas doracakut të KE-së, qëllimi ynë është të analizojmë se sa përfitimet që i fiton vendi nga IHD i mbulojnë harxhimet nga zbatimi i kësaj strategjie. Në përgjithësi ne analizojmë se a ka dallime pozitive midis përfitimeve dhe harxhimeve të strategjisë. Të dhënat që i shfrytëzuam për analizën tonë janë buxheti prej vitit 2008 deri në vitin 2015 i AIHDPERM dhe DTIZZH. Për vitin 2006 dhe vitin 2007 shfrytëzuam buxhetin e Ministrisë së Ekonomisë, si organ përgjegjës për zbatimin e strategjisë për tërheqjen e investimeve të huaja në RM ku janë paraqitur nën programet e dhëna të AIHDPERM dhe DTIZZH. Të gjitha të dhënat e tjera nga përfitimet që i marrin këto kompani siç janë lirimi nga tatim fitimi janë marrë nga informatat e Drejtorisë për të Ardhura Publike (DAP) dhe nga raportet financiare të 14 kompanive të huaja prezentë në DTIZZH dhe në zonat industriale. Patjetër duhet te cekim se kjo strategji e qeverisë është e përgjithshme dhe përfshihen shumë sektorë tjerë në Maqedoni. Sektorë tjerë ku zbatohet kjo strategji janë realizmi i zonave të lira shëndetësore, tërheqjen e investimeve të huaja në turizëm, tërheqjen e IHD në bujqësi dhe në industrinë e tekstilit. Analizën tonë e specifikojmë vetëm për firmat që janë prezent në DTIZZH për shkak të faktit se firmat këto firma deri më sot janë si storie të suksesshme sa i përket tërheqjes së investimeve të huaja nga Qeveria e Maqedonisë. Këto firma gjithashtu janë të orientuar ka eksporti njëherit janë prezantuar si punëdhënësit më të mëdhenj në Maqedoni. Për këtë është e logjikshme të supozohet se këta 14 kompani të huaja kanë kontribuar në rritjen e eksportit dhe rritjen e punësimeve në Republikën e Maqedonisë. Në bazë të qëllimeve të kësaj strategjie që përmendet nga Qeveria e RM, ne realizuam analizën për at se kush janë palët e përfshira në programet qeveritare për tërheqjen e investimeve të huaja. Sipas qëllimeve dhe ndikimeve që ka kjo strategji palët e përfshira janë Qeveria, personat e papunë në, ndërmarrjet vendore, popullata dhe ekonomia e RMsë. Qeveria e RM-së është palë e involvuar me vetë faktin se realizon programin me para të buxhetit shtetëror të cilat harxhohen për zbatimin e strategjisë. Personat e papunë janë palë e involvuar për shkak se njëri prej qëllimeve që ka kjo strategji është se me për tërheqjen e investimeve të huaja të zvogëlon papunësinë. Firmat vendore janë palë e involvuar në këtë strategji për shkak të nxitjes së bashkëpunimit me kompanitë e huaja vendore në zona dhe transferimin e njohurive të tyre know – how). Popullata është palë e involvuar e kësaj strategjie për faktin se qeveria këtë strategji e realizon me parat e fituara të qytetarëve. Ekonomia e është palë e involvuar sepse qëllimi i këtij programi është të nxit eksport më të madh dhe për bashkëpunimin e firmave vendore me firmat e huaja që në mënyrë indirekte do të nxiste rritje dhe zhvillim më të madh ekonomik.

12


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

ANALIZA PËR SHPENZIMET DHE PËRFITIMET SHPENZIMET Shpenzimet për funksionimin e Agjencisë për investimet e huaja direkte dhe promovimin e eksportit të Republikës së Maqedonisë (AIHDPERM) Sipas Ligjit për themelimin Agjencisë për investimet e huaja direkte dhe promovimin e eksportit të Republikës së Maqedonisë (AIHDPERM) në vitin 2010, Agjencia ka më shumë kompetenca lidhur me tërheqjen e investimeve të huaja direkte dhe promovimin e eksportit. Mjetet për kryerjen e veprimtarisë i siguron përmes transfereve nga Buxheti i Republikës së Maqedonisë. Deri në vitin 2007 programi D8 – Agjencia për investime të huaja e RM-së është nën program i Programit për zhvillim ekonomik dhe realizohet përmes Ministrisë së Ekonomisë. Nga viti 2008 AIHDPERM bëhet shfrytëzues buxhetor i veçantë. Si shpenzime merren të dalat e përgjithshme të caktuara të agjencisë sipas Buxhetit të RM-së. Të dalat e AIHDPERM janë vendosur programet dhe nën programet që i zbaton. Programe janë AIHDPERM (nën programe janë AIHDPERM dhe marketingu ekonomik) dhe zhvillimi ekonomik (nën programe: Promovimi ekonomik dhe Përkrahja e investimeve) nga Buxheti i RM-së i viteve, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016. Të dhënat për të dalat për vitin 2006 dhe 2007 për këtë agjenci janë marrë nga Ministria e Ekonomisë për shkak se në këto vite udhëhiqet si nën program i Ministrisë së Ekonomisë. Gjithashtu në këto vite „Invest in Macedonia“ është realizuar sipas programit D4 Promovimi ekonomik (Буџет на РМ, 2007). Në vetë buxhetin e agjencisë janë përfshirë rrogat e administratës si dhe të promotorëve ekonomik që punojnë për promovimin e mundësive ekonomike që do ti fitonin kompanitë e huaja nëse do të investonin në Maqedoni. Në vitin 2006 agjencia për investime të huaja merr transfere nga Ministria e Ekonomisë. Si pjesë e buxhetit të Ministrisë së Ekonomisë në programin për zhvillim ekonomik, nën programin D5, me përshkrim: tërheqja e investimeve të huaja dhe zhvillimin e zonave të lira ekonomike shuma e caktuar për agjencinë e investimeve të huaja është 48.027.000, denarë. Gjithashtu në kuadër të kësaj vlerë është caktuar dhe shuma e harxhimeve për zhvillimin e zonave të lira ekonomike. Në vitin 2006 agjencia merr transfere nga Ministria e Ekonomisë. Këto transfero janë si pjesë e buxhetit të Ministrisë së Ekonomisë në programin për zhvillim ekonomik, nën programi D5, dhe thotë kështu : Agjencia për investime të huaja e RM-së nga buxheti i ndahen 207.370.000 denarë dhe i është shtuar vlera e nën programit D4 me përshkrim: Investime të huaja dhe promovimi në vlerë prej 63.820.000. denarë Për vitin e njëjtë fiton transfero edhe nga programi D5 e Ministrisë së Ekonomisë, si pjesë e programit për zhvillim. Përshkrimi është tërheqja e investimeve të huaja direkte dhe zhvillimin e zonave të lira ekonomike. Në buxhetin e AIHDPERM ka një paragraf të veçantë për promocion ekonomik e cila tregon se vlera e përcaktuara është shfrytëzuar për këtë qëllim.

13


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

Nga viti 2008 deri në vitin 2015 ka harxhime faktike të fituara nga rishikimi i buxhetit, ndërsa për vitin 2016 vlera është projektuar nga ana e Qeverisë. Për qëllimet e analizës sonë janë bërë projeksionet e harxhimeve për funksionimin e AIHDPERM prej vitit 2014 deri në vitin 2020. Për periudhën 2008-2014 është llogaritur për çdo vit se sa është përqindja pjesëmarrjes në buxhetit e AIHDPERM në nominalen e BDB-së. Vlera e projektuar e BDB-së për vitet 2017, 2018, 2019, 2020 është sipas shkallës së rritjes që e parasheh Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe është shumëzuar me mesataren e përqindjes së AIHDPERM në BDB-në dhe kështu është fituar se sa ka qenë për një vit vlera e buxhetit të Agjencisë për investime të huaja. Harxhimet për funksionimin e Drejtorisë për zhvillim të zonave teknologjike industriale (DZHZTI) Drejtoria për zhvillimin e zonave teknologjike industriale (DZHZTI) e themeluar me Ligj për zona të lira ekonomike në vitin 1999, megjithatë sipas Ligjit të drejtorisë për zhvillimin e zonave teknologjike industriale i vitit 2007, kjo drejtori fiton më shumë kompetenca. Harxhimet e drejtorisë janë marrë nga Buxheti i RM-së prej vitit 2008 – 2016, të paraparë për drejtorinë. Arsyet se pse po merren harxhimet totale të Drejtorisë është për shkak se Drejtoria është shfrytëzues buxhetor i cili shfrytëzon një pjesë të buxhetit për tërheqjen dhe për përkrahjen e investimeve të huaja direkte, kështu që për realizimin e strategjisë për tërheqjen e investimeve të huaj direkt ky shfrytëzues duhet të llogaritet si harxhues ekstra i shtetit në zbatimin e strategjisë. Për periudhën 2008 – 2014 për çdo vit është llogaritur se sa është përqindja e Buxhetit të DZHZTI-së në nominalen e BDB-së. Pastaj është llogaritur mesatarja e buxhetit të projektuar. Vlera e projektuar e BDB-së për vitet 2017, 2018, 2019, 2020 është sipas shkallës së rritjes së Fondit Monetar Ndërkombëtar për vitin 2015 dhe është shumëzuar me mesataren e përqindjes së DZHZTI-së në BDB-në dhe kështu është fituar se sa ka qenë për një viti vlera e buxhetit e kësaj drejtorie. Në pajtime me ndryshimet dhe plotësimet e Ligjit të DZHZTI, shpërndarësit e ndihmës shtetërore janë të detyruar deri më 28 shkurt të dorëzojnë raport deri te Drejtoria për zonat e lira ekonomike për ndarjen e ndihmës shtetërore. Drejtoria udhëheq evidencë dhe të dhënat ia dorëzon Komisionit për mbrojtje të konkurrencës. Me ndryshimin e serishëm dhe plotësimin e ligjit shpërndarësi i ndihmave shtetërore këtë informacion së pari ia dorëzon Agjencisë për investime të huaja, e më pas informacionin ja dorëzon Parlamentit të Maqedonisë dhe DZHZTI-së. Për këto të dhëna gjithashtu u dorëzua kërkesë për qasje deri të informata me karakter publik të të gjitha institucionet përkatëse por nuk morëm asnjë përgjigje. Harxhimet për rregullimin dhe ndërtimin e zonave Këto të dhëna janë nxjerr nga Buxheti i RM-së. Deri në vitin 2009 këto harxhime janë pjesë e të dalave të buxhetit të Ministrisë së Ekonomisë në paragrafin D5, tërheqja 14


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

e investimeve të huaja direkte në zonat e lira ekonomike (Буџет на РМ, 2006, 2007, 2008), ndërsa pas vitit 2009 janë pjesë e buxhetit të DZHZTI-së në programin DVzhvillimi i zonave teknologjike industriale (Буџет на РМ, 2008-2016). Deri më tani janë rregulluar dhe ndërtuat gjithsejte 6 zona dhe at: 1. DZHZТI Shkup 1 DZHТI Shkup 1 ka një sipërfaqe të përgjithshme prej 140 hektarë. 2. DZHZТI Shkup 2 DZHZТI Shkup 2 ka një sipërfaqe të përgjithshme prej 95 hektarë 3. DZHZТI Shtip DZHZТI Shtip ka një sipërfaqe të përgjithshme prej 208140 hektarë. 4. DZHZТI Struga DZHZТI Struga ka një sipërfaqe të përgjithshme prej 30 hektarë 5. DZHZТI Tetovë DZHZТI Tetovë ka një sipërfaqe të përgjithshme prej 94.74 hektarë. 6. DZHZТI Prilep DZHZТI Prilep ka një sipërfaqe të përgjithshme prej 100 hektarë Planifikohen edhe 5 DZHZТI dhe at në: 1. DZHZТI Gjevgjeli 2. DZHZТI Kërçovë 3. DZHZТI Strumicë 4. DZHZТI Rankovce 5. DZHZТI Radovish Deri tani DZHZТI-të kanë realizuar disa furnizime publike për rregullimin e këtyre zonave të planifikuara megjithatë pritet vlera më të lartë e harxhimeve se sa janë të parapara për rregullimin dhe ndërtimin e këtyre zonave gjatë viteve të ardhshme. Gjithashtu në analizë është përfshirë edhe e dhëna për harxhimet për rregullimin e zonës industriale (ZI) ‘Zhaben” në Manastir. Për rregullimin e kësaj zone e cila ka sipërfaqe të përgjithshme prej 86 hektarëve, pushteti lokal ka harxhuar 3.278.688 euro (Митрески, 2013). Njëherit janë ndarë mjete plotësuese për këtë zonë për ndërtimin e largpërçuesit në gjatësi prej 5,5 kilometra që paraqesin harxhime plotësuese. Për periudhën 2008 – 2014 për çdo vit është llogaritur se sa është pjesëmarrja mesatare e harxhimeve buxhetore për rregullimin, ndërtimin dhe zhvillimin e këtyre zonave të lira industriale në nominalen e BDB-së. Vlera e projektuar e BDB-së për vitet 2017, 2018, 2019, 2020 është sipas shkallës së rritje të Fondit Monetar Ndërkombëtar 15


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

dhe është shumëzuar е me mesataren e përqindjes së DZHZTI në BDB-në dhe kështu është fituar se sa ka qenë për një viti vlera e buxhetit të kësaj drejtorie.

Humbja e të ardhurave në bazë të lirimit nga pagesat e tatimit të fitimit për periudhë prej 10 viteve për IHD në DZHZTI-të dhe zonat industriale “Zhaben” dhe “Telot” Tatimi i fitimit është tatim i cili sipas Ligjit për tatim të fitimit është 10 për qind dhe paguhet në bazë tatimore që fitohet si rezultat i të hyrave të përgjithshme të zvogëluara për harxhimet totale. Në nenin 5 të Ligjit për zhvillimin e zonave teknologjike industriale i vitit 2007 parashihen lehtësime dhe lirime nga pagesa e tatimit të fitimit. Në ueb faqen e DZHZTI-së dhe Drejtorisë për të ardhura publike qëndron se kompanitë në zona lirohen nga pagesa e tatimit të fitim për periudhë 10 vjeçare nëse në afat prej dy viteve pas marrjes së vendimit për fillimin me punë sipas kushteve të paraparë me ligj e fillojnë veprimtarinë në zonat.(DZHZTI dhe DAP). Pas realizmit të analizës u konstatua se të gjitha kompanitë e huaja të liruara nga tatim fitimi kanë filluar me punë. Për llogaritjen e lirimit nga mos pagesa e tatim fitimit për periudhën 2006 – 2014 janë marrë nga Regjistri Qendror i RM-së. Janë shqyrtuar paragrafi 3 i tatim fitimit dhe paragrafi 4 i neto fitimit vjetor ku qartë shihet se kompanitë sa kanë paguar në emër të tatimit të fitimit për vitin rrjedhës. Nëse kanë paguar vlera të ndryshme nga ajo që parashihet me ligj prej 10 për qind atëherë merret vlera neto. Llogaritet me thyesën {(neto-fitimi për vitin rrjedhës *0,1) – pagesa e e tatimit të fitimit}. Projektimet për periudhën 2015 – 2020 janë llogaritur në këtë mënyrë: duke pasur parasysh neto- eksportin e projektuar, të cilën e përdorëm që të vijmë deri të fitimi / humbja para se të tatimoheshin për çdo vit, përfundimisht me vitin 2014. E para për neto- eksport {të hyrat totale - (harxhimet totale – harxhimet për të punësuarit} i shtuam edhe harxhimet për të punësuarit për raportet financiare dhe arritëm deri të përfundimi. Më pas u projektuan dhe harxhimet për një punëtorë për periudhën 2006-2014, ku u fitua si harxhim total për të punësuarit / numri i përgjithshëm i të punësuarve. Të dhënat janë siguruar nga raportet financiare të kompanive. Përllogaritja e radhës është bërë për harxhimet për të punësuarit për periudhën 20152020. Kjo llogaritje është projektuar sipas numrit të punësuarve për vitin rrjedhës X dhe harxhimeve mesatare për 1 të punësuar për periudhën 2006-2014. Pastaj këtij harxhim të projektuar iu shtua dhe neto-eksporti për çka u fitua fitimi/humbja bazë para se të tatimoheshin, për periudhën 2015-2020. Shuma e fituar më pas u shumëzua me koeficientin 0,1 dhe u fitua projektimi i lirimeve tatimore. Është e rëndësishme të thuhet se nga viti 2006 deri në vitin 2009, firmat prezent në zonat e lira ekonomike punojnë me humbje dhe për këtë periudhë shteti nuk a humbur të ardhura nga lirimi i tatimeve të këtyre firmave nga tatim fitimi.

16


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

Humbja e të hyrave si pasojë e lirimit të pagesave të tatimit personal dhe tatimit të fitimit për periudhë 10 vjeç are për të punësuarit në kompanitë e huaja në zonat e lira ekonomike dhe zonave industriale “Zhaben” dhe “Telot” Tatimi personal është tatim i cili sipas Ligjit për tatim personal paguhet 10 për qind nga përllogaritja e neto rrogës për tërë vitin. Nga raportet financiare të kompanive shihen pagesat totale të neto rrogave në nivel vjetor. Vlerën që kompanitë duhet ti ja paguanin shtetit por janë të liruar nga pagesa fitohet ne shumëzimin e vlerës totale të neto rrogave të paguara ndër vite në të gjitha kompanitë në zona dhe koeficientit 0,1111, koeficient që përllogaritet kur për bazë merret vlera neto e rrogës. Në raportet financiare të bilancit të suksesshëm përfundimisht me vitin 2010, të dhënat për rrogën neto gjenden në paragrafin 1.2.1 rroga dhe kompensimet nga rrogat (neto), derisa për periudhën 20112014 gjendet në pjesën e të dalave nga punimet, paragrafi 12 b. Rrogat dhe kompensimet nga rrogat (neto). Në nenin 5 të Ligjit për zhvillimin e zonave teknologjike industriale të vitit 2007 parashihen lehtësime dhe lirime nga pagesa e tatimit personal në pajtim me ligjin për tatim personal. Në ueb faqen e DZHZTI-së dhe Drejtorisë për të ardhura publike qëndron se kompanitë në zona lirohen nga pagesa e tatimit të fitim për periudhë 10 vjeçare (DZHZTI dhe DAP). Projeksionet për punësime të reja janë bërë në pajtim me projekcionet e Qeverisë për periudhën 2014 – 2018 për punësimin e 10.000 punonjësve të rinj (Влада на РМ, 2014). Dukje pasur parasysh se për vitin 2014 ka të punësuar 5.362 persona dhe faktit se në vitin 2015 dhe në vitin 2016 kemi krizë politike shifra për punësimin e 10.000 punonjësve të rinj do të merret për periudhën 2015-2019 dhe në dy vitet e para përqindja e punësimeve do të jetë 15 për qind dh 85 për qind në dy vitet e tjera sipas dinamikës së përcaktuar të rritjes së punësimeve. Për vitin 2020 do të parashihen edhe 3.800 punësime plotësuese që fitohet si mesatarja nga rritja e numrit të projektuar të punësimeve në dy vitet e mëparshme. Rritja e projektuar për numrin e punësimeve të reja merret si relevant duke pasur parasysh se pjesa më e madhe e infrastrukturës rrugore është ndërtuar në pajtim me prognozimet e FMN-së.

Harxhimet e mundshme nga dhënie e tokës Harxhimet e mundshme paraqesin shfrytëzim alternativ të tokës në zona. Shfrytëzimin alternativ të tokave në zona e shohim nga aspekti i prodhimeve bujqësore. Kjo paraqet lëshim potencial dhe humbja e mundësive për shfrytëzimin sa ma të mirë të tokës ku janë ndërtuar zona industriale. Harxhimet e mundshme të tokës janë llogaritur në bazë të rendimenteve të prodhimeve bujqësore. Është llogaritur gruri si kulturë më e përhapur në rajon ku janë të vendosura zonat. ky informacion u fitua në bazë të hulumtimeve të Entit shtetëror të Statistikës të RM-së për rendimentet vjetore të kësaj kulture bujqësore. Me pjesëtimin e vlerës totale me hapësirën e përgjithshme e shfrytëzuar për mbjellje të grurit e fitua mesatarja për 1 hektarë, shumë e cila aplikohej në hapësirat e zonave. Përkatësisht deri në vitin 17


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

2009 përdorej vlera oficiale e hapësirave në zonat e lira ekonomike „Shkupi 1“, „Shkupi 2“, „Shtip“, „Tetovë“ dhe zonat industriale „Zhaben“ ndërkaq nga viti 2010 janë shtuar edhe pesë zona të planifikuara dhe kjo shumë pastaj është aplikuar deri në vitin 2020. Hapësira e zonave të planifikuar është llogaritur si mesatarja e zonave të deritanishme.

PËRFITIMET Rrogat e paguar të punësuarve be IHD Kjo e dhënë është përdorur si përfitime të popullatës. Kjo e dhënë është e lidhur direkt më qëllimet e strategjisë për zvogëlimin e papunësisë dhe përmirësimin e standardit jetësor. Logjika dhe simbolika e paraqitjes së rrogave në analizën tonë është se rrija e punësimeve është shansi mirë i të papunëve të fitojnë të ardhura dhe në mënyrë indirekte do të kontribuonte në përmirësimin e standardit jetësor të këtyre njerëzve. Gjithashtu në mënyre indirekt do të rritej fuqia blerëse e popullatës në Maqedoni kështu do të kishte përfitime edhe ekon0mia e vendit. Përveç kësaj rrogat shihet dhe si përfitime për shtetin përmes tatimit të vlerës së shtuar (TVSH) për shkak të faktit se nëse këta të punësuar planifikojnë ti harxhojnë rrogat e tyre në mënyra indirekte paguhet edhe TVSH-ja për mallrat dhe shërbimet që ata i blejnë. Vlera është marrë nga raportet financiare të firmave që punojnë në zonat. Vlera është fituar me mbledhjen e rrogave të paguara për të punësuarit në zonat e lira ekonomike dhe zonat industriale “Zhaben” dhe “Telot”. Të dhënat për neto rrogat janë gjetur në raporte financiare të kompanive të dorëzuar në Regjistrin qendror të RM-së për vitet 2006 – 2010, paragrafi 1.2 për rrogat neto dhe kontributet dhe paragrafi 214 për rrogat dhe kontributet për rroga (neto) për vitet 2011 – 2014. Projeksioni është në këtë mënyrë: është marrë rroga mesatare e paguar për punëtorë ndër vite për periudhën 2006 – 2014 dhe është përpjesëtuar me vlerën totale të rrogave neto të paguara me numrin e përgjithshme të punësuarve deri në këtë vit në zona . Projektimet nga viti 2015 – 2020 janë bërë ashtu që shuma e vitit 2014 është marrë si bazë sipas të cilës janë paguar të gjitha rrogat e të punësuarve në zona për këtë vit. Kësaj shume i është shtuar dhe numri i punësimeve të planifikuar për vitin 2015 dhe është shumëzuar me rrogën mesatare të korrigjuar me koeficientin për rritjen e rrogave që fitohet vlera e mesme nga rritja e rrogave në vitin rrjedhës kundrejt viteve për periudhën 2006 – 2014. Me këtë fitohet dhe projeksioni për vitin 2015. Për vitin 2016 llogaritja bëhet sipas parimit të njëjtë, shuma bazë e vitit 2915 rritet me numrin e planifikuar të punësimeve për vitin 2016 shumëzohet me rrogën mesatare dhe koeficientin e rritjes. Edhe gjatë viteve të ardhme shkohet më të njëjtën logjikë të llogaritjes. Numri i përgjithshëm i të punësuarve në kompanitë e huaja në vitin 2014 kap shifrën prej 9.576 persona. Neto rroga mesatare në këto 14 kompani në zonat e lira ekonomike është 21.653 denarë dhe është më e vogël se rroga mesatare neto në Maqedoni prej 22.407 denarë sa ishte ne r muajin dhjetor të vitit 2014, publikuar nga ana e Entit 18


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

shtetëror të statistikës. Gjithashtu vlen të cekët se mesatarja e rrogave në këto firma mund të jetë nën ndikimin e rrogave të larta të menaxhereve. Në këto kompani koeficienti mesatar i rritjes se rrogave në nivel vjetor është 1,09 për qind. Nga viti 2006 e deri në vitin 2014 një punësim në zonat e lira shtetit i ka kushtuar 395.185 denarë ose 6.426 euro. Kjo e dhënë është fituar me krahasimin e numrit të punësuarve deri në vitin 2014 dhe dallimi i harxhimeve të përgjithshme nga realizimi i strategjisë deri në vitin 2014 dhe rrogat e paguara dhe kontributeve për sigurim social të punësuarve. Grafiku 5: Krahasimi i të punësuarve në zona me numrin e të papunëve në R.M. 35,00% 30,00% 25,00% 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% 2011

2012

2013

2014

Sipas grafikut 5, ndikimi punësimeve në vend nga IHD ka arritur kulminacionin në periudhën prej viti 2012 deri në vitin 2014. Vitet para 2011 nuk janë marrë parasysh për faktin se në këto zona funksiononte vetëm një kompani dhe niveli i pjesëmarrjes ishte shumë i vogël prej 1,68 për qind. Llogaritja është bërë duke krahasuar ndryshimet e papunësisë në nivel vjetor sipas të dhënave të Entit shtetëror të statistikës. Pasqyra e grafikut tregon se ndikimi i punësimeve në këto kompani është më se evidente krahasuar me zvogëlimin e papunësisë ndër vite. Në vitin 2012, punësimi në këto firma është 29,40 për qind krahasuar me zvogëlimin e përgjithshëm të numrit të papunëve për vitin e njëjtë. Në vitin 2013 dhe vitin 2014 ka qenë 16,01 për qind dhe 17,36 për qind. Kur kemi parasysh se këto 14 kompani kanë punësuar 9.576 njerëz deri në fund të vitit 2014, grafiku tregon se këto firma kanë pasur ndikim të drejtpërdrejtë në zvogëlimin e papunësisë në vend.

Përmirësimi i bilancit tregtarë i shtetit si rezultat i IHD (neto) Një ndër qëllimet e strategjisë për tërheqjen e investime të huaj direkte është që të rritet eksporti i Republikës së Maqedonisë i cili do kontribuonte në zvogëlimin e importit. Orientimi i firmave në zonat e lira ekonomike është eksporti prandaj është më 19


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

se e logjikshme që eksporti në vend të rritet. Të dhënat për neto eksport janë llogaritur përmes dallimeve të të ardhurave nga veprimtaria bazë e firmave me harxhimet totale (pa harxhimet për punëtorët). Llogaritja për rritjen e projektuar neto të eksportit është bërë në këtë mënyrë: për bazë nga e cila do të projektohet rritja është marrë mesatarja nga vitet kur ka pasur rritje pozitive të neto eksportit. Kjo bazë u vendos si projeksion për vitin 2015. Pastaj baza është shumëzuar me koeficientin mesatar të rritjes dhe u fitua vlera e mesme nga koeficienti i rritjes për vitin rrjedhës krahasuar me vitin paraprak. Kështu u fitua projeksioni për vitin 2016 e cila më tej u bë bazë për llogaritjen e projeksionit për vitin 2017 në të njëjtën mënyrë si për vitin 2016 Kjo mënyrë e llogaritjes do të zbatohet edhe për vitet e tjera. Këtu duhet të thuhet se projeksionet për vitin 015, 2016 dhe 2017 mund ti ndërrojnë vendet ose të gjendet mesatarja për shkak të pasigurisë nga periudha kohore kur investimet e ardhshme do të fillojnë me punë. Si gjithë investimet e reja përfshirë dhe kompanitë të cilat disponojnë me të dhëna faktike në fillim të punës gjegjësisht vitet e para do të gjenerojnë neto efekte negative. Në grafikun 6, pjesëmarrja e kompanive në vlerën e përgjithshme të eksportit të RM-së nga viti 2007 e deri në vitin 2014 mesatarisht është 11,57 për qind. Në vitet e para firmat më shumë rëndësi u kanë kushtuar investimeve se sa eksportit, gjë që është logjike për vitet kur ata filluan me punë. Është interesante se si rritej numri i firmave, këto firma tani më të stabilizuar filluan të shënojnë edhe rritje të eksportit në vitet e ardhshme. Në vitin 2014 eksporti i këtyre 14 kompanive ishte 31,87 për qind që tregon se po përmbushet qëllimi i strategjisë për rritje të eksportit. Pjesëmarrja është llogaritur përmes të hyrave të përgjithshme të kompanive krahasuar me eksportin e përgjithshëm në RM. Arsyet se pse janë marrë të ardhurat e përgjithshme të kompanive është për shkak se këto kompani janë të orientuar kah eksporti kështu që të hyrat që i realizojnë pjesa më e madhe i takojnë eksportii. Po ashtu sipas grafikut 7 mbulimi i eksportit kundrejt importit është rritur dhe në vitin 2014 dhe ky mbulim është më i lartë në periudhën e analizës dhe është 67,88 për qind. Nisur nga fakti se pjesëmarrja e këtyre kompanive në eksport në vitin 2014 është një e treta e eksportit të përgjithshëm të vendit rezultati i përmirësimit të mbulimit është pjesë e rezultateve të kompanive të reja në këto zona.

Harxhimet për sigurimet sociale Për këtë llogaritje janë shfrytëzuar të dhënat nga raportet financiare të firmave në zonat e lira ekonomike. Në sigurimet sociale hyjnë harxhimet që këta firmai paguajnë sigurimet shëndetësore dhe sigurimet pensionale invalidore të punësuarve. Të gjitha këto llogariten si përfitime për shtetin dhe popullatën. Arsyeja është e thjeshtë se nëse nuk do të ishin investimet e huaja direkte një pjesë e këtyre punëtorëve nuk do të punonin dhe harxhimet sociale do të binin në kurriz të shtetit deh shteti do të kishte për obligim të ua paguan sigurimin shëndetësor dhe sigurimin pensional dhe invalidor. Sigurimi pensional është përfitim për të punësuarit për shkak se punojnë deh këta perona kanë shanse të marrin pensionin kur të mbushin stazhin përndryshe nëse këta njerëz nuk do të punonin nuk do të kishin shans të fitojnë pensionin. 20


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

Grafiku 6: Pjesëmarrja në eksporti e kompanive në zonat 35,00% 30,00% 25,00% 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% 2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Grafiku 7: Mbulimi i importit me eksport 80,00% 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00% 0,00% 2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

*Banka Popullore e Republikës së Maqedonisë (2016)

Të dhënat për periudhën 2006 – 2010 gjenden në paragrafin 1.2.2 harxhime tatimore, sigurimi social dhe sigurimi pensional për periudhën 2011 – 2014 dhe në paragrafin 216 kontribute nga sigurimi pensional i detyrueshëm. Llogaritja është bërë në këtë mënyrë: E para me pjesëtimin e vlerës së përgjithshme të kontributeve të paguara përgjatë vitit me numrin e të punësuarve për të njëtin vit dhe u bë llogaritja se sa është pagesa për një të punësuar brenda një viti. Pastaj u llogarit mesatarja se sa është pagesa e kontributeve për punëtorë në nivel vjetor për periudhën 2006 – 2014. 21


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

Zhvillim i barabartë rajonal përmes bashkëpunimit të IHD me kompanitë vendore Si përftime tjera nga politikat e IHD janë edhe përfitimet që i kanë kompanitë vendore në bazë të bashkëpunimit që i kanë kompanitë vendore më firmat e huaja ( ndërtimin e objekteve, ushqim, repromateriale, mirëmbajtje etj.). Në mungesë të dhënave zyrtare në analizën janë paraqitur shumat e përafërta që dalin nga bashkëpunimi. Metodologjia e llogaritjes është sipas raporteve financiare të kompanive në zona. Është marrë paragrafi detyrimet ndaj furnizuesve. Nga shuma e përgjithshme si vlerësim konservativ është marrë 10 përqindëshi, vlerësojmë se kjo për qindje u takon kompanive maqedonase. Patjetër duhet të themi se shuma e detyrueshme e kompanive është shuma që kompanitë u kanë mbetur borxh furnizuesve deri në fund të vitit 31.12 që kompanitë maqedonase e kanë realizuar. Janë përjashtuar prodhimet dhe shërbimet që janë realizuar dt cilat janë paguar në të njëjtin vit prandaj mund të themi se kjo është shuma minimale që ëshët fituar. Gjatë periudhës prej vitit 2006 deri në fund të vitit 2014, sipas supozimeve tona përfitimi i përgjithshëm është 2.674.424.434 denarë. Sipas grafikut 8 shihet qartë se në pesë vitet e para bashkëpunimi në tërësi ka qenë më kompanitë vendore në rajonin e Shkupit. Vitet e tjera ashtu si rritej numri i kompanive vendore punonin në zonat e tjera rajonale është më së e qartë se bashkëpunimi gradualisht ka filluar të zgjerohet dhe të ritet edhe në rajonet tjera. Grafiku 8: Pjesëmarrja e bashkëpunimit me rajonet 120,0% 100,0% 80,0% 60,0% 40,0% 20,0% 0,0% 2006

2007

2008

Shkupit

2009 Lindorë

2010

2011

2012

2013

2014

Pellagonisë

Sa i përket ndikimeve që këto kompani e kanë në ekonominë e Maqedonisë, grafiku 9 tregon se të hyrat e firmave kanë ndikuar në rritjen e vazhdueshme të BDB-së. Në vitin 2014 kjo pjesëmarrje në BDB-në ka qenë 13,88 për qind që njëherit është tregues i mirë se të hyrat e këtyre firmave ndikojnë pozitivisht në Bruto Prodhimin e Brendshëm.

22


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

Gjithashtu duhet të cekim edhe bashkëpunimin e shtetit gjegjësisht DZHZTI me kompanitë vendore. Harxhimet për rregullimin e ZZHTI dhe DZZHTI-së vetëm se janë llogaritur në kalkulatorin tonë, kështu që këtë përfitim e vlerësojmë si përfitim indirekt dhe si një informacion plotësues për ndikimin tek kompanitë vendore nga programi për tërheqjen e IHD-vë. Përfitimi vlerësohet si pjesë e ndikimit në rritjen ekonomike dhe zhvillimin rajonal të vendit. Ky ndikim është matur nga të dhënat për publikim e shpalljeve për furnizime publike. Bashkëpunimi i përgjithshëm i Drejtorisë së zonave të lira ekonomike dhe i kompanive vendore nga viti 2013 deri në vitin 2016 ka arritur shifrën prej 768.310.268 denarë së bashku me TVSH-në. Grafiku 9: Pjesëmarrja e të hyrave të përgjithshme të firmave në zonat në BDB 16,00% 14,00% 12,00% 10,00% 8,00% 6,00% 4,00% 2,00% 0,00% 2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Transmetimi i njohurive dhe progresi teknologjik Ky lloj përfitime vlerësohet si përfitim indirekt për ekonominë e vendit dhe njëherit si përfitim edhe për kompanitë vendore dhe të punësuarit në zona. Progresi teknologjik dhe ndikimi që kanë IHD luajnë rol të rëndësishëm në përmirësimin e punës dhe diturive për punëtorët e tyre në Maqedoni. Kur kemi parasysh se IHD sjellin teknologji të re dhe mënyra të reja të punës në vlerësojmë se në mënyrë indirekte e gjithë kjo ndikon në përmirësimin e punës të firmave vendore që bashkëpunojnë me firmat e huaja në zona. Gjithashtu si përfitim do të llogaritej edhe trajnimet e të punësuarve në këto firma nga dhe fitojnë aftësi dhe njohuri të reja në për punën që ata e bëjnë. Transmetimin e njohurive e shohim përmes faktit se kompanitë vendore bashkëpunojnë me kompanitë e huaja dhe më vonë do të zbatojnë praktikat e reja të punës (teknologji të re, mënyra të reja të punës dhe strategji të re punuese). Po ashtu trajnimet që i organizojnë firmat e juaja për punëtorët e tyre në mënyrë indirekte do të ndikonin në përmirësimin e njohurive dhe aftësive të këtyre njerëzve. Progresi teknologjik llogaritet sipas

23


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

metodës growth accounting, dhe i analizon faktorët e ndryshëm që ndikojnë në rritjen ekonomike (rritje të BDB-së). Në analizën tonë i përdorëm të dhënat nga hulumtimi i Lazarovit dhe Petreskit (Lazarov and Petreski, 2015) dhe në këtë hulumtim rezulton se në Maqedoni progresi teknologjik merr pjesë me 8.5 për qind në shkallën mesatare të BDB-së. Sipas kësaj analiza jonë në radhë të parë shqyrton dallimin e BDB-së nga viti në vit, dhe merret 8,5 përqindëshi që e përcakton progresin e përgjithshëm teknologjik të vendit. Sipas kësaj ndikim që kanë IHD-së në progresin teknologjik arrihet përmes llogaritjes së pjesëmarrjes të të hyrave të tyre në BDB e përgjithshëm ndër vite. Kjo pjesëmarrje merret nga progresi i përgjithshëm teknologjik dhe fitohet vetëm vlera e progresit teknologjik i cili është nën ndikim të këtyre firmave. Projeksionet e të hyrave të këtyre kompanive gjatë viteve të ardhshme do të udhëhiqen me pjesëmarrjen e tyre në BDB-në e përgjithshme të vendit. Kjo pjesëmarrje mesatare krahasohet edhe për vitet e projektuara me vetë faktin se projeksionet e BDB-së për vitet e ardhshme tani më veç janë bërë sipas të dhënave të FMN-së dhe të hyrat e tyre ndër vite të cilat proporcionalisht janë rritur në vlerë absolute. Arsyet e llogaritjes së këtillë është për shkak se ne nuk mundemi të supozojmë se si do të jetë suksesi i këtyre firmave gjatë viteve të ardhshme prandaj llogaritjen e bëmë nga aspekti konzervativ me pjesëmarrje mesatare.

REZULTATET Rezultatet nga analiza për harxhimet dhe për përfitimet janë paraqitur përmes kalkulatorit në „exel“. Mënyra e llogaritjes është sipas Doracakut për analizimin e harxhimeve dhe përfitimeve të Komisionit Evropian (European Commission, 2014): Pasi të llogaritet harxhimet totale dhe përfitimet nga strategjia në nivel vjetor, llogariten dhe ndryshimet e tyre. Ndryshimet e neto efekteve ndër vite llogariten me faktorin diskont e cila në analizën tonë është e përcaktuar në 8,90 për qind. Neto vlera e tanishme është tregues se sa është neto efekti ( në denarë) të një programi apo strategjie sipas vitit kur dhe u realizua kjo analizë. Përllogaritja e përqindjes prej të faktorit diskont është sipas Doracakut të Komisionit Evropian (2014) në të cilin sugjerohet se në përgjithësi llogaritje e përdorur është se faktori diskont të jetë sipas shkallës të obligacioneve shtetërore të vendit në të cilin po zbatohet programi ose strategjia. Ne bëjmë kombinim konservativ të shkallës së obligacioneve shtetërore me afat kthimi prej 10 vite dhe shkallës së rrezikut të vendit. Shkalla e obligacioneve shtetërore është 3,50 në 22.12.2015 dhe 5,40 për qind Premium rreziku sipas shkollës „ Stern Biznesi“ nga Nju Jorku. Shkalla e tatimpaguesve shtetëror merret si instrument i pa rrezikshëm që e emeton Ministria e Financave e RM-së dhe garancisë se detyrimet e këtij instrumenti do ti paguhen kreditorit që e ka këtë instrument. Premium rreziku i vendit është sipas analizës së rejtingut kreditorë, situatës politike, valutës stabile dhe huazimeve të një vendi. Ky rrezik paraqet vlerën 24


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

minimale të parave që investitorët e huaj në një shtet e presin si kthim të investimeve për rrezikut që e pranojnë për të investuar. Në këtë analizë janë përfshirë 14 investitorët e huaj që janë prezentë në zonat: „Visteon elektroniks Maqedoni “ sh.p.k.p.i (Shkup), „Van Hol“ sh.p.k.p.i (Ilinden), „Drekslmajer“ sh.p.k.p.i. (Kavadar), „Xhonson meti “ sh.p.k.p.i. (Bunarxhik), „Vitek“ sh,p.k. (Ilinden), „Krombert dhe Shubert“ sh.p.k.p.i. (Manastirë), „Xhonson Kontrolls“ sh.p.k.p.i (Shtip), „Kemet elektroniks“ sh.p.k.p.i (Shkup), „Istem medikal“ sh.p.k. (Ilinden), „Prodis“ sh.p.k. (Ilinden), „Makdija“ sh.p.k.p.i (Ilinden ), „Pro kompo adventixh tehnoloxhis “ sh.p.k.p.i (Jegunocë) „AR automotiv Maqedoni“ (Ilinden) dhe „Makdija“ sh.p.k.p.i (Shkup). Në bazë të informatave te fituara vlera e përgjithshme e neto vlerës së tanishme nga viti 2006 e deri në vitin 2020 është 35.064.658.992 derrarë. Kjo tregon se përfitimet nga strategjia dukshëm i tejkalojnë harxhimet për realizimin e kësaj strategjie. Me qëllim që të shihet lartësia relative e neto efekteve nga politikat e investimeve të huaja direkte nevojitet që vlera e tanishme të vendoset në proporcion me lartësinë e ekonomisë maqedone, që do të thotë lartësia e bruto prodhimit të brendshëm. Prandaj së pari është llogaritur vlera e tanishme nominale e Bruto Prodhimit të Brendshëm për periudhën 15 vjeçare 2006 - 2020 e cila diskontohet me shkallën e njëjtë të diskontit si dhe neto efektet nga investimet e huaja në të vitit 2006. Kështu fitohet vlera e tanishme nominale e BDB-së prej 4.179.813.458.000 denarë. Nëse neto vlera e tanishme e efekteve nga politikat për IHD vendosen në proporcion me vlerën e tanishme të BDB-së fitohet përqindja prej 0,84. Pra neto efektet akumuluese nga politikat e IHD-së për periudhë 15 vjeçare të diskontuara në vitin 2006 janë nën 1 për qind nga vlera akumuluese e BDB-së nominale për periudhën e njëjtë (e diskontuar në vitin 2006). Përmes krahasimeve të harxhimeve dhe përfitimeve nga strategjia mund të llogaritet se sa përfitime sjell projekti për çdo denarë të harxhuar. Kjo vlerë fitohet sipas shumës së përfitimeve totale gjatë kësaj periudhe dhe harxhimeve totale për periudhën e njëjtë. Rezultatet e analizës sonë tregojnë se proporcioni është 1 : 5,38 që tregon se për çdo denarë të harxhuar për këtë strategji shteti ka përfituar 5,38 denarë. Gjithashtu sipas tabelës 1, harxhimet që ndikojnë më së shumti mbi këtë strategji janë harxhimet për zhvillim të zonave të lira ekonomike dhe humbjet në buxhetin e Agjencisë për investimeve nga të hyrat e tatimit personal. Në anën e përfitimeve kjo strategji ka më shumë përfitime nga neto eksporti i këtyre firmave se sa pagesave të rrogave dhe progresit teknologjik. Në Analizën tonë është aplikuar edhe analiza e sensivitetit të paragrafëve në kalkulim. Kjo analizë e sensivitetit paraqet skenar pesimiste dhe optimiste me dhënien e vlera të ndryshme për harxhimet dhe përfitimet për periudhën nga viti 2015 e deri në vitin 2020. Tabela 1 paraqet skenari tonë bazë përmes të cilit kemi analizuar skenarin optimist dhe pesimist. Skenari pesimistë është se harxhimet për këtë periudhë të caktuar janë më të larta për 5 për qind nga supozimet tona në skenarin bazë. Vlera neto e tanishme e këtij skenari është 34.845.235.331 denarë që është për 219.423.661 më i ulët se skenari bazë. Kjo tregon se ndikimi i harxhimeve kundrejt përfitimeve është i vogël edhe sikur këto harxhime për këtë periudhë do të rriteshin 100 për qind që do 25


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

Tabela 1. Kalkulator ia analizës për harxhimet dhe përfitimet 2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

186.759.000

344.454.000

301.577.000

351.560.000

38.086.000

59.524.000

89.402.000

104.714.000

471.967.000

308.500.000

295.300.000

320.500.000

8.155.601

125.497.863

193.594.766

12.257.977

20.277.147

32.066.723

Harxhime Lloji 1 - Materiale direkte Shpenzime pë funkcionimin e Agjensisë pë tëheqjen e investimeve të huaja direkte dhe promovimin e eksportit të RM ( AITHDPRERM)

271.190.000

265.000.000

Shpenzimet për zhvillimin e zonave teknologjike industriale (DZHZTI) Shpenzimet për zhvillimin e zonave

48.027.000

393.870.000

672.753.000

Lirimi nga pagesa e tatim fitimit pë periudhë 10 vjeçare për IHD në zonat

Humbja e të hyrave nga lirimi i pagesave për tatimin personal pwr peridhë 10 vjeçare

410.378

2.605.826

5.884.854

Harxhime të op

6.011.814

23.091.376

26.784.347

23.091.376

46.210.480

46.210.480

46.210.480

Shpenzimet totale

54.038.814

688.561.753

967.143.173

725.788.230

779.102.057

878.264.489

1.048.645.969

Benefitet Lloji 1 - Materiale direkte Pagesat e rrogave të punëtorëve në zona

3.693.768

23.454.783

52.968.981

110.332.823

182.512.573

288.629.371

Përmirësimi i bilansit tregtar i shtetit si rezultat i IHD (neto-eksport)

-72.938.037

-229.924.086

-182.377.038

-2.110.204.623

1.859.910.929

4.523.799.734

Pagesa e përgjithshme e kontributevce për sigurim social

2.310.688

13.030.080

23.477.890

49.194.350

70.125.922

99.237.917

Progresi teknologjik know-how

150

29.117.559

-725.976

429.402.604

1.549.292.710

182.768.343

Zhvillimi rajonal

16.663

46.994.105

84.847.303

1.480.445.631

133.528.450

136.341.223

187.460.520

Benefitet totale

16.663

-19.939.326

-79.474.361

1.373.789.489 -1.387.746.396 3.798.183.357

Neto (Benefite+Shpenzime)

-54.022.151

-708.501.080 -1.046.617.534 648.001.259

-2.166.848.453 2.919.918.868

4.233.249.916

Vlera neto e tanishme (Diskonte)

-54.022.151

-650.403.991 -882.298.581

-1.540.629.250 1.903.787.102

2.535.716.700

Shkalla diskonte (8.90%)

Vlera e tanishme neto 35.064.658.992 totale (15 vite)

26

0,918

0,843

501.552.975

0,774

0,711

0,652

5.281.895.885

0,599


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

421.035.000

563.650.000

489.776.000

448.555.000

426.966.291

441.483.145

457.376.538

474.756.846

144.938.000

153.405.000

304.180.000

305.694.000

120.945.649

125.057.801

129.559.882

134.483.157

431.000.000

453.700.000

533.250.000

853.682.000

465.963.496

481.806.255

499.151.280

518.119.029

217.976.116

379.549.607

407.396.414

403.674.072

318.389.519

347.090.494

345.765.535

357.201.165

83.494.239

207.036.295

228.694.496

251.246.355

282.531.369

317.417.916

357.316.589

402.455.524

46.210.480

46.210.480

46.210.480

46.210.480

46.210.480

46.210.480

46.210.480

46.210.480

1.344.653.835

1.803.551.382

2.009.507.389

2.309.061.907

1.661.006.803

1.759.066.091

1.835.380.304

1.933.226.201

751.523.305

1.863.513.006

2.058.466.305

2.261.443.340

2.543.036.621

2.857.046.952

3.216.170.914

3.622.461.959

3.986.705.486

7.623.359.938

4.498.444.022

4.885.700.480

5.306.294.592

5.763.096.286

6.259.222.557

6.798.058.730

295.972.482

675.471.719

948.176.173

1.042.278.611

376.409.755

1.531.611.293

1.842.149.341

2.199.738.608

3.217.346.233

3.294.615.327

1.306.565.536

1.458.124.651

1.574.126.910

1.697.798.936

1.880.062.893

2.075.475.588

255.225.091

349.565.449

478.644.360

655.386.349

897.391.263

1.228.757.785

1.682.483.167

2.303.749.073

8.506.772.596 13.806.525.438 9.290.296.395 10.302.933.431 10.697.259.140 13.078.311.251 14.880.088.872 16.999.483.957

7.162.118.761

12.002.974.056 7.280.789.006

7.993.871.524

9.036.252.337

11.319.245.161 13.044.708.569 15.066.257.756

3.939.165.319

6.061.501.898

3.378.286.099

3.405.389.269

3.533.174.664

4.063.609.013

4.304.753.828

4.565.076.100

0,55

0,505

0,464

0,426

0,391

0,359

0,33

0,303

27


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

te thotë se vlera neto e tanishme është pozitive. Përfundimi i këtillë u përcaktua kur u shqyrtua skenari optimist. Në këtë skenar harxhimet janë të njëjta por përfitimet për ketë periudhë të caktuar janë rritur për 5 për qind. Ndikimi i tanishëm i vlerës neto është më e lartë dhe at 36.446.597.102 denarë apo 1.381.938.110 denarë më shumë. Gjithashtu nëse përfitimet do të uleshin për 99 për qind neto vlera e tanishme do të ishte prapë pozitive. Parashikimi prej 5 për qind merret si parashikim konzervativ në llogaritjet tona edhe pse për analizimin e sensivitetit nevojiten më shumë variante dhe llogaritje të ndikimeve prandaj ne vlerësojmë se kjo analizë tregon për ndikimet që kanë përfitimet nga strategjia kundrejt harxhimeve. Shkalla jonë interne e rentabilitetit është 68 për qind dhe është më e lartë se shkalla diskonte e shfrytëzuar prej 8,9 për qind. Ndryshe shkalla interne e rentabilitetit paraqitur e barazon vlerën e përgjithshme neto të investimeve me investimet e para e cila është aplikuar për këtë strategji, gjegjësisht kur dallimi i tanishëm i neto vlerës së përgjithshme të investimeve me investimet e para është zero. Vlerësimi i strategjisë me ndihmën e kritereve të shkallës interne te rentabilitetit është nxjerr sipas madhësisë së shkallës interne të rentabilitet. Nëse shkalla interne e rentabilitetit është më e madhe nga shkalla diskonte e miratuar atëherë kjo politike, programi vlerësohet si e vlefshme dhe ekonomikisht e arsyeshme për tu realizuar. Në rastin tonë shkalla interne e rentabilitetit është 68 për qind që tregon se kjo strategji për tërheqjen e investimeve të huaja direkte është e arsyeshme. Sipas grafikut 10 vërehet se ndihma shtetërore është me e madhe në vitin 2014 ndërkaq është e planifikuar që në vitin 2016 të jetë 466 milion denarë. Kjo vlerë veç se ishte vendosur në kalkulatorin tonë nga Buxheti i RM-së por duhet të tregojmë se kjo tendencë dhe vlera kaq e madhe është problematike. Informatat janë siguruar nga programi qeveritar për zhvillim ekonomik përmes së cilës realizohet nën programi për përkrahjen e investimeve të huaja e cila realizohet përmes Agjencisë për investime të huaja. Sipas buxhetit për vitin 2015 në paragrafin 3 – pjesa zhvillimore e buxhetit , në kuadër të këtij nën programi janë përfshirë aktivitete në bazë të marrëveshjeve të kontraktuara për dhënien e ndihmave shtetërore shfrytëzuesve në zonat e lira ekonomike të cilat i ka kontraktuar agjencia pas marrjes së autorizimit nga Qeveria e RM-s, në formë të granteve për hapjen e vendeve të reja të punës si dhe grante për ndërtimin e objekteve. Paraprakisht sqarimi i këtij nën programi paraqitet edhe te komponenti zhvillimorë në Buxhetin e vitit 2010 ku thuhet se këto mjete janë ndihma shtetërore që shkojnë për trajnimin dhe aftësimin e punëtorëve të rinj, ndërtimin e objekteve ndërtimore. lirim të kompensimit për mirëmbajtjen e objekteve ndërtimore dhe lehtësime tjera që parashihen në Ligjin për zona të lira ekonomike. Kjo kategori viteve tjera paraqitet edhe në buxhetin e Ministrisë së Ekonomisë si nën program për zhvillim ekonomik (Буџет на РМ, 2007 – 2015). Nisur nga ky fakt se përmes këtij nën programi ndahen grante për çdo vit nga buxhetet është marrë kategoria subvencionim dhe transfere, e cila paraqitet si kategori nën programore për investime. Me këtë vlera totale e subvencioneve si grante për kompanitë e huaja në vend është 1.800.680.000 denarë. 28


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

Grafiku 10: Ndihma shtetërore Në miliona denarë

350 300

300

255,67

250 229,67

217,46

200

171,73

150

134

100 50

70

81

2009

2010

166,46

115,29 30,6

28,8

0

2007

2008

2011

2012

2013

2014

2015

2016 (TЁ PROJEKTUARA)

Min. e Ekonomisë Agjensia për investime të huaja dhe promovimin e eksportit në RM *Buxheti i RM-së (2007 – 2016)

PËRFUNDIM Sipas rezultateve të analizës për harxhimet dhe përfitimet mund të thuhet se kjo strategji ofron më shumë përfitime se sa harxhime. Me vet faktin se për 1 denarë të harxhuar nga kjo strategji shteti ka rikthyer 5,38 denarë që tregon qartë se strategjia sipas analizave tona jep rezultate pozitive. Këto kompani gjithashtu kanë ndikim të madh në eksport. Pjesëmarrja prej 31.87 për qind në eksportin total të Republikës së Maqedonisë dhe përmirësimin e mbulimit të eksportit lidhur me importit tregon se IHD ndikojnë pozitivisht në eksportin. Gjithashtu bashkëpunimi më firmat vendore deri në një shkallë ka ndikim pozitiv në zhvillimin rajonal dhe progresit teknologjik në ekonominë e Maqedonisë. Sipas të dhënave nga grafiku 5, pjesëmarrja totale e të punësuarve në Zonat e lira ekonomike dukshëm është rritur në periudhën prej vitit 2012 deri në vitin 2014. Kjo njëherit tregon se këta kompani të huaja kanë luajtur rol pozitiv në zvogëlimin e papunësisë. Përfitimet e popullatës lidhur me punësimet janë se të punësuarit kanë shansin të kenë sigurimet sociale dhe shëndetësore ndërkaq ekonomia ka përfitime me rritjen e konsumit dhe TVSH-së, që janë të hyra të shtetit nga shërbimet që ata i blejnë. Duhet të pranojmë se analiza jonë është mbështetur në faktet kuantitative dhe të dhënat e siguruara nga burimet përkatëse nga institucionet shtetërore përkatëse mirëpo u ballafaquam me probleme serioze kur donim të sigurojmë informata më të sakta dhe më të detajuara. Edhe pse të dhënat tona janë të përshtatshme nuk mund të garantojmë së janë të gjitha të vërteta. Njëra nga arsyet është se kemi shfrytëzuar të dhëna nga Buxheti i RM-së e jo nga raportet financiare të përfunduara. Raportet financiare përfundimtare tregojnë të dhëna më të sakta lidhur me faktin se sa harxhime 29


INVESTIMEVE TË HUAJA DIREKTE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

janë realizuar nga buxheti i planifikuar. Arsyeja e dytë është se kur kontaktonim me organet kompetente me kërkesë për qasje deri te informatat me karakter publik asnjëri nga këto organe nuk na dhanë informatat të cilat ne i kërkonim. Sipas nenit 21 të Ligjit për qasje deri të informatat me karakter publik nga dita e dorëzimit të kërkesës skadoi afati prej 30 ditëve sa parashihet që institucionet të kthejnë përgjigje dhe ne analizën e përfunduam pa këto të dhëna zyrtare. Po ashtu duhet të cekim se llogaritë tona janë të supozuara dhe mund të ndryshohen kur kemi parasysh faktin se jemi udhëhequr nga supozimet konzervative të cilat deri në një shkallë janë të sakta dhe vlerësojmë se analiza jonë në përgjithësi ka përfshirë ndikim e strategjisë mbi vendin.

REKOMANDIME • Nevojitet institucion shtetëror përkatës që do të azhurnon dhe krijon analiza për harxhimet dhe përfitimet që dalin nga programi në nivel vjetor. Një praktik e këtillë do t’ju mundëson organeve kompetente që kanë për synim të tërheqin investime të huaj dhe të bashkëpunojnë me investitorët e huaj kështu do të mund të arrijnë qëllimin për përmirësimin e programit në nivel vjetor. • Sqarime jo të mjaftueshme për programet dhe zërave të Buxhetit dhe mos pasur interes të mjaftueshëm që të ofrohen më shumë informacione për të dhënat edhe kur dorëzohen kërkesa për qasje deri të informatat me karakter publik, seriozisht i bënë edhe me pak harxhimet fiskale në vend. Në interes të shtetit dhe popullit është që organet kompetente të jenë më të hapur në sqarimin se si realizohen programet. Gjithashtu vlen të përmendet se ka nevojë më të madhe për transparencë buxhetore sa i përket sqarimeve të zërave në Buxhet dhe institucionet në vazhdimësi duhet të publikojnë raportet financiare vjetore. Kjo praktikë do të ndikonte në përmirësimin e analizave ekonomike të organizatave dhe informimin sa më të saktë të qytetarëve në vend. • Institucionet shtetërore patjetër duhet të japin llogaridhënie për realizimin e programeve dhe të jenë të përgatitur që të bënë ndryshime në programet nëse këto programe nuk i plotësojnë efektet e parapara. • Është më se e nevojshme të analizohen të gjitha të dhënat lidhur me Investimet e huaja direkte në vend. Qasja deri të këto të dhëna dhe informatave do të kontribuojnë në përmirësimin e efekteve ekonomike nga investimet e huaja direkte për vendin. Informatat më të detajuara siç janë eksporti i kompanive në zonat, vlera e bashkëpunimit midis kompanive vendore me kompanitë e huaja si dhe informata lidhur me numrin e të punësuarve dhe rrogave qa jepen nga këto firma do të ishin informata shumë të rëndësishme për shtetin dhe opinionin. • Nevojiten sqarime më të sakta për buxhetin e Agjencisë për investime të huaj dhe promovim të eksportit dhe Drejtorisë të zonave të lira ekonomike. Me vetë faktin se shumë zona janë të ndërtuara dhe se 14 kompani punojnë dhe 30


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet nga politika pët tërheqjen dhe rritjen e investimeve të huaja direkte në Republikën e Maqedonisë

prodhojnë efekte pozitive shtrohet pyetja se pse buxheti i këtyre institucioneve ne vazhdimësi ka harxhime më shumë buxhet se buxheti i paraparë për harxhime dhe për përfitime për tërheqjen e investimeve të huaja. Nevojitet që institucionet e involvuara të realizojnë nevojat dhe vlerën e planifikuar të parave për efikasitet sa më të mirë për realizimin e strategjisë për tërheqjen e investimeve të huaja.

BIBLIOGRAFIA [1] Влада на Република Македонија (2014) Програма на Владата на Република Македонија 2014 – 2018. [2] Државен завод за ревизија на Република Македонија (2009) Агенција за странски инвестиции на Република Македонија - конечен извештај на овластениот државен ревизор. [3] Министерство за финансии на Република Македонија (2006) Буџет на Република Македонија за 2006 година. [4] Министерство за финансии на Република Македонија (2007) Буџет на Република Македонија за 2007 година. [5] Министерство за финансии на Република Македонија (2008) Буџет на Република Македонија за 2008 година. [6] Министерство за финансии на Република Македонија (2009) Буџет на Република Македонија за 2009 година. [7] Министерство за финансии на Република Македонија (2010) Буџет на Република Македонија за 2010 година. [8] Министерство за финансии на Република Македонија (2011) Буџет на Република Македонија за 2011 година. [9] Министерство за финансии на Република Македонија (2012) Буџет на Република Македонија за 2012 година. [10] Министерство за финансии на Република Македонија (2013) Буџет на Република Македонија за 2013 година. [11] Министерство за финансии на Република Македонија (2014) Буџет на Република Македонија за 2014 година. [12] Министерство за финансии на Република Македонија (2015) Буџет на Република Македонија за 2015 година. [13] Министерство за финансии на Република Македонија (2016) Буџет на Република Македонија за 2016 година. [14] Митрески, Д (2013) Германскиот гигант Кромберг и Шуберт отвори фабриката во Македонија, Вечер, 18 октомври 2013. [на интернет] Достапно на http://vecer.mk/ ekonomija/germanskiot-gigant-kromberg-i-shubert-otvori-fabrikata-vo-makedonija [15] Службен весник на Република Македонија бр. 06/2002. Закон за слободни економски зони 1999 година [16] Службен весник на Република Македонија бр. 14/2007. Закон за технолошки индустриски развојни зони [17] Службен весник на Република Македонија бр. 57/2010. Закон за основање агенција за странски инвестиции и промоција на извозот на Република Македонија 2010. [18] European Commission (2014) Guide to Cost-Benefit Analysis of Investment Projects, Economic appraisal tool for Cohesion Policy 2014-2020. Brussels. [19] Lazarov, D. and Petreski, G. (2015) Does Innovation Capacity Constraint Economic Growth in Republic of Macedonia, SSRN Papers.

31


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM? Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë


Stërvitje: Autorë Mišo Dokmanoviq, Darko Spasevski, Katerina Shapkova Instituti për hulumtime strategjike dhe edukim – ISIE Мentorë Natasha Trajkova - Fakulteti ekonomik, Prilep Përktheu Nevrije Shabani


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM?

HYRJE Qëllimi i këtij dokumenti është që me anë të analizës së kostove (angl. costs) dhe përfitimeve (angl. benefits) të krahasohen dhe vlerësohen të gjitha avantazhet dhe dobësitë e politikës së zhvillimit të studimeve të disperzuara në universitetet shtetërore në Republikën e Maqedonisë, që të jepet një shqyrtim kritik i funksionimit dhe organizimit të tyre, si dhe për të përcaktuar konkluzionet dhe rekomandimet për përmirësimin e kësaj politike publike. Në dekadën e fundit ky lloj studimesh në universitetet shtetërore u hap në 15 qytete dhe në to kanë studiuar më shumë se 15.000 studentë. Që nga fillimi, zbatimi i studimeve të disperzuara lidhet me polemika dhe me kundërthënie në lidhje me efektet dhe qëndrueshmërinë e tyre. Qëndrimet varrojnë nga fakti se kjo politikë jep efekt, kontribuon në përmirësimin e përfshirjes së studentëve në arsimin e lartë, uljen e kostos për të studiuar dhe rritjen e mundësive për punësim, dhe deri te ajo se nuk i justifikon kostot, nuk lind nga nevoja faktike e tregut dhe është jo transparente. Megjithatë, pavarësisht polemikave mbi këtë model studimi, kjo politikë publike rrallë bëhet objekt i debatit publik. Cilësia dhe mënyra e organizimit të studimeve të disperzuara në dekadën e fundit nuk ka qenë subjekt i analizave të sistemit, me përjashtim të një hulumtimi të segmentuar (Popovski, 2010). Përveç kësaj, një arsye shtesë dhe një sfidë kreative për zbatimin e këtij hulumtimi paraqet fakti se nuk ka të dhëna statistikore në dispozicion nga institucionet kompetente shtetërore për parametrat themelore të këtij lloji të studimeve, si dhe efektet e kësaj politike publike nëpërmjet prizmit të kostove dhe përfitimeve. Sipas përmbajtjes së tij, ky dokument targeton studentët, organizatat studentore, stafin akademik, fakultetet, universitetet, Ministrinë e Arsimit dhe Shkencës (MASH), si dhe të gjithë aktorët e tjerë. Në kapitullin e parë të kësaj analize përfshihen prirjet dhe tiparet kryesore të zhvillimit të politikës në fjalë në arsimin e lartë, si dhe avantazhet dhe disavantazhet. Në kapitullin e dytë diskutohen kostot dhe përfitimet e studimeve të disperzuara përmes identifikimit dhe matjes së tyre me anë të analizës së kostove dhe përfitimeve. Në kapitullin e tretë paraqiten rezultatet e analizës, dhe në kapitullin e katërt të jepen konkluzat. Në fund renditet bibliografia dhe burimet e përdorura.

34


Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

FAKTE RRETH POLITIKËS DHE SITUATËS AKTUALE TRENDET NË ARSIMIN E LARTË Zhvillimin e arsimit të lartë në Republikën e Maqedonisë (RM) në dekadën e fundit e karakterizuan disa trende. Së pari, erdhi deri në një rritje të konsiderueshme të numrin të universiteteve, fakulteteve dhe programeve studimore në vend. Sipas Ministrisë së Arsimit, në vitin 2006 ka pasur tri universitete publike, në vitin 2016 - gjashtë (një në formën e partneritetit publik-privat), ndërsa në procedurë është krijimi edhe i dy universiteteve tjera publike. Së dyti, u bë promovimi i politikës së zhvillimit dhe promovimit të studimeve të disperzuara të organizuara nga universitetet dhe fakultetet ekzistuese. Brenda vetëm disa viteve u hapën studime të disperzuara në 15 qytete. Së treti, si rezultat i këtyre tendencave erdhi deri te rritja e numrit te vendeve të lira në universitete, si dhe në numrin e studentëve të regjistruar dhe të diplomuar. Për ilustrim, sipas një studimi nga Qendra për hulumtime dhe krijim të politikave në vitin akademik 2008/09 në konkurset për regjistrim në universiteteve të reja janë hapur në mënyrë të konsiderueshme më shumë vende të lira sesa numri i maturantëve që e kanë kaluar provimin e maturës (Центар за истражување и креирање политики, 2009). Paralelisht me te, disa vite me radhë më shumë se 90 për qind e studentëve që kanë kaluar provimin e maturës janë regjistruar në universitet. Këto procese kanë kontribuar në ndryshimin e dukshëm të kornizës brenda të cilës vepron arsimi i lartë në vend. Duke pasur parasysh këto trende të përgjithshme, analiza e kostove dhe përfitimeve (në tekstin e mëtejmë: AKP) është përqendruar në studimet e disperzuara në tre universitetet publike të renditura sipas rangimit të fundit të publikuar sipas listës së Shangait: „Shën Kirili dhe Metodi „- Shkup (Universiti i Shkupit), Universiteti” Goce Dellçev „- Shtip (UGD) dhe” Shën Kliment Ohridski „- Manastir (UKLO).1

ZHVILLIMI I STUDIMEVE TË DISPERZUARA Model i organizuar i studimeve të disperzuara këtë vit shënon dhjetë vjet që nga fillimi i programeve të para të studimit të disperzuar në vitin akademik 2005/06. Studimet e para të disperzuara në Maqedoni u organizuan në vitin akademik 2005/06 nga UKIM.2 Në këtë vit akademik, UKIM, gjegjësisht katër njësi të tij filluan të mbajnë ligjërata në 1 Në kuadër të analizës kishte përpjekje për të përfshirë edhe Universitetin e Tetovës, i cili nuk u prononcua në lidhje me kërkesën për qasje të lirë në informata me karakter publik, ndërsa „Shën Apostoll Pavli „në Ohër nuk ka organizuar studime të disperzuara. Mbi kërkesën e paraqitur për qasje të lirë deri te informatat me karakter publik nuk është prononcuar as Ministria e Arsimit dhe Shkencës. 2 Si një përpjekje e parë për të organizuar studimet e disperzuara mund të konsiderohet organizimi i qendrës në Fakultetin Juridik të Shkupit në Manastir në vitin akademik 1970/71. Nga viti akademik 1970/71 në 1976/77, kur është themeluar Fakulteti i veçantë juridik në Manastir, kanë qenë të regjistruar 1.800 studentë. Fakulteti në Manastir pushoi së funksionuar në vitin 1987 me Ligjin për shfuqizim të Fakultetit Juridik në Manastir, i publikuar në Gazetën Zyrtare të RSM numri 32/87 (Konevski, 2010).

35


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM?

Shtip (Fakulteti Juridik, Fakulteti Ekonomik dhe Fakulteti i Mjekësisë), dhe një njësi tjetër e tij në Strumicë (Fakulteti i Bujqësisë dhe Ushqimit). Pritshmëria ishte që nëpërmjet studimeve të disperzuara do të ndikohet në tregun e punës duke rritur përfaqësimin e personave me arsim të lartë dhe në këtë mënyrë do të pengohet procesi i migrimit të brendshëm nga punësimi i të diplomuarve në tregun lokal të punës. Përveç kësaj, ky proces ka filluar me qëllim të parandalimit të ikjes së studentëve nëpër vendet fqinje dhe për të ulur kostot e studimit. Gjatë krijimit të këtyre studimeve, duhet theksuar se një numër i konsiderueshëm i studentëve nga Maqedonia filluan të shfaqin interes për të studiuar në vendet fqinje. Tabela 1. Numri i studentëve të regjistruar në studimet e disperzuara të UKIM (sipas fakulteteve dhe viteve akademike) Fakultetet

2006/ 2007/ 2008/ 2009/ 2010/ 2011/ 2012/ 2013/ 2014/ 2015/ 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016

Fakulteti и Ekonomisë

182

Fakulteti i drejtësisë

137

Fakulteti i mjekësisë

12

Fakulteti i Bujqësisë dhe Ushqimit

51

Fakulteti arkitektonik

0

0

Fakulteti i Ndërtimtarisë

0

Fakulteti Elektroteknik dhe и teknologjive informatike

59

0

44

59

59

32

32

18

18

103

83

54

42

0

13

20

0

12

62

28

3

0

12

8

0

0

0

11

1

0

1

2

0

26

25

38

18

Faulteti i Makinerisë

1

Shkencat Natyrore dhe Matematika

51

Teknologjia dhe Metalurgjia

0

13

FINKI TOTAL UKIM

2 1

441

0

115

260

170

129

46

60

Burimi: Universiteti „Shën Kirili dhe Metodi“- Shkup

Domethënie të veçantë në zhvillimin e këtij lloji të studimeve kishte vendimi për themelimin e Universitetit „Goce Dellçev” në Shtip, i cili që nga fillimi i tij në vitin 2007 qe orientuar drejt zhvillimit të këtij lloji të studimit. Qeveria e RM në kuadër të politikës së saj pë sigurim të qasjes më të madhe në të drejtën për arsim të lartë, nga 2008/2009 vendosi që të rrisë numrin e programeve të studimit në studimet e disperzuara nëpër universitetet publike. Shuma e kompensimit të këtyre studimeve, nga viti i parë i studimeve, caktohej nga ana e universiteteve publike dhe shkonte nga 200 deri në 250 euro për studentët e rregullt në kuotën shtetërore, dhe prej 400 deri në 800 euro për studentët në kuotën e ko-financimit, ndërsa nga viti 2010/2011, ajo përcaktohet nga Qeveria e RM-së dhe 36


Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

arrin shumën e 100 euro-ve si për studentët në kuotën shtetërore ashtu edhe të atyre në kuotën me bashkëfinancim (Државен завод за ревизија, 2011). Siç do ta shohim në analizë, vendimi për të reduktuar koston e studimeve kishte ndikim edhe në vendimin e kandidatëve të mundshëm për zgjedhjen e studimit të këtij lloji. Tabela 2. Numri i studentëve në studimet e disperzuara UKLO (sipas fakulteteve dhe viteve akademike) 2006/ 2007/ 2008/ 2009/ 2010/ 2011/ 2012/ 2013/ 2014/ 2015/ 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016

Fakultet Fakulteti teknik Manastir Fakulteti i Turizmit dhe hotelerisë - Ohër Fakulteti Ekonomik Prilep Fakulteti Pedagogjik Manastir Fakulteti i DrejtësisëKërçovë Fakulteti Teknik Teknologjik

0

0

138

151

134

179

150

124

0

0

0

0

173

195

137

143

41

39

0

25

0

0

0

0

0

0

6

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

95

233

297

333

300

254

238

177

0

0

39

36

124

107

70

96

95

63

Fakulteti i TIK - Manastir

0

0

0

0

0

0

0

0

95

54

TOTAL UKLO

0

0

445

615

692

762

567

513

428

319

Burimi: Universiteti „Shën. Kliment Ohridski“- Manastir

Sipas raportit mbi aktivitetet e realizuara në sektorin e arsimit të lartë të Ministrisë së Arsimit për vitin 2010 në periudhën nga viti 2008 deri në vitin 2011 janë organizuar studime të disperzuara për 48 programe të ndryshme në katër universitete publike. Ato u zhvilluan në 15 qytete në Republikën e Maqedonisë, dhe atë: Kavadar, Kërçovë, Kriva Pallankë, Veles, Probishtip, Strumicë, Sveti Nikole, Strugë, Shkup, Gjevgjeli, Dibër, Berovë, Manastir, Shtip dhe Prilep. Vetë studimet e disperzuara janë kryer përmes ligjeratave dhe provimeve në qytetet jashtë selive të fakulteteve. Studimet janë kryer në objektet të llojeve të ndryshme si qendra kulturore, shtëpi të komunitetit rinor, shkolla të mesme, etj (UKIM dhe UKLO), por edhe në objektet të departamenteve tjera brenda të njëjtit Universitetit (UGD). Tabela 3. Numri i përgjithshëm i studentëve të regjistruar në studimet e disperzuara në tre universitetet e para shtetërore Universitet UKIM UGD UKLO Total i 3 universiteteve shtetërore

2006/ 2007/ 2008/ 2009/ 2010/ 2011/ 2012/ 2013/ 2014/ 2015/ 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 441 0 115 260 170 129 46 60 38 18 0 38 458 965 1146 1348 1361 1217 1372 1083 0 0 445 615 692 762 567 513 428 319 441

38

1018

1840

2008

2239

1974

1790

1838

1420

total 1277 8988 4341 14606

Burimi: Të dhënat e ofruara nga UKIM, UKLO dhe UGD, llogaritjet janë të autorëve.

37


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM?

Që nga viti shkollor 2006/07 deri në vitin 2015/16 vitit në tre universitetet e para publike janë regjistruar gjithsej 14,606 nxënës. Numri më i madh i studentëve në studime e disperzuara, apo 61.54 për qind i totalit të studentëve, kanë studiuar në UGD (gjithsej 8988 studentë), ndërsa numri më i vogël në UKIM (1.277) – ose 8.74 për qind i totalit. Analiza tregon se interesimi më i madh për regjistrim në këtë lloj të studimeve në nivel shtetëror kishte në vitin 2011/12 kur janë regjistruar 2,239, pas së cilës fillon një tendencë rënieje në interesin e studentëve me çka në vitin akademik 2015/16 të regjistrohen vetëm 1.420 studentë. Interesi i ulët për këtë lloj të studimeve bie më së shumti në sy në universitetin më të madh dhe më të vjetër në vend, ku në 10 vitet e fundit janë regjistruar në total 1.277 studentë. Sipas të dhënave të publikuara në tabelën 1, interesi më i lartë për regjistrim në këtë lloj të studimeve në UKIM ka ekzistuar në vitin akademik 2006/7 kur janë regjistruar 441 studentë, ndërsa në katër vitet e fundit numri i përgjithshëm i të regjistruarve shënohet me numra dy-shifrorë. Sa i përket UKLO-së, sipas të dhënave të shënuara në Tabelën 2, interesi më i madh për studim në studimet e disperzuara ka ekzistuar në vitin akademik 2011/12 (762 studentë të regjistruar), pas të cilit ka trend të dukshëm në rënie që rezulton në atë se në vitin 2015/16 është regjistruar numri më i vogël i studentëve nga të gjitha vitet e analizuara (319 studentë). Për më tepër, është e qartë se tek një numër i madh i programeve të studimeve të disperzuara nuk ka pasur aspak interes në mesin e kandidatëve të mundshëm, siç edhe mund të shihet në tabelat 1 dhe 2. Të dhënat tregojnë se shpesh ka ndodhur që për ndonjë program studimor të caktuar të mos ketë aplikuar asnjë kandidat ose vetëm disa. Së fundi, numri më i madh i studentëve të regjistruar në UGD është shënuar në vitin akademik 2014/15 (1372 studentë), pas së cilit mund të vërejmë një rënie të interesit (në vitin akademik 2015/16 janë regjistruar 1.083 studentë). Figura 1. Trendi në regjistrimin në studimet e disperzuara në vite akademike në tre universitetet e para shtetërore Total i 3 universiteteve shtetërore 2500 2000 1500 1000 500

38

6 /1

5 20

20

06

/1

4

Total i 3 universiteteve shtetërore

06

/1

3 20

06

/1

2 20

06

/1

1 20

06

/1

0 06 20

20

06

/1

9

8

/0 20

06

/0 06 20

20

06

/0

7

0


Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

STUDIMET E DISPERZUARA SI POLITIKË PUBLIKE Studimet e disperzuara janë realizuar në përputhje me Ligjin për arsimin e lartë. Tendenca për mbështetjen dhe zhvillimin e studimeve të disperzuara në universitete publike në Maqedoni është e pranishme në shumë dokumente publike, përkatësisht dokumente për krijim të politikave. Kahja për të organizuar studime të disperzuara si politikë publike formale është vërejtur në Strategjinë e zhvillimit rajonal të Republikës së Maqedonisë në periudhën 2009 - 2019 dhe Strategjisë për ndryshimin dhe plotësimin e strategjisë së zhvillim rajonal të Republikës së Maqedonisë 2009-2019. Përmes studimeve të disperzuara, në përputhshmëri me këto strategji duhej të arrihet reduktimi i shpërndarjes së pabarabartë të investimeve dhe punësimit nëpër rajone. Përveç kësaj, në bazë të Strategjisë për barazinë gjinore në Republikën e Maqedonisë (2013-2020), ekzistenca e shumë institucioneve të arsimit të lartë, si shtetërore ashtu edhe private, mundësoi qasje më të lehtë dhe mundësi për zgjedhje më të madhe. Sipas këtij dokumenti, hapja e 46 programeve të studimit në 15 qytete duhej të mundësonte reduktim të kostove të studimit dhe përmirësimin e përfaqësimit të studenteve femra në institucionet e arsimit të lartë (Министерство за труд и социјална политика, 2013). Interesi për zhvillimin e studimeve të disperzuara është i pranishëm edhe në njësitë e qeverisjes lokale. Në këtë drejtim, në kuadër të planit strategjik për komunat Radovish dhe Konçe (2007-2011) ishte vërtetuar nevoja e hapjes së studimeve të disperzuara në Radovish (Општини Радовиш и Конче, 2007). Përveç kësaj, shembull shumë ilustrues është ai i komunës së Kavadarit, e cili siguron ndihmë financiare për studentët që ndjekin studimet e disperzuara në këtë qytet. Së fundi, orientimi për të promovuar këtë lloj studimi është i përfshirë edhe në kuadër të programeve të disa partive politike. Në programin politik të partisë në pushtet, VMRO-DPMNE, për zgjedhjet e vitit 2008 përfshihet qëndrimi mbi hapjen e fakulteteve të reja dhe studime të disperzuara (ВМРО-ДПМНЕ, 2008). Vetë politika publike demonstron se ky pozicion nuk ka ndryshuar.

AVANTAZHET DHE DISAVANTAZHET E POLITIKËS Në dekadën e fundit, kjo politikë në mënyrë të vazhdueshme ka qenë subjekt i kritikave, si pozitive ashtu dhe negative. Si rezultat i kësaj, në vend ekzistojnë mendime dhe qëndrime kundërshtuese mbi konceptin, cilësinë dhe qëndrueshmërinë e këtij lloji të studimeve (A1on.mk 2014; Костовски, 2009). Paralelisht, duhet theksuar se në dekadën e fundit është kryer vetëm një studim kërkimorë i segmentuar mbi studimet e disperzuara (Поповски, 2010). Mbështetësit dhe promovuesit e studimeve të disperzuara nxjerrin në pah argumentet se këto studime kryhen në vendin e banimit ose në afërsi të studentëve që çon në redu39


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM?

ktim të kostove të studimit; nxisin ekonominë lokale dhe zhvillimin; nëpërmjet rritjes së numrit të universiteteve, fakulteteve dhe programeve studimore rritet mundësia e zgjedhjes për studentët; studentët mbeten në mjediset e tyre dhe mundësitë e punësimit të tyre i kërkojnë nga punëdhënësit lokalë. Një argument tjetër që është përmendur shpesh është se me anë të politikës së hapjes së fakulteteve të reja dhe studimeve të disperzuara, përqindja e maturantëve që regjistrohen në studime ­shkon duke u rritur. Në anën tjetër, kritikët e kësaj politike si sfida potenciale citојnë: (1) studimet e disperzuara shpesh hapen pa konsultim paraprak me fakultetet, pa monitorimin të mekanizmit të tregut dhe pa kornizë financiare (Хаџи-Зафирова, 2009) dhe përfaqësojnë një lloj ndërhyrjeje të intensifikuar të shtetit; (2) një pjesë e studimeve të disperzuara hapen në qytetet ku tashmë ekzistojnë studime të njëjta apo të ngjashme në universitet shtetëror; (3) në rastet kur studimet realizohen në kushte të papërshtatshme, pa pajisje të duhura, bibliotekë apo laboratori, cilësia e studimeve vihet në pikëpyetje; (4) në disa raste janë hasur probleme në financimin dhe transferimin e fondeve për realizimin e studimeve; dhe (5) inaugurimi i studimeve të disperzuara zvogëlon interesin për studimet e rregullta universitare (УКИМ, 2011).

ТKOSTOT DHE PËRFITIMET E STUDIMEVE TË DISPERZUARA NË UNIVERSITETET SHTETËRORE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË Njëra nga teknikat financiare që përdoret shpesh për shqyrtim të justifikimit për ndërmarrjen e një projekti të caktuar investues është analiza e kostove dhe përfitimeve (AKP). Kjo metodë konsiston në identifikimin e kostove që lidhen me një projekt të veçantë gjegjësisht me një politike të caktuar publike, pastaj matje të kostove të vërtetuara dhe krahasimi i tyre me përfitimet e pritshme të investimit. Aplikimi i AKP në planifikimin arsimor nuk paraqet ndonjë risi (Mincer, 1974; Davarajan et al., 1994; Volfe and Zuvekas, 1997; Angist and Levy, 2002; Psacharopoulos and Patrinos, 2004; Perkins and Radelet, 2006). Përdorimi i AKP ofron një mundësi unike për një analizë objektive të investimeve në shumë sektorë, duke përfshirë këtu edhe arsimin. Një nga arsyet kryesore për popullaritetin e kësaj teknike është se me të reformat e arsimit trajtohen si projekt investues dhe për këtë arsye mund të japë përfundime të dobishme në lidhje me arsyetimin për investimin e fondeve publike në projekte të veçanta arsimore. Ky hulumtim është përpjekja e parë për të bërë AKP mbi arsimin e lartë. Siç u tha më parë, publiku hulumtues deri më tani ka treguar interes për vlerësimin e rezultateve të arsimit të lartë në vend, por deri më tani nuk është bërë një studim i këtij lloji, i cili përdor mjetet e analizës financiare dhe e cila në mënyrë specifike i monetizon kostot 40


Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

dhe përfitimet e arsimit të lartë. Gjatë përpilimit të AKP, potencojmë katër vendime që lidhen me aktivitetin e investimeve dhe të cilat i formojnë rezultatet e analizave: 1) identifikimi dhe monetizimi i kostove; 2) identifikimi dhe monetizimi i përfitimeve; 3) përcaktimi i normës së diskontuar; dhe 4) përcaktimi i horizontit kohor. Para se të vazhdojmë në drejtim të shpjegimit të kostove dhe përfitimeve të zgjedhura, dëshirojmë të theksojmë se qëllimi i hulumtimit tonë nuk është shqyrtimi i gjendjes së përgjithshme në arsimin e lartë, por sublimimi i efekteve të politikës së studimeve të disperzuara si risi dhe differentia specifica e hapësirës së arsimit të lartë në Maqedoni. Ky shënim fillestar ndikon në përzgjedhjen e përfitimeve dhe shpenzimeve që do të përfshihen në analizë. Gjegjësisht, gjatë përgatitjes së studimit u bënë përpjekje për të regjistruar vetëm të ardhurat dhe shpenzimet që janë karakteristikë e studimeve të disperzuara dhe të cilat ndryshojnë nga shpenzimet që kanë universitetet në studimet amë.

MATJA E KOSTOVE Në AKP, me kosto nënkuptohen kostot totale oportune të projektit investues, të cilat i përfaqësojnë alternativat e ndryshme që sakrifikohen për përdorimin e burimeve, ose për konsum apo për ndonjë formë tjetër të investimeve (Woodhal, 2004, стр. 29). Këto kosto ende njihen si „kostot reale të arsimit të lartë” (Dunn and Sullins, 1982, стр. 26). AКP-ja standarde i klasifikon shpenzimet që merren në konsideratë si shpenzime materiale (të drejtpërdrejta) dhe jo materiale (të tërthorta). Kostot direkte paraqesin shpenzimet aktuale në universitete gjegjësisht fakultete. Llogaritja e tyre është relativisht e thjeshtë, duke pasur parasysh se shumica e këtyre shpenzimeve kanë një sasi të caktuar monetare. Për dallim prej tyre, llogaritja e shpenzimeve indirekte është dukshëm më e komplikuar, sepse nuk ka asnjë masë objektive për valorizimin dhe krahasimin e tyre. Ky grup përfshin mundësitë e humbura për përdorim alternativ të burimeve. Përveç kësaj, në varësi të asaj se cili është subjekti që mbart barrën e shpenzimeve, shpenzimet në arsim ndahen në private dhe sociale. Shpenzimet private përdoren për të shpjeguar pranueshmërine e investimit në aspekt të studentit ose eventualisht familjen e tij. Nëse qëllimi i AKP është të analizojë investimin nga pikëpamja sociale, përdorim shpenzimet e përgjithshme shoqërore të cilat do të duhet të raportojnë efektin total të investimeve në arsim për ekonominë. Zakonisht, në AKP të fushës së arsimit të lartë, në grupin e kostove direkte përfshihen kostot e universiteteve për pagat dhe kontributet e punonjësve, kostot për shërbimet kontraktuese, prokurimi i pajisjeve, librat dhe materiale të tjera dhe kështu me radhë. Në këtë kategori detyrimisht regjistrohen edhe shpenzimet kapitale të universiteteve. Përjashtimi i këtyre shpenzimeve konsiderohet gabim, sepse kështu arrihet deri te një nënvlerësim i shpenzimeve të përgjithshme. Shpenzimet kapitale në nivel vjetor paraqiten përmes shumës vjetore të amortizimit të mallrave kapitale (Dunn and Sullins, 1982) ose duke përfshirë koston vjetore të marrjes me qira të ambienteve (Woodhall, 41


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM?

2004). Kostot direkte për studentët përfaqësojnë shpenzimet e tarifës shkollore, blerjen e librave, akomodimin, transportin dhe kështu me radhë. Shpenzimet indirekte janë më të vështira për t’u kuantifikuar, ndryshe nga kostot direkte. Kosto indirekte klasike paraqesin të ardhurat që do të kishin realizuar studentët në qoftë se ata vendosin që të punojnë në vend që të studiojnë. Brenda këtij grupi, më e komplikuar është vlerësimi i kostove oportune të alternativave të humbura për investim. Bazuar në klasifikimet e mëparshme në përcaktimin e kostos, për nevojat e AKP të studimeve të disperzuara i përcaktuam kostot themelore të paraqitura në Tabelën 4. Metodologjia për llogaritjen e kostove përdoret për të llogaritur shumën vjetore të shpenzimeve. Tabela 4. Identifikimi kostove në AKP për studimet e disperzuara Lloji i kostove Ditarët për stafin mësimdhënës dhe bashkëpunëtorët Shpenzimet e transportit

Qiraja

Spjegim

Metodologjia për llogaritje

Kostot direkte të universiteteve Kostoja vjetore e ditarëve Mëditja mesatare x numri i për të stafit mësimdhënës ditëve të angazhimit dhe bashkëpunëtorët që marrin pjesë në procesin mësimor të studimeve të disperzuara Shpenzimet totale vjetore Distanca e studimeve për transport prej dhe të disperzuara X Çmimi deri te vendi ku zhvillohet mesatar me pakicë i procesi mësimor i benzinës x 0,3 (standard i studimeve të disperzuara kontabilitetit)

Burimet e të dhënave marrëveshja kolektive për sektorin publik të Republikës së Maqedonisë

Llogaritja e autorëve Marrëveshja e përgjithshme kolektive për sektorin publik të Republikës së Maqedonisë

Raportet vjetore për punën e Komisionit rregullator për energjetikë Shpenzimet totale vjetore Numri i nxënësve x hapësira Informata të karakterit të qirasë së hapësirës në të e nevojshme neto për publik të marra nga cilën zhvillohet mësimi student x çmimi mesatar i universitetet (numri i tregut për m2 studentëve) Dekreti për normat dhe standardet për

Kostot totale vjetore të Shpenzimet e tarifës studimore tarifës studimore

Shpenzimet komunale

42

Shpenzimet e rrymës elektrike, ngrohjes, ujit dhe shpenzime tjera komunale.

themelim të institucioneve të arsimit të lartë dhe për zhvillim të veprimtarisë së arsimit të lartë Numri i përgjithshëm Informata të karakterit i studentëve në vitin publik të marra nag akademik x tarifa studimore universitetet (numri i studentëve dhe tarifa studimore)


Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

Transporti i studentëve

Kostot direkte private Kostoja mesatare vjetore e Vlera mesatare e kostos së studentëve të studimeve të transportit të marra nga disperzuara për transport një sondazh i studentëve x deri në universitet Numri i nxënësve

Anketa e kryer me studentë të studimeve të disperzuara (për shpenzimet e transportit) Informata të karakterit publik të marra nga universitetet (numri i studentëve)

Shpenzimet e akomodimit të studentëve

Shpenzimet për literaturë dhe materiale

Përfitimi i humbur i studentëve

Kostoja mesatare vjetore e studentëve nga studimet e disperzuara për vendosje në vendet ku ndjekin ligjërata

Vlera mesatare e kostos së akomodimit të marra nga një sondazh i studentëve x Numri i nxënësve

Anketa e kryer me studentë të studimeve të disperzuara (për shpenzimet e qirasë)

Kostoja mesatare vjetore e studentëve nga studimet e disperzuara për literaturë dhe materiale

Vlera mesatare e kostos së literaturës dhe materialeve të marra nga një sondazh i studentëve x Numri i nxënësve

Anketa e kryer me studentë të studimeve të disperzuara (për shpenzimet të literaturës dhe materialeve)

Kostot indirekte Kostoja oportune e studimit Rroga mesatare vjetore e matur në pagë që do t’a bruto e njerëzve me nivel të kishin realizuar studentët mesëm të arsimit x Numri nëse në vend të studimeve i studentëve x (1 - shkalla e do të zgjidhnin të punonin papunësisë) (e korrigjuar sipas normën e papunësisë)

Informata të karakterit publik të marra nga universitetet (numri i studentëve)

Informata të karakterit publik të marra nag universitetet (numri i studentëve) Enti shtetëror i statistikës Informata të karakterit publik të marra nag universitetet (numri i studentëve)

Gjatë përzgjedhjes së shpenzimeve që do të përfshihen në analizë, udhëhiqeshim nga dy parime. Së pari, u vendos që përzgjedhja e shpenzimeve në këtë analizë, të mos devijojë nga klasifikimi i kostove në AKP të standardizuar që aplikohet në arsimin e lartë. Së dyti, duke pasur parasysh se qëllimi i hulumtimit është që të shqyrtojë efektet e studimeve të disperzuara, dhe jo të vlerësojë arsimin e lartë në tërësi, gjatë përzgjedhjes së shpenzimeve kishim kujdes të përfshijmë vetëm ato shpenzime që rezultojnë drejtpërdrejt ose që kanë lidhje me funksionimin e këtyre studime. Kështu, ato kosto direkte dhe indirekte të cilat janë specifike për arsimin e lartë, dhe të cilat do të shfaqeshin pa marrë parasysh nëse një pjesë e programeve studimore disperzohen, u përjashtuan nga analiza. Një shembull i kostove të tilla janë shpenzimet që kanë institucionet e arsimit të lartë për të siguruar biblioteka, fondin e librit dhe kështu me radhë. Nga kjo mund të konstatojmë se kjo analizë shqyrton ndikimin margjinal që kanë studimet e disperzuara mbi arsimin e lartë. 43


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM?

IDENTIFIKIMI I PËRFITIMEVE Vlerësimi i përfitimeve të projekteve të arsimit të lartë bëhet përmes pjesëmarrjes së arsimit, gjegjësisht të arsimit të lartë në krijimin e niveleve të ardhshme të të ardhurave apo konsumit. „Mënyra e qartë me të cilën arsimi kontribuon në të ardhurat e së ardhmes është duke përmirësuar aftësitë dhe njohuritë e forcës punëtore të arsimuar, domethënë nga produktiviteti i punës. Në qoftë se produktiviteti i punëtorëve të arsimuar është më i lartë se ajo e të paarsimuarve, kjo do të reflektohet në rritjen e rezultateve dhe në të ardhurat më të larta të të arsimuarve. Prandaj, ne kemi nevojë për një vlerësim të të ardhurave shtesë gjatë jetës së punëtorëve të arsimuar.“ (Woodhall, 2004) Përfitimet kryesore që krijohen nga arsimi i lartë, dhe në këtë kuptim edhe nga studimet e disperzuara, do të prezantohen përmes mundësisë që personave me arsim të lartë të realizojnë të ardhura më të larta në të ardhmen, në krahasim me njerëzit me arsim të ulët. Dallimet në të ardhurat, të matura si diferenca e pagave që realizojnë këto dy kategori të popullatës, janë baza për llogaritjen e përfitimeve të drejtpërdrejta. Ky ndryshim në disa studime quhet edhe „premium për diplomim” (ang. Graduate premium) (Ëoodhall, 2004). Por, këtu ka një dilemë thelbësore, dhe kjo është nëse diferenca në pagë midis atyre që kanë përfunduar arsimin e lartë dhe ata me arsim të mesëm ka të bëjë ekskluzivisht me arsim, apo ka edhe faktorë të tjerë që mund të shpjegojnë diferencialin në paga. Në këtë grup faktorësh përfshihen aftësitë natyrore të personit, motivimi, gjinia, profesioni, arsimi jo-formal dhe kështu me radhë. (Woodhall, 2004). Do të ishte gabim të supozohet se diferenca në pagë është vetëm për shkak të ndryshimit në arsim. Në AKP, ky problem është tejkaluar në mënyrë që diferenciali në pagë shumëzohet me të ashtuquajturin „koeficienti α „, që paraqet pjesën e diferencës në paga për shkak të edukimit. Koeficienti α është i njohur edhe si „rregullimi i aftësive” (eng: ability adjustment). Shumë kalkulime të normave të kthimit në arsim nisen nga diferencialet e pagave si shuma e përfitimeve të drejtpërdrejta me koeficientin e aftësive rregulluese të shumës α=0,66. (Woodhall, 2004). Kategoria e dytë e lidhur me përfitime të rëndësishme që krijon arsimi i lartë janë përfitime direkte private jo tregtare. Në këtë grup regjistrohen fitimet që rezultojnë nga përdorimi i kapitalit njerëzor brenda orëve jo-pune gjatë ditës (McMahon, 2006). Përfitimet jo tregtare janë paraqitur përmes: produktivitetit infra familjar, mundësia e zhvillimit kognitiv, efikasiteti i konsumit, efektet mbi shëndetin, planifikimi familjar dhe të tjerë. (Wolfe and Haveman, 2002). Identifikimi dhe matja e përfitimeve nga ky grup karakterizohet me pengesa serioze metodologjike dhe kufizime pasi që natyra abstrakte e përfitimeve në këtë grup krijon probleme të mëdha në përcaktimin dhe matjen e tyre. Në rastin e analizës së studimeve të disperzuara problemi është edhe më e theksuar për shkak se numri i studentëve 44


Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

që studiojnë në këto programe është shumë i vogël (në krahasim me popullsinë e përgjithshme studentore në vend), e cila edhe më tej komplikon shprehjen e tyre duke pasur parasysh se ndikimi i tyre social është pothuajse i parëndësishëm. Megjithatë, AKP nuk do të ishte objektive në qoftë se nuk trajtohen këto shpenzime. Në këtë drejtim, ne i referohemi një studimi që shpjegon se vlerat e përfitimeve jo-tregtare janë të rëndësishme dhe përfaqësojnë 80 për qind të shumës së kontributeve monetare financiare (McMahon, 2004). Grupi i tretë i përfitimeve që kanë të bëjnë me arsimin përbëhet nga përfitimet sociale. Ata përfaqësohen nga përfitimet shtesë për shoqërinë mbi ata që ushtrojnë përfituesit e drejtpërdrejtë të arsimit të lartë (Dunn & Sullins, 1982). Ky grup përfshin: ndryshimin teknologjik, kohezionin social, reduktimi i krimit dhe të tjerët. (Wolfe and Haveman, 2002). Vlera e eksterne sociale është rreth 37 për qind e shumës së përgjithshme të kontributeve jo tregtare të arsimit (McMahon, 2006). Në tabelën 5 janë dhënë përfitimet që përdoren në AKP të studimeve të disperzuara në universitetet shtetërore në Maqedoni. Tabela 5. Identifikimi i përfitimeve në ATP të studimeve të disperzuara Lloji i përfitimeve Dallimet në paga në mes të diplomuarve dhe atyre me arsim të mesëm

Përfitimet private jotregtare

Përfitimet sociale (eksternaliet)

Spjegim

Metodologjia e llogaritjes

Përfitimet direkte Shuma totale vjetore e Të ardhurat mesatare diferencës midis pagës vjetore bruto të personave së të diplomuarve dhe të me arsim të lartë * Numri i personave me arsim të të diplomuarve (përshtatur mesëm (e përshtatura për për normë të papunësinë normë të papunësisë dhe dhe α=0,66) të aftësive të përshtatura koeficienti α) Shuma totale vjetore e 80 për qind i vlerës përfitimeve të vlerësuara së përfitimeve të jo tregtare private e drejtpërdrejta tregtare studimeve të disperzuara Përfitimet indirekte Shuma totale vjetore e 37 për qind i vlerës së vlerësuar e përfitimeve përfitimeve jo tregtare më të gjera sociale të studimeve të disperzuara

Burimi i të dhënave

Enti shtetëror i statistikës Informata të karakterit publik të marra nga universitetet (numri i studentëve)

(McMahon, 2006)

(McMahon, 2004).

IDENTIFIKIMI I NORMËS SË DISKONTIMIT Zgjedhja e normës së diskontimit që do të përdoret në analizë është njëra nga detyrat më të ndërlikuara në përgatitjen e analizës së kostove dhe përfitimeve. Arsyeja për këtë është se në literaturë ekzistojnë më shumë qasje (në të shumtën e rasteve 45


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM?

k­ onkurrente) për përzgjedhjen e normës së diskontimit. Në hulumtimet në fushën e analizës së kostove dhe përfitimeve përdoren normat e mëposhtme të interesit: normat tregtare të interesit, produktiviteti margjinal i investimeve, norma e diskontimit të korporatave, norma e huamarrjes së qeverisë, norma „personale” e diskontimit, norma „personale” shoqërore e diskontimit, norma e diskontimit të Pigu-së, kostoja oportune e kapitalit social (Dunn and Sullins,1982). Llogaritja e vlerës aktuale të investimeve në hapjen e studimeve të reja të disperzuara dhe financimin e atyre ekzistuese është bërë duke përdorur një normë skontimi prej 8.9 për qind. Kjo rrjedh si shuma e normës së interesit të obligacioneve shtetërore dhjetë-vjeçare të Republikës së Maqedonisë në ankandin e Bankës Kombëtare të Maqedonisë të mbajtur më 22 dhjetor 2015, që është 3.5 për qind dhe premiumi për rrezikun e vendit në bazë të analizave të universiteti të New York-ut, „Shkolla e biznesit Stern”, e cila në dhjetor të vitit 2015 ishte 5.4 për qind.

IDENTIFIKIMI PERIUDHË Në mënyrë që të kuantifikojmë ndikimin që studimet e disperzuara kanë në arsimin e lartë nisemi nga ideja se duam që të shqyrtojmë efektin e zgjidhjeve aktuale. Andaj, këtu është vendosur që të nisemi nga supozimi se studimet e disperzuara datojnë nga viti akademik 2008/2009, kur për herë të parë kjo politikë ishte nisur në mënyrë të organizuar, ndërsa supozojmë se viti i fundit në të cilin bëhet regjistrimi është viti 2015/2016. Shpjegimi për këtë kufizim të afatit kohor për të cilin bëhet analiza është logjik. Qëllimi i analizës sonë është që të shqyrtojë arsyeshmërinë e kësaj politike duke vlerësuar rezultatet që kanë dalë nga studimet e disperzuara në të kaluarën dhe ato që pritet të ndjehen në të ardhmen. Edhe pse analiza statistikore ofron zgjidhje të ndryshme për të supozuar numrin e nxënësve që do të regjistroheshin në studimet e disperzuara në të ardhmen (p.sh. ekstrapolacioni i trendit, përdorimi i proceseve lëvizëse, etj), përsëri u vlerësua se është më e rëndësishme të bëhet një prerje e politikës së tanishme, dhe në bazë të rezultateve të fituara të ofrohen zgjidhje objektive dhe të qëndrueshme për justifikimin e përdorimit dhe forma së kësaj politike në të ardhmen. Duke u nisur nga ky supozim, u vendos që kostot në AKP të evidentohen për periudhën 2008 - 2018, kur edhe pritet të diplomojnë studentët e fundit të fakulteteve që kanë programe të disperzuara. Nga ana tjetër, përfitimet te projektet në fushën e arsimit janë projektuar zakonisht për një periudhë më të gjatë, duke qenë se përfitimet e arsimit janë të lidhura direkt me punësimin dhe realizimin e të ardhurave pas diplomimit. (Woodhall, 2004). Këtu supozojmë se të diplomuarit e studimeve të disperzuara realizojnë fitime totale në periudhën e 35 viteve të ardhshme duke filluar nga viti i diplomimit. Kjo analizë deri në një masë është optimiste sepse supozojmë se njerëzit janë punësuar menjëherë pas diplomimit. Për fund, AKP është hartuar për periudhën 2008-2052 3. 3 Viti 2008 është viti zero.

46


Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

BURIMI I TË DHËNAVE Të dhënat e përdorura në analizë janë marrë nga disa burime të ndryshme: • Përdorimi i qasjes së lirë në informatat me karakter publik - më 5 janar 2016 u dërguan kërkesa për qasje të lirë në informacione me karakter publik të mbajtësit e informacionit për çmimin e studimeve të disperzuara – deri te universitetet shtetërore dhe Ministria e arsimit dhe shkencës. Ky instrument mundësoi marrje te pjesshme të informatave shkaku i heshtjes së administratës. Andaj, pyetjes së vetme të cilës iu përgjigjën plotësisht ishte pyetja që i referohet numrit të studentëve të regjistruar në studimet e disperzuara. Në lidhje me kostot dhe përfitimet nga këto studime, një përgjigje e plotë është dorëzuar nga Fakulteti i teknologjive të informacionit dhe komunikimit në kuadër UKLO, ndërsa përgjigje të pjesshme u morën nga UGD. Universitetet tjera dhe Ministria e arsimit nuk iu përgjigjen kërkesave të parashtruara për informacion me interes publik. • Në periudhën 5-31 janari 2016, u krye një anketë me studentë të mëparshëm dhe të tanishëm të studimeve të disperzuara - qëllimi i anketës ishte për të mbledhur informacione në lidhje me cilësinë, kostot dhe përfitimet nga studime gjeografikisht të disperzuara në vend. Pyetjet u organizuan në pesë grupe, dhe u referohen: 1) Profili arsimor dhe zgjedhja e programeve studimore; (2) shpenzimet me të cilat studentët përballen gjatë studimeve; (3) Përfitimet e studimit në studimet të disperzuara; (4) identifikimin e potencialeve të mundshme të studentëve për migrim (5) vlerësimit të cilësisë së studimeve të disperzuara. Sondazhi ka përfshirë 143 të anketuar, ose një për qind i numrit të përgjithshëm të studentëve të regjistruar në studimet e disperzuara. Në përzgjedhjen e të anketuarve u ruajt raporti proporcional në mes të numrit të studentëve të regjistruar në një universitet të caktuar dhe numri i përgjithshëm i studentëve në këtë lloj të studimeve. Të dhënat e mbledhura janë përdorur për të përcaktuar kostot dhe përfitimet që lidhen me studentët në kuadër të analizës. • Disa nga të dhënat që përdoren në analizë ishin të dhëna dytësore të publikuara nga Enti shtetëror i statistikës (të dhënat për pagën mesatare vjetore bruto e paguar për punëtor, norma e papunësisë, numri i të diplomuarve dhe i studentëve të regjistruar në universitetet shtetërore). • Kostot e transportit të kuadrit mësimdhënës në relacion nga selia e fakultetit deri te vendi ku organizohen studimet e disperzuara për një pjesë të fakulteteve janë siguruar nga përgjigjet që kemi marrë me kërkesën për qasje të lirë në informacion, dhe për ato fakultete që nuk kanë dhënë një përgjigje për këtë çështje, të dhënat janë marrë nga sistemi i prokurimit publik të Byrosë së prokurimit publik ndërsa një pjesë është llogaritur në bazë të metodologjisë për llogaritjen e shpenzimeve të udhëtimit për udhëtime brenda vendit e përcaktuar nga marrëveshja e përgjithshme kolektive për sektorin publik në Republikën e Maqedonisë (Gazeta zyrtare e RM nr. 10/2008 и 88/2008). Çmimet e karburantit janë vendosur në bazë të çmimit mesatar vjetor të shitjes me pakicë të benzinës Super 98 mb që burojnë nga r­ aportet vjetore të Komisionit rregullator për energjetikë. 47


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM?

• Llogaritja e qirasë në fakultetet që organizojnë studime të disperzuara, dhe të cilat nuk iu përgjigjen kërkesës për qasje të lirë deri te informatat për çështjen e shpenzimeve në lidhje me qiratë është kryer si në vijim: numri i studentëve të regjistruar është shumëzuar me hapësirën neto që kërkohet për kokë studenti4 në përputhje me Dekretin për norma dhe standarde për krijimin e institucioneve të arsimit të lartë dhe për zhvillim të veprimtarisë arsimore të lartë (Gazeta zyrtare e RM nr. 103/2010) shumëzuar me çmimin mesatar për metër katror të hapësirës për dhënie me qira nga të dhëna të marra nga Agjencia për kadastër të pasurive të patundshme të Republikës së Maqedonisë përmes sistemit Ages. • Kostoja e ditarëve të kuadrit arsimor është llogaritur në përputhje me rregullat e vendosura nga Marrëveshja e përgjithshme kolektive për sektorin publik të Republikës së Maqedonisë e që kanë të bëjnë me pagesën e mëditjeve për udhëtime në vend.

REZULTATET E ANALIZËS Duke marrë parasysh specifikat e secilit universitet në organizimin e studimeve të disperzuara, aspektin e programeve të studimit që ofrohen, shpërndarjen gjeografike, numrin e studentëve të regjistruar, kohëzgjatjen e studimeve, etj, vlerësuam se vlerësimi agregat i kostove dhe përfitimeve të kësaj politike për sa u përket të gjitha universiteteve shtetërore mund të çojë në krijimin e një imazhi të pasaktë të suksesit të politikës. Prandaj, janë hartuar tre analiza të veçanta që vlerësojnë veçmas pasojat më të gjera nga inaugurimi i studimeve të disperzuara në Universitetin „Shën Kirili dhe Metodi”- Shkup, Universiteti” Shën Kliment Ohridski”- Manastir dhe Universiteti Shtetëror” Goce Dellçev”- Shtip. Universiteti shtetëror i Tetovës është përjashtuar nga analiza për arsyen e thjeshtë se nuk kishte asnjë mundësi për të marrë të dhënat e nevojshme (universiteti nuk iu përgjigj kërkesës për qasje të lirë në informatat me karakter publik, ndërsa në faqen e internetit dhe media të tjera nuk janë publikuar aspak të dhëna për zbatimin e studimeve të disperzuara). Para se të kalojmë në interpretimin e rezultateve të hulumtimit, duam të japim disa vërejtje thelbësore për llogaritjen e kostove dhe përfitimeve. Për shkak se shumë pak të dhëna në lidhje me kostot janë fituar përmes përgjigjeve nga kërkesat për qasje të lirë në informacione me karakter publik, në aspektin e kostos për qiratë, transportin dhe mëditjet e kuadrit arsimor janë përdorur burime shtesë. Gjegjësisht, u përdor dekreti për normat dhe standardet për krijimin e institucioneve të arsimit të lartë dhe për kryerjen e veprimtarisë arsimore të nivelit të lartë dhe Marrë4 Hapësira e nevojshme neto për student shkon deri në - 3.5 m2 për programet e studimit në fushën e shkencave shoqërore; - 4,5 m2 për programet e studimit në fushën e shkencave natyrore dhe humane; - 7,5 m2 për programet e studimit në fushat e shkencave teknike dhe bioteknike dhe - 8,5 m2 për programet e studimit në fushën e shkencave mjekësore.

48


Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

veshja e përgjithshme kolektive për sektorin publik. Gjithashtu, janë përdorur edhe të dhënat publikisht në dispozicion nga Zyra e prokurimit publik të Republikës së Maqedonisë, Agjencisë për Kadastër të Republikës së Maqedonisë dhe Komisionit rregullator për Energjetikë të Republikës së Maqedonisë. Në llogaritjen e shpenzimeve private janë përdorur të dhënat nga anketa e studentëve. Pas përpunimit të të dhënave është llogaritur edhe vlerat që kanë të bëjnë me shpenzimet e studentit për transportin deri në vendin e studimit dhe ato të literaturës. Produkti i këtyre vlerave të medianës me numrin e studentëve në studimet e disperzuara paraqet koston totale private (kosto për studentët) për transportin dhe blerjen e literaturës. Për më tepër, shuma e përgjithshme e tarifës së studimit është llogaritur nga numri i përgjithshëm i nxënësve (informacion i marrë nga universitetet) e shumëzuar me participimin vjetorë për studim. Këtu supozojmë se shuma e participimit për student është 100 euro, ose 6.150 denarë (kursi i mesëm i Bankës Qendrore në vitin 2008). Të ardhurat e humbura përfaqësojnë koston oportune të studentëve që studiojnë në studimet e disperzuara. Kjo kategori është llogaritur nga numri i përgjithshëm i studentëve5, shumëzuar nga paga që do të kishte realizuar në tregun e punës me arsim të mesëm. Pasi që Enti shtetëror për statistikë nuk publikon të dhëna vjetore mbi pagën bruto gjegjësisht të ardhurat bruto të personave me arsim të mesëm (trevjeçarë ose katërvjeçarë) si të ardhurat e humbura për student kemi përdorur pagën mesatare, të reduktuar me 12 për qind, aq sa përbën diferenca në të ardhurat bruto në mesin e njerëzve me arsim të mesëm dhe të lartë, në përputhshmëri me Entin shtetëror për statistikë për këto kategori të popullsisë në vitin 2010 dhe 2014. Shuma e llogaritur kështu është reduktuar nga shuma e shkallës së papunësisë në këtë kategori moshe. Në këtë rast kemi punuar me normën e papunësisë të publikuar nga Enti shtetëror për statistikë për personat e moshës 19-24 vjet, e cila është më e afërt me strukturën e moshës së personave që studiojnë në universitete. Nevoja për korrigjim të tillë është për shkak të faktit se jo çdo njeri që është duke studiuar përballet me një kosto oportune, e matur nga të ardhurat e humbura. Domethënë, personat që nuk mund të punësohen nëse nuk kanë studiuar nuk kanë të ardhura të humbura (Dunn & Sullins, 1982). Dallimi në paga që i realizojnë studentët e diplomuar ose që do të realizojnë në të ardhmen, në raport me personat me arsim të mesëm është regjistruar si një përfitim nga politika e studimeve të disperzuara. Shuma e përgjithshme e diferencialeve në paga në nivel vjetor është llogaritur si diferencë mesatare midis pagës së njerëzve me arsim të lartë dhe atyre me arsim të mesëm. Ky ndryshim është llogaritur në bazë të raporteve të ndryshimeve në të ardhurat bruto të publikuara nga Enti shtetëror për statistikë për vitin 2010 dhe 2014, nga e cila rrjedh se personat me arsim të mesëm realizojnë 88 për qind të të ardhurave të atyre me arsim të lartë. Prej këtu, në mungesë të të dhënave zyrtare vjetore mbi shumën e pagës bruto ose neto të personave me profil të ndryshëm arsimor ishte supozuar se diferenca e pagave është 12 për qind e pagës mesatare në favor të personave me arsim të lartë. Duke pasur parasysh se norma e papunësisë në Republikën e Maqedonisë është relativisht e lartë, supozuam se kjo do të ketë ndikim 5 Supozojmë se numri i studentëve të cilët braktisin studimet është i barabartë me 0 (zero).

49


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM?

në përfitimet nga arsimi, kështu që shuma e mëparshme ishte e korrigjuar për normën e papunësisë në mesin e njerëzve të moshës 25 deri në 29 vjeç në vend 6. Për më tepër, supozojmë se norma e diplomimit7 është 50 për qind. Kostot totale private jo tregtare janë vlerësuar si 80 për qindëshi i shumës së përgjithshme vjetore të dallimeve të pagave, ndërkohë që përfitimet sociale janë vlerësuar të arrijnë në 37 për qind të vlerës së shpenzimeve private jo tregtare. Tabela në vijim paraqet koston totale të studimeve të disperzuara, përfitimet e përgjithshme dhe kostot neto në variantin e padiskontuar dhe vlerat përkatëse të vlerës neto aktuale dhe normës së brendshme të kontribuimit të projektit për secilin nga tre universitetet e përzgjedhura publike. Llogaritjet e detajuara për secilin nga universitetet janë të bashkangjitura veç e veç në këtë dokument. Tabela 6. Rezultatet e përmbledhura nga AKP në universitetet shtetërore në Maqedoni (në denarë). Universiteti Universitetin "Shën Kirili dhe Metodi"Shkup, dhe Universiteti "Shën Kliment Ohridski"Manastir Universiteti Shtetëror "Goce Dellçev"- Shtip

Kostot totale Përfitimet totale (të padiskontuara) (të padiskontuara)

Kostot neto (kostot totale të padiskontuara -përfitimet totale)

Vlera aktuale neto (NPV)

531.036.552

1.116.110.072

585.073.520

-220.053.744

2.789.550.672

3.030.283.386

240.732.714

-1.473.418.669

4.543.190.150

7.810.502.059

3.267.311.909

-1.828.831.899

Burimi: llogaritjet e autorëve

Siç mund të shihet nga tabela e mësipërme, vlera aktuale neto e investimeve në studimet e disperzuara në tre universitete të përzgjedhura shtetërore është një vlerë negative. Ky rezultat është një sinjal i qartë se vlera sociale e kësaj forme të arsimit është e shtrenjtë dhe krijon më shumë shpenzime se përfitime. Studimet e disperzuara në Universitetin „Goce Dellçev” në Shtip kanë vlerën aktuale neto më të ulët, ndërsa UKIM më të madhe. Kjo nuk duhet të jetë e habitshme, duke pasur parasysh faktin se UGD ka regjistrim më të madh të studentëve ndërsa UKIM më të vogël. Në përputhje me rezultatet e arritura përmes përdorimit të këtij kriteri investues, rekomandojmë që projekti investues nuk duhet të pranohet apo, në këtë rast, të konsiderohet një riorganizimi serioz dhe efektivitet i kostove dhe përfitimeve nga studimet e disperzuara apo, eventualisht, braktisjen e këtij koncepti. 6 Në mungesë të parashikimeve zyrtare të lëvizjes së normës së papunësisë në të ardhmen, është supozuar se ajo do të rritet në mënyrë lineare bazuar në trendin në të kaluarën. 7 E përllogaritur si raporti mes numrit të të diplomuarve në vitin aktual dhe numri i nxënësve të regjistruar para 3 ose 4 vjet (në varësi të kohëzgjatjes së programit të studimit).

50


Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

Këtu dëshirojmë të theksojmë disa pika të rëndësishme që lidhen me procesin e mbledhjes dhe analizës së të dhënave për shkak se ata kanë një ndikim të madh mbi rezultatet. • Analizat e bëra, në mungesë të statistikave zyrtare për numrin e studentëve të diplomuar në studimet e disperzuara janë bërë me supozimin se norma e diplomimit është 50 për qind. • Si një nga problemet më serioze të hasura në këtë analizë ishte fakti se nuk morrëm përgjigje të plotë lidhur me kërkesën për qasje të lirë në informatat me karakter publik. Përgjigjet që mungojnë ishin të lidhura me të dhënat për shpenzimet për qira, transport si dhe pagat dhe kontributet e stafit mësimdhënës. Për këto arsye kemi përdorur burime të tjera për llogaritjen e kostove. • Një nga dobësitë më serioze të kësaj analize është se ajo nuk është në gjendje për të mbuluar pasojat e shumta të studimeve të disperzuara që janë të natyrës kualitative. Ndër të tjera, kjo është kritika kryesore e analizës së kostove dhe përfitimeve të arsimit të lartë. • AKP ndoshta nuk është zgjidhja më e përshtatshme për të analizuar efektet e inaugurimit të studimeve të disperzuara. Në literaturë ekzistojnë mjete të tjera të cilët do të kishin paraqitur një situatë më realiste në këtë sektor (analiza e kostove dhe efektueshmërisë apo analiza e ndikimit). Në bazë të studimit të bërë dhe rezultateve të arritura, mund të jepen rekomandimet në vijim: • politika publike për zhvillim dhe promovim të studimeve të disperzuara duhet të rivlerësohet dhe të jetë subjekt i reformave urgjente në drejtim të racionalizimit të shpenzimeve lidhur me këto programe të studimeve; • Procesi i rivlerësimit domosdoshmërish duhet të përfshijë të gjitha palët e interesuara (universitetet, organizatat studentore, pushtetin vendor, komunitetin e biznesit, etj). • shpenzimet e politikës duhet të qartësohen publikisht; • një pjesë e studimeve të disperzuara duhet të pushojnë së funksionuar; • duhet të përpilohet një metodologji dhe të caktohen standard për organizim të studimeve të disperzuara; • kjo politikë publike duhet ta ketë parasysh distancën gjeografike në mes të dy programeve te njëjta të të njëjtit fakultet (për shembull, fakulteti i makinerisë nga Vinica, sipas konkursit për regjistrim të studentëve të rinj në vitin akademik 2015/16, disperzon programin studimor në Koçanë, qytet në distancë prej vetëm 12 kilometrave); • politika publike duhet ta ketë parasysh numrin e banorëve në një rajon të caktuar ose qytet gjatë përcaktimit të numrit te drejtimeve në programet e studimeve të disperzuara; • duhet të kufizohet përsëritja e të njëjtave programe studimore nga fakultete të ndryshme ose universitete në të njëjtin qytet, dhe • duhet të stimulohet ndërtimi dhe zhvillimi i qendrave universitare në gravitim dhe ndërtimi i infrastrukturës universitare adekuate. 51


ARSIMI I LARTË ME ÇDO ÇMIM?

PËRFUNDIM AKP-ja e kryer ka konstatuar se ekziston një numër i madh i sfidave që kanë të bëjnë me organizimin dhe zhvillimin e studimeve të disperzuara në universitetet shtetërore në të ardhmen. Studimet e disperzuara në formën e tyre të tanishme nuk janë të qëndrueshme kryesisht për shkak të kostos së lartë. Në këtë drejtim, rivlerësimi i tyre përmes një procesi të hapur dhe transparent që përfshin të gjitha grupet e interesit duhet te shihet si prioritet. Investimi në potencialin e kërkimit shkencor të institucioneve të arsimit të lartë ka domethënie thelbësore për zhvillimin e arsimit. Për këto arsye, përcaktimi i qartë i kostove dhe përfitimeve është parakusht thelbësor për politika të suksesshme publike. Në këtë aspekt, ky dokument ofroi rekomandime për arritjen e optimumit në këtë lloj të studimeve gjithnjë në bazë të rezultateve të analizës. Përfundimisht, duhet theksuar se disa aspekte të cilësisë së studimeve nuk mund të përcaktohen plotësisht përmes AKP-së dhe si rezultat i kësaj, paraqesin një sfidë tjetër në dhënien e një pasqyre të plotë të situatës dhe potencialin e studimeve të disperzuara në universitetet shtetërore në vend.

BIBLIOGRAFIA [1] Angrist, J. and V. Lavy. (2002). New Еvidence on Classroom Computers and Pupil Learning. ВМРО – ДПМНЕ (2008) Програма на ВМРО – ДПМНЕ за преродба. [2] Државен завод за ревизија (2011) Ревизорски наод – Финансирање на високото образование. [3] Коевски, Г. (2010) Правен факултет „Јустинијан Први“, историски развој 1962-2005. Книга II, Скопје, Правен факултет. [4] Костовски, Љ. (2009) Факултети што паѓаат на колоквиум. Магазин Глобус, 18 декември 2009. [на интернет] Достапно на: http://www.globusmagazin.com.mk/?ItemID=6C2BBC D75A47634793723E18D7B0666C [5] Министерство за образование и наука на Република Македонија (2004) Национална програма за развој на образованието во Република Македонија (2005 - 2015). [6] Министерство за труд и социјална политика на Република Македонија (2013) Стратегија за родова еднаквост (2013-2020). [7] Општини Радовиш и Конче (2007) Стратешки план за 2007 – 2011 г. [8] Поповски, С. (2010) Квалитетот на високото образование под прашање – дисперзијата како образовен феномен. Скопје, Фондација Институт отворено општество Македонија, стр. 1-44. [9] Службен весник на Република Македонија бр. 10/2008 и 88/2008. Општ колективен договор за јавниот сектор на Република Македонија. [10] Службен весник на Република Македонија бр. 149/2009. Стратегија за регионален развој на Република Македонија 2009-2019 година. [11] Службен весник на Република Македонија бр. 103/2010. Уредба за нормативи и стандарди за основање високообразовни установи и за вршење високообразовна дејност.

52


Analiza e kostove dhe përfitimeve për studimet e disperzuara në Universitetin Shtetërore në Republikën e Maqedonisë

[12] Службен весник на Република Македонија бр. 138/2014. Стратегија за изменување и дополнување на стратегијата за регионален развој на Република Македонија 2009-2019 година. [13] Универзитет „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје, Комисија за евалуација (2011) Извештај за самоевалуацијата на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје (за периодот 2006/07-2009/10). [14] Хаџи - Зафирова, Ж. (2009). За дисперзирани студии требаат милиони. Утрински весник, 31 мај 2009. [на интернет] Достапно на: (http://www.utrinski.mk/?ItemID=1F3AB794C1B 5C5449A13D19E0DFC08BC). [15] Центар за истражување и креирање политики (2009) Како до поквалитетно високо образование? [16] Angrist, J. and Lavy, V. (2002) New Еvidence on Classroom Computers and Pupil Learning. Economic Journal 112(482): 735–786. [17] Brent, R. J. (2006) Applied Cost -Benefit Analysis, Second Edition. Northampton, Edward Elgar Publishing, p.1-493. [18] Devarajan, S., Squire, L. and Suthiwart-Narueput, S. (1997) Beyond Rate of Return: Reorienting Project Appraisal. World Bank Research Observer 12(1): 35-46. [19] Dunn, B.P. and Sullins, W.R. (1982) Cost-Benefit Analysis: Applicability in Higher Education. Journal of Education Finance, Vol. 8, No. 1, p. 20-32. [20] European Commission, Directorate-General for Regional and Urban policy (2014) Guide to CostBenefit Analysis of Investment Projects (Economic appraisal tool for Cohesion Policy 2014-2020). [21] Hough, J.R. (1993) Educational cost-benefit analysis. Education Research Paper No. 02, Loughborough University. [22] Jimenez, E. and Patrinos, H. A. (2008) Can Cost-Benefit Analysis Guide Education Policy in Developing Countries? The World Bank – Human Development Network. Policy Research Working Paper No. 4568, p. 1-45. [23] Magnusson, L. (1973) Cost-Benefit Analysis of Investment in Higher Education: Some Swedish Results. The Swedish Journal of Economics, Vol. 75, No. 2, p. 119-127. [24] McMahon, W. (2004) The Social and External Benefits of Education. International Handbook on the Economics of Education. Cheltenham: Edward Elgar, Cheltenham, p. 211-259. [25] McMahon, W. (2006) Education Finance Policy: Financing the Nonmarket and Social Benefits. Journal of Educational Finance, 32(2), p. 264-284. [26] Mincer, J. (1974) Schooling, Experience and Earnings. New York: Columbia University Press. [27] Perkins, D.R., Radelet, S. and Lindauer, D.L. (2006) Economics of Development (6th edition). New York: WW Norton. [28] Psacharopoulos, G. and Patrinos, H.A. (2004) Returns to investment in education: a further update. Education Economics 12(2), p. 111-134. [29] Renda, A., Schrefler, L., Luchetta, G. and Zavatta, R. (2003) Assessing the Costs and Benefits of Regulation. Study for the European Commission, Secretariat General. Brussels. [30] Wolfe B. and Haveman, R.H. (2002) Social and nonmarket benefits from education in an advanced economy. Conference Series; [Proceedings], Federal Reserve Bank of Boston, vol. 47(Jun), p. 97-142. [31] Wolfe, B. and Zuvekas, S. (1997) Non-Market Effects of Education. International Journal of Education Research 27(6), p. 491-502. [32] Woodhall, M. (2004) Cost-benefit Analysis in Educational Planning. UNESCO, International Institute for Educational Planning, Paris. [33] Zerbe, R. O. Jr. and Bellas, A. S. (2006) A Primer for A Primer for Benefit - Cost Analysis. Northampton, MA, Edward Elgar Publishing, Inc.

53


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë


Stërvitje: Autorë Blagoj Gjelevski, Instituti Kuantum Prima Mladen Micevski, Qendra Rajonale për zhvillim të qëndrueshëm - Kratovë Ko-autore Emil Shurkov, Qendra për hulumtime dhe krijim të politikave, Shkup Përktheu Nevrije Shabani


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

HYRJE Autostrada Demir Kapi - Smokvicë ishte autostrada e fundit e pandërtuar e Korridorit 10, i cili shtrihet nga Salzburg, Austria, e deri në Selanik të Greqisë. Në Maqedoni, kjo autostradë, e cila tani është regjistruar si M1 (rrugë), është pjesë e autostradës E-75 (nga 2008 „Aleksandri i Maqedonisë“), e cila është 174 kilometra e gjatë dhe duke filluar nga vendkalimin kufitar „Tabanoc“ i në veri deri në pikën e kontrollit „Bogorodica“ në jug. Kjo autostradë me një gjatësi prej 32.8 kilometra nga Demir Kapija deri fshatin Smokvicë për shkaqe të terrenit të keq, ka qenë prej kohësh një pikë e zezë e rrjetit rrugor në Maqedoni. Kjo kryesisht për shkak të kohës relativisht të gjatë për kalimin e rrugës dhe kufizimet 80 dhe 60 km/h, pastaj numrit të madh të aksidenteve të trafikut, vozitja e parehatshme dhe shpenzimet më të mëdha operative të automjeteve. Në verë, kur rritet rrjedhja e automjeteve, sidomos i turistëve të huaj që udhëtojnë në Greqi për pushime, trafiku rëndohej edhe më shumë. Gjithsesi, këtu është edhe prania e automjeteve të mallrave të rënda, i cili me anë të kalimit kufitar „Bogorodica“ (e cila përbën 80 për qind të rrjedhës së mjeteve për në Greqi) tranzitojnë deri në portin e Selanikut për shkarkim dhe ngarkim. Kostoja e lartë e autostradës ishte shkaku që e njejta kohë të gjatë të neglizhohet. Megjithatë, duke përdorur para nga fondet evropiane dhe kredi nga Banka Evropiane e Investimeve dhe Bankës Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim në vitin 2012 ka filluar ndërtimi. Për projektin janë siguruar 45 milionë euro të fondeve të para-anëtarësimit të Bashkimit Evropian (IPA), 100 milion nga BEI, 90 milionë euro nga BERZH, si dhe gjashtë milionë nga Agjencia për rrugë shtetërore të Republikës së Maqedonisë. Në tender u paraqitën 15 kompani dhe në të është zgjedhur kompania greke „Aktor“. Kostoja totale e kontratës me „Aktor“ është 210 148 177 euro pa TVSH. Afati i fundit për realizim të punëve është shtator 2016. Qëllimi kryesor i ndërtimit është zvogëlimi i kostos operative të automjeteve, duke kursyer kohë dhe rrjedhën e shpejtë të automjeteve, e cila do të ndikojë në rritjen e tranzitit të njerëzve dhe mallrave dhe për të rritur nivelin e këmbimit tregtar midis Maqedonisë dhe Greqisë. Përmes kësaj analize dëshirojmë të arrijmë që të paraqesim të gjitha kostot dhe përfitimet e mundshme të projektit dhe të nxjerrim një përfundim në lidhje me arsyeshmërinë e projektit në afat të gjatë. Si periudhe reference është marrë periudha 30 vjet. Objektivat specifike janë shënimi i të gjitha kostove dhe përfitimeve të mundshme, të cilat do të rezultonin në llogaritjen e duhur të vlerës neto aktuale të projektit për 30 vjet. Analiza është ex ante, sepse përfitimet e projektit janë ende për t‘u pritur.

56


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

KORRIDORI 10 - RËNDËSIA DHE DINAMIKA E VENDIMIT PËR NDËRTIM SITUATA E RRJETIT TË AUTOSTRADAVE NË R.M. Trafiku rrugor në vend ka një kontribut të rëndësishëm dhe më të madh mbi llojet e tjera të trafikut në bazë të udhëtarëve dhe mallrave. High 93 për qind (Државен завод за статистика, 2014) e mallrave të transportuara duke përdorur trafikun rrugor tregon rëndësinë dominuese të transportit rrugor në vend. Infrastruktura rrugore në vend, sipas Agjencisë për rrugët shtetërore, është përshkruar zhvilluar si. Rrjeti rrugor i Republikës së Maqedonisë hyjnë në autostrada, rrugë kombëtare, rajonale dhe lokale me një gjatësi të përgjithshme prej 14,182 km. Grafiku 1. Kilometra rrugë sipas llojit

242

911

autostradë

autostradë

3771

rruga rajonale

9258 rrugëve lokale

Nga gjatësia e përgjithshme e rrjetit rrugor në vend, momentalisht 242 km përbëjnë autostradat, si segmentin më të rëndësishëm të infrastrukturës rrugore ose 1.71 për qind e rrjetit rrugor të përgjithshëm (shih figurën 1). Rrjeti i autostradave në Republikën Maqedonia aktualisht shtrihet nga kalimin kufitar „Tabanoc“ në Kumanovë në vendkalimin kufitar „Bogorodica“ në Gjevgjeli (me përjashtim të një pjese), dhe nëpërmjet autostradës Shkup dhe Tetovë përfundon në Gostivar. Gjithsesi, atyre u është dhënë rëndësi e madhe për shkak të dy korridoreve pan-evropiane dhe korridorit 8 (Lindje Perëndim) dhe korridorit 10 (veri - jug). Me gjithë rëndësinë e madhe të këtyre dy korridoreve, ka seksione që nuk janë ndërtuar. Rrjeti rrugor i Republikës së Maqedonisë, i publikuar në faqen zyrtare të Agjencisë për rrugët shtetërore, vërehet rrjeti i pa realizuar i autostradave të Republikës së 57


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

­ ullgarisë dhe Republikës së Shqipërisë, pastaj Miladinovtsi përmes Shtip - Strumicë, B dhe Demir Kapi - Smokvicë. Gjithashtu, si pjesë realizuar veçohet autostrada e Shkupit që lidhet me kufirin me Kosovën, dhe shumë të rrugët që janë ndërtuar si rrugë të shpejta ose magjistrale. Disa prej këtyre rrugëve dhe seksione janë aktualisht në ndërtim e sipër. Midis tyre është i fundit pjesa zhvilluar plotësisht i Korridorit 10, si arterie kryesore e trafikut përmes Republikës së Maqedonisë, e cila është pjesa Demir Kapi - Smokvicë. Ky seksion do të marrë korridorin e parë të përfunduar plotësisht pan-evropian të Maqedonisë. Sigurisht vlen të përmendet është nisur ndërtimi i autostradës Milladinovci - Shtip dhe Kërçovë - Ohër. Me këtë rrjet të autostradave në vend do të rritet me deri në 132 kilometra. gjithsej 374 km, dmth një rritje prej 55 për qind. Më 3 korrik 2007, Fondi për Rrugët Nacionale dhe Rajonale të Maqedonisë dërgon një njoftim të Ministrisë së Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor, për qëllimin e realizimit të projektit: Ndërtimi i autostradës E-75, Seksioni Demir Kapi - Smokvicë e Korridorit 10 së bashku me një kërkesë për të hartuar studim për të vlerësuar ndikimin e projektit në mjedis br.02-8463 / 2 i 3.7.2007 (Службен весник на РМ бр. 53/2005, 81/2005 и 24/2007) . Në pajtim me Ligjin për mjedisin jetësor, për projektin e propozuar është zbatuar studim për të vlerësuar ndikimin në mjedis. Kjo në fund i është dhënë firmë konsulente „Institutit për ndërtimtari Maqedonia “, i cili ka përgatitur një studim të detajuar mbi ndikimin e autostradës në mjedis, në përputhje me Direktivën EU85/337/EEC, ndryshuar me 97/11/EEC dhe 2003/35/EC dhe në përputhje me Ligjin për mjedisin (Службен весник на РМ бр. 53/2005, 81/2005 и 24/2007). Studimi ka shqyrtuar dhe trajtuar cilësinë e ujit, ndikimin në lagjet e banuara, florën dhe faunën, tokës, gjeologjinë, erën, zhurmën dhe kufijtë e vibrimit, të mirave materiale, klimës, trashëgimisë kulturore/arkeologjisë,marrëdhënien e aspekteve të listuara dhe monitorimit. Analiza e „ Institutit për ndërtimtari Maqedonia“ (2009), e cila përfshin një ekip prej 17 ekspertëve dhe profesorëve të cilët kanë analizuar dy alternativa dhe sipas saj, ndikimin e çdo alternative në këto aspekte të sipërpërmendura (shih figurën 1). Alternativa e parë (ose Alternativa 1) ishte përmirësimi i rrugës ekzistuese nga Demir Kapija deri në Smokvicë përgjatë lumit Vardar në anën e saj të majtë, në afërsi të lumit. Për këtë alternativë më parë është bërë dhe dizajn përfundimtar. Alternativa e dytë (ose Alternativa 2) ka qenë renovimi i pjesës fillestare të rrugës ekzistuese nga Demir Kapija në dalje të tunelit ekzistues, nga ku rruga kalon lumin Vardar dhe vazhdon me ndërtimin e një autostrade krejtësisht të re të zonës kryesisht kodrinore dhe natyrore në anën e djathtë të luginës larg nga lumi. Si alternativë optimale është zgjedhur alternativë 2, për disa arsye të renditura në mënyrë të detajuar në studim. Këtu do radhisim më të rëndësishmet prej tyre: Alternativa 1 përfshiu tokë bujqësore më të madhe, e cila do të shkatërrohet përgjithmonë (saktë 56,60 ha), dhe shpronësimi i saj do ti kushtojë shtetit më shumë. Alternativa e dytë, në anën tjetër, e cila mbulon vetëm 9.70 hektarë tokë të punueshme, por më e rëndësishmja, ajo do të kishte lënë një rrugë rezerve rajonale (aktuale), e cila do ­përdoret 58


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

Fotoja 1. Harta e dy zgjidhjeve alternative për aksin rrugor të autostradës Demir Kapija - Smokvicë

Alternative 1

Alternative 2

nga banorët vendas. Nëse do të kishte zgjedhur opsionin për të përmirësuar rrugën ekzistuese, në këtë rast do të ishte e nevojshme ndërtimi rrugëve rezerve rajonale për banorët lokalë të cilët do të përdoren për aktivitete bujqësore. Në drejtim të objektivave të politikës lidhur me vendimin për ndërtimin e seksionit të 12 shtatorit të 2008, qëndron: „Qëllimi i këtij projekti është që të ndërtojë një autostradë moderne me gjashtë korsi (tre në secilin drejtim) me frekuencë të parashikuar të trafikut prej 12.000 automjete në ditë si mesatare vjetore... Ndërtimi i seksionit të mbetur (NB autostrada E- 75) është një angazhim i përbashkët maqedono-greke (me ndihmën e fondeve të BE nga IPA), e cila do të mundësojë transport më të shpejtë dhe më të sigurt të njerëzve dhe mallrave nga Evropa Qendrore, ose në Turqi dhe Lindjen e Mesme, për shkak se ajo do të jetë i lidhur me „Via Ignatia „(lindje-perëndim) autostradës së Greqisë.“ “Institutit për ndërtimtari Maqedonia” (2009), në studimin e tij, si arsye kryesore për zbatimin e projektit shënon lidhjen e ndërprerë me autostradën Shkup (kryeqyteti i Maqedonisë) në Gjevgjeli në pjesën jugore të vendit, si dhe me R. e Greqisë. Më tutje, përmendin faktorët e mëposhtëm si kyç për nevojën për ndërtimin e seksionit: • Nevoja për lidhje të mirë me Greqinë si anëtare e BE-së; • Përmirësimi i trafikut me Selanikun - lidhje detare e R. së Maqedonisë; • Transport m të shpejtë dhe më të; • Rritja e ekonomisë kombëtare dhe lokale; • Përdorimi i fondeve – grante që janë në dispozicion. 59


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

Në vijim të kësaj analize çdo përfitim potencial do të analizohen në mënyrë të detajuar dhe të përpunuar plotësisht. Përcaktimi i qëllimit të secilit projekt të infrastrukturës (dhe për çdo projekt tjetër të financuar nga paratë publike) e shënuar në Manualin për analizën e kostove dhe përfitimeve të Komisionit Evropian (European Commission, 2014), është se qëllimi kryesor i çdo projekti të financuar me publikun paratë publike ndihmon rritjen e mirëqenies shoqërore.

KOSTOJA DHE PËRFITIMET E POLITIKËS As përfundimit të studimit për ndikimin e projektit mbi mjedisin, në korrik 2009, nga „Instituti Maqedonia“ ka marrë vendim për të zgjedhur alternativën e dytë që është rrugë krejtësisht e re në anën e djathtë të lumit Vardar. Institucioni që zbaton këtë projekt është Agjencia për rrugë shtetërore. Duke marrë parasysh pjesën e shkurtër, është e rëndësishme të përmendet se ajo ka një gjatësi prej 27,3 kilometra, 5.5 kilometra më e shkurtë se pjesa aktuale. Për më tepër, rruga do të përfshijë gjashtë ura me një gjatësi totale prej 1,650 metra, nga të cilat dy do të jetë më të gjata se 600 metra dhe do të jenë më të gjata në Maqedoni. Do të ketë dy tunele me një gjatësi të përgjithshme prej 2.350 metra (gjatësia e një tuneli 1200 metra) (Службен весник на РМ бр. 53/2005, 81/2005 и 24/2007). Gjerësia e përgjithshme e rrugës do të jetë 25.6 m, pra do të ketë dy korsi nga 3.5 metra çdo drejtim dhe një korsi për ndalim me një gjerësi prej dy metra, dhe brezit të gjelbër prej tre metrash. Nuk do të ketë dy lidhëse, një në Miravcë dhe një në Smokvicë. Gjatë projektimit janë marrë parasysh standardet e sigurisë së autostradave, ndërsa në projektin kryesor dhe atë realizues janë përfshirë standardet evropiane për mbrojtjen e mjedisit. Për kalimin e sigurt të kafshëve janë paraparë rreth 200 kalime, dhe është planifikuar ripyllëzimi i 130 hektarë pyjeve. Sipas Qeverisë, shpejtësia e projektuar më e lartë në autostradë do të jetë 110 km në orë. Sipas manualit të analizës së kostove dhe përfitimeve të Komisionit Evropian, periudha referente e zakonshëm që merret parasysh për rrugë është 25 deri në 30 vjet. Në këtë analizë do të konsiderohet periudha referente e 30 vjetëve, me qëllim llogaritjen e vlerës aktuale neto, dmth nëse investimi është i vlefshëm në afat të gjatë.

KOSTOJA E PROJEKTIT Struktura e shpenzimeve për autostradën është analizuar në disa komponenta, parë në mënyrë kronologjike: • Shpronësimi i tokës private; • Dokumentacioni i projektit; 60


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

• Shpenzimet për ndërtimin e autostradës dhe elementeve shoqëruese (pikëpagesave); • Kontrolli i kostos së ndërtimit; • Kostot; • Shpenzimet administrative të drejtorisë së mbledhjes së pagesave dhe shërbimeve të rrugëve; • Faktor i rrezikut, ekzistenca e një rruge tashmë funksionale. Sipas Ndërmarrja Publike për rrugë shtetërore shpenzimet fillestare në aspektin e shpronësimit dhe dokumentacionin e projektit janë shpenzime të periudhës prej vitit 2011 deri në vitin 2012. Ato mbulojnë 118,044,711 denarë (1,919,426 euro) për shpronësimin e tokës private, dhe shpenzimet për dokumentacionin e projektit arrin në 383,405,000 denarë (6,234,228 euro). Procedura për zgjedhjen e kontraktuesit filloi më 31 gusht, 2011. Sipas Ministrisë së Financave të Republikës së Maqedonisë, në tenderin për punimet e ndërtimit për seksionin e autostradës Demir Kapi - Smokvicë pjesë e Korridorit 10, ofertë dërguan 15 kompani, përkatësisht: Kompanitë greke „Joint Ventura PIP AËACS - Athinë“ (Joint Venture JIP AVAX - Athena) dhe „Aktori“ (Actor); Spanish „Aciona-PCT“ (Acciona-PST) dhe „Joint-Trace Ventura LP-LP ZS-INVALL“ (Joint Venture LP-Trace-LP ZS -INVALL); Italiane „Imresa Pizaroti I.C.G.P.A.“ (Imresa Pizzaroti I.C.G.P.A) dhe „Toto SPA Gjeneralët Costruzioni „(Toto S.P.A. Construzioni Generali); „Condom-Colin“ (CONDOTTE - Kolin), „Todini kostrucioni gjeneralët PS“ (Todini Construzioni Generali SPA), Austrian „Shtrabak A.G.“ (Strabac AG), „Joint Ventura Por - Terna“ (Joint Venture PORR-Terna ) „Alpine Bau GmbH“ (Alpine Bau GMBH): Turkish „SITE INSAT ju tikaret si“ (MAPA Insaat ve Ticaret AS) dhe „Cengiz-Tav-MAKSOL“ (Cengiz - TAV - MAKSOL), dhe „Hochtief zgjidhje AG „(zgjidhje Hochtief AG) nga Gjermania dhe „Lule-CRI” (CWE-CRI) nga Kina. Si ofertë më optimale në gusht të vitit 2012, u zgjodh kompania greke „Aktor“. Si shpenzime në analizën e kostove dhe përfitimeve, përveç shpenzimeve për blerjen e tokës dhe dokumentacionit të projektit, janë marrë edhe këta shpenzime: kredi nga Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim nga 91.12 milionë euro (Службен весник на РМ бр. 36/2011), dmth 107 milion euro, të cilat përfshijnë instalimin e sistemit elektronik të mbledhjes së pagesave në rrugët ekzistuese pagesave dhe ndërtimin e katër pikë pagesave të reja të Korridorit 10, pastaj dy transhe nga 65.000.000 EUR në vitin 2011 dhe 35.000.000 euro në vitin 2016 Banka Evropiane e investimeve. Shpenzim është dhe interesi që duhet paguar gjatë 15 viteve të ardhshme në emër të kredive të marra. Sipas inxhinierit të diplomuar të ndërtimit Dime Chulev, i punësuar në „Aktor“ si asistent inxhinier ndërtimi të urave, për në pjesën Demir Kapi – Smokvica, shpenzimet lidhur me mirëmbajtjen llogariten pas vitit të dhjetë të ndërtimit të autostradës, sepse „Aktori“, sipas marrëveshjes, 10 vjet pas ndërtimit është i obliguar në mirëmbajtjen e autostradës, pastaj shpenzimet i merr Agjencia për rrugë shtetërore. Sipas Bankës 61


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

­ otërore, kostoja mesatare e mbajtjes së autostradës do të jetë 505,650 euro në vit B për gjatësinë prej 27,3 kilometra, aq sa është e gjatë autostrada në ndërtim. Në Analizën e kostove dhe përfitimeve do të hyjnë edhe shpenzimet administrative të drejtorisë dhe të shërbimit për mbledhjen e pagesave dhe shërbimeve në rrugë, e cila do të shpjegohet në tekstin e mëtejmë. Kalimet e kafshëve, rrugët hyrëse, mjetet për mbikëqyrjen dhe pyllëzimi janë llogaritur në shumën totale të tenderit.

PËRFITIMET POTENCIALE NGA PROJEKTI Sipas manualit për analizë të kostove dhe përfitimeve të Komisionit Evropian (20142020 vit) (Еuropean Commission, 2014), përfitimet që lidhen me projektet e infrastrukturës si rrugët, kryesisht gravitojnë në kursimin e kohës, uljen e kostos operative të automjeteve, reduktimin e aksidenteve, dhe duke kursyer jetën e njeriut, të plagosurit dhe dëmet materiale. Sigurisht, ka përfitime të tjera që janë marrë si standard në analiza të tilla. Kështu, në detaje, përfitimet e mundshme të projektit Demir Kapi - Smokvicë nëpër pikat e mëposhtme: • Ulja e kostove operative të automjeteve (kursimit të karburantit dhe të kursimit amortizimit); • Kursimi i kohës; • Reduktimi i aksidenteve të trafikut (vdekje, lëndime dhe dëme të pronës); • Rritje në normën e transportit të PBB (Prodhimi i Brendshëm Bruto); • Rritja e eksporteve drejt Greqisë; • Te hyrat nga tarifat; • Grante nga fondet IPA (Instrumenti i Para Anëtarësimit) prej 45.000.000 euro. Nga ky lloj projektesh të infrastrukturës në përgjithësi si përfitime merren edhe reduktimi i zhurmës, dridhjeve dhe ndotjes, por sipas analizës së ‚Institutit Maqedonia“(2009), këto aspekte nuk do të kenë një ndikim të rëndësishëm, as edhe një ndryshim të gjendjes, duke pasur parasysh se pjesa aktuale dhe e re e autostradës nuk kalojnë nëpër zonat me popullsi të dendur. Përveçse, fshatrat Udovo dhe Miravci do të ketë më pak zhurmë dhe dridhje, sepse autostrada e re nuk do të kalojë në afërsi të këtyre vendbanimeve, ndryshe nga rruga aktuale. Lidhur me zhvillimin e turizmit, si një aset potencial për rajonin, nuk presim ndonjë ndikim serioz i vlefshëm për t‘u marrë parasysh në këtë analizë, duke pasur parasysh faktin që më së shumti përfiton turizmi Grek, sepse në Maqedoni në afërsi të autostradës nuk ka vendbanime të mëdha. Për të parë mendimin dhe perceptimin e palëve të interesuara të projektit, ne kemi kryer një studim në terren në një mostër prej 10 kompanive nga rajoni rreth pjesës së 62


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

­ utostradës në fjalë, nga sektorët e transportit dhe logjistikës, turizmit dhe tregtisë. a Mostra është relativisht e vogël për shkak të periudhës së kufizuar të zbatimit të analizës andaj duhet të merret me një dozë rezerve, megjithatë, ne mendojmë se mund të nxirren konkluzionet e duhura duke pasur parasysh se të gjitha 10 intervistat me pronarët e kompanive del se ata shpesh përdorin këtë rrugë për nevojat e tyre të biznesit dhe janë kompetent për përgjigjet në çështjet e mësipërme. Pra, 40 për qind e kompanive të anketuara përdorin rrugën në aktivitetet e përditshme, 30 për qind disa herë në javë dhe 30 për qind disa herë në muaj. 40 për qind e kompanive në studim, 80 në 100 për qind të biznesit të tyre varet nga përdorimi i seksionit. Lidhur me pyetjen (e cila ishte si një filtër për sa më poshtë), nëse hapja e autostradës do të rrisë përdorimin e seksionit nga ana e tyre, të gjithë 10 pronarët e kompanive, apo 100 për qind thanë po. Nga këto, siç mund të shihet në grafikun më poshtë, 50 për qind thanë se do të rritet nga 51 për qind deri në 100 për qind, që është, në të vërtetë, një opinion shumë pozitiv dhe i pritur. Në lidhje me efektin që do të ketë autostrada mbi bizneset, përqindja më e lartë (80%) besojnë se efekti do të jetë pozitiv. Tridhjetë për qind e të anketuarve mendojnë se ata nuk do të rrisin të ardhurat e tyre pas lëshimit të pjesës së autostradës, dhe 70 për qind besojnë se do të rritet me një përqindje të ndryshme. Dhe, përfundimisht, 80 për qind e të anketuarve besojnë se do të reduktohet shpenzimet operative (të karburantit dhe amortizimit) pas lëshimit të autostradës së re nga Demir Kapija deri në Smokvicë.

Grafiku 2. Për sa për qind do të rritet përdorimi i rrugës për punët që lidhen me biznesin tuaj 60% 50%

50%

40% 30% 20% 10%

30% 20%

0% deri 20%

21-50%

51-100%

Burimi: Anketa Business 2016

63


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

Grafikoni 3. Sipas jush, në përgjithësi, çfarë efekti do të ketë ndërtimi i autostradës Demir Kapi – Smokvicë për biznesin tuaj? Negativ

Neutral

10% 10%

Pozitiv

80%

Burimi: Anketa Business 2016

Grafiku 4. Sa për qind prisni që të rriten të ardhurat për kompaninë tuaj, lidhur me përdorimin e autostradës së re? Do të rritet me 100%

0% 10%

Do të rritet nga 51 në 100%

40%

Do të rritet nga 21 në 50% 20%

Do të rritet në 20%

30%

Nuk do të rritet 0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

40%

45%

Burimi: Anketa Business 2016

REZULTATET E ANALIZËS PËR KOSTON DHE PËRFITIMET Qasja e kësaj analize sille ka të lidhur me gjetjen e kostove thelbësore dhe përfitimeve që lidhen me ndërtimin e autostradës Demir Kapi – Smokvicë i cili është pjese e fundit e pa ndërtuar e këtij korridori, periudha e referencës për analizën që është marrë në këtë analizë është 30 vjet (nga 2011 kur edhe kanë filluar të merren kreditë e para për shpronësim deri në vitin 2041). Përfitimet e para pritet të jenë të dukshme në vitin 2017 për shkak se në fund të vitit 2016 seksioni duhet të përfundojë. Analiza është 64


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

ex ante gjegjësisht për periudhën në të ardhmen, kur dhe duhet të vijnë përfitimet e projektit. Objektivi bazë i projektit është të rrisë mirëqenien në kompanitë publike. Kjo është arsyeja pse në pjesën që përfitimeve janë analizuar aspekte të shumta dhe përfitimet e mundshme. Në përgjithësi, struktura e kostos së autostradës është si vijon: 1. Pagesat për shpronësimin e tokës private = 118,044,711 denarë në total; 2. Shpenzimet për dokumentacionin e projektit = 383,405,000 denarë në total; 3. Shpenzimet për mirëmbajtjen pas vitin e dhjetë (në mirëmbajtjen më parë ka detyrim „aktor”) = 30,969,912 denarë në vit; 4. Shpenzimet për ndërtimin në formën e kredive nga BEI dhe BERZH dh Granti nga IPA me një vlerë të përgjithshme prej 252 milionë euro dhe një interes të përgjithshëm prej rreth 30 milionë euro paguhet gjatë shlyerjes së kredive; 5. Shpenzimet për kontroll = 8,900,000 euro; 6. Shpenzimet administrative për drejtorinë dhe për shërbimin për grumbullimin e pagesave dhe shërbimeve komunale të rrugëve = 1,105,691 në nivel vjetor; 7. faktor të rrezikut të ekzistencës së rrugës kryesore tashmë funksionale = € 838,678 në nivel vjetor. Në raport me koston, sipas Agjencisë për rrugë shtetërore, e cila është bartëse e projektit, ne kemi marrë të dhëna të sakta mbi koston lidhur me shpronësimin e tokës, si dhe dokumentacionin e projektit. Ato kapin vlerën e Shpenzimeve prej 118,044,711 denarë (ose 1,919,426 euro) për shpronësimin e tokës private dhe kostoja e dokumentacionit të projektit janë vlerësuar në 383,405,000 denarë (ose 6,234,228 euro). • 210.148.177 euro sipas kontratës së ndërtimit me kompaninë “Aktor” • 8,9 milion euro për mbikëqyrje të ndërtimit • 17 milion euro për kontratën që do të lidhet ne të ardhmen për kompaninë/të që do tl përgatisin sistemin elektronik të pagesës dhe ndërtimin ose mbindërtimin e 4 pikë pagesave të reja. Në lidhje me koston për ndërtimin, mbikëqyrjen dhe për mirëmbajtje, të cilat janë tre segmente kryesore të kostos së mbetur të këtij projekti, informatat kryesisht i kemi nxjerrë nga faqja zyrtare e Qeverisë, Ministria e Financave, Ministria e Transportit dhe Postë-Telekomunikacionit, si dhe nga Agjencia për rrugët shtetërore. Kostoja për ndërtim është mbuluar nga: • 210,148,177 euro në bazë të marrëveshjes me kompaninë e ndërtimit „Aktor” • 8.9 milionë euro për mbikëqyrjen e ndërtimit, • 17 milionë euro për marrëveshjen që do të pasojë me kompaninë / dhe që do të përgatisë sistemin për mbledhjen elektronike të tarifave si dhe ndërtimin apo zgjerimin e katër pikë pagesave të reja. Në lidhje me koston e kredive dhe pagesën e tyre në normën e interesit të referencës 65


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

ishte mesatarja EURIBOR e marrë për gjashtë muaj në vitin 2011 deri në vitin 2015, që është 0.74 për qind (shih tabelën 1). Gjegjësisht, 3 kredi: • Huaja nga BERZH (€ 107 milionë euro) • Kredia nga BEI (€ 65 milion në vitin 2011) • Kredia nga BEI (€ 35 milion në vitin 2016) Tabela 1. Norma mesatare 6 mujore BERZH nga 2011 deri 2015. Burimi: http://www.euribor-rates.eu/euribor-rate-6-months.asp 6M EURIBOR në ditën e parë të vitit 02-01-2015

0,17%

02-01-2014

0,39%

02-01-2013

0,32%

02-01-2012

1,61%

03-01-2011

1,22%

Mesatarja 6 mujore Euribor

0,74%

Interesi i marrëveshjes së kredisë BERZH dhe BEI llogaritet si EURIBOR + 1% gjashtë mujorë e cila vjen me normën e ndryshueshme vjetore prej 1.74 për qind. Norma e saktë e interesit varet nga data e tërheqjes së parave për këstin e linjës së kredisë dhe zgjedhjen e Qeverisë së Maqedonisë nëse do të tërheqë para me normën variabile (6M EURIBOR + 1%) ose me normë interesi fikse. Për shkak të periudhës së shkurtër të kërkimit dhe mungesës së marrëveshjeve të caktuara të kredive, do të merren parasysh norma e interesit variabil të përmendura më lart dhe, si e tillë, do të supozohet se fondet nga linjat e kreditit janë marrë si një e tërë në vitin 2011, me përjashtim të kredive nga BEI në vlerë 35.000.000 euro dhënë në vitin 2016. Gjithashtu, për shkak të mungesës së planit amortizues për pagesën e kredive, është supozuar kreditë me grejs periudhë trevjeçare do të paguhen në anuitet të njejta vjetore (borxhi bazë + interes) gjatë 15 viteve të ardhshme, pra 15.799.386 milion në vit. Shpenzimet totale për normën e interesit janë afro 30 milionë e periudhës së përgjithshme 15-vjeçare. Sipas Dime Çulev, kostoja për mirëmbajtjen, fillon në vitin e njëmbëdhjetë pas ndërtimit, për shkak se në 10 vitet e para, përgjegjëse për mirëmbajtjen është „Aktori” (firma e cila do e ndërton autostradën). Pas vitit të dhjetë nga 2027 vjet deri në 2041 vjet, kostoja e mirëmbajtjes e marrë nga Banka Botërore, kostot mesatare për mirëmbajtjen e autostradës për një kilometër në vit, arrin në 20,000 dollarë (18,446 euro). Për mirëmbajtjen e autostradës, për gjatësinë prej 27.3 km në dhjetë vitet e para do të jenë të nevojshme 503,576 euro (30,969,912 denarë) në vit. Lidhur me funksionimin e pikë pagesave është e logjikshme që do të ekzistojnë edhe shpenzimet administrative të drejtorisë dhe të shërbimit për mbledhjen e taksës për shërbimet komunale në rrugë. Sipas programit pesëvjeçarë ta për planifikimin, 66


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

­ dërtimin, rindërtimin, rehabilitimin, mirëmbajtjen dhe mbrojtjen e rrugëve shtetëron re në Republikën e Maqedonisë (2013 - 2017 vjet) (Влада на Република Македонија, 2013), shpenzimet në emër të autoritetit administrativ dhe shpenzimet për tarifën e shërbimit numri për shërbimet komunale në rrugët për vitin 2015 janë vlerësuar në 306 milionë denarë në nivel vjetor. Mesatarja e shpenzimeve për taksë në R. Maqedonia në territor ka nëntë tarifave të cilat janë llogaritur si më poshtë: Shpenzimet mesatare për taksë në R.Мaqedonisë =

306.000.000 9

= 34.000.000 denarë

Kostoja mesatare për taksë në R. Maqedonia është 34.000.000 denarë (€ 552.845). Për dy tarifat, të cilat janë planifikuar të ndërtohen në pjesën Demir Kapi – Smokvicë e që shpenzimet do të vlerësohen në 68.000.000 denarë, 1.105.690 € në nivel vjetor. Parashihet që përskaj autostradën së ndërtuar, për arsye jo fortë të qarta dhe të ndryshme të funksionoj edhe rruga paralele magjistrale. Pra, puna e kësaj rruga pritet të marrë një pjesë të trafikut projektuar, dhe në këtë mënyrë duke marrë edhe përfitimet e autostradës. Kemi llogaritur 15 për qind të trafikut të parashikuar, që do ti merr rruga e vjetër. Ka disa të dhëna për ngarkesën e rrugëve kryesore që përdoren paralelisht me autostradat që gjinden në afërsi të tyre (Државен завод за статистика, 2015), por për to është e nevojshme analizë shtesë. Ky është një faktor rreziku që duhet të hyrë në analizën e kostove dhe përfitimeve, sepse ajo ka ndikim në qëndrueshmërinë përfundimtare të autostradës. Faktori i rrezikut është i vendosur për pesë për qind çdo vit (si skenari më optimist), i cili do të jetë nga pikat e mëposhtme të sekuestruara nga përfitimet anësore: • të hyrat nga tarifat, • ulja e shpenzimeve operative, • kursimi në kohë, • Reduktimi i aksidenteve të trafikut, • Rritja e PBB. Përllogaritja e përfitimeve është në përputhje me doracakun për analizën e kostove dhe përfitimeve, i Komisionit Evropian nga viti 2014. Përfitimet e projekteve infrastrukturore, siç janë rrugët, në përgjithësi bien rreth kursimit në kohë, ulja e numrit të aksidenteve të trafikut (të vdekur, të plagosur dhe dëme të pronës), ulja e kostove operative të automjeteve (kursimit të karburantit dhe amortizimit), rritja e aktivitetit ekonomik në rajon dhe, në përgjithësi, në shtet, rritja e eksporteve dhe të ardhurat nga tarifat. Si përfitime, në projekte të këtij lloji shpesh merren në konsideratë dhe reduktimi i zhurmës, dridhjeve dhe ndotjes, por, sipas studimit të „Instituti për ndërtimtari Maqedonia”, këto ndikime do të jenë shumë të vogla dhe për shkak se autostrada edhe tani nuk kalon nëpër vende fortë të zhurmshme, të ndotura dhe me dridhje të theksuara, andaj edhe ndikimi i tyre do të jetë minorë. Prandaj këto përfitime janë lënë jashtë kësaj analize të kostove dhe përfitimeve. Gjithashtu, shumica e të dhënave janë të bazuara 67


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

në parashikime dhe pritje, duke pasur parasysh faktin se analiza është ex ante p.sh. një projekt i papërfunduar, por, megjithatë, një rishikim i saktë dhe një përpjekje për të bë parashikimet më esenciale dhe realisht të përafërta.

KURSIMI I KOHËS Supozime: • Sipas Këshillit Republikan për fushën e sigurisë së komunikacionit në rrugë - maksimumi i lejuar i shpejtësisë në rrugë magjistrale është = 80 km/h • Maksimumi i lejuar shpejtësi në pjesën e autostradës = 110 km/h (Службен весник на РМ бр. 53/05, 81/05 и 24/07.) • Projektimi i rrjedhës së përditshme të automjeteve me një mesatare vjetore prej 10.000 automjete në ditë = (Еmpiria - Ems, 2010). • Formula për shpejtësi: V = s koha do të llogaritet me formulën: t = s - gjatësia aktut V ale e rrugës kryesore = 32.8 km (Службен весник на РМ бр. 53/05, 81/05 и 24 / 07); • Gjatësia e seksionit të ri të autostradës = 27.3 km Rezultate: • Magjistralja e tanishme kalohet për 24.6 minuta (në qoftë se d–sqet janë të qëndrueshme shpejtësia maksimale e lejuar prej 80 km/h); • Seksioni i ri i autostradës do të kalohej për 14.9 minuta (në qoftë se ajo drejtohet vazhdimisht me shpejtësi maksimale të lejuar prej 110 km/h); • Dallimi është 9.7 minuta në makinë. Sipas rrjedhës së përditshme të 10.000 automjete, si mesatare vjetore, do kishim një kursim të përditshme të 97,000 minuta. Nëse kjo shumëzohet me 365 ditët e vitit, merr një kursim vjetor prej 590,083 apo 35,405,000 minuta kohë. Për më tepër, këto shifra duhet të shndërrohen në vlerë monetare e nevojshme për të llogaritur se sa vlen kursimi i kohës. Supozimet: • Raporti i automjeteve, që drejtohen nga banorët përkundër jo rezidentëve është 38 për qind (banorë) me 62 për qind (jo rezidentët); • Vlera e orës së punës (rezident) = 3,12 euro (pagën mesatare bruto në nëntor 2015, sipas entit shtetëror për statistikë 32,268 / 168 orë pune); • Vlera e kohës së pushimit për banorët = 0.94 euro; • Raport i shfrytëzimit të rrugës për pushim dhe për punë është 20% për punë 80% për pushim. • Analiza merr parasysh vetëm kursimin e kohës për banorët. 68


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

Rezultatet • Sipas simulimeve, në ditë kalojnë nga 3.800 automjete të banorëve, të cilët do të kursenin 36.860 minuta ose 13,453,900 minuta në vit (224,232 orë). • Shuma totale e kursimit në kohë për banorët duke kaluar në autostradën e re nëse e kthejmë të enjten në vlerë monetare peshon 308,543 euro (18,975,395 denarë) në vit. • Nga ana tjetër, në analizën e Marios Miltadou, mesatarja vjetore për kursimin e kohës është shuma 1,480,000 euro (zbritur), ku, më shumë gjasa, është marrë vlerë më e madhe mesatare e punës dhe kohë së pushimit për banorët.

REDUKTIMI I AKSIDENTEVE TË TRAFIKUT (TË VDEKUR, TË PLAGOSUR DHE DËMTIMI I PRONËS) Supozime: • Mesatarja vjetore e të vdekurve në aksidente në rrugën kryesore në gjatësi prej 32.8 km (gjatësia e pjesës aktuale Demir Kapi - Smokvicë) = 1.97 njerëz; • Mesatarja vjetore e të vdekurve në autostradë në gjatësi prej 27.3 km (gjatësia e pjesës së re) = 1,37 l njerëz; • Mesatare vjetore e njerëzve të lënduar në autostradë në gjatësi prej 32.8 km (gjatësia e pjesës aktuale Demir Kapija - Smokvicë) = 28.86 njerëz; • Mesatarja vjetore e njerëzve të lënduar në autostradë në gjatësi prej 27.3 km (gjatësia e akseve të reja) = 17.75 njerëz; • Dëmi mesatar vjetor në magjistrale në gjatësi prej 32.8 km (gjatësia e aksit aktual Demir Kapi - Smokvicë) = 845,879 denarë; • Dëmi mesatar vjetor të autostradës në gjatësi prej 27.3 km (gjatësia e aksit aktual Demir Kapi - Smokvicë) = 669,068 denarë; • Çmimi i jetës së njeriut (1,183,000 euro); Çmimi mesatar nha lëndime të lehta dhe të rënda (83,500 euro) (Bouhouras and Miltiadou, 2014); Rezultatet: • Ndërtimi i autostradës së re, numri i të vdekurve në vit do të reduktohet me 0.6 njerëz, numri i plagosurve në vit do të reduktohet në 11.11 njerëz dhe dëmi material do të reduktohet çdo vit nga 176,811 denarë; • Në nivel vjetorë me autostradën e re do të jenë kursyer 709,800 euro e të vdekurve, të plagosur 927,685 euro dhe 2,875 euro për dëmin.

69


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

• Në mungesë të informacionit të saktë në lidhje me të vdekurit në nivel vjetorë, pikërisht në pjesën Demir Kapi – Smokvicë kemi marrë shifrën mesatare për të vdekurit, të plagosurit dhe dëmet e rrugëve magjistrale në një milje në Maqedoni në 2013 vjet. • Në lidhje me vlerësimin e numrit të dëmtimit të vdekur, të plagosur dhe materiale për autostradën e re, mesatarja është marrë nga numri i të vdekurve, të plagosurve dhe dëmeve materiale të ndodhura në të gjitha autostradat e mëparshme. Kjo shifër më vonë është shumëzuar me numrin e kilometrave të seksionit të ri të autostradës, dmth, ata janë 27.3.

REDUKTIMI I KOSTOS OPERATIVE (KURSIMI I DERIVATEVE DHE AMORTIZIMI) Sipas sondazheve të kryera në nëntor të vitit 2010 nga ana e Marios Miltadou, me ndërtimin e akseve të reja Demir Kapi - Smokvicë shpenzimet operative në vit do të kursehen në 2,287,374 euro. Sipas supozimeve të mëparshme, për reduktimin e gjatësisë së rrugës, qarkullimi mesatarë vjetorë (AADT) prej 10.000 automjeteve, çmimi mesatar i karburanteve të vitit të kaluar për të automjete të lehta dhe të rënda (raport prej 80 për qind të të lehta dhe 20 për qind të rënda), llogarisim që në nivel vjetorë karburant do të kursehej deri në 1,985,600 euro. Pjesa e mbetur është kursyer nga amortizimi i automjeteve.

RRITJA E AKTIVITETIT EKONOMIK Llogaritja për këtë se sa ndërtimi i autostradës do të ndikojë në rritjen e aktivitetit ekonomik është një detyrë relativisht detyrë e vështirë, për vlerësuar në bazë të supozimeve. Në mënyrë që të marrim të paktën një disa shifra të përafërta, në bazë të rezultateve të intervistave me pronarët e 10 kompanive që e përdorin shumë shpesh këtë aks rrugorë, e ndjekur nga prof eksperti ekonomik. Dr Marjan Petreski, si dhe të ekspertit për analizën e kostove dhe përfitimeve, Riste Jurukovski, vlera potenciale e shtuar e autostradës në rritjen e transportit llogaritet si rritje në fitimet e kompanive (të studimit) dhe është shtuar në normën e transporti nga PBB-së në Republikën e Maqedonisë.

Sipas anketës, pritjet e pronarëve të kompanive nga sektorët e transportit, shpedicionit të mallrave dhe logjistikës, agjencitë turistike dhe firmat që merren me tregti me pakicë, del se rritja e fitimeve të tyre nga ndërtimi i aksit rrugorë do të rritet mbi 70


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

20 për qind. Në intervistë me profesor Marjan Petreski, përmendje se kjo shifër është shumë optimiste, por rritja me 10 për qind do të jetë mjaft realiste. Nga pika e transportit nga BPV-së në Maqedoni është marrë transporti hekurudhorë dhe ai ajrorë. (16%) për shkak se ata nuk janë të lidhura me përfitimet e ndërtimit të aksit të autostradës. Janë marrë edhe 30 për qind tjera duke ditur se vetëm 70 për qind e bizneseve zhvillohen përmes korridorit 10, i cili është në fokusin e analizës së kostove dhe përfitimeve (Непознат автор, 2014). Por megjithatë, në analizën e të dhënave të Entit shtetërorë të Statistikave për transport (AADT) në katër korridoret kryesore në Maqedoni (E75, E65, E852 dhe E871) konstatuam se Korridori E75 (Korridori 10) është përgjegjëse për 39 për qind të territorit PGDS të R. Maqedonia (Државен завод за статистика, 2014). Në sasinë e fituar rritjen e parashikuar prej 10 për qind sa ajo merr 9,590,530 euro për vlerën e shtuar çdo vit në GDP e përgjithshme e Republikës së Maqedonisë. Për shkak se rritja e vlerës së GDP-së që nuk mund të drejtpërdrejt të hynë në analizën e kostove dhe përfitimeve, të ardhurat do të llogaritet bazuar në margjina të projektuara mbi fitimin, ose neton Afaristë të lartë prej 40 për qind (Државен завод за статистика, 2014), i cili u jep përfitime të drejtpërdrejta nga rritja e PBB-së, respektivisht (40 për qind prej 9,590,530 euro), i cili do të jetë i detyruar për të ndarë përdorimin e Demir Kapisë të ri - ose transferuar në euro kjo do të ishte një përfitim prej 3,836,212 euro në nivel vjetor (shih tabelën 2.) Tabela 2. Rritja e projektuar e BPV ( pika transport dhe deponim) I ndikuar nga autostrada Demir Kapi - Smokvicë Rrijta e BPV-së (pika transport) BPV – pika e transportit dhe deponimit

290.991.870

Përqindje nga qarkullimi i përgjithshëm që merret nga trafiku hekurudhorë dhe ajrorë (pas bartjes së mallrave tl rënda, në përqindje)

16%

Milionë Euro të qarkullimit të përgjithshme nga I cili hiqet nga trafiku hekurudhorë dhe ajrorë (pas bartjes së mallrave)

45.169.073

BPV – pika e tranportit dhe deponimit

245.822.797

39% nga transporti I përgjithshëm zhvillohet në korridorin 10

39%

BPV – pika e tranportit dhe deponimit si pjesë e korridorit 10 për qarkullim rrugorë

95.905.298

Rritja e projektuar e pikes së transportit dhe deponimit nga BPV

10%

Përfitimi I proektuar I pikes transport dhe deponim nga BPV në Euro

9.590.530

Margjina përfituese e biznesit

40%

Përfitimi i proektuar nga rritja e pikes transport dhe deponim nga BPV

3.836.212

71


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

RRITJA NË EKSPORT-IMPORT Sipas Entit shtetëror për statistikë, eksporti në Republikën e Greqisë në vitin 2014 është 201 milionë euro. Sipas Doganave, rreth 80 për qind e eksporteve drejt Greqisë kalojnë nëpër vendkalimin kufitar „Bogorodicë”, ose ajo është 160.8 milionë euro. Nga ana tjetër, Maqedonia ka importuar tri herë më shumë se Greqia, sesa që ka eksportuar. Kjo është arsyeja pse është diskutueshme teza se autostrada e re do të rrisë eksportin neto, ose do të ulte. Në mungesë të argumenteve më përmbajtjesore për këtë pyetje, ne supozojmë se rritja e eksporteve dhe rritja e importit do të kompensojnë njëra tjetrën dhe për këtë arsye ajo nuk është marrë si një përfitim, edhe pse në disa nga deklaratat e bëra nga politikanët në fillimin e punimeve të ndërtimit të aksit Demir Kapi - Smokvicë si një përfitim i mundshëm një përfitim është përmendur pikërisht rritja e eksporteve neto në Greqi.

TË HYRA NGA PIKË PAGESAT Është e rëndësishme që së pari të përmendet se të dyja çmimet bazë për pikë pagesat për kategoritë e ndryshme të automjeteve (K1-K4) janë marrë nga pjesa e autostradës Shkup – Tetovë si më e ngjashme për shkak të gjatësisë dhe konfiguracionit të terrenit. Pasi që Korridori 10 është i një rëndësie të lartë dhe më i frekuentuari është e pritshme që çmimet të jenë më të larta nga këto që ne i kemi marrë sa për ilustrim në këtë analizë të kostove, dhe në këtë mënyrë të ardhurat reale vjetore. Në të njëjtën kohë AADT prej 10.000 automjete të këtij aksi janë shumë ambicioze me se si dallimet në të ardhura nga pikë pagesat do të kompensohen në bazë të këtyre dy faktorëve. Bazuar në tezat e mësipërme, kjo llogaritje themelore është konsideruar të jetë e arsyeshme. Tabela 3. Projeksion i të ardhurave të mundshme nga dy pikë pagesat e aksit Demir Kapi - Smokvicë

Numri i Çmimi i pikë Të ardhura automjeteve Të ardhura pagesave sipas aksit Çmimi gjithsejtë mesatarë sipas kategorisë në ditë sipas Shkup - Tetovë nga aksi (EUR) së madhësisë – pikëpagesave rrugorë 10.000 Të vendit Të huaja

Të hyra vjetore

Kategoria 1

0,7

1

0,85

6.808

5.787

11.574

4.224.391

Kategoria 2

0,8

1

0,9

1.291

1.162

2.325

848.489

Kategoria 3

1,6

2

1,8

270

486

971

354.424

Kategoria 4

2,5

3

2,75

1.631

4.485

8.969

3.273.763

Gjithsej

11.919

23.839

8.701.068

72


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

Llogaritja e të ardhurave nga pik ëpagesat bazohet në disa supozime: • Qarkullimi mesatarë ditorë në nivel vjetorë (AADT) prej 10.000 automjete për 20 vitet e fundit. • Ndërtimi i dy pikë pagesave në hyrje dhe dalje të aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë. Krijimi i mesatares së matjeve AADT në aksin rrugorë Demir Kapi – Smokvicë në vitin 2007, 2008 dhe 2009 (Центар за равој на вардарски плански регион, 2011) në përputhje me kategorinë e automjetit dhe si përqindje e aplikuar në bazë të 10.000 automjeteve (PGDS) ose 68 për qind (K1), 13 për qind (K2), tre për qind (K3) dhe 16 për qind (K4) në bazë të kategorisë së taksës në Republikën e Maqedonisë (Shih tabelën 3). Të supozojmë se mesatarja e përditshme e trafikut vjetorë e 10.000 automjeteve, të cilat pastaj do të ndahen nga përqindja e llojeve të ndryshme të kategorive të mjeteve, siç është përmendur më lart në tekst, si rezultat i krijimit të dy pikë pagesave në pjesën Demir Kapi – Smokvicë do të gjenerojnë të ardhura potenciale vjetore prej 8.701.068 €.

SUGJERIMET Rekomandimet para së gjithash, i shkruajmë nga anketa e realizuar me 10 pronarët e kompanive, të cilat e përdorin rregullisht aksin. Në intervistë ua parashtrojmë pyetjen: Sipas jush, çfarë duhet tjetër të përmban autostrada e re për të ndihmuar sa më shumë biznesin në këtë rajon? Përgjigjet në përgjithësi silleshin rreth nevojës për të pasur më shumë pushimore dhe hapësira për parkim në autostradë. Disa të anketuar theksuan se presin autostradë 0që do të jetë mirë e sinjalizuar në përputhje me standardet evropiane. Po ashtu, nga të anketuarit përmendur se ishte e nevojshme të zvogëlohet numrin i planifikuar i pikë pagesave në këtë aks, sepse kostoja që del prej tyre do ti anulojnë efektet pozitive, për shembull, ato të cilat dalin nga reduktimi i kostos operative si amortizimi dhe karburanti. Nga ana jonë, rekomandimi do të jetë në drejtim të asaj që janë të nevojshme investime shumë më të mëdha, në të tilla një projektet të infrastrukturës kapitale, të cilat në afat të gjatë janë efektive dhe rrisin qarkullimi e ekonomisë në përgjithësi. Projektet e infrastrukturës kapitale këto dhjetë vitet e fundit janë lënë pas dore për shkak të shpenzimeve për transfere sociale, pagat ndaj administratës dhe projekte tjera jo-produktive. Shembull më eklatant është projekti „Shkupi 2014”, shuma e së cilës, sipas Rrjetit Ballkanik për Hulumtime arriti në 633 milionë euro. Në qoftë se shuma, ose të paktën një pjesë e tij do të ishte rialokuar për investime të mëdha infrastrukturore si autostrada, në atë rast do të kishim qindra kilometra autostradë të re. , të cilat do të sillnin rritje të ekonomisë dhe do të krijonte kushte me qëllim që biznesi ti ulë shpenzimet, duke kursyer në karburant, kohë për transport dhe për llogari të kësaj do të punoni me fitim më të madh, hapje e vendeve të reja të punës. 73


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

Vijon ndërtimi i autostradës Nish - Sofje si pjesë e të njëjtit korridor, që jep akçes në portet Varna, Stamboll dhe Selanik. Në raste të ndryshimeve në parametrat e çmimeve dhe me presionet konkurruese mund të vijë deri të ri kahëzimi i trafikut në porte alternative, dhe kështu të zvogëlohet përfitimi i projektuar i aksit rrugorë Demir Kapi - Smokvicë. I njëjti rrezik ekonomik, por me intensitet më të ulët pritet edhe nga përfundimi i Korridorit 8 (Shqipëri - Maqedoni - Bullgari). Për më tepër, në qoftë se merret parasysh Trafiku i përditshëm në nivel vjetorë i automjeteve (AADT) në pjesën Demir Kapi - Smokvicë (Центар за развој на вардарски плански регион, 2011) për vitet 2007, 2008 dhe 2009 (përputhet me fillimin e krizës ekonomike evropiane dhe globale që nga 2008) dhe parashikuar norma mesatare vjetore e rritjes së PGDS ajo arriti në 2.43 për qind në nivel vjetor. Në këtë rast, AADT projektuar për 30 vjet (nga 2009 deri në 2039 vjet) arriti në 5,360 automjete. Në rastin e simulimit janë AADT e 5,360 automjeteve, të gjithë faktorët e përmendur, përfitimet e tyre janë reduktuar për 50% ndërsa arsyeshmëria ekonomike do të rritet për 10 deri 20 vjet, dhe periudha totale e shlyerjes së investimit prej 40 deri 50 vjet. Rekomandohet që për analizë të kostove dhe përfitimeve që norma e PGDS të merret mes 2.43 për qind (shkalla pesimiste) dhe gjashtë për qind (shkalla optimiste) për të qenë më afër pasqyrës reale të rrugëve të Maqedonisë. Tabela 4. Pasqyrë e shkurtë e kostove dhe përfitimeve të shumës totale sipas njësive për periudhën 2011 deri 2041 (vlerë e jo diskonte) Shpenzime (miliona euro)

Përfitime (miliona euro)

Agjencia rrugëve – shpronësimi i tokës

1.919.426

Zvogëlimi i kostos operative të automjeteve (karburant dhe amortizim)

57.184.350

Mirëmbajtja e autostradës

7.584.750

Pikë pagesat (gjithsejtë 2)

217.526.711

210.148.178

Rritja e BPV (pika transport nga BPV)

95.905.298

8.900.000

Kursimi i kohës

7.713.575

17.000.000

Zvogëlimi i aksidenteve të trafikut (të vdekur, të lënduar dhe dëme materiali)

41.009.000

28.747.967

Grant nga UE IPA (45.000.000 EUR)

45.000.000

20.966.947

Kredi nga BERZH (107.000.000 EUR)

107.000.000

122.502.486

Kredi nga BEI (65 mil EUR në 2011 )

65.000.000

1.070.000

Kredi nga BEI (35 mil EUR në 2016)

35.000.000

Shpenzime të ndërtimit të autostradës me kontraktuesin AKTOR 210,148,178 Еur e ndarë në 4 transferta sipas dinamikës së ndërtimit Harxhime për mbikëqyrje dhe ndërtim Vendosja e sistemit të pagesës në korridorin 10 (17mil Euro nga kredi e marrë nga BERZH prej 107mil Euro Shpenzime administrative të pikë pagesave dhe mirëmbajtjes Faktori i rrezikut nga ekzistimi I magjistrales Demir Kapi – Smokvicë Kamata BERZH+ borxhi 7.000.000 euro Provizion i njëhershëm në lartësi prej 1 % nga shuma e kredisë së EBOR

74


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

Provizion i njëhershëm në lartësi prej 1 % nga shuma e kredisë së BEI Kamatë e BEI + borxhi bazë 65 mil. EURO Provizion i njëhershëm në lartësi prej 1 % nga shuma e kredisë së BEI Kamatë e BEI + borxhi bazë 35 mil. EURO Agjencia e rrugëve të RM-së(6 mil. EUR) për dokumentacionin projektues Gjithsejtë shpenzime

650.000 74.417.398 350.000 42.742.300 6.234.228

543.233.680

Gjithsejt përfitime

671.338.934

Shumat e paraqitura në tabelën e mësipërme në (Tabela 4) paraqesin një imazh të thjeshtë për shumën e kostove dhe përfitimeve për periudhën 30-vjeçare (2011-2041) vlera e paskontuar. Vlerat e diskontuara janë paraqitur në Tabelën 5, ku janë prezantuar vlerat e tanishme NETO për periudhën prej 10, 20 dhe 30 viteve, duke filluar nga viti 2011. Tabela 5. Vlera NETO e tanishme e për 30, 20, 10 si dhe kthimi i investimit (30 vite)

Vlera e tanishme Neto (30 vite)

Shuma

Norma e kthimit të investimit

9.699.992

4%

Vlera e tanishme Neto (20 vite)

-5.430.475

-2%

Vlera e tanishme Neto (10 vite)

-10.007.009

-4%

Kthimi mesatarë i investimit (për 30 vite)

0,13%

KONKLUZIONE Analiza e kostove dhe përfitimeve të ndërtimit të aksit rrugorë Demir Kapi të - Smokvicë ka treguar se në afat të gjatë për 30 vjet vlera e tanishme neto është pozitiv dhe arrin në 9,699,992 euro (në 2041 vjet) ose -5,430,475 euro për një periudhë prej 20 vjet (deri në 2031 vjet). Kthimi mesatarë i investimit në nivel vjetorë për një periudhë prej 30 vjetësh, pa llogaritur koston e pagesave të interesit, arrin në 0.13 për qind të investimit fillestar prej 252 milionë euro. Supozimi kryesor në të cilën bazohen analizat e kostove dhe përfitimeve të ndërtimit të një autostrade, i cili edhe më tej ka një ndikim shumë të gjerë në të gjithë faktorët, është përllogaritja e qarkullimit vjetorë mesatarë (AADT). Në rastin me Maqedoninë ishte AADT është marrë sasia e e 10.000 automjeteve dhe e bazuar në llogaritjet e kryera për trafikun e Korridorit 10, ose një rritje në trafik të Korridorit 10 nga gjashtë për qind në nivel vjetor. Nëse ju të marrë në konsi75


RRUGOR DEMIR KAPI - SMOKVICË

deratë burimet e Maqedonisë si një pikë referimi për rritjen e PGDS nga 2.43 për qind dhe trafikut mesatarë të përditshëm vjetorë të 5,360 automjeteve, efektiviteti i aksit rrugor do të mund të shihet prej 10 deri në 20 vjet, periudha më optimale e kthimit të investimit sillet mes 40 dhe 50 vjet. Megjithatë, projektet e infrastrukturore kapitale, pavarësisht nga fakti se në vitet e para janë tejet intensive në kuptimin e investimit (në këtë rast, rreth 9 milionë euro në kilometër) për të cilën është i nevojshëm kreditimi i mëtutjeshëm i shtetit nëpër institucionet e rëndësishme financiare ndërkombëtare, megjithatë, në fund del se ia vlen investimi dhe i njëjti kontribuon në aspektin e mirëqenies së përgjithshme socio-ekonomike të vendit, por dhe krijon potencial për zhvillim në të ardhmen, e cila është e vështirë të parashikohet. Si shpenzimet në këtë analizë janë konsideruar kostot e shpronësimit të tokës private, kostoja e dokumentacionit të projektit, kostoja e ndërtimit dhe mbikëqyrjes, kostoja e mirëmbajtjes së aksit rrugorë, shpenzimet për pagesat të kredive, faktorët e rrezikut të ekzistencës së rrugës magjistrale Demir Kapi - Smokvicë dhe shpenzimet administrative për pikë pagesat. Nga ana tjetër, përfitimet do të konsistojnë në kursimin e kohës për shkak të rritjes së shpejtësisë maksimale të lejuar, si dhe për shkak të reduktimit të gjatësisë së përgjithshme prej 5.5 km. Për më tepër, do të reduktojë ndjeshëm koston operative të automjeteve (të kursimit të karburantit dhe amortizimit). Gjithashtu, do të reduktohet edhe kaosi i trafikut, numrin e të vdekurve, të plagosurve dhe dëmet materiale. Përfitimet do të ndikojnë në rritjen e aktivitetit ekonomik, veçanërisht në sektorin e transportit. Pritet që kompanitë, për shkak të uljes së kostove, do të rrisin qarkullimin në këtë aks rrugorë dhe me këtë edhe rritjen e bizneseve të tyre. Gjithashtu, pritet që aksi rrugorë të ndikojë në rritjen e eksportit dhe rritjen e BPV-së, për të cilën do të duhen analiza më të detajuara që të matet më saktësisht ky supozim i lartpërmendur. Si përfitim do të jenë edhe të ardhurat nga pikë pagesat rrugore, të cilat mendohet të jenë një parakusht i rëndësishëm për të mbajtur normën e projektuar të qarkullimit të automjeteve në autostradën E-75, i cili është pjesë e Korridorit 10.

76


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet e aksit rrugor Demir Kapi - Smokvicë

BIBLIOGRAFIA [1] Влада на Република Македонија (2013) Петгодишна програма за планирање, изградба, реконструкција, рехабилитација, одржување и заштита на државните патишта во Република Македонија за периодот 2013-2017. [2] Градежен институт Македонија, а.д. (2009) Студија за процена на влијанието врз животната средина (Надградба на Автопат Е-75, делница Демир Капија – Смоквица. Скопје. [3] Државен завод за статистика на Република Македонија (2011) Статистички преглед: транспорт ,туризам и други услуги. [4] Државен завод за статистика на Република Македонија (2014) Статистички преглед: транспорт и услуги. [5] Непознат автор (2014) Уште 1,5 години ќе плаќаме патарина со кеш. Вечер, 13 ноември 2014. [на интернет] Достапно на: http://vecer.mk/ekonomija/ushte-15-godini-kje-plakjame-patarina-so-kesh [6] Службен весник на РМ бр. 36/2011. У К А З за прогласување на Законот за задолжување на Република Македонија со заем кај Европската банка за обнова и развој по Договорот за заем за проектот за изградба на автопатот на Коридор 10, на делницата Демир Капија – Смоквица. [7] Службен весник на РМ бр. 53/05, 81/05 и 24/07. Решение за изградба на Автопат Е-75, делница Демир Капија – Смоквица, Коридор 10. [8] Центар за развој на вардарски плански регион (2011) Студија за идентификација на стратешки локации за организирање на информативни пунктови долж коридорот 10 и магистралниот правец М-5 во Вардарскиот плански регион. [9] Bouhouras. Е. and Miltiadou, М. (2014) Quantifying the benefits from a major infrastructure improvement: The case of Theessaloniki western ring road upgrade to eliminate at grade signalized intersections. Romanian Journal of transport infrastructure. Article No.3, Vol.3. [10] Empiria – Ems (2010) Environmental and Social Impact Assessment. Construction of new motorway section Demir Kapija – Smokvica, as a part of pan – European corridor X, Non-Technical Summary. [11] Empiria – Ems (2010) Stakeholder Engagement Plan. Construction of new motorway section Demir Kapija – Smokvica, as a part of pan – European corridor X. [12] European Commission (2014) Guide to Cost-Benefit Analysis of Investment Projects, Economic appraisal tool for Cohesion Policy 2014-2020. Brussels.

77


SUBVENCIONIMIN E BUJQËSISË Dokument për politikë publike përpunimi i analizës për Kostot dhe përfitimet Politika publike për subvencionimin e bujqësisë


Stërvitje: Autorë Alexandra Kokaroska Goce Mojanoski Alexander Gavrilovski “Zëri Iniciues“ – Prilep Мentorë: Natasha Trajkova1 - Fakulteti ekonomik, Prilep Përktheu: Nevrije Shabani 1 Qëndrimet e shprehura në studimin janë qëndrime të autorëve dhe mentori jo domosdoshmërish pajtohet me të njëjtit


SUBVENCIONIMIN E BUJQËSISË

HYRJE Qëllimi i studimit është të ekzaminoj arsyeshmërinë për zbatimin e politikës së subvencionimit të bujqësisë, duke marrë në konsideratë aspektet pozitive (përfitimet) dhe disavantazhet (kostot) nga kjo politikë. Ky dokument duhet të na ndihmojë të kuptojmë situatën para dhe pas futjes së politikës së subvencionimit të bujqësisë. Sipas Strategjisë Kombëtare për Zhvillim Bujqësor dhe Rural (Службен весник на РМ бр. 134/2012), në Maqedoni futur politika në mbështetje të bujqësisë nga 2007 përmes cilësisë dhe shpërndarjes së ndihmës shtetërore në formën e subvencioneve në bujqësi, ka për qëllim të ofrojë rritjen e papenguar dhe zhvillimin e prodhimit bujqësor, rritjen e produktivitetit, përdorimin e teknologjisë moderne, konvergjencën e prodhimit bujqësor me standardet dhe kërkesat e BE-së në mënyrë që të lehtësojë eksportin më të madh të produkteve bujqësore jashtë vendit dhe furnizim të mirë të tregut të brendshëm. Politika e subvencionimit të bujqësisë, gjithashtu duhet të kontribuojnë në rritjen e vlerës së shtuar të produkteve bujqësore dhe zhvillimin e të gjithë ekonomisë. Kur është fjala për analizën dhe vlerësimin e justifikimin të politikës së subvencioneve në bujqësi, duhet gjithmonë të merren parasysh efektet e politikës, jo vetëm në pjesën që është e dedikuar (përdoruesit përfundimtarë), por edhe për publikun e gjerë. Kjo politikë në mënyrë më të mirë mund të vlerësohet përmes mjetit për analizë të kostove dhe përfitimeve (Cost-benefit analysis- CBA). Duke përdorur analizën do të përcaktojmë të gjitha kostot shoqërore dhe përfitimet ndërsa efektet e përgjithshme (të brendshme dhe të jashtme) janë subjekt i analizave të efikasitetit socio-ekonomik të politikave publike të subvencionimit të bujqësisë në Republikën e Maqedonisë.

FAKTE RRETH POLITIKËS PUBLIKE TË SUBVENCIONIM TË BUJQËSISË Sipas Entit shtetëror për statistikë, në vend, aktualisht ka 170,885 ferma. Prodhimi bujqësor në Maqedoni kontribuon me 10 për qind të PBB-së. Rritja e produktivitetit bujqësor është identifikuar si një potencial për rritje dhe zhvillim ekonomik, uljen e varfërisë dhe mundësi për zhvillimin e zonave rurale. Institucioni kompetent përgjegjës për ndarjen dhe disbursimin e fondeve bazuar në subvencionimin e bujqësisë është Agjencia për përkrahje financiare në bujqësi dhe zhvillim rural (APFBZR). Mënyra e konkurrimit dhe kushtet që duhet përmbushur 80


Dokument për politikë publike përpunimi i analizës për Kostot dhe përfitimet Politika publike për subvencionimin e bujqësisë

fermerët të përdorin burimet në bazë të politikave publike për subvencionimin e bujqësisë, i përcakton APFBZR dhe janë në dispozicion në faqen e saj2. E drejta për të përdorur fonde nga programet për subvencionim të bujqësisë kanë të gjitha fermat e regjistruar në regjistrin e fermave bujqësore që mbahet në Ministrinë e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Ekonomisë së Ujërave të Republikës së Maqedonisë. Fondet për subvencionim të bujqësisë në Maqedoni janë në dispozicion përmes tre programeve: pagesat e drejtpërdrejta, programi i zhvillimit rural dhe programi për akuakulturë. Programi i pagesave direkte subvencionon kulturave bimore dhe prodhimin blegtoral. Prodhimi i kulturave bimore iu referohet kulturave të mbjella në fusha, prodhimin e perimeve në ajër të pastër dhe në serra, kultura të pemëve frutore dhe të përpunuara në kapacitete të përpunimin për kilogram, ruajtjen e vreshtave ekzistuese, duhan i papërpunuar, i prodhuar dhe i shitur me kilogram. Në blegtorinë prodhimit përfshihen pagesat e drejtpërdrejta të lopëve të evidentuara për krerë lopësh, krerë të dhive, sipas madhësisë së kopeve për prodhim të mishit të viçit, prodhimit të mishit të lopës, deles dhe qumësht dhie për litër, për kafshë të ruajtura për therje dhe kapacitetet e thertoreve, si dhe masa të tjera në pajtueshmëri me programin për mbështetje financiare të bujqësisë për 2015 (Службен весник на РМ бр. 200/2014). Programi Rural zhvillimit përdoret për subvencionimin e investimeve për modernizimin e fermave bujqësore dhe për investime në përpunimin dhe marketingun e produkteve bujqësore (Службен весник на РМ бр. 196/2014). Program për akuakulturë paraqet një sërë masash për të subvencionuar projektet që kanë për qëllim rritjen e konkurrencës dhe për modernizimin e prodhimit bujqësor, duke arritur cilësinë dhe ushqim të sigurt, menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore dhe përmirësimin e kushteve të jetesës në zonat rurale dhe në ekonominë rurale (Службен весник на РМ бр. 194/2014). Sipas Entit Shtetëror për Statistikë, prodhimi bujqësor para aplikimit të subvencioneve në vitin 2006 arriti në 30.100 miliardë lekë ose nëntë për qind të PBB-së, ndërsa me futjen e subvencioneve në prodhimin bujqësor, ai u rrit me për një për qind si pjesëmarrje në PBV-së (pasi edhe ai u rrit paralelisht) , me çka arrin 10 për qind të PBV-së në vitin 2014, gjegjësisht deri në 53.139 miliard si vlerë absolute. Alokimi i fondeve të paguara për subvencionimin e bujqësisë mund të ndahen në dy pjesë: në fillim të subvencionimit 2007-2010, kur kemi regjistruar një rritje të subvencioneve, e cila, mesatarisht, arriti në 1.6 miliardë dhe periudhën e dytë nga 2011 deri 2014 ku rritja e subvencioneve mesatarisht shkoi në 0.625 miliardë. Fakti është se shuma më e madhe e subvencioneve bujqësore të paguar në vitin 2014, por kur të krahasojmë ata me vitin e mëparshëm 2013, vuri konstatojmë se rritja është 250 milionë denarë, e cila është sasi e konsiderueshme e vogël në krahasim me 2007-2008, ku ishte 1.7 miliardë denarë. 2 http://www.ipardpa.gov.mk/Root/mak/default_mak.asp

81


SUBVENCIONIMIN E BUJQËSISË

Për të identifikuar efektet e politikës së subvencionimit të bujqësisë, të cilat janë të bazuara në perceptimin e fermerëve, bëmë kontakt të drejtpërdrejtë me anë të një ankete3 në nivel të të gjitha rajoneve në Maqedoni, duke anketuar 383 ferma, prej të cilave 350 të anketuarve ishin fermerë individualë të prodhimit (të vetëpunësuar dhe pronarë të vetëm) dhe 33 të tjerët janë shoqëri Prodhuesit indivudual bujqësorë që përdorin subvencione për disa vjet kanë një problem në lidhje me mënyrën e pagesës së fondeve, sepse fondet që ata marrin llogarinë e tyre të kanë vetëm etiketën e fondeve për subvencione, pa caktuar vitin e pagesës dhe bazën e saj. Në fund të fundit, fermerët e di se çfarë dhe kulture subvencionet e marra nga vitet e shtetit dhe çfarë ata bëjnë. Kjo i bie që bujqit nuk e dinë se për cilën kulturë kanë marrë subvencione cilit vit i referohen të njëjtat. Ky nuk është rast edhe me prodhuesit e duhanit. Të dhënat e përpunuara gjithashtu tregojnë se fermerët individualë përmes përdorimit të subvencioneve pothuajse nuk kanë vlerë të shtuar në produktet e tyre, gjegjësisht atrë që prodhojnë 98 për qind e shesin më së shpeshti si një produkt i papërpunuar, ndërsa dy për qind e produkteve (qumësht apo perime) që ata përdorin për nevojat e tyre personale, nuk janë të destinuara për tregun. Të anketuarit vunë në dukje se subvencionet në lidhje me investimet për modernizimin e fermerëve, të ndihmuara nga programi për zhvillim rural, kanë përdorur për pajisje për mjelje laktofizeri dhe hidroforë për ujë të pijshëm për bagëtinë dhe për të ujitur tokën bujqësore. Gjithashtu theksuan se modernizimi i pajisjeve ka rritur ndjeshëm konsumin e energjisë elektrike në këto familje, nga dy deri në katër mijë denarë në muaj. Ajo gjithashtu do të rrisë koston e produktit përfundimtarë në treg. Nga numri i përgjithshëm i të anketuarve, 38 për qind e investimeve në modernizimin e fermave bujqësore kanë të bëjnë me prodhimin e kulturave bimore (drithëra, perime, etj) të ndihmuara nga Programi për Zhvillim Rural i kanë përdorur për blerjen e traktorëve me fuqi të ulët dhe blerjen e makinerisë së nevojshme ngjitëse. Në bisedë me fermerët rreth planeve të tyre për fëmijët e tyre që punojnë në bujqësi, 76 për qind theksuan se të rinjtë nuk janë të interesuar të merren me këtë aktivitet bujqësor duke lënë shtëpitë e tyre në kërkim të një jete më të mirë dhe cilësi më të mirë të jetesës. 24 për qind e mbetur besojnë në vlefshmërinë dhe efektet e futjes së subvencioneve në bujqësi, në çdo pikëpamje. Rezultatet e hulumtimit nuk do të përfshihen në analizën e kostove dhe përfitimeve për shkak se ato bazohen në perceptimin e fermerëve dhe nuk janë të kunatifikuara si efekt i politikës publike.

3 Të gjitha të dhënat nga anketa të marren me një shkallë të dyshimit, ose me një shkallë sigurie, për shkak se ato dalim nga perceptim i fermerëve

82


Dokument për politikë publike përpunimi i analizës për Kostot dhe përfitimet Politika publike për subvencionimin e bujqësisë

KARAKTERISTIKAT STRUKTURORE TË PRODHIMIT BUJQËSOR PARA DHE PAS FUTJES SË POLITIKËS SË SUBVENCIONIMIT TË BUJQËSISË Regjistrimi i Bujqësisë në vitin 2007 është kryer në mënyrë që të konstatojë gjendjen e bujqësisë në vend. Ky vit (2007) është marrë si vit referimi që për herë të parë u prezantua politika e subvencionimit të bujqësisë dhe efektet e saj do të trajtohen në këtë analizë. Për krahasim para futjes dhe pas futjes së subvencioneve në bujqësi, është marrë në viti 2013, në të cilin shuma e subvencioneve arriti në 8.1 miliardë. Tabela 1. Treguesit kryesore të Bujqësisë në vitin 2007 dhe 2013 Tregues Numri i fermave Sipërfaqja e tokës bujqësore të shfrytëzuar Makineri - Numri i traktorit Makineri - Numri i kombajnave Anëtarët e familjes angazhuar në fermat individuale dhe të punësuarit në ndërmarrje Çmimet e produkteve bujqësore - p.sh çmimi i shitjes për litër të qumështit nga fermerët individualë Numri i bagëtisë Numri i deleve Numri i dhive Prodhimi i qumështit të lopës Prodhimi qumështit të deles Prodhimi total i misrit Prodhimi total i lulediellit Prodhimi total i duhanit Prodhimi total i rrushit

2007 192.675 334.226 hа 74.641 1.686

2013 170.885 315.863 hа 92.708 1.797

471.069

441.742

27 denarë

18 denarë

253.766 817.536 126.452 373.706 litra 35.473 litër 218.076 tonë 3.579 tonë 22.056 tonë 209.701 tonë

238.333 731.828 75.028 380.735 litra 34.270 litër 258.960 tonë 3.832 tonë 27.859 tonë 292.075 tonë

Burimi: Instituti Kombëtar i Statistikave dhe Regjistrimi i Bujqësisë 2007

Tabela 1 tregon disa tregues për bujqësinë duke inkorporuar një krahasim në mes 2007 dhe 2013. Nëpërmjet këtij krahasimi vërehet rënie e dukshme në numrin e fermave në vitin 2013, dhe një reduktim i sipërfaqes që përpunohet me kultura. Por, derisa vlerat në fushën e tokës së punueshme reduktohen nga ana tjetër prodhimi i kulturave bujqësorë rritet, gjë që nuk është rasti me blegtorinë, ku ka një rënie të numrit të kafshëve, si dhe rritjen e të dhënave të prodhimit të qumështit që është interesante më tej për Analiza. Në çka mbështetet ky rezultat, do të bëhet një analizë e kostove dhe përfitimeve, të cilat do të na japin një pamje të vërtetë të futjes së kësaj politike. Investimet në modernizimin paraqesin të dhëna interesante, e cila është rritur në periudhën pas futjes së subvencioneve e të cilat kanë një afat më të gjatë të përdorimit, dhe me atë efektet do të jenë të dukshme në periudhën që pason.

83


SUBVENCIONIMIN E BUJQËSISË

ANALIZA E KOSTOVE DHE PËRFITIMET E POLITIKËS PUBLIKE PËR SUBVENCIONE BUJQËSORE KOSTOT Kostot materiale direkte për zbatimin e politikave publike Bazuar në të dhënat në dispozicion nga institucionet shtetërore të zgjedhura si shpenzime materiale të kësaj politike janë: • Kostot e programit kombëtar për pagesat direkte • Kostot për programin kombëtar të zhvillimit rural • Kostot e programit kombëtar për akuakulturë Zbatimi i programit IPARD 2007-2013 nuk janë marrë si shpenzim, sepse ky program bën pjesë te fondeve e BE-së për anëtarësim dhe nuk është një shpenzim i drejtpërdrejtë i buxhetit të shtetit. Tabela e mëposhtme 1 tregon kostot e zbatimit të këtyre programeve, në kuadër të zbatimit të politikave publike në bujqësi dhe zhvillim rural. Tabela 2 Lëvizja e të dalave nga buxheti i shtetit Vjet (në 000 denarë) Program pagesat direkte

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Gjithsejtë

986.680 2.652.649 3.925.000 5.500.697 6.233.500 6.932.000 6.885.000 6.499.404 39.614.930

Program për zhvillim rural

75.000

Akuakultura

5.718

132.200

420.000

579.000

340.000

599.938

10.574

64.300

64.500

75.000

1.160.000 1.799.695

90.000

90.000

5.105.833

400.092

Gjithsejtë 1.067.398 2.784.849 4.355.574 5.962.000 6.638.000 7.606.938 8.144.000 8.389.099 44.938.858

Burimi: Agjencia për përkrahje financiare në bujqësi dhe zhvillim rural të Republikës së Maqedonisë

Në përputhje me atë që treguam në Tabelën 2 mund të shihet se totali i të dalave shpenzimet nga buxheti i shtetit për zbatimin e këtij programi janë në një rritje të vazhdueshme në periudhën e shqyrtuar. Rritja më e madhe është regjistruar në programin kombëtar për pagesat direkte në periudhën në vitin 2014, si dhe programin e zhvillimit rural. Pjesa më e madhe në realizimin e këtij programi si shpenzim ka programi kombëtar për pagesa të drejtpërdrejta, e cila në të dalavt totale llogariten për 84


Dokument për politikë publike përpunimi i analizës për Kostot dhe përfitimet Politika publike për subvencionimin e bujqësisë

88 për qind. Zhvillimi rural merr pjesë me 11.1 për qind, ndërsa programi për akuakulturë përbën vetëm 0.9 për qind të totalit të të dalave për zbatimin e kësaj politike publike. Kostoja ose të dalat nga buxheti i shtetit për zbatimin e programit kombëtar për pagesat direkte nga viti në vit janë në rritje të vazhdueshme, nga 986 milionë denarë në vitin 2007 deri në 6.5 miliardë denarë në vitin 2014. Të dalat e përgjithshme nga programi për zhvillim rural lëvizin nga 75 milion në 2007 në 1.8 miliard denarë në vitin 2014. Ndërsa programi për zhvillimin e peshkimit dhe akuakulturës është zbatuar në vitin 2007, me atë që në vitin 2008 nuk janë siguruar fonde për të. Ky program në të dalat e përgjithshme për zbatimin e politikave publike për subvencionimin bujqësore merr pjesë për të paktën rreth 0.9 për qind të të dalave të përgjithshme. Buxheti i realizuar për këtë program lëvizë nga 5.7 milionë në vitin 2007, 0 denarë në vitin 2008 në 90 milion në vitin 2014. Kostot materiale indirekte Kostot indirekte jo-materiale si rezultat i subvencioneve në këtë analizë. (p.sh Shpenzimet jo-materiale në lidhje me lejet e ndryshme dhe miratimet, për shembull GAP Global).

PËRFITIMET Përfitimet materiale të drejtpërdrejta Në analizën e politikave publike janë identifikuar më shumë përfitime materiale, shumë prej të cilave janë të përfshira në njëri-tjetrin (p.sh.. Zhvillimi i prodhimit të bimëve në BPV-në totale të bujqësisë, etj) .. Prandaj, përfitimet direkte nga zbatimi i politikave publike në subvencionimin e bujqësisë janë ulur për përfitime themelore të tilla si: • Rritja e vlerës së shtuar t.e. BPV-së në bujqësi; • Efektet e modernizimin e bujqësisë. Si një nga parametrat kryesorë për suksesin e një politike në lidhje me zhvillimin e ekonomisë në tërësi janë pritjet apo rritja e realizuar e BPV-së në sektorin të cilit i referohet politika. BPV-ja përfshin pagat bruto në bujqësi dhe përmirësimin e eksportit neto të produkteve bujqësore, kështu në grafiku 1 është marrë parasysh vetëm vlera e ndryshueshme e shtuar në bujqësi dmth BPV-ja e prodhimit të bujqësisë si parametër i vetëm për përfitim në këtë politikë publike. Sipas Entit shtetërorë të statistikave lëvizja e BPV-së në prodhimin bujqësor ka dhënë të dhënat e mëposhtme. Sipas këtij grafiku mund të konstatojmë se BPV-ja në prodhimin bujqësor në nivel vjetorë ka rritje të vazhdueshme, me përjashtim të vitit 2009, 2011 dhe 2012, kur vërehet diferencë negative në krahasim me vitet e mëparshme. 85


SUBVENCIONIMIN E BUJQËSISË

Në qoftë se kryejmë një krahasim në mes të periudhave para futjes së subvencioneve (2000-2006 vit) dhe periudhës pas futjes së subvencione (2007-2014 vit) vijmë në të dhëna se pjesa përqindja e bujqësisë në totalin BPV-së ngelet në një nivel i ngjashëm para dhe pas futjes së subvencioneve. Për shembull, në vitin 2000 vlera absolute ishte 25.105 miliard euro, dhe në vitin 2010 44.258 miliardë denarë, gjegjësisht në dy vitet krahasuese pjesa përqindja e prodhimit bujqësorë në BPV është 10 për qind, gjegjësisht BPV-ja e prodhimit bujqësorë rritet paralelisht me rritjen e BPV-së së përgjithshme. Me qëllim të një analize të saktë të kësaj politike do të merret me gjendjen e referencës, e cila do të fokusohet në at se çka do të ndodhë nëse masa nuk do të ekzistonte (counterfactual). Kjo është veçanërisht e vështirë në bujqësi për shkak të ndikimit të faktorëve të motit të tilla si reshjet dhe temperaturat. Megjithatë, mund të supozohet se efektet pozitive dhe negative të këtyre faktorëve në afat të mesëm (p.sh., brenda disa viteve) janë neutralizuar dhe gjendja referencës mund të përdoret për situatën përpara futjes së masës. Alternativa e parë është që të marrë vlerën mesatare të shtuar nga vitet e kaluara. Nga të dhënat e paraqitura në tabelën e mësipërme mund të shihet se vlera e shtuar në katër vitet e para të futjes së subvencioneve (p.sh. 2003-2006) shkonin 30-31 miliardë denarë. Mund të supozohet se prodhimi bujqësor pa subvencione do të sillej në nivele të ngjashme si në 2003-2006, pra 30-31 miliardë denarë. Prandaj, vlera e referencës në analizën e mëtejshme është marrë 30.894 miliardë denarë ose BPV-ja mesatare në bujqësi në periudhën 2003-2006. Bazuar në këtë situatë reference është llogaritur rritja e BPV-së në vitet kur politika është në veprim. Gjithashtu, rritja në çdo vit kur politika publike për subvencionimin e bujqësisë është në funksion, në BPV-ja është shuma e subvencioneve të paguara (kosto direkte), për Grafiku 1. Pjesëmarrja e prodhimit bujqësorë në BPV

BPV - ja në Bujqësi 14

60000

12

50000

10

40000

8 30000 6 20000

4

10000

2 0

0 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Burimi: Enti shtetëror statistikor i RM-së. BPV

86

% nga BPV


Dokument për politikë publike përpunimi i analizës për Kostot dhe përfitimet Politika publike për subvencionimin e bujqësisë

shkak se, sipas metodologjisë të Entit shtetërorë të statistikave, edhe këto shpenzime paraqesin një pjesë të BPV-së. BPV = Konsumi final + bruto - investim + exporti - importet Ku konsumi final = Konsumi final i ekonomive familjare + Konsumi final + konsumi NPSID + konsumi final i Shtetit (Државен завод за статистика, 2015). Për të shmangur llogaritjen e dyfishtë të ndikimit nga futja e politikës së subvencionimit të bujqësisë mbi bazën e eksporteve neto nuk do të përdoret si një variabël në analizë. Maqedonia, në tregtinë e përgjithshme të jashtme ka një deficit të vazhdueshëm. Pasqyra në sektorin e ushqimit, e cila përfshinë bujqësinë, së bashku me industrinë e përpunimit, gjithashtu, është e ndryshme. Edhe pse bujqësia është një degë strategjike në Maqedoni, Maqedonia ka ende një rezultat tregtar negativ në këmbimin me jashtë, gjegjësisht më shumë importon ushqim se sa eksporton. Me zbatimin e politikës në subvencionimin e bujqësisë një nga pritjet është reduktimi i këtij deficiti. Kjo pritje është plotësuar pjesërisht sepse kemi të regjistruar reduktimin e deficitit të importeksportit të ushqimeve dhe pijeve me 46 për qind për periudhën 2006-2014. Faktin e reduktimin të këtij deficiti e konsiderojmë përfitim, por për të shmangur llogaritjen e dyfishtë nuk hyn në analizën e kostove dhe përfitimeve (Tabela 6), sepse ajo është e llogaritur në BPV-në totale të bujqësisë. Në përputhje me të dhënat e Entit shtetërorë të statistikës për periudhën 2006-2014, këmbimi i jashtëm tregtarë është treguar në tabelën 3. Kur llogariten përfitimet e politikave publike të caktuara mund të marrin edhe numrin e rritur të punësuarve në sektorin në fjalë, duke llogaritur pagat e rritura neto të paguara në vit. Për shkak se pagat neto të paguara janë pjesë e BPV-së së përgjithshme, në analizë nuk janë marrë si përfitime, por lëvizjet e pagës neto në periudhën referuese mund të shërbejë si një fakt për komente të mëtejshme. Numri i të punësuarve në sektorin e bujqësisë, mesatarisht, për periudhën 2006-2014 arriti në 118,506 punonjës, me çka është konstatuar numri më i vogël i të punësuarve në vitin 2007, kur kishte 107,717 të punësuar dhe numrin më të madh të punonjësve në vitin 2014 që ishte 127 438 të punësuar në sektorin e bujqësisë. Paga mesatare neto në sektorin e bujqësisë për periudhën 2006-2014 vit ka shënuar një rritje të lehtë në vlerë absolute, por kur krahasimin do të shprehnim përqindje, atëherë mund të konkludojmë se paga mesatare neto për vitin 2014 është 50 për qind më e lartë se në vitin 2006 , e cila korrespondon me rritjen e pagave neto në vend. Tabela 4 tregon lëvizjen e punësimit në sektorin e bujqësisë nga 2006 në 2014. Efektet e modernizimin e bujqësisë, si një variabël e efekteve të politikës publike nuk janë marrë në analizën e kostove dhe përfitimeve sepse të ardhurat nga tokat e punueshme nuk kanë rritje të konsiderueshme në tokë, ndërsa sipas Organizatës së Ushqimit dhe Bujqësisë të Kombeve të Bashkuara, efekti i rritjes së përgjithshme të prodhimit bujqësor është për shkak të rritjes së çmimeve të produkteve bujqësore. Për shembull, në qoftë se duhani më parë, është punuar me dorë, dhe pas futjes së subvencioneve, industria ka blerë një makinë, atëherë ajo është konsideruar si një 87


SUBVENCIONIMIN E BUJQËSISË

përparim teknologjik, pavarësisht nëse makina është e vjetër apo të re. Vetëm në aspektin e përfitimeve neto ndërmarrja ka lëvizje të kufirit teknologjik. E njëjta gjë do të zbatohet për materialet farrore për përmirësimin e cilësisë së produkteve (stërpikjet, etj). Kjo është një përfitimi i madh, por për shkak se nuk ka të dhëna të mjaftueshme nga ajo, në analizë nuk kunatifikohet pët shkak se ajo nuk mund të shfaqet si vlerë absolute. Domethënë, me ndihmën e politikës së subvencionimit të bujqësisë janë bërë disa ristrukturime të fermave bujqësore - Investime në makineri (pa marrë parasysh se çfarë niveli), blerjen dhe dhënien me qira të tokës, kullotave, etj, e cila është një kosto sot, por do të çojë në disa përfitime nesër, që do të krijojë një përfitim sipas supozimeve edhe pas heqjes së kësaj politike. Sipas tabelës 5 mund të konstatohet se në periudhën e shqyrtuar është rritur vetëm të hyrat për njësi (ha) në produktet bimore (domate dhe speca), rrushi ka një rënie të lehtë, ndërsa kulturat e tjera nuk kanë ndryshime të rëndësishme. përqindje të caktuar apo pesë deri në 10 për qind rritje në fushës në sipërfaqe duket se është rezultat i përparimeve teknologjike në mekanizim dhe modernizimin e fermave bujqësore dhe presim që kjo rritje të vazhdojë edhe pas politikës së subvencionit, por ne nuk duhet të neglizhojmë faktin e amortizimi i pajisjeve dhe makinerive, të cilat në të ardhmen do të thotë mirëmbajtje të tyre, ndërsa me të edhe koston shtesë të fermave bujqësore. Kjo analizë ka përcaktuar ndryshimin në numrin e përgjithshëm të traktorëve dhe kombajnave në Maqedoni dhe se numri i traktorëve në vitin 2013 ishte rreth 18067 më e lartë në krahasim me vitin 2007, ndërsa numri i kombajnave në vitin 2013 u rrit me 111 në krahasim me vitin 2007. Është fakt se se me këtë rritje të numrit të traktorëve dhe kombajnave ka progres në modernizimin e fermave bujqësore, por që të njëjtat nuk mund të merren si vlera absolute dhe prandaj nuk janë të përfshira në tabelën e analizës së kostove dhe përfitimeve. Te kulturat njëvjeçare përfitimet direkte të ndonjë modernizimit bujqësorë shfaqen menjëherë në vitin e ardhshëm si arsye futjen e subvencioneve. Për shembull: futja e ujitjes pikë-pikë pritet që në vitin e tij të parë të rrisë rendimentet deri në 50 për qind në kulturat e caktuara (për shembull misrin, ku rendimentet e për kokërr rriten për 25% dhe në tërësi deri në 53 për qind) që në këtë shembull nuk paraqet rastin e njëjtë. Me këtë analizë janë identifikuar dhe fermash që përdorin e burimeve të ripërtritshme të energjisë si më poshtë: • Energjia diellore - 383 ferma; • Biomasa - 10 ferma; • Tjetër lloj të energjisë së rinovueshme - 50 ferma. Karakteristikë e pajisjeve që përdorin burimet e ripërtritshme të energjisë është se efektet e pajisjeve bujqësore shihen menjëherë pas instalimit të pajisjeve dhe kanë një afat të gjatë të përdorimit. Efektet e pajisjeve janë përfitimet për ndërmarrjet bujqësore, ndërsa pajisja është kosto, megjithatë edhe këtë modernizim nuk mund ta vendosim si si vlerë absolute sepse nuk kemi të dhëna të tipit të pajisjes, aq më pak vlerës absolute në total. 88


Dokument për politikë publike përpunimi i analizës për Kostot dhe përfitimet Politika publike për subvencionimin e bujqësisë

Tabela 3. këmbimi i jashtëm tregtarë në ushqim dhe pije Vjet (në 000 denarë)

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Ushqim dhe pije -10 486 604 -11.672.483 -14.998.736 -13.273.828 -11.145.879 -15.602.271 -17.561.196 -16.269.057 -16.969.762 Ushqim dhe pije Ndryshimi tepricës totale vitit në vijim / vit më parë

-1.185.879 -3.326.254 1.724.908 2.127.949 -4.456.392 -1.958.925 1. 292.139 - 700.705

Burimi: Enti shtetëror statistikor i RM-së

Tabela 4. Numri i të punësuarve dhe të paga e paguar neto për të punësuar në sektorin e bujqësisë Gjithsejtë Gjithsejtë Gjithsejtë Gjithsejtë Gjithsejtë Gjithsejtë Gjithsejtë Gjithsejtë Gjithsejtë

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Të punësuar sipas sektorit të aktivitetit BUJQËSISË, 114.777 107.717 119.749 115.581 120.597 120.839 112.623 127.186 127.438 PYLLTARISË DHE PESHKIMIT Paga mesatare neto / MKD

10.221

Ndryshimi në pagesën e rrogës neto tani/më parë (denarë)

10.536

11.689

14.273

14.284

14.785

15.632

15.641

15.836

315

1.153

2.584

11

501

847

9

195

Burimi: Enti shtetëror statistikor i RM-së

Tabela 5. Përfitimet mesatare për hektar në kulturat më të rëndësishme në kilogramë 2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Gruri - TOTAL

3.522

3.081

3.010

2.402

3.414

3.076

3.044

3.346

2.696

3.198

3.755

Oriz - TOTAL

5.168

5.270

5.526

6.132

6.241

6.368

6.230

5.992

5.232

5.992

5.895

/

/

/

/

/

/

/

1.171

1.879

1.884

1.494

1.270

1.559

1.813

1.001

1.355

1.492

1.348

1.392

1.453

1.553

Rrepa e sheqerit 30.581 36.352 59.286 32.579 - TOTAL Luledielli 1.507 1.330 1.620 1.021 TOTAL Duhan - TOTAL 1.221 Domate TOTAL

1.498

1.436

1.287

19.171 20.362 25.237 21.979 22.868 25.370 29.658 29.411 25.974 23.999 28.065

Speca - TOTAL 15.738 15.658 16.950 16.872 17.286 18.342 19.843 18.174 19.273 17.898 20.637 Rrush - TOTAL 10.276 10.900 10.480 9.840 10.880 12.698 12.648 11.660 11.479 13.836 8.620 Burimi: Enti shtetëror statistikor i RM-së

89


90

5.718

1.067.398

2.333.282

2.333.282

1.265.884

1.265.884

43.862.519

Harxhime totale

BPV-ja në bujqësi

Përfitime totale

Neto (përfitime - harxhime)

Vlera neto momentale (e diskontuar)

Norma e diskontuar (8,90%)

Vlera neto momentale e përgjithashme

12.546.261 0,918

2010

Përfititme

4.355.574

10.574

420.000

3.925.000

5.962.000

64.300

579.000

5.318.700

0,843

6.168.106

7.316.852

11.672.426

11.672.426

0,774

5.231.234

6.758.700

12.720.700

12.720.700

Tip 1 – Direkte - materiale

13.666.951

Harxhime

2009

Tip 1 – Direkte - materiale

16.451.800

16.451.800

2.784.849

132.200

75.000

2.652.649

2008

986.680

2007

Akuakulturë

Kostot e programit kombëtar për pagesat direkte Kostot për programin kombëtar të zhvillimit rural

Tabela 6. Rezultatet e analizës së kostove dhe përfitimeve

0,711

3.888.104

5.468.500

12.106.500

12.106.500

6.638.000

64.500

340.000

6.233.500

2011

0,652

2.162.765

3.317.124

10.924.062

10.924.062

7.606.938

75.000

599.938

6.932.000

2012

0,599

6.018.752

10.048.000

18.183.000

18.183.000

8.135.000

90.000

1.160.000

6.885.000

2013

0,55

6.581.413

11.966.206

20.355.305

20.355.305

8.389.099

90.000

1.799.695

6.499.404

2014

SUBVENCIONIMIN E BUJQËSISË


Dokument për politikë publike përpunimi i analizës për Kostot dhe përfitimet Politika publike për subvencionimin e bujqësisë

REZULTATET NGA ANALIZA E KOSTOVE DHE PËRFITIMET Për vlerësimin e Analizës së kostove dhe përfitimeve të politikës së subvencionimit shfrytëzojmë koeficientin e përfitimit dhe harxhimit i cili është rezultat nga netoja e normës së diskontuar e cila përcaktohet sipas aukcionit të fundit (22.12.2015) të NBRM të letrave shtetërore me vlerë, norma e obliguesit me 10 vite afat të mbërritjes është 3,5 për qind të cilës i shtohet rreziku-premium i shtetit, i vili është 5.40% sipas analizës nga Neë York University „, Shkolla Stern e biznesit.“ (3.50 + 5.40 = 8.90), i cili do të marrë vlerën aktuale neto në vite. Kostot që janë llogaritur në analizën e kostove dhe përfitimeve arrijnë në 45 miliardë denarë si vlerë totale absolute për periudhën 2007 deri 2014. Trendi i shpenzimeve për periudhën e analizuar, rritet mesatarisht prër 41 për qind nga viti në vit, ose rreth një miliardë denarë. Për të përcaktuar efektet afatmesme të politikës publike, nëse ajo është ndërpritet në periudhën 2015-2021, gjegjësisht nuk ndahen fonde buxhetore për të subvencionuar bujqësinë, atëherë përfitimet e kësaj politike do të reflektohet si përfitime nga vitet e mëparshme (p.sh.. një traktor që u ble në vitin 2013 dhe është regjistruar si shpenzim në atë vit, në 2019 do të kontribuonte në rritjen e përgjithshme të prodhimit bujqësor). Rritja mesatare e PBV-së për periudhën e analizuar (2007 - 2014), në krahasim me periudhën referuese 2003-2006 ishte 19.38 për qind. Për periudhën 2015-2021, përfitimi është marrë si rritja e BPV-së në përputhje me tendencat e kaluara të ulura për 5.6 miliardë denarë (shumës mesatare e subvencioneve të paguara). Reduktimi llogaritet sipas metodologjisë së Entit shtetërorë të statistikave, ku shuma e subvencioneve është pjesë e BPV-së. Rezultati që është fituar nga analiza dhe treguesi i rritjes së BPV-së në bujqësi nuk i referohet rritjes së prodhimit, por është rezultat i rritjes së indeksit të çmimeve të produkteve bujqësore. Për të përcaktuar kriterin e vlerës neto aktuale të politikave publike, e llogarisim diferencën midis totalit të përfitimeve të diskontuata dhe kostove të diskontuara. Për vlerësimin e kësaj politike përdoret ky kriterr, në qoftë se vlera aktuale neto është pozitiv (NPV> 0) është konsideruar se kjo politikë është ekonomikisht efikase, dhe për këtë arsye zbatimi i kësaj politike është i justifikuar. Duke pasur parasysh faktin se (NPV) vlera aktuale neto arrin në 43,862,519 mijë, kjo politikë është e justifikuar. Politika e subvencionimin e bujqësisë mund të konsiderohet si e pranueshme dhe ekonomikisht e mundshme për tu realizuar kur periudha e saj e ripagimit (ROI) është më e vogël se periudha e dakorduar më parë për rikthim. Si afat normal për kthim

91


SUBVENCIONIMIN E BUJQËSISË

marrim parametrat e jetëgjatësisë ekonomike të politikës. Sipas kalkulator (Tabela 6) politika e investimeve do të kthehet brenda nëntë viteve nga fillimi i saj. Por, në qoftë se politika vazhdon të zbatohet në vitin 2015 në katër vitet e ardhshme (dmth 2015 2016 2017 dhe 2018), duke marrë të njëjtin intensitet të rritjes së BPV-së në bujqësi, si dhe shumën e shpenzimeve për pagesën e subvencioneve, periudha e kthimit të investimit do të jetë deri në muajin e gjashtë të vitit 2020. Një dobësi e madhe e këtij kriteri është se ai nuk merr parasysh kostot dhe përfitimet e projektit gjatë periudhës së shfrytëzimit të investimeve, por vetëm totalin e mjeteve të investuara.

SUGJERIME Për të maksimizuar efikasitetin dhe efektivitetin e subvencioneve, disa nga masat mund të jenë: ✓✓ 140 milionë euro të parapara për subvencione bujqësore të ndahen dhe të shpërndahen për të në dinamikë përkatëse të konkurrimit dhe pagesa deri te fermat. ✓Të ✓ gjitha kërkesat nga fermerët të cilët kanë të drejtë për subvencione të ndahen në produkt të prodhuar me një cilësi të caktuar, jo si parimi i mëparshme mbi tokë të kultivuar. ✓Fondet ✓ e ndara buxhetore për subvencionet të përdoren 100 për qind për: • fara dhe material mbjellës për sorta të reja 11 për qind • për kulturat konkurruese të eksportit 4 për qind • modernizimi i prodhimit 40 për qind • stabilizimi dhe standardizimi i proceseve për rezultate të qëndrueshme 9 për qind • rritja dhe ri-investimi i prodhimit bujqësor 0.5 për qind • rritja e cilësisë së produkteve 3 për qind • prodhimi organik 30 për qind • stimulimi i prodhimit të produkteve ekologjikisht të shëndosha 2 për qind • trajtimin agrohemikal i tokës 0.5 për qind ✓Krijimi ✓ i tre strategjive (perimeve, prodhimit blegtoral dhe akua kulturës) për zhvillimin e prodhimit bujqësor dhe për të përmirësuar pronat bujqësore, e cila do të bazohet në përmirësimin e cilësisë dhe vlerën e shtuar të produkteve bujqësore të cilat do të bëhen konkurruese në tregjet e huaja, nga të cilat do të ketë dobi shteti është fluksi i valutës së huaj dhe rritja e eksporteve. ✓Rishikimi ✓ i Strategjisë Kombëtare për zhvillim të bujqësisë dhe zhvillimit rural 2013-2017 - Qasja analitike ✓Një ✓ ndryshim drastik në politikën e subvencioneve, me qëllim të: • Rritjes së subvencionimit të produkteve të cilësisë më të lartë në kategori të caktuara; • Subvencionimi i vlerës së shtuar të produkteve; 92


Dokument për politikë publike përpunimi i analizës për Kostot dhe përfitimet Politika publike për subvencionimin e bujqësisë

• Krijimi i një marke të produkteve tradicionale; • Krijimi i produkteve me origjinë gjeografike të RM; • Investimet në objektet e kontrolluara dhe kushtet e prodhimit; • Investimet në sistemet për kursimin e energjisë dhe burimeve natyrore. ✓Përgatitja ✓ e strategjisë së tetë të rajoneve të planifikuara që lidhen me nevojat specifike të rajoneve të lidhura me nevojat e kapaciteteve ekzistuese në industrinë ushqimore, çfarë lloji të produkteve kanë nevojë, dhe cili produkt importohet, për të filluar prodhimin te ne. Praktika të tilla do të rriste prodhimin bujqësor dhe kështu të reduktojë importet. ✓Strategji ✓ për subvencionimin e cilësisë së produkteve bujqësore do të kontribuonte në konkurrencën më të madhe në tregjet e huaja, me atë edhe plasman të 23 për qind të prodhimeve bujqësore të Maqedonisë, çmimet e larta të shitjes dhe rritjen e eksporteve me 40 për qind ✓Regjistrimi ✓ i tokës bujqësore (ata 33.34 për qind të kategorizuara si tokë e punueshme sepse 66,66 janë si kullota) ✓Regjistrim ✓ i resurseve ekzistuese të cilat janë në disponim, të cilat mund të vejnë në funksion bujqësinë.

PËRFUNDIM Zbatimi i analizës së kostove dhe përfitimeve të politikës publike të subvencionimit të bujqësisë, si një mjet i dobishëm për të provuar qëndrueshmërinë ekonomike dhe mundësinë e futjes së saj, që në afatshkurtër ose afatgjatë efekti duhet ta risë volumin dhe cilësinë e prodhimit në aspektin degës amë efikasitetin e saj dhe efektivitetin. Rezultati i analizës së kostove dhe përfitimeve të politikës publike të subvencionimit aludon bujqësore në vlerën e shtuar në prodhimin bujqësor në vitet në të cilat është realizuar, dhe kjo do të ndodhë në qoftë se ajo vazhdon të zbatohet në vitet e ardhshme. Procedura të gjata dhe kostot e larta administrative, për konkurrim për shfrytëzimin e fondeve për subvencione bujqësore. Pavarësisht investimeve në modernizimin e fermave bujqësore, ato nuk e kanë rritur sipërfaqen e tokës së punueshme dhe nuk e kanë rritur prodhimtarinë bujqësore. Kështu konkludohet se modernizimi nuk do të kontribuon në rritjen dhe zhvillimin e fermave bujqësore. Politika publike e subvencionimit të bujqësisë nuk kontribuon në ri-investimin e prodhimit bujqësor, nuk ka edhe kursim të prodhuesve bujqësorë. Vëllimi i vogël i tregut vendorë, si dhe proceset e pa standardizuara në prodhimin bujqësor që çojnë në kosto të larta të prodhimit, dmth kosto të lartë në çmimin e një produkti që

93


SUBVENCIONIMIN E BUJQËSISË

ka ndikim negativ në ndërtimin e një pozicioni konkurrues si brenda vendit ashtu dhe në tregjet e huaja. Subvencionet janë „injeksion“ i përkohshëm për të mbuluar koston e jetesës së fermerëve. Strategjia për Zhvillimin e Bujqësisë, e cila nuk ka rezultat pozitiv, nuk duhet të zbatohet si politikë publike, sepse ajo nuk do të prodhojë vlerë të shtuar në bujqësi, e as në të gjithë ekonominë. Për të shtypur kushtet që do të çojnë në ndarjen joadekuate të mjeteve buxhetore të destinuara për të subvencionuar bujqësinë, është e nevojshme që procesi të jetë gjithëpërfshirës dhe transparent, i cili do të ofrojë një mundësi të kontrollit financiar, transparencës dhe monitorimin e zbatimit të politikave publike. Edhe përskaj të aplikimit të politikës për subvencionimin e bujqësisë dhe zhvillimit rural ka një rritje të migrimit rural-urban, dhe braktisja e plotë e hapësirave rurale në kërkim të një jete më të mirë dhe cilësi të mirë. Rezultatet e pritura të politikës publike të subvencionimit të prodhimit bujqësor ishin që të kontribuojë në zhvillimin, kryesisht në industrinë ushqimore, rritjen e eksporteve bujqësore, duke ulur importet e produkteve ushqimore dhe zhvillimin e zonave rurale, të cilat nuk u materializuan. Arritja e avantazhit të qëndrueshëm konkurrues në bujqësi në Maqedoni si pjesë e qëllimeve të zhvillimit të një ekonomie është sfida e ndërkombëtarizimit të fermerëve për të vepruar dhe për të punuar së bashku me një strategji për përfshirje në tregun global. Programet e qëndrueshme të zhvillimit mundësojnë shfrytëzimin maksimal të burimeve bujqësore, të cilat do të çojnë në përdorimin e të mirave të natyrës dhe ndikimi i saj në zhvillimin e qëndrueshëm bujqësor. Aplikimi i politikës së subvencionimit të bujqësisë ka bërë ndryshimet në të ardhurat kombëtare , pra nuk ka ndryshime në mirëqenien e komunitetit të synuar, që tregojnë jo efikasitet ekonomik. Ne fund kemi ardhur në përfundim se politika publike e subvencionimit të bujqësisë është një mase sociale në vend të politikas së zhvillimit.

94


Dokument për politikë publike përpunimi i analizës për Kostot dhe përfitimet Politika publike për subvencionimin e bujqësisë

BIBLIOGRAFIA [1] Државен завод за статистика на РМ (2015) Бруто домашен производ, 2013. Статистички преглед: Национална економија и финансии. [2] Службен весник на РМ бр. 134/2012. Национална програма за развој на земјоделството и рурален развој, за период 2013-2017 година. [3] Службен весник на РМ бр. 194/2014. Програма за финансиска поддршка во рибарството и аквакултурата за 2015 година. [4] Службен весник на РМ бр. 196/2014. Програма за финансиска поддршка на руралниот развој за 2015 година. [5] Службен весник на РМ бр. 200/2014. Програма за финансиска поддршка во земјоделството за 2015 година.

95


PUNËSIMI I SUBVENCIONUAR Analiza e kostove dhe përfitimeve: Punësimi i subvencionuar i të rinjve të papunë deri në moshën 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet


Stërvitje: Autorë Kristijan Panev - Fondacioni për zhvillim të bashkësive lokale - Shtip Aleksandar Xhagaduroski - Qendra për strategji dhe zhvillim Paktis - Prilep Мentorë Pavle Gacov - Pro Agens Përktheu Nevrije Shabani


PUNËSIMI I SUBVENCIONUAR

HYRJE Pavarësisht nga tendencat pozitive të arritura në vitet e fundit, papunësia e lartë mbetet një nga indikatorët më të këqij të suksesit të politikës së aplikuar makroekonomike dhe sociale të vendit që nga pavarësia e saj. Veçanërisht të pavolitshëm janë treguesit për nivelin e papunësisë në mesin e të rinjve nën 29 vjeç (mosha menjëherë pas formimit të edukimit formal). Papunësia në këto vite është një nga arsyet kryesore për largimin e të rinjve jashtë vendit. Motivi është i qartë - për të kërkuar punë. Punësimi i të rinjve në vend do të zvogëlojë trendin e emigracionit, por edhe do të ndikojë pozitivisht edhe në shumë segmente të jetës social-ekonomike të vendit. Për të nxitur punësimin e të rinjve nga 15 deri 29 vjet, shteti zbaton masa dhe politika të shumta, e një prej tyre është subvencionimi i punësimit për të papunët e rinj deri në 29 vjet nëpërmjet regjimit të lirimit nga kontributet sociale. Të inkurajuar nga rezultatet e para të kësaj mase, në Planin e ri të veprimit për punësimin e të rinjve për periudhën 2016-2020 është paraparë vazhdimi i tij. Tani për tani, kjo nuk është shndërruar në kuadër konkret ligjor. Plani i ri i veprimit për punësimin e të rinjve për periudhën e viteve 2016-2020 (faqe 26 dhe 33) siguron një zgjatje të masës dhe në 2016 me parametrat e mëposhtëm: punësim të planifikuar të 3,000 njerëzve prej 15 deri 29 vjet dhe një buxhet në vlerë 2.040 .000 euro. Efektet e masave dhe politikave të planifikuara për punësimin e të rinjve nën 29 vjet do të varem nga zbatimi i suksesshëm i masave të planifikuara për zhvillimin socio-ekonomik të vendit. Objekti i interesit tonë është masa e punësimit të subvencionuar për të rinjtë e papunë deri në 29 vjet nëpërmjet formës duke i liruar nga pagesa e kontributeve në përputhje me dispozitat ligjore të përcaktuara. Analiza e lëndës së objekt rreth shpenzimeve dhe përfitimeve ka për qëllim për të vlerësuar kostot dhe përfitimet e masës, Punësimi i subvencionuar për rinjve të papunë deri në 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet. Masa është pjesë e politikës shtetërore për zvogëlimin e papunësisë dhe është rregulluar nga dispozitat e Ligjit për punësim dhe sigurinë në rast papunësie (neni 98-b dhe 98-c), të cilat kanë aplikim të kufizuar nga marsi i vitit 2014 deri në mars të vitit 2016. Analiza është strukturuar në hyrje dhe në tetë pjesë kryesore: 1. Trendët 2. Korniza ligjore 3. Kushtet dhe rregullat për përdorimin e masës 4. Fakte për masën 5. Analiza e kostove dhe përfitimeve 6. Analiza cilësore 7. Përfundimi 8. Rekomandime 98


Analiza e kostove dhe përfitimeve: Punësimi i subvencionuar i të rinjve të papunë deri në moshën 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet

TRENDET Sipas Strategjisë Kombëtare të Punësimit (Mинистерство за труд и социјална политика, 2011), viteve të fundit është arritur një përmirësime në situatën në tregun e punës. Shkalla e punësimit është rritur, duke përfshirë punësimin e grave dhe të moshuarve. Punësimi në të kaluarën u rrit në mënyrë të vazhdueshme midis viteve 2009 dhe 2014 me ç’rast numri i të punësuarve u rrit me 62.3 mijë që është 10 për qind e punësimit të tanishëm. Logjikisht sipas kësaj, pra rritjes së punësimit, është ulur shkalla e papunësisë. Edhe pse përdorin metodologji të ndryshme dhe për këtë prezantojnë tregues të ndryshëm absolut, të dhënat e fundit të Entit Shtetëror të Statistikës dhe Agjencisë për punësim të RM tregojnë të njëjtat trendë në këtë fushë. Sipas Entit shtetëror për statistikë, në fund të tremujorit të tretë të vitit 2015 shkalla e përgjithshme e papunësisë vazhdon prirjen rënëse, duke arritur në 25.5 për qind. Për fat të keq, mbetet ende më e madhe papunësia ndërmjet të rinjve prej 15 deri 24 vjet, e cila është tepër e lartë dhe përfshin 48.2 për qind. Од друга страна, според податоците на Агенцијата за вработување на РМ, на Sipas Entit shtetëror për statistikë, numri i përgjithshëm i të papunëve në Maqedoni arriti në 243,230 persona Në anën tjetër, sipas Agjencisë për Punësim të RM , në 11.30.2015, numri i përgjithshëm i personave të papunësuar (personat të cilët në mënyrë aktive kërkojnë punë) ishte 115,784 persona1, prej të cilëve 28 589 persona janë të moshës 29 vjet (rreth 1/4 e totalit të numrit të personave të papunë). Grafiku 1. Struktura e papunësisë sipas moshës në fund të tremujorit të tretë të vitit 2015 50,00% 45,00% 40,00% 35,00% 30,00% 25,00%

48,2%

20,00% 15,00% 10,00%

23,8%

22,1%

25-49 vjet

50-64 vjet

5,00% 0,00%

15-24 vjet

Adaptuar sipas : Anketa e Forcave të Punës, ESHS

1 Së bashku me persona të tjerë që kërkojnë punë (95,510) në fund të nëntorit 2015 në EPRM janë evidentuar gjithsej 211.294 të papunë. Për krahasim, sipas APRM, numri i të papunëve në 31.12.2006 ishte 266 551

99


PUNËSIMI I SUBVENCIONUAR

Për të shqyrtuar tendencat e lëvizjes të shkallës së papunësisë Republikën e Maqedonisë në vazhdim prezantojmë pasqyrën e të dhënave mbi shkallën e papunësisë sipas grupmoshës për periudhën nga viti 2009 e këndej . Të dhënat janë marrë nga raportet e ESHS dhe nga analizat e BPRM. Tabela 1. Shkalla e papunësisë për periudhën 2009 - III / 2015 Nr.rnd

Mosha

0

Viti (Papunësia në %) 2009

2010

2011

2012

2013

2014

III 2015

Total

32,4

30,9

31,8

30,6

28,6

27,6

25,5

1

15-24

56,6

50,5

59,4

53,0

50,3

50,4

48,2

2

25-49

30,8

30,3

29,5

29,9

27,4

25,7

23,8

3

50-64

25,4

24,7

25,2

23,2

22,7

24,7

22,1

Burimi: Anketa e Fuqisë Punëtore, ESHS dhe raportet BPRM

Grafiku 2. Trendi i lëvizjes së papunësisë te të rinjtë prej 15 deri në 24 vjet 70,00% 60,00%

59,40% 56,60% 53%

50,00%

50,50%

50,40% 50,30%

48,20%

40,00%

30,00% 20,00% 10,00% 0,00% 2009

2010

2011

2012

2013

2014

III 2015

Adaptuar sipas: Entit shtetëror të statistikave , Banka popullore e RM

Pandan tendencave të mëparshme, edhe Plani i veprimit për punësimin e të rinjve për periudhën 2016-2020, tregon një drejtim të qartë për uljen e papunësisë tek të rinjtë prej 15 deri 29 vjet. Megjithatë, është interesante për të krahasuar raportet e ndryshme të brendshme në mes të tre grup moshave të papunëve. 100


Analiza e kostove dhe përfitimeve: Punësimi i subvencionuar i të rinjve të papunë deri në moshën 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet

Tabela 2. Papunësia sipas strukturës së moshës për periudhën e viteve 2011 – 2014 Mosha e grupit

Viti (papunësia në %) 2011

2012

2013

2014

Niveli i papunësisë i personave të moshës 15 - 24

55,3%

53,9%

51,9%

53,1%

Niveli i papunësisë i personave të moshës 25 - 29

47,0%

47,0%

45,5%

45,1%

Niveli i papunësisë i personave të moshës 30 - 64

28,7%

26,0%

24,0%

22,9%

Burimi: Plani i Veprimit për punësimin e të rinjve për periudhën 2016-2020 vit

Nga tabela 2 dalin disa përfundime të rëndësishme: • Papunësi më të lartë ka në mesin e të rinjve të moshës 15 deri 24 vjeç. Në periudhën e analizuar prej katër vitesh, tendenca në rënie e papunësisë në mesin e këtij grupi nuk është konsistente, pra pas një rënie dy-vjeçare në vitin 2014 papunësia në mesin e kësaj popullate është në rritje. • Më mirë është situata me papunësinë mes të rinjve të moshës 25 deri në 29 vjet. Në këtë grup, pas stagnimit në vitin 2012, është realizuar një tendencë në rënie e papunësisë. Nëse krahasohen këto dy grupe (24 deri 29 vjet) mund të konstatojmë se në pozitë më të mirë janë të rinjtë e moshës 25 deri në 29 vjet. Kemi të bëjmë me një përfundim logjik, se kjo grup moshë, si rregull, ajo ka përfunduar arsimimin formal dhe disponon aftësi të fituara përmes formave të ndryshme të trajnimit. • Shkalla e papunësisë në mesin e personave të moshës 30 deri 64 vjet është pothuajse më pak se gjysma e shkallës së papunësisë në mesin e të rinjve deri në 24 vjet, përkatësisht papunësia mes të rinjve deri në 24 vjeç është dy herë më e madhe se shkalla e papunësisë për njerëzit e moshës 30 deri në 64 vjet. Ky krahasim është pak më i mirë kur është fjala për raportet: papunësia e të rinjve të moshës 25 deri në 29 vjet në krahasim me ata të moshës 30 deri në 64 në favor të të rinjve të moshës 25 deri në 29 vjet. Tendenca në rënie të papunësisë në grup moshat më të vjetra është më evidente. Për të zgjidhur problemin e papunësisë së lartë në mesin e të rinjve deri 29 vjeç kërkohen masa sistematike për të stimuluar punësimin e tyre. Vazhdimi i status quo-së për këtë kategori të të rinjve nuk paraqet një opsion të përshtatshëm për ata që bëjnë politikën dhe masat për punësim. Në fakt, tregu i punës nuk e njeh aq mirë përparësinë e të rinjve, energjinë e tyre, aftësinë e njohurive të gjuhëve të huaja dhe aftësive të tjera të të rinjve. Dispozitat ligjore (nevoja për „diskriminim” të vazhdueshëm pozitiv), vlerat tradicionale shoqërore, valët sindikale, politika e punësimit dhe politikat e arsimit, mungesa e praktikës së detyrueshme dhe mbi të gjitha, praktika cilësore nxënësve dhe e studentëve etj. paraqesin pengesat sistematike për punësim më të madh të të rinjtë. Për shkak të mungesës së mekanizmave të qenësishëm për të favorizuar sistemin e punësimit të të rinjve ishte e nevojshme për të marr veprim shoqëror , duke kriju101


PUNËSIMI I SUBVENCIONUAR

ar ­legjislacionin juridik dhe të miratohen masa dhe politikat aktive dhe planin i duhur operativ nga organet kompetente kombëtare për të mbështetur (subvencionuar) punësimin e të rinjve deri në 29 vjet. Natyrisht, diskriminimi pozitiv i punësimit të të rinjve mund të ketë një ndikim në ngushtimin e tregut të punës për kategoritë e moshave e tjera. Kjo mundësi reale është relativizuar me një varg masash ligjore për punësim të subvencionuar të personave deri moshën 35 përkatësisht 50 dhe 58 vjet. Nuk mund të shmanget as fakti se disa punësime të reja formale, në fakt do të jetë një zyrtarizim i papunësisë së përhershme jo-formale.

KUADRI LIGJORE Kuadri ligjor për zbatimin e masës së Punësimit të subvencionuar të të rinjve të papunë deri në 29 vjet nga lirimi i kontributeve2 është përfshirë në Ligjin për punësim dhe sigurim në rast të papunësisë - LPSRP (ndryshim dhe plotësim konkret të Ligjit, publikuar në „Gazetën Zyrtare” Nr . 44/2014 hyrë në fuqi më 13 mars 2014 dhe aplikohet për një periudhë prej dy vjetësh nga data e hyrjes në fuqi, pra deri më 13 mars 2016)3. Subvencionimi i kontributeve sociale, përveç pagesës së të rinjve të sapo punësuar, vlen edhe për personat e vetëpunësuar deri në 29 vjet. Përfitimet për punëdhënësit Sipas Nenit të ri 98-b të ZVOSN punëdhënësit e sektorit privat, i cili pas kërkesës të bërë në Agjencinë për Punësim (APRM) do të punësojë një person të papunë nën 29 vjeç me kohë të plotë, në të cilin nuk ka ulje të numrit të punonjësve ke kohë të pacaktuar nga 31 dhjetori i vitit 2013 deri në datën e punësimit të punëtorëve të rinj, përveç në rastet e vdekjes ose të daljes në pension, ai do të lirohet nga pagesa e kontributeve për sigurimin e detyrueshëm shoqëror. Lirimi ka të bëjë për kontributet e mëposhtme të sigurimit të detyrueshëm social: • Kontributi për sigurim pensioni i dhe invaliditeti,

shkalla prej 18%

• Kontributi për sigurimin e detyrueshëm shëndetësor,

shkalla prej 7.3%

• Kontributi për sigurim shëndetësor të detyrueshëm në rast të e lëndimit në punë dhe s sëmundjes profesionale,

shkalla prej 0.5%

• Kontributi i për sigurimin të detyrueshëm në rast të papunësisë,

shkalla prej 1.2%.

2 Evidenca e punëdhënësve nga sektori privat dhe të papunëve deri në 29 vjeç, me orar të plotë dhe të personave të vetëpunësuar deri në 29 vjet është mbajtur nga Agjencia për punësim e RM. 3 Gjatë miratimit të masës për punësim të subvencionuar të të rinjve deri në 29 vjet, duke u liruar nga pagesa e kontributeve shoqërore, në fund të tremujorit të parë të vitit 2014, sipas Entit Shtetëror të Statistikës nr. 2.1.1.17 datë 06.12.2014, shkalla e papunësisë ishte 28.4 për qind dhe papunësia e të rinjve 15 deri 24 vjet është 54.6 për qind. Në periudhën e analizuar III / 2015: I / 2014 papunësia totale është ulur me 10.2 për qind, dhe papunësia e të rinjve në 15 deri në 24 vjet për 11.7 për qind.

102


Analiza e kostove dhe përfitimeve: Punësimi i subvencionuar i të rinjve të papunë deri në moshën 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet

Shkalla e përgjithshme e kontributeve për sigurimet e detyrueshme shoqërore llogaritet dhe mbahet nga paga bruto si bazë është 27%. Shuma e llogaritur e kontributeve të pagave të cilën punëdhënësit nuk do ta paguajnë për të mirën e fondeve sociale do të jetë kursimi i tyre. Për shkak të ruajtjes së konceptit të financimit te fondeve , kontributet e papaguara të rrogës nga ana e punëdhënësit do të mbulohen nga mjetet buxhetore, përkatësisht nga programi i veçantë i APRM. Përveç kontributeve, punëdhënësi që do të punësojë punëtorë në kohë të pacaktuar mbi numrin e të punësuarve me kohë të pacaktuar në ditën e punësimit të punëtorëve të rinj , lirohen nga tatimi mbi të ardhurat personale për punëtorët e sapo punësuar për një periudhë prej tre vjetësh. Për të ushtruar këtë të drejtë, ky punonjës i ri duhet të jenë i regjistruar si i papunë në Agjenci të paktën një vit. Nëse punëdhënësi e redukton numrin e të punëtorëve të punësuar për një periudhë të pacaktuar në ditën e punësimit të punëtorëve të rinj, ai e humbet të drejtën e lirimit dhe është i detyruar të paguaj tatimin mbi të ardhurat personale për periudhën për të cilën ai kishte të drejtë të lirimit nga tatimi Punëdhënësi që fillon kryerjen e veprimtarisë si një punëtor individual tregtar ose themelon kompani tregtare , si dhe personi fizik i cili punon në përputhje me ligjin, ka të drejtë për këtë lirim, nëse paraqesë prova nga organi kompetent i regjistrimit se para fillimit të aktivitetit nuk ka qenë e i regjistruar për të ushtruar këtë veprimtari.

KUSHTET DHE TË DREJTAT PËR TË SHFRYTËZUAR KËTË MASË Lirimi nga pagesa e kontributeve për sigurimet e detyrueshme shoqërore ka të bëjë për një periudhë prej 12 muajsh nga data e punësimit të personit. Lirimi nga pagesa e kontributeve për sigurimet e detyrueshme shoqërore në baza mujore i referohet pagës mesatare bruto për vitin paraprak të publikuar nga Instituti Shtetëror i Statistikave, ndërsa dallimi mbi pagën mesatare bruto llogariten edhe paguhen kontributet për sigurimin e detyrueshëm shoqëror. Paga bruto për vitin 2014 publikuar nga ESHS është 31 325 denarë ndërsa e dhëna mbi pagën bruto për vitin 2015 do të jepet më 25 shkurt 2016. Sipas këtyre të dhënave, kontributet për sigurimet e detyrueshme shoqërore përfshin:

103


PUNËSIMI I SUBVENCIONUAR

Paga bruto 31.325

SPI (18%) 5.639

Kontribute (në denar) Shëndetësi Papunësia (7,3%) (1,2%) 2.287 376

Shëndetësi prof. (0,5%) 157

Kontribute totale (në denar) 8.458

Tatimi personal (10%) 1.555

Paga neto 21.312

Vërejtje: Në bazë të nenit 15, paragrafit 1 të Ligjit të kontributeve, baza për llogaritjen dhe pagesën e kontributeve nuk mund të jetë më e ulët se 50 për qind e pagës mesatare për punëtor në Republikën e Maqedonisë, të publikuar në janar në vitit aktual, sipas të dhënave të Entit shtetëror për statistikë . Baza më e ulët për llogaritjen e kontributeve të pagës për vitin 2015 ishte 15 822 denarë. Sipas kësaj baze më të ulët, kontributet e pagave për vitin 2015 nuk mund të jenë më pak se 4272 denarë. Sipas Ligjit të pagës minimale në Maqedoni paga minimale neto për vitin 2015 dhe 2016 është si vijon: Viti 2015 2016

Për të gjithë subjektet 9.590 10.080

Paga minimale (në denarë) Për sektorët e caktuar të tekstilit, veshjes dhe lëkurës dhe prodhimeve të ngjashme të lëkurës 8.050 9.000

Paga minimale është shuma më e ulët mujore e pagës bazë, të cilën punëdhënësi është i detyruar t’ia paguajë të punësuarit për punën e kryer për kohë të plotë dhe kontributin e kryer të normës. . Regjimi i pagës minimale nuk ka të bëjë me personat e vetëpunësuar. Po përmendi, se në kushte të pagesës së pagës minimale, kontributet për sigurimin e detyrueshëm shoqëror (kujtojmë se në vitin 2015 shuma minimale mujore e kontributeve për punonjës është 4272 denarë) paguhen në bazë të përcaktimit ligjor më të ulët për llogaritjen e kontributeve (15,822). Sipas detyrimeve të mëparshme ligjore dalin këta limite të detyrueshme: • paga neto minimale për vitin 2015 nuk mund të paguhet në një shumë më të ulët se 9.590 denarë (dmth 8.050 denarë) • kontributet e llogaritura dhe të paguara nga rroga që bien në buxhetin e RM nuk mund të jenë më e ulëta se 4272 denarë, por nuk mund të jen ë më të larta se 8458 denarë (llogaritur nga 31 325 denarë që është kufiri ligjor) • tatimi i llogaritur personal i paguara nga paga minimale neto është 252 dinarë (për pagë minimale prej 9.590 denarë), ose 81 denar (për pagë minimale prej 8,050 denarë) • për pagë neto më të lartë se 21,312 dinarë (korrespondon me pagesën-bruto: 31 325 denarë) kontributet e pagave do të përballohen nga punëdhënësi. Punëdhënësi është i detyruar të mbajë të punësuarin nën moshën 29 vjet edhe 12 muaj pas periudhës në të cilën është i liruar nga pagesa e kontributeve për sigurim të 104


Analiza e kostove dhe përfitimeve: Punësimi i subvencionuar i të rinjve të papunë deri në moshën 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet

­ etyrueshëm shoqëror. Kjo do të thotë se punësimi i këtyre personave do të zgjasë të d paktën 24 muaj. Për të ashtuquajturën . „punësim i mbajtur” për periudhën e 12 mujorit të e dytë, shpenzimet e kontributeve shoqërore nuk subvencionohen nga shteti dhe ato përballohen nga punëdhënësi, përkatësisht ndahen nga paga bruto e punëtorit. Punëdhënësi që nuk do ta mbajë personin edhe për 12 muaj pas skadimit të periudhës në të cilën është i liruar nga pagesa e kontributeve për sigurimet e detyrueshme shoqërore është i detyruar që në afat prej 15 ditësh të paguaj kontributet për sigurimin e detyrueshëm shoqëror, në përputhje Ligjin e kontributeve. Punëdhënësi është i detyruar që brenda 24 muajve nga data e punësimit të një personi nën 29 vjet të mos zvogëlojë numrin e të punësuarve, përveç në raste të vdekjes ose të daljes në pension. Punëdhënësi i cili pa arsye do të anulojë kontratën e punës, brenda 15 ditëve obligohet për të punësuar një person tjetër të papunë nën 29 vjeç për periudhën e mbetur deri në 24 muaj ku do të merret parasysh dhe periudha e mbetur deri në 12 muaj për lirim nga pagesa e kontributeve për sigurimin e detyrueshëm social. Edhe pse baza ligjore është vënë në mars të vitit 2014 për herë të parë APRM sigurojë fonde për zbatimin e masës për punësim të subvencionuar të rinjve të papunë deri në 29 vjet nëpërmjet lirimit të kontributeve në kuadër të Planit operativ për shërbimet në tregun e punës dhe programet dhe masat aktive të punësimit për vitin 2015 (Министерство за труд и социјална политика, 2015). Në pikën 3.3 të Planit theksohet se qëllimi i masës është që të inkurajojë bizneset për të punësuar të rinjtë e moshës deri në 29 vjet. Qëllimi do të arrihet me lirimin nga pagesa e kontributeve të sigurimeve shoqërore dhe tatimit mbi të ardhurat personale të parashikuar për punëdhënësit që punësojnë persona të regjistruar si të papunë të moshës nën 29 vjet, në përputhje me dispozitat e Ligjit për punësim dhe sigurim nga papunësia. Sipas Planit operativ të MPPS, shfrytëzuesit individual të masës do të jenë 5,000 të rinj të papunë nga evidenca e kërkuesve aktiv të punës në APRM. Mjetet e nevojshme për zbatimin e masës përfshijnë : 292 800 000 denarë, ose rreth 4.76 milionë euro nga buxheti i shtetit të RM.

FAKTET PËR MASËN Masa ka një periudhë të kufizuar 2 vjeçare : nga 13 marsi i vitit 2014 deri 13 mars 2016 Vazhdimi i paraparë i kësaj mase në Planin e Veprimit për Punësimin e të rinjve për periudhën 2016 - 2020 ende nuk ka mbështetje ligjore. Shuma maksimale e kontributeve që mund të bien në buxhetin e shtetit, për shkak të opericionalizimit të kësaj masë sipas viteve është dhënë më poshtë: 105


PUNËSIMI I SUBVENCIONUAR

Parametrat hyrëse: • Paga bruto për punëtor në Republikën e Maqedonisë për vitin 2013 31 025 denarë • Paga bruto për punëtor në Republikën e Maqedonisë për vitin 2014 31 325 denarë • Duke pasur parasysh se paga bruto për të punësuar në RM për vitin 2015 do të publikohet më 25 shkurt, 2016, në llogaritje është marrë masa e shpallur e vitit të kaluar (31,325 dinarë). Përshkrimi

2014

2015

2016

31.025

31.325

31.325

8.377

8.458

8.458

SPI(18%)

5.585

5.639

5.639

Shëndetësi (7,3%)

2.265

2.287

2.287

Punësim (1,2%)

372

376

376

Shëndetësi prof. (0,5%)

155

157

157

Lirim personal

7.276

7.320

7.357

Tatimi personal (10%)

1.537

1.555

1.551

NETO-PAGA

21.111

21.312

21.316

Bruto-paga Kontribute total (27%)

Shuma maksimale mujore e kontributeve të pagave për periudhën e vlefshmërisë së masës është: për vitin 2014 = 8377 denarë; për 2015 = 8458 denarë dhe për 2016 = 8458 denarë. Shuma e fondeve të planifikuara të nevojshme për zbatimin e masës ka dalë si më poshtë (është sqaruar në fusnotën nr. 5 në faqen 28 të Planit Operativ për shërbimet në tregun e punës dhe programet dhe masat aktive për punësim në vitin 2015.): „në në vitin 2014, 37 për qind e pagës mesatare mujore bruto arriti në 4.880 denarë. „ Nëse aplikohen hyrëset e supozuara do të fitohet vëllimi i planifikuar mjeteve: 4.880 në muaj x 12 muaj x 5000 persona = 292.800.000 denarë4. Një mënyrë jo konsistente, planifikuesit në përqindje prej 37 për qind e kanë përfshirë e dhe tatimi mbi të ardhurat personale dhe ka marrë shumën e subvencionit prej 4.880 denarë në muaj për punëtorë të subvencionuar për të gjitha taksat publike. të pagave Në analizën e kostove dhe përfitimeve kemi shfrytëzuar sasinë e parashikuar të Planit Operativ për vitin 2015 (Министерство за труд и социјална политика, 2015), si dhe faktet për numrin e të punësuarve të rinj deri në 29 vjet, sipas kësaj mase. 4 Sipas planit të veprimit për punësimin e të rinjve në vitet 2016-2020, faqja 11 në fund të vitit 2014 me këtë masë u përfshinë 5.750 të rinj me mbështetje të përgjithshme prej 217 milion denarë.

106


Analiza e kostove dhe përfitimeve: Punësimi i subvencionuar i të rinjve të papunë deri në moshën 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet

Vini re: Kemi konstatuar se në ndryshimin e parë të Planit operativ për shërbimet në tregun e punës dhe programet dhe masat aktive për punësim në 2015 (Министерство за труд и социјална политика, 2015) në faqen e pesë,në pjesën V Korniza financiare, në vend të planifikimit të mjeteve fillestare në vlerë prej 292.800.000 denarë për realizimin e Programit për punësim të subvencionuar të rinjve të papunë deri në 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet e parashikuara NUK JANË PARAPARË MJETE për realizim. Shpjegimi nga ana e menaxhmentit të APRM është se këto fonde do të mbulohen nga linja buxhetore e Ministrisë së Financave. Dhe në ndryshimin e dytë të Planit operativ për 2015 (Министерство за труд и социјална политика, 2015), kjo masë përsëri nuk ka siguruar kurrfarë fondesh. Mungesa e të dhënave mbi shumën e fondeve të nevojshme për zbatimin e masës e imponoi nevojën për të vënë disa hyrëse të supozuara për analizën e kostove dhe përfitimeve. Në Planin operativ të Ministrisë së Punës dhe Politikës Sociale në vitin 2016, kjo masë është shndërruar në masë „Maqedonia punëson”, me përfshirjen e personave prej 15 deri në 58 vjet ose deri në pensionim. Për grupin e synuar të përdoruesve deri në 29 vjet nuk qenë siguruar të dhënë nga burimet zyrtare. Në Planin operativ për vitin 2016 konfirmohet që të realizohet shkalla e pjesëmarrjes të të rinjve deri 29 vjet të paktën 30 për qind. Nëse e marrim parasysh këtë pjesëmarrje, atëherë në vitin 2016 për punësim të subvencionuar të të rinjve të papunë deri 29 vjet, nëpërmjet lirimit nga kontributet / tatimi mbi të ardhurat personale, do të përdoren mjete prej 152.262 000 dinarë (507.540.000 denarë x 30 %). Duke aplikuar parametrat hyrëse për sasinë e kontributeve dhe tatimit mbi të ardhurat personale (në muaj për punëtor = 4.880 denarë për kontributet dhe TVSH), delë se janë planifikuar 2.600 vendeve të punës të të rinjve deri në 29 vjet në kuadër të projektit „Maqedonia punëson”. Sipas planeve operative të MPPS në 2015 dhe 2016 parashikohet punësim për një total prej 7,600 të rinjsh deri në 29 vjet.

ANALIZA E KOSTOVE DHE PËRFITIMEVE Sipas informatave të marra në përputhje me Ligjin për qasje të lirë në informacione me karakter publik, numri i personave të papunë deri në 29 vjet në 14.01.2015 arriti në 28.080, prej tyre 13,007 janë gra, dhe 15,073 veta janë meshkuj. Për të gjithë periudhën e analizës së masës, duke filluar nga 03/13/2014 deri më 01/14/2016, numri i të rinjve të punësuar deri në 29 vjet llogaritet në 11 261 persona, nga të cilët 5.310 janë gra dhe 5.951 janë meshkuj. 107


PUNËSIMI I SUBVENCIONUAR

Lloji i arsimit

Numri i personave

Struktura

Fillor

1.488

13,21%

I mesëm

6.855

60,87%

I lartë

25

0,22%

Superior

2.675

23,76%

Magjistra dhe doktor shkencash

218

1,94

Gjithsej

11.261

100%

Sipas informatave jozyrtare nga APRM, vetëm 2,397 të rinj kanë humbur të drejtën e fituar për lirim nga kontributet për arsye të ndryshme. Punësimi i të rinjve deri në 29 vjet është realizuar gjithsej në 5307 subjekte afariste , dhe atë 84 për qind në subjekte afariste me më pak se 10 të punësuar. Shumica e personave janë punësuar në Shkup (24.25%), Shtip (9.27%), Koçan (7.28%), Strumicë (6.88%) dhe Tetovë (6,40%). Për suksesin e kësaj mase është e rëndësishme të theksohet se ka dhënë efekte punësimi prej 40 për qind të të rinjve të papunë!?

SUPOZIME E HYRËSEVE Numri i të rinjve të punësuar sipas viteve Duke pasur parasysh faktin se numri i përgjithshëm i të punësuarve të rinj me këtë masë të analizuar deri në 31.12.2015 arriti 11,261, pra sipas planit operativ , në vitin 2015, janë punësuar 5.000 persona, del se e në vitin 2014 janë punësuar 6261 persona. Sipas Planit operativ për vitin 2016 parashihen punësime të 2600 të rinjve (duke përfunduar me 13 marsin e 2016). Efekti i përgjithshëm i masës në përfundimin e saj do të jetë 13,861 vende të reja të subvencionuara për të rinjtë deri në 29 vjet. Viti 2014 Duke pasur parasysh se masa „punësim i subvencionuar i të rinjve deri në 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet „, ka filluar të zbatohet nga 03.13.2014, dhe se shumica e punës është kryer në gjysmën e dytë të vitit 2014,janë llogaritur kontribute të subvencionuar në vlerë prej 4188 denarë + 405 denarë tatimi mbi të ardhurat personale, një total prej 4593 në muaj për person për gjashtë muaj, ose një shumë totale prej 172 540 638 dinarë (për 6.261 persona). Punëdhënësit kanë paguar rroga (shuma mesatare mujore prej 10.880 denarë) mbi këtë bazë për gjashtë muaj të vitit 2014 në vlerë prej 408,718,080 denarë.

108


Analiza e kostove dhe përfitimeve: Punësimi i subvencionuar i të rinjve të papunë deri në moshën 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet

2015 година Për vitin 2015 janë llogaritur kontributet dhe TPF për 6261 persona për gjashtë muajt e mbetur dhe 5000 punësime të tjera të planifikuara nga 4.880 denarë në muaj, për 12 muaj në vlerë prej 292.800.000 denarë, pra një shumë totale prej 465,340,638 denarë. Për gjashtë muaj në vitin 2015, në kurriz të punëdhënësve ranë 172,540,638 denarë për kontribute. Punëdhënësit kanë paguar pagat (shuma mesatare mujore prej 10,942 denarë) mbi këtë bazë për gjashtë muaj për ë 6261 personave të punësuar në vitin 2014 (411 047 172 denarë) dhe plus për 12 muaj për 5000 punonjës në vlerë prej 656.520.000, ose gjithsej: 1.067. 567 172 denarë. Viti 2016 Për vitin 2016 janë llogaritur kontribute dhe TPF për 2.600 personi për 12 muaj nga 4798 në muaj për një total prej 149,697,600 denarë. Për gjashtë muaj të vitit 2016, në shpinë të punëdhënësve do të bien 180,241,668 denarë për kontribute për të punësuarit në vitin 2014 dhe 287.880,00 denarë për të punësuarit në vitin 2015, pra një shumë totale prej 469,121,668 denarë. Punëdhënësit kanë paguar pagat (shuma mesatare mujore prej 11,336 denarë) mbi këtë bazë për 12 muaj nga viti 2016 , 7600 personave (1,033,843,200 denarë). Viti 2017 Për vitin 2017 janë llogaritur kontributet dhe TFP për 2,600 veta për dy muaj nga 4798 në muaj, me një total prej 24,949,600 denarë. Për gjashtë muaj të vitit 2016, do të bjerë një barrë për punëdhënësit prej 180,241,668 denarë për kontribute për të punësuarit në vitin 2014 dhe 287.880.000 denarë për të punësuarit në vitin 2015, pra një shumë totale prej 469,121,668 denarë. Vini re: Mjetet e përdorura për pagesën e kontributeve sociale për masën e analizuar përfshijnë koston e oportune të inkriminuar duke marrë parasysh se nuk mund të përdoren për qëllime të tjera (të cilat do të sillnin fitim) nga njëra anë, por nga ana tjetër, derdhja e mjeteve në fondet sociale mbi këtë bazë redukton shpenzimet e Fondeve për huamarrjen e mundshme për të bërë pagesën e detyrimeve rrjedhës (pensionet dhe sigurimin shëndetësor) për shumën e mjeteve të paguara për kontributet që rezultojnë nga masa analizuar. Viti 2018-2020 Punëdhënësit në periudhën 2017 - 2020 vjet, do të paguajnë rroga vjetore në shumë totale prej 1,033,843,200 denarë.

109


110 40.871.808

Shtimi i kërkesës dhe i GDP

Përfitimet e përgjithshme shoqërore

149.697.600

172.540.638

469.121.668

615.038.238

24.949.600

2017

615.038.238

0

2018

615.038.238

0

2019

615.038.238

0

2020

1.240.107.810 1.502.964.868 1.648.881.438 1.648.881.438 1.648.881.438 1.648.881.438

1.067.567.172 1.033.843.200 1.033.843.200 1.033.843.200 1.033.843.200 1.033.843.200

Përfitimet

279.297.355

106.756.717

172.540.638 572.505.988

103.384.320

469.121.668

Përfitimet shoqërore

465.340.638

149.697.600

718.422.558

103.384.320

615.038.238

718.422.558

103.384.320

615.038.238

718.422.558

103.384.320

615.038.238

1.067.567.172 1.033.843.200 1.033.843.200 1.033.843.200 1.033.843.200 1.033.843.200

24.949.600

718.422.558

103.384.320

615.038.238

40.871.808

Vlera aktuale neto e përgjithshme (Diskontimi)

Shkalla e diskontit (8,90%)

Vlera e përgjithshme neto aktuale (7 vjet)

40.871.808

0,918

98.002.666

 

106.756.717

0,774

80.019.464

103.384.320

693.472.958

468.015.148 denarë

0,843

87.152.982

103.384.320

- 161.668.830 - 186.043.283 422.808.388

0,711

73.506.252

103.384.320

718.422.558

0,599

61.927.208

103.384.320

718.422.558

7,6 milion euro

0,652

67.406.577

103.384.320

718.422.558

622.130.526 1.812.205.165 1.756.046.788 1.777.215.358 1.752.265.758 1.752.265.758 1.752.265.758

408.718.080

Përfitimet private për të punësuarit

172.540.638

Përfitimet neto-Shpenzimet neto të përgjithshme

Neto përfitimet Neto shpenzimet SHOQERORE

Përfitimet e përgjithshme

Të ardhurat nga rroga për të punësuarit

465.340.638 Shpenzimet private

Përfitimet private të Kompanive

0 40.871.808

Të ardhurat në fondet sociale dhe në Buxhet

Përfitimet për kompanitë , kursime të kontributeve dhe të tatimit personal të fitimit

2016

581.258.718 1.705.448.448 1.652.662.468 1.673.831.038 1.648.881.438 1.648.881.438 1.648.881.438

408.718.080

Shpenzime private totale

Shpenzime totale:

408.718.080

Shpenzimet e kompanive për kontribute pas 12 muajsh dhe PPF pas 36 Shpenzime për rroga në kurriz të punëdhënësit 0

172.540.638

Shuma e kontributeve në kurriz të Buxhetit she shpenzuar për tatimin personal të fitimit

2015 Shpenzime Shpenzime organizative

2014

Përshkrimi

Tabela 3. Analiza e kostove dhe përfitimeve (tabela sipas viteve)

PUNËSIMI I SUBVENCIONUAR


Analiza e kostove dhe përfitimeve: Punësimi i subvencionuar i të rinjve të papunë deri në moshën 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet

ANALIZA CILËSORE Punësimi sjell një gamë të gjerë të përfitimeve dhe efekte shoqëruese për ekonominë dhe për shoqërinë në tërësi. Ndikimet më të gjera sociale të masës për punësimin e të rinjve deri në 29 vjet nga subvencionimi i kontributeve e pagave i kemi në fushat e sa vijon: • Zvogëlimi papunësisë së madhe tek të rinjtë nën 29 vjet, • Mbajtja e të rinjve në vend, • Rritja e mirëqenies individuale për shkak të të ardhurave më të larta • Rritja e të ardhurave të e bizneseve të ndërlidhura (transporti, ushqimi, kujdesi për fëmijët, turizmi, ...) • Nxitja e aktivitetit ekonomik, • Zvogëlimi i vëllimit të ekonomisë joformale, • Përmirësimi i gjendjes sociale të të rinjve, • Zvogëlimi i vëllimit dhe demotivimit të emigrimit ekonomik të të rinjve, • Rritja e vetëbesimit dhe shëndetit të të punësuarve, • Kursimi i shpenzimeve individuale për shkak të \zvogëlimit të kohës së lirë, • Përmirësimi i kujdesit shëndetësor në përgjithësi, • Ulja e shkallës së krimit, • Rritja e të ardhurave publike (TPF dhe kontributet e ardhshme pas përfundimit të masës ) • Ndikimi sekondar në zhvillimin ekonomik (konsumi) • Rritja e fuqisë blerëse. Disa shpenzime të pashmangshme për kalimin nga gjendja e papunësisë në punësim: • Shpenzimet e udhëtimit për / nga puna • Shpenzimet për kujdesin e fëmijëve (prindër të vetëm) Këto shpenzime duhet të hiqen nga paga neto të sapo punësuarve. Këta persona shpenzim paraqet edhe koha e lirë e humbur të cilën mund ta shfrytëzonin për ndonjë lloj të punës joformale. Për fat të keq, të ardhurat e humbura të këtilla , kryesisht janë kompensuar në mënyra tradicionale. Masa e subvencionuar të punësimit të të personave deri në 29 vjet ka rezultat negativ,tek kategoritë e tjera të personave të papunë duke i zhvendosur ato nga mundësitë e konkurrencës për të gjetur punë në kushte të njëjta. Kjo pjesërisht është neutralizuar me përfshirjen punësimit të subvencionuar edhe të grupeve të moshave të tjera.

111


PUNËSIMI I SUBVENCIONUAR

Grafiku 3. Aspekti social i analizës së kostove dhe përfitimeve Përfitimet neto sociale

Papunësia plotësuese

Përfitimet Vlera plotësuese nga produktiviteti • Të hyrat e punëtorëve • Efekti multiplikativ • Rritja autput • Rritja direkte dhe indirekte e të hyrave tatimore

+

=

Shpenzimet Shpenzimet operative • Shpenzimet për programin • Shpenzime plotësueses

+ Shpenzimet për punësimet • Shpenzimet për një vend pune • Humbja e kohës së lirë

+

Ndikimi më i gjerë • Përmirësimi i shëndetit • Zvogëlimi i krimit

Transfertat sociale nga buxheti Ekvilibriumi i përgjithshëm Efekti i supstituimit Përllogaritja e mirëqenies

Burimi: Fujiwara, 2010

PËRFUNDIM Shpenzimet totale të Buxhetit për zbatimin e masës për punësimin të subvencionuar të të rinjve deri në 29 vjet në periudhën 2014-2017 përfshijnë 812,528,476 denarë (13.2 milionë euro). Mjetet nuk kanë humbur përgjithmonë, por transferohen në fondet e sigurinë sociale dhe paraqesin kursime të drejtpërdrejta për kompanitë që punësojnë të rinjtë deri në 29 vjet. Në të njëjtën periudhë kompanitë kanë shpenzime për pagat neto, të cilat nga njëra ana paraqesin të ardhura për çdo punëtor veç e veç. Pagat neto të punonjësve sipas regjimit të multiplikimit social dhe ekonomik ndikojnë në shumë grupe sociale dhe ekonomike dhe nxisin konsumin që akceliron në zhvillimin social-ekonomik, sipas nesh rreth 10 për qind, duke u bazuar materialin e theksuar të „Fudzhivara” (Fujiwara) (2010). Pikërisht ky ndikim i tërthortë i masës reflektojë në vlerën e saj ekonomike në një shumë prej rreth 6.7 milion. Për fat të keq, mungesa e informacionit në bëri planifikues të vëmendshëm të efekteve të parapara të masës, në radhë të parë në drejtim të braktisjes së një pjese të punëtorëve pas plotësimit të të gjitha kushteve.

112


Analiza e kostove dhe përfitimeve: Punësimi i subvencionuar i të rinjve të papunë deri në moshën 29 vjet nëpërmjet lirimit nga kontributet

REKOMANDIME Për shkak të anëve pozitive të pakontestueshme , masa duhet të vazhdojë edhe në periudhën e ardhshme (afat mesëm). Paralelisht me zgjerimin, masa duhet të përmirësohet në fushat sa vijon: • Subvencionimi i kontributeve të mos llogaritet bazën minimale për krijimin e përfitimeve sociale, por sipas pagës mesatare republikane (rrogë dy herë më e lartë dhe baza e kontributeve); • Të sigurojë një mekanizëm për pagesën e pagave më të larta për të rinjtë dhe kontroll gjatë zbatimit në terren ; • Po anketohen të rinjtë e punësuar dhe të kërkohen rekomandime kthyese për mënjanimin e defekteve dhe përparimin e ndikimeve pozitive të masës ; • Në të njëjtën mënyrë të anketohen edhe subjektet afariste që e shfrytëzojnë masën për punësimin e të rinjve; • Të anketohen subjektet afariste për arsyet pse nuk kanë kërkuar të shfrytëzojnë masën, ose kanë kërkuar por janë refuzuar.

BIBLIOGRAFIA [1] Министерство за труд и социјална политика на РМ (2011) Национална стратегија за вработување во Република Македонија, 2015 година. [2] Министерство за труд и социјална политика на РМ (2015) Оперативен план за услуги на пазарот на труд и активни програми и мерки за вработување за 2015 година. [3] Министерство за труд и социјална политика на РМ (2015) Оперативен план за дополнување и изменување на Оперативниот план за услуги на пазарот на труд и активни програми и мерки за вработување за 2015 година. Април, 2015. Скопје. [4] Министерство за труд и социјална политика на РМ (2015) Оперативен план за дополнување и изменување на Оперативниот план за услуги на пазарот на труд и активни програми и мерки за вработување за 2015 година. Ноември, 2015. Скопје. [5] Министерство за труд и социјална политика на РМ (2016) Оперативен план за активни програми и мерки за вработување и услуги на пазарот на трудот за 2016 година. [6] Службен весник на РМ бр. 44/2014. Закон за вработување и осигурување во случај на невработеност. [7] Службен весник на РМ бр. 142/2008 и 129/2015. Закон за придонеси од задолжително социјално осигурување. [8] Службен весник на РМ бр. 11/2012 и 180/2014. Закон за минимална плата во Република Македонија. [9] Fujuwara, D. (2010) Methodologies for estimating and incorporating the wider social and economic impacts of work in Cost-Benefit analysis of employment work. Department for work and pensions. Working paper No. 86.

113


SHTESË PRINDËRORE PËR FËMIJËN E TRETË Analiza e kostove dhe përfitimeve për masën sociale “Shtesë prindërore për fëmijën e tretë”


Stërvitje: Autorë Katerina Jakimovska - Instituti ZIP Fexhri Selami - Instituti ZIP Suada Statovci - Consulting për Zhvillim Strategjik Мentorë Dimitar Nikolovski - Fakulteti Ekonomik, Prilep Përktheu Nevrije Shabani


SHTESË PRINDËRORE PËR FËMIJËN E TRETË

HYRJE Vendet evropiane të cilat janë në fazën post-tranzitore të zhvillimit të popullsisë, e cila karakterizohet me norma të ulëta të lindjeve dhe fertilitetit, politikat e popullsisë janë konceptuar dhe zbatuar si përgjigje ndaj situatës konkrete të pafavorshme demografike në fushën e shtimit natyror të popullsisë. Kjo gjendje ndodh si pasojë e faktorëve të shumtë ekonomik, social, shëndetësor, politik, socio-psikologjik dhe faktorë të tjerë thelbësorë, të cilët në disa vende dhe periudha të zhvillimit të tyre ndikuan në rënien e numrit të lindjeve si faktor parësor endogjen dhe dinamik për ndryshim natyror të popullsisë. Në shumë vende evropiane zbatimi i politikës stimuluese të popullsisë në formën pronataliste tregon se reduktimi i mëtejshëm i natalitetit mund të nxitet përmes masave të caktuara pronataliste që tentojnë të motivojnë prindërit për rritjen e numrit të fëmijëve në përputhje me dëshirat dhe mundësitë e tyre. Në Republikën e Maqedonisë në vitin 2009 u adoptua masa specifike për të paguar shtesë prindërore për fëmijën e tretë, e cila është pjesë e politikave publike për të rritur rritjen natyrale të popullsisë, duke krijuar kushte për amësi dhe për kujdesin e fëmijëve si dhe zhvillimin e qëndrueshëm demografik. Analiza e kostove dhe përfitimeve duhet të përcaktojë nëse përfitimet ekonomike dhe sociale të programit janë më të mëdha se kostot përkatëse, me të cilat pastaj do të vlerësohet ndikimi dhe arsyetueshmëria e zbatimit të mëtejshëm të masës. Periudha që i nënshtrohet analizës së kostove dhe përfitimeve është ajo e 2009-2014, gjegjësisht që nga fillimi i zbatimit të politikës që ka për qëllim stimulimin financiar të rritjes së numrit të fëmijëve të tretë në familje. Duke përdorur metodën analitike u përpunuan informacione të plota statistikore për numrin e përdoruesve dhe strukturën e tyre demografike të cilat u siguruan nga Zyra Shtetërore e Statistikës dhe Ministrisë së Punës dhe Politikës Sociale të Republikës së Maqedonisë. Të dhënat për numrin e të porsalindurve dhe numrit të fëmijëve të porsalindur të tretë para inaugurimit të shtesës prindërore për në vitin 2009 dhe vitet 2010-2015 kanë shërbyer si tregues me të cilët janë matur objektivat e vendosura të politikës si pasojë e mungesës së treguesve të përcaktuara nga vetë institucionet që zbatojnë politikën.

116


Analiza e kostove dhe përfitimeve për masën sociale “Shtesë prindërore për fëmijën e tretë”

FAKTE PËR GJENDJEN AKTUALE DHE POLITIKËN Lëvizja natyrore e popullsisë është gjithnjë e më shumë objekt i debatit në botë si një përcaktues i rëndësishëm në qëndrueshmërinë e zhvillimit demografik të vendit. Urbanizimi, lëvizshmëria në rritje dhe një plakja e popullsisë imponohen si ndryshime të mëdha demografike që sfidojnë zhvillimin e qëndrueshëm demografik në nivel kombëtar. Gjithashtu, Republika e Maqedonisë nuk është lënë jashtë këtij trendi global dhe përballet me sfida serioze demografike të shkaktuara nga kushtet ekzistuese sociale dhe ekonomike. Në periudhën 2002 dhe 2009 normat vjetore të rritjes natyrale të popullsisë dhe fertilitetit janë reduktuar në mënyrë të vazhdueshme në kurriz të rritjes së pjesëmarrjes së të moshuarve në strukturën e totalit të popullsisë (shih grafikun 1 dhe 2). Grafiku 1. Norma e rritjes natyrale të popullsisë në RM, periudha 2002-2009.

Rritja natyrore në 1000 6 5 Axis Title

4 3 2 1 0 Viti

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

4,8

4,4

2,7

2

1,9

1,5

1,9

2,3

Burimi: Enti Shtetëror i Statistikës të Republikës Maqedoni

Grafiku 2. Koeficientet total të fertilitetit në RM për periudhën 2002-2009. Shkalla e fertilitetit

1,6

Axis Title

1,55 1,5 1,45 1,4 1,35 Viti

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

1,59

1,54

1,52

1,46

1,46

1,46

1,52

1,48

Burimi: Enti Shtetëror i Statistikës të Republikës Maqedoni

117


SHTESË PRINDËRORE PËR FËMIJËN E TRETË

Krijimi i strategjisë afatgjate për t’u marrë me të ashtuquajturin “Murtaja e bardhë” efektuohet si një domosdoshmëri e politikës konkrete edhe pas vitit 2006. Strategjia Kombëtare për zhvillimin demografik të Republikës së Maqedonisë nga viti 2008 deri në vitin 2015 paraqitet si një “dokument kryesor që pasqyron fushat prioritare dhe objektivat në formësimin e politikës demografike” (Министерство за труд и социјална политика, 2007). Si një objektiv specifik strategjik theksohet ngadalësimi i normës së reduktimit të popullsisë dhe krijimin e kushteve për zhvillim të qëndrueshëm demografik, e cila do të çojë në një rritje të shtimit natyror të popullsisë, duke krijuar kushte të përshtatshme për amësi dhe kujdes të fëmijëve. Në masat specifike për të inkurajuar lindjet dhe kujdesin për fëmijët përfshihen stimuj financiare për fëmijë të dytë dhe të tretë për çiftet e martuara që vijnë nga rajone ku shkalla e fertilitetit është nën 2.1 lindje të gjalla për grua. Program drejtpërdrejti synon të inkurajojë numrin e fëmijëve të tretë, dhe kjo nënkupton edhe shkallën e përgjithshme të natalitetit (e shprehur si numri i lindjeve të gjalla për 1,000 banorë). Megjithatë, në mënyrë indirekte pritet që kjo të reflektojë edhe në një rritje të pjellorisë (si numri mesatar i fëmijëve në periudhën riprodhuese të një gruaje), dhe rritjes natyrore (dallimi në mes numrit të lindjeve dhe numrit të vdekjeve. Kjo masë u prezantua si plotësim i Ligjit të sigurimeve shëndetësore të vitit 2008 (Службен весник на РМ бр. 25/2000). Paralelisht me te, si ndryshim dhe plotësim në Ligjin për mbrojtjen e fëmijëve (Службен весник на РМ бр. 98/2000) dhe Ligji për mbrojtje sociale (Службен весник на РМ бр. 50/1997) u inkorporua edhe ndihma financiare në formë të shtesës prindërore për një fëmijë të dytë (deri në 5.000 denarë në muaj, ose 30 për qind të pagës mesatare në vend. Ndihmën financiare për fëmijët e dytë familjet duhej ta marrin çdo muaj për një periudhë prej nëntë muajsh), dhe për fëmijë të tretë (në vlerë prej 8.250 denarë në muaj, ose 50 për qind e pagës mesatare në Maqedoni). Me këtë u vendos që familjet të marrin ndihmë financiare për çdo muaj për 10 vjet), dhe për fëmijën e katërt (deri në 11,550 denarë në muaj, ose 70 për qind e pagës mesatare në Maqedoni, të cilën familjet duhej ta marrin çdo muaj për 15 vjet). Shtesa prindërore ishte paraparë që të paguhet nga 1 janar-i 2009 për nënat, ndërsa në situata të jashtëzakonshme për baballarët ose kujdestarët e fëmijëve të lindur dhe të gjallë pas datës së specifikuar dhe të cilët jetojnë të paktën tre vjet në komunën në të cilën shtimi natyror është nën 2.1 promil. Gjykata Kushtetuese në vitin 2009 vendosi të shfuqizojë Nenin në lidhje me të drejtën e kompensimit për fëmijët nënat e të cilëve jetojnë në komunat në të cilat rritja natyrore e popullsisë është nën 2.1 lindje të gjalla për grua (Службен весник на РМ бр. 199/2008). Kjo për shkak të përplasjes se nenit me normat kushtetuese për ushtrim të barabartë të së drejtës së mbrojtjes sociale për të gjithë qytetarët. Si rezultat i kësaj, Ministria e Punës dhe Çështjeve sociale vendosi për zbatimin e masës me çka të drejtë të shtesës prindërore do të ushtronin nënat e fëmijëve të tretë dhe të katërt në në të gjithë vendin dhe në shumën e përcaktuar. Nga 12 prill 2010 bëhet shfuqizimi i shtesës

118


Analiza e kostove dhe përfitimeve për masën sociale “Shtesë prindërore për fëmijën e tretë”

prindërore për fëmijët e katërt të porsalindur dhe mbetet në fuqi vetëm shtesa financiare për fëmijët e tretë. Për të ushtruar të drejtën e shtesës prindërore për fëmijën e tretë është parakusht që nëna që të jetë shtetase e Republikës së Maqedonisë me vendbanim të përhershëm në vend në tri vitet e fundit para paraqitjes së kërkesës. E drejta për përfitim prindërore të nënës u takon nënave që direkt kujdesen për fëmijën për të cilin ka aplikuar dhe fëmijët e paralindur të të cilave më parë nuk kanë qenë të vendosur në një institucion për mbrojtje sociale, strehim familjar apo të dhënë për adoptim dhe se nuk është e privuar nga e drejta prindërore mbi fëmijët e lindur më parë. E drejta nuk mund të ushtrohet nëse nëna gjatë shtatzënisë nuk ka kryer kontrolle shëndetësore dhe kontrolle te specialistit i zgjedhur mjekësor në gjinekologji dhe obstetrikë. E drejta gjithashtu nuk mund të ushtrohet, ose nëse është fituar mund të humbet, nëse: • Nuk janë kryer vaksinimet e detyrueshme të fëmijës në përputhje me ligjin • Fëmija nuk është i regjistruar në shkollë dhe nuk ndjek mësimin e rregullt në shkollën fillore në përputhje me ligjin. Kompensimi prindërore për fëmijën e tretë paguhet në bazë mujore për një periudhë prej dhjetë vjetësh, në një vlerë prej 8,048 denarë. Shuma përputhet me rritjen e çmimeve të konsumit për vitin paraprak të publikuar nga Zyra e Statistikave Shtetërore të Republikës së Maqedonisë në janar për vitin aktual dhe korrigjimi i fundit është bërë në vitin 2012 (8.362 denarë).

SHPENZIMET DHE PËRFITIMET NGA POLITIKA Në thelb, politika e popullsisë që synon stimulimin e natalitetit është dëshmuar si investim i kushtueshëm, e cila jo gjithmonë ka prodhuar rezultate të dukshme në rritjen e normave të fertilitetit. Argumenti kryesor për këtë është fakti se vendet e industrializuara kanë tendencë për të ndjekur dy drejtime në politikë (Gauthier, 2007): 1. Braktisjen e shtesës financiare që i dedikohet reduktimit të varfërisë; 2. Theks më i madh për politikat që reduktojnë barrierat për të kombinuar përgjegjësitë e punës dhe familjes. Megjithatë, përmirësimi i kushteve të jetesës në aspektin e shpenzimeve sociale, mundësitë e infrastrukturës për kujdesin dhe kujdesin e fëmijëve, mundësimi i kushteve për një ekuilibër midis përgjegjësive të punës dhe atyre familjare etj, luajnë një rol inkurajues në marrjen e vendimeve në lidhje me planifikimin familjar. Analiza e kostove dhe përfitimeve nuk merr parasysh efektet psikologjike dhe sociale mbi politikën publike andaj vlerësimi i saktë i të gjitha kostove dhe përfitimeve nuk mund të japë një pasqyrim të qartë dhe cilësor të programit.

119


SHTESË PRINDËRORE PËR FËMIJËN E TRETË

А

Shpenzimet

Vetë inkorporimi i masës „shtesë prindërore për fëmijën e tretë“ është një barrë e drejtpërdrejtë mbi buxhetin e Republikës së Maqedonisë. Fondet disbursohen përmes Ministrisë së Punës dhe Politikës Sociale dhe Qendrës për punë sociale. Që nga inkorporimi i masës në vitin 2009 deri në fund të vitit 2015 numri i përfituesve të shtesës për fëmijën e tretë u rrit nga 1,898 (2009) në një total prej 21,387 përdoruesve në 2015. Në përputhje me metodën për përcaktimin e shumës për pagesën e shtesës, kostoja totale e drejtpërdrejtë e transfereve sociale për fëmijët e tretë nga viti 2009 në nivel vjetor është rritur nga 183.301.248 denarë në 2.146.057.128 denarë. Këto të dhëna janë marrë nga llogaritja përmes kalkulatorit CBA (anglisht: cost-benefit analysis). Pritet që këto shuma të shënojnë rritje nga viti në vit paralelisht me rritjen e foshnjave të treta. Si një kosto e drejtpërdrejtë e programit për fëmijët e tretë paraqitet edhe e drejta e pushimit të lehonisë për nënat që janë përfituese të saj. Informacioni në lidhje me numrin e nënave të cilat janë përfituese të ndihmës për fëmijën e tretë dhe të cilat kanë përdorur të drejtën e pushimit të lehonisë nuk është dorëzuar me kohë nga Fondi për sigurim shëndetësor i Republikës së Maqedonisë. Por, me ndihmën e të dhënave për numrin e përgjithshëm të lindjeve të gjalla, të dhënat për numrin e përqindjes së nënave që kanë përdorur të drejtën e lehonisë është marrë bëre një përllogaritje që 34 për qind e nënave të cilët janë shfrytëzues të shtesës prindërore për fëmijën e tretë ushtrojnë edhe të drejtën e pushimit të lehonisë. Shpenzimet shtetërore prej 161,103,331 denarë në vitin 2009 janë rritur në 399,766,552 denarë në vitin 2015 vit me tendencë për tu rritur paralelisht me numrin e fëmijëve të tretë të porsalindur dhe punësimit të nënave si përdoruese të kësaj të drejte. Për shkak të mungesës së informacionit të saktë mbi shkallën e punësimit në mesin e nënave të cilat janë përfituese të ndihmës për fëmijën e tretë, duke përdorur të dhënat nga Entit Shtetëror i statistikës së Republikës së Maqedonisë arritëm deri te numri i përgjithshëm i kompensimit për pushimin e lehonisë në raport me numrin e përgjithshëm të foshnjave të lindura (2009-33%, 2010-33%, 2011-37%, 2012-36%, 2013-39%, 2014-44%). Supozimi ynë është se përafërsisht proporcion i njëjtë i të punësuarve ka edhe tek nënat që kanë tre fëmijë, respektivisht 34 për qind. Ky vlerësim tregon se një e treta e grave / nënave që kanë vendosur që të kenë një fëmijë janë të papunë ose joaktive në tregun e punës. Arsyet për këtë fenomen nuk mund të zbulohen me saktësi, por në qoftë se marrim parasysh faktin qe gratë e papuna dhe joaktive janë më pak të arsimuara se sa të punësuarat, nuk ka informacion të pamjaftueshëm për lidhjen e mundshme ndërmjet motivimit për të rritur fëmijën e tretë në këmbim të të ardhurave dhe pjesëmarrjes në tregun e punës. Duke pasur parasysh hendekun gjinor në aspekt të pagave në R. e Maqedonisë, e cila është 12.5 për qind (Petreski, et al. 2014), ndikimi i kësaj politike mbi barazinë gjinore mund të observohet në aspekt të zëvendësimit të të ardhurave mujore nga tregu i punës nga ana e nënës, si përfitues.

120


Analiza e kostove dhe përfitimeve për masën sociale “Shtesë prindërore për fëmijën e tretë”

Duke marrë parasysh shifrat që tregojnë për jo aktivitetin e nënave që janë shfrytëzues të shtesës prindërore në tregun e punës, së bashku me shifrën aktuale të hendekut gjinor në paga, hapet pyetja për korrelacionin në mes politikës demografike që insiston të kontribuojë në rritjen e numrit të sapolindurve të tretë dhe politikës për barazinë gjinore dhe rritjen e përfshirjes së grave në ekonominë dhe shoqërinë maqedonase. Kjo pyetje është e vështirë të kuantifikohet dhe të hulumtohet me këtë lloj analize, por lë hapësirë të gjerë për një vëzhgim më të thellë. Sa u përket shpenzimeve materiale direkte, nga ky program rezultojnë edhe shpenzimet e fushatës së vazhdueshme të mediave në periudhën 2009-2015. Ajo është e ndarë në dy komponentë: TV dhe radio spote të financuara përmes Sekretariatit të përgjithshëm të Qeverisë dhe subvencionim shtetëror të këngëve për të nxitur vlerat e familjes dhe familjet me shumë fëmijë të alokuara për artistë veçmas për çdo vit nga Ministria e Kulturës (Службен весник на РМ бр. 119 / 2013). Nuk ka të dhëna zyrtare në dispozicion për shpenzimet që lidhen me fushatën dhe ende jemi në pritje të një përgjigjeje nga institucionet përkatëse, megjithatë kontratat për zbatimin e fushatës për të promovuar vlerat e familjes në vitin 2012 dhe 2013 arrijnë një shumë totale prej 32,743,271 denarë (Биро за јавни набавки, 2012). Në aspektin e shpenzimeve indirekte të cilat do të shfaqen në afat të gjatë, sigurisht, kostoja e mirëmbajtjes së fëmijëve pas vitit të dhjetë, kur edhe ndërpritet pagesa e shtesës prindërore si dhe deri në vitin e 18 të jetës së fëmijut të tretë. Efektet e para të këtyre shpenzimeve do të dalin nga viti 2019, kur brezi i parë fëmijëve të tretë me të drejtën për të ushtruar përfitim prindërore do të kenë mbushur 10 vjet. Si efekti i programit pritet rritje akumuluese për fëmijën e tretë, dhe me këtë edhe rritje e kostos për rritje të fëmijëve nga mosha 11 e tyre deri në 18-të, periudhë kjo kur të gjitha kostot duhet të përballohen nga prindërit. Б

Përfitimet

Në analizën e politikës është e vështirë për të bërë kuantifikim konciz për shkak se ajo është një masë sociale dhe vlerësimi i saj vështirësohet nga mungesa e qëllimeve të përcaktuara qartë dhe rezultatet që do të mundësonin më të lehtë për të vlerësuar nëse qëllimi është arritur. Nuk është specifikuar as numri i fëmijëve të tretë që pritet të lindin dhe as nuk është vendosur kornizë ose së paku rritja e pritshme e normës së natalitetit dhe fertilitetit. Vendosja e treguesve të veçantë do të mundësonte monitorim sistematik të realizimit të objektivave në mënyrë të vazhdueshme. Ajo që është vendosur si një tregues demografik për monitorimin e Strategjisë për zhvillimin demografik janë normat specifike të lindjes sipas moshës së gruas, normat e vdekshmërisë sipas moshës, neto-migracionet, indeksi i plakjes, koeficienti i varësisë së moshës dhe mbështetja potenciale, por pa vendosur rezultate te pritshme në forme kuantitative që do të mundësonte vlerësim të efektit. Kjo analizë është bërë ex post duke përdorur si tregues vetëm rezultatet e arritura.

121


SHTESË PRINDËRORE PËR FËMIJËN E TRETË

Megjithatë, përfitimi i drejtpërdrejtë i programit është të rrisë shpenzimet e konsumatorit. Duke supozuar se prirja margjinale për të shpenzuar në Republikën Maqedonia shkon nga 0.85 në 0.95, kjo do të thotë që, mesatarisht, 90 për qind e fondeve që paguhen nga kompensimi janë të destinuara për konsum personal. Llogaritur në aspektin e mjeteve totale për transfertat sociale në vit, konsumi personal i cili në vitin 2009 arriti në 164,971,123 denarë, i njëjti shënon një rritje të vazhdueshme dhe në vitin 2015 arrin në 1.931.451.415. I njejti pritet që të rritet edhe më tej paralelisht me numrin e fëmijëve të tretë (shih tabelën 1) me çka automatikisht rritet edhe numri i përdoruesve të kësaj shtese financiare. Tabela 1 Statistikat vitale për Republikën e Maqedonisë nga viti 2002 deri në vitin 2014

Totali

I pari

I dyti

I treti

Nataliteti

Rritja natyrore

2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014

27.761 27.011 23.361 22.482 22.585 22.688 20.137 20.792 21.338 20.119 20.826 20.513 20.890

11.956 11.621 10.816 10.092 10.491 10.813 9.289 9.177 9.315 9.059 9.105 8.701 8.760

9.581 9.563 8.395 8.360 8.179 8.072 7.393 7.788 7.757 7.222 7.522 7.603 7.746

3.256 3.129 2.779 2.702 2.634 2.549 2.352 2.634 2.967 2.837 3.122 3.178 3.336

13,7 13,3 11,5 11 11,1 11,1 11,2 11,5 11,8 11,1 11,4 11,2 11,4

4,8 4,4 2,7 2 1,9 1,5 1,9 2,3 2,5 1,6 1,7 1,5 1,5

Shkalla e përgjithshme fertilitetit 1,59 1,54 1,52 1,46 1,46 1,46 1,52 1,48 1,46 1,51 1,55 1,52 1,47

Burimi: Enti Shtetëror Statistikor i Maqedonisë

Nga tabela mund të shihet se numri i fëmijëve të tretë nga viti 2009 tregon një rritje të lehtë, por kjo nuk është vërejtur edhe në numrin e përgjithshëm të lindjeve të foshnjave. Së paku, te numri i përgjithshëm i foshnjave të lindura nga 2009 deri më sot mund të vërehet stabilizim i trendit rënës që filloi në vitet ‚90 të shekullit të kaluar. Për të llogaritur efektin e programit, trendi i fëmijëve të tretë te lidur në periudhën 2002 dhe 2008 janë ekstrapoluar për periudhën aq sa zgjatë programit. Efekti i programit është marrë si diferenca midis numrit aktual i fëmijëve të tretë dhe vlera e marrë nga ekstrapolimi linear i periudhës së mëparshme. Duke aplikuar një ekstrapolim linear nga të dhënat në periudhën para futjes së programit (2002-2008), ajo që mund të shihet është se mesatarisht, çdo vit numri i fëmijëve të tretë zvogëlohet për 143 (shih grafikun 3)

122


Analiza e kostove dhe përfitimeve për masën sociale “Shtesë prindërore për fëmijën e tretë”

Figura 3. ekstrapolim linear i numrit të fëmijëve të tretë (2002-2008) 3.400 3.200 3.000 2.800 2.600 2.400 2.200

y = 290417-143,46x R² = 0,9419

2.000 2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Gjithashtu, stabilizim mund të vërehet në raport me moshën e varësisë (Age dependency ratio), e cila në afat të gjatë mund të ndikojë në zvogëlimin e kostos për pensionet. Grafiku 4. Koeficienti i varësisë së moshës 80 70 60 50 40 30 20 10

2014

2011

2008

2005

2002

1999

1996

1993

1990

1987

1984

1981

1978

1975

1972

1969

1966

1963

1960

0

123


SHTESË PRINDËRORE PËR FËMIJËN E TRETË

Për të përcaktuar përfitimin e uljes së kostos së pensioneve për Fondin pensional-invalidor të Maqedonisë është përdorur raporti aktuarial në sistemin e pensioneve në Republikën e Maqedonisë (Фонд за пензиско и инвалидско осигурување на Македонија, 2011). Përfitimi është parë si diferencë midis përqindjeve bazë në rapot me skenarin pesimist. Duke supozuar se fëmijët e tretë të porsalindur do të hyjnë në tregun e punës në 2028, e njëjta pritet të jetë viti referent për të ndjerë përfitimet në këtë fushë. Në raportin aktuarial të dhënat janë shprehur si përqindje BPB-së, por edhe si shuma absolute (në milionë denarë dhe euro). Supozimi ynë është se efekti i politikës ka një kontribut afatgjatë duke shmangur skenarin pesimist. Prandaj, uljen e kostove të pensioneve e llogarisim si diferencë midis skenarit bazë dhe pesimist. Për shembull, e shprehur në përqindje për vitin 2030, sipas skenarit pesimist, këto kosto do të ishin 8.84 për qind, ndërsaa, sipas skenarit bazë dhe 8.56 për qind (diferenca është 0.28 për qind ose 2,024 milion denarë). Supozimi ynë është se vetëm një përqindje e caktuar e fëmijëve të tretë hyjnë në tregun e punës (njejtë si e gjithë popullata). Argumenti kryesor është që politika kontribuon në stabilizimin e normave të natalitetit me çka shmanget skenari negativ i paraparë nga raporti aktuarial i Fondit pensional të Republikës së Maqedonisë. Prandaj përfitimi këtu mund të vlerësohet si diferenca në uljen e kostos në mes të skenarit bazë dhe pesimist. Rritja inkrementale e shkallës së natalitetit si rezultat i programit deri më tani është i papërfillshëm (2.3 promil në vitin 2009 dhe 2.5 promil për 1,000 banorë në kushte kur paguhej shtesës prindërore për fëmijën e dytë dhe fëmijën e katërt, me një rënie Grafiku 5. Numri i fëmijëve të tretë, norma natyrore e rritjes së popullsisë dhe shkalla e fertilitetit 6

4000 3500

5

3000 2500

4

2000 3

1500 1000

2

500 0

Nr. i fëmijëve të tretë me rradhë

124

Rritja natyrore në 1000

4 20 1

13

12

20

20

11 20

10 20

09 20

08 20

20 07

20 06

20 05

20 04

20 03

20 02

1

Shkalla e fertilitetit


Analiza e kostove dhe përfitimeve për masën sociale “Shtesë prindërore për fëmijën e tretë”

të shpejtë në vitin 2011 për 1.6 promil dhe një nivel i ngjashëm me vitin 2014 me 1.5 promil për 1,000 banorë) dhe mu për këtë arsye në term afatgjatë mbetet 0. E njëjta gjë vlen edhe për rritjen e PBB. Efekti i programit, i cili inicion një rritje të vazhdueshme të numrit të fëmijëve të tretë nga viti në vit është e qartë, por deri tani rritja është i papërfillshëm dhe për këtë arsye rritja e GDP mbetet 0. Në kushtet e kapitalit njerëzor, krijimi i zhvillimit të qëndrueshëm demografik është sigurisht përfitim për çdo shtet. Dinamika e lëvizjeve të popullsisë është thelbi i planifikimit strategjik dhe zhvillimit të politikave dhe në përgjithësi për kapitalin social dhe ekonomik të vendit.

REZULTATET E ANALIZËS SË PËRFITIMEVE DHE SHPENZIMEVE Periudha relativisht e shkurtër në të cilën masa është në fuqi nuk mund të ofrojë një vlerësim të saktë të efekteve në afat të gjatë. Efekti i rritjes së numrit të fëmijëve të tretë lidhur me numrin e përfituesve të shtesës prindërore për fëmijën e tretë është revokuar nga niveli i ulët i rritjes natyrore, andaj efekti afatgjatë i stabilitetit demografik aktualisht është i papërfillshëm. Tabela 2. Numri i përfituesve të shtesës prindërore për fëmijën e tretë në vitet: 2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015 nëntor

1.898

5.256

8.249

11.212

13.795

17.112

20.581

Burimi: Ministria e Punës dhe Politikës Sociale

Në bazë të analizës së ndjeshmërisë, arritëm të simulojnë tre skenarë të mundshëm për efektin e „shtesës prindërore për fëmijën e tretë.” Analiza e ndjeshmërisë është bërë në aspektin e përfitimeve indirekte që janë më pak reale shkaku që këto parashihen në afat të gjatë. Më konkretisht, këtu përfshihën: rritja e BPB dhe kostot e reduktuara në fondin e pensioneve. Për shkak se programi ka efekte demografike, të cilat, sipas karakterit të tyr janë afat-gjate, kohëzgjatja është zgjatur për 30 vjet. Me qëllim të izolimit të efektit të programit, kosto indirekte dhe përfitimet çdo vit llogariten në drejtim të rritjes së numrit të.

125


SHTESË PRINDËRORE PËR FËMIJËN E TRETË

А

Skenari Bazë

Supozimi 1: Programi ka efekt në rritjen e BPB-së duke filluar nga 2033. Shuma e rritjes së BPB-së çdo vit pasardhës është rritja kumulative e fëmijëve të tretë të porsalindur 24 vjet më parë. Ne supozojmë se çdo vit 50 për qind e rritjes së fëmijëve të tretë të porsalindur para moshës 24 hyjnë në tregun e punës. Supozimi 2: Shpenzimet e fondeve pensionale fillojnë të zvogëlohen nga viti 2028 në shumën e diferencës midis skenarit pesimist dhe atij bazë nga raporti aktuarial i fondit pensional. Kjo rrjedh nga fakti se programi kontribuon për të stabilizuar shkallën e natalitetit, p.sh. ndalon trendin rënës. Vlera aktuale neto: -197.029.752 B

Skenari optimist

Supozimi 1: Programi ka një efekt në rritjen e BPB-së duke filluar nga 2033. Shuma e rritjes së BPB-së çdo vit pasues është rritja kumulative e numrit të fëmijëve të tretë 24 vjet më parë. Supozojmë se çdo vit 70 për qindëshi i fëmijëve të tretë të porsalindur para moshës 24 vjet punësohen. Supozimi 2: Shpenzimet e fondeve pensionale kanë filluar të ulen nga 2028 në shumën e diferencës midis skenarit pesimist dhe atij bazë sipas raportit actuarial të fondit pensional. Kjo rrjedh nga fakti se programi kontribuon për të stabilizuar normën e lindjeve, p.sh. ndalon prirjen rënëse. Vlera aktuale neto: -12.572.262

C

Skenari pesimist

Supozimi 1: Programi ka një efekt në rritjen e BPB-së duke filluar nga 2033. Shuma e rritjes së BPB-së çdo vit pasues është rritja kumulative në fëmijë të tretë të porsalindur 24 vjet më parë. Ne supozojmë se çdo vit 30 për qindëshi i fëmijëve të tretë të porsalindur punësohen para moshës 24 vjeçare. Supozimi 2: Shpenzimet e fondeve pensionale kanë filluar të ulen nga 2028 në vlerë prej 75 për qind të diferencës midis skenarit pesimist dhe atij bazë sipas raportit actuarial të fondit pensional. Gjegjësisht, pavarësisht stabilizimit të shkallës së natalitetit, megjithatë, për shkak të rritjes së jetëgjatësisë, shpenzimet e fondit të pensionit do të reduktohen me ritëm të ngadalshëm. Vlera aktuale neto: -877.942.542 Në përgjithësi, analiza e kostove dhe përfitimeve, si dhe analiza shtesë e ndjeshmërisë tregon se programi ka një vlerë aktuale neto negative. Nevojitet rishqyrtim i programit dhe / ose redizajnim i tij në mënyrë që të arrihen objektivat. 126


Analiza e kostove dhe përfitimeve për masën sociale “Shtesë prindërore për fëmijën e tretë”

REKOMANDIMET Ajo që mbetet e paqartë janë arsyet për heqjen e shtesës financiare për fëmijën e dytë dhe të katërt, si dhe objektivi kryesor dhe rezultatet e pritshme të zbatimit të mëtejshëm të politikës. Duke pasur parasysh rritjen e vazhdueshme të numrit të fëmijëve të tretë barra në buxhet pritet të rritet me të njëjtin intensitet dhe mbetet pyetja nëse do të ishte e mundur që financiarisht të vazhdohet zbatimi i masës së përcaktuar në këto kushte. Rekomandimi ka të bëjë me ri përcaktimin e target grupit dhe të punohet për të krijuar një program nxitës për lindje të fëmijëve të parë dhe të dytë, e cila nuk duhet domosdoshmërish të paraqesë kompensim të drejtpërdrejtë financiar. Përvojat nga vendet e tjera flasin se politikat për rritjen e fertilitetit duhet të jenë më të drejtuara drejt sigurimit të fleksibilitet më të madh në marrëveshjet e punës dhe për arritjen e mbështetjes më të gjerë shoqërore. Rekomandimet për veprime në të ardhmen nga ana e shtetit në këtë fushë kanë të bëjnë me politikën e përgjithshme demografike që do të përmirësojë kushtet e jetesës së popullsisë fertile dhe do të motivonte për të marrë vendime që synojnë zgjerimin e familjes. Këtu përfshihen: • kushtet ekonomike për të rinjtë në përgjithësi (punësimi, standardi jetësor, problemet e strehimit dhe kështu me radhë.) • kushtet për gratë në tregun e punës (orar pune i adaptueshëm, siguria e vendit të punës, punësueshmëria) • kushtet infrastrukturore (më shumë kopshte dhe institucione për kujdes ndaj fëmijëve pas përfundimit të mësimit ditor). Politika populiste në vetvete nuk mund të jetë e suksesshme në qoftë se nuk ka një mjedis të favorshëm dhe kushte (socio-ekonomike) për lindjen dhe kujdesin ndaj fëmijëve. Duke pasur parasysh mbulimin e ulët në mbarë vendin me qendra për qëndrim ditorë për fëmijët dhe kopshte, në Strategjinë kombëtare për zhvillim demografik, si një prej masave specifike theksohet edhe rritja e aktiviteteve për përmirësimin e infrastrukturës në këtë drejtim - ofertë kopshtesh dhe dhënia e licencave për hapjen e kopshteve brenda kapaciteteve të ndryshme (fabrika, kompani, etj). Paketa e tërë e përfitimeve për të rinjtë do të kishte një efekt më të madh në vendimin e tyre për të braktisur idenë e emigrimit dhe përqendrim ne vetë-realizim të tyre në vend, si dhe mbi planifikimin familjar. Megjithatë, vendimet individuale dhe mundësitë që drejtpërsëdrejti përkojnë me ndryshimet demografike ndryshojnë dhe shteti duhet të kërkojë që të rrisë numrin e mundësive në vend që të përqëndrohet vetëm në një drejtim. Së fundi, struktura demografike mund të formohet dhe të ndryshohet me anë të politikave publike, e cila nuk duhet në asnjë mënyrë të jetë në konflikt me të drejtat themelore të njeriut.

127


SHTESË PRINDËRORE PËR FËMIJËN E TRETË

KONKLUZA Analiza e kostove dhe përfitimeve për të masën sociale të shtesës prindërore për fëmijën e tretë tregon rezultate që në thelb nuk ndryshojnë shumë nga vendet ku i njëjti model gjen përdorim. Analiza në të gjitha rastet tregon se shumica e masave të ndërhyrjes së shtetit në rritjen e shkallës së fertilitetit janë të shtrenjta dhe tregojnë një efekt të pjesshëm. Nëse efekti i politikës për shtesë prindërore për fëmijën e tretë shikohet në mënyrë të izoluar, atëherë nuk mund të presin luhatjet më të mëdha në nivele makro. Ajo që është evidente në rastin e Maqedonisë është se numri i fëmijëve të tretë, i cili shënon rënie në mënyrë të vazhdueshme që nga viti 2002, ka pasur një tendencë të qëndrueshme në rritje që nga futja e masës dhe kjo mund të konsiderohet si një e arritur e kësaj mase. Pas vitit 2010, pjesëmarrja e numrit të fëmijëve të tretë tejkalon shifrën prej 3,000 në vit në numrin e përgjithshëm të lindjeve të gjalla. Nga të dhënat e marra nga Ministria e punës dhe politikës sociale, vërehet një rritje e dukshme nga viti në vit i numrit të përgjithshëm të përfituesve të shtesës prindërore për fëmijën e tretë: nga 1,898 në 2009 në 21.387 shfrytëzues të shtesës prindërore për fëmijën e tretë në vitin 2015. Në të njëjtën kohë, në qoftë se ju bëhet një rishikim i shkallës së rritjes natyrore, rritja e së cilës është marrë direkt si një rezultat specifik në Strategjinë kombëtare për zhvillim demografik, atëherë ajo që mund të vërehet është se numri i fëmijëve të tretë ka ndikim minimal në normën e përgjithshme të rritjes natyrore të popullsisë, me përjashtim të viteve 2009 dhe 2010 (në këto dy vjet paguhej shtesë financiare edhe për fëmijën e dytë edhe për fëmijën e katërt). Nga viti 2011 deri në vitin 2014 norma e rritjes natyrore është më e vogël edhe se në vitin 2006, kur ajo ishte 1.9. Treguesit e këtillë tregojnë për faktin se efekti i masës nuk përkon me objektivin, domethënë numri i rritur i fëmijëve të tretë nuk është i mjaftueshëm për të kompensuar mungesën e fëmijëve të parë dhe të dytë në numrin e përgjithshëm të foshnjave të lindura. Në përgjithësi, analiza e kostove dhe përfitimeve, dhe analizave shtesë e ndjeshmërisë tregon se programi ka një vlerë aktuale neto negative. Nevojitet një rishqyrtim i programin dhe / ose redizajnim i saj në mënyrë që të arrihen objektivat e vendosura. Për shkak të ndjeshmërisë së masës e cilat drejtpërsëdrejti ndërhyn në sferën intime të qytetarëve siç është planifikimi familjar, kjo analizë nuk ka të bëjë me momentin cilësorë që heton shkaqet dhe motivet e çdo qytetari (nëna si përfituese) për vendimin për të lindur një fëmijë të tretë aq më pak të hetojë korpusin e gjerë të faktorëve që janë të rëndësishëm për zhvillimin demografik. Në të njëjtën kohë, pamundësia për të siguruar të dhëna të plota dhe periudha e shkurtër kohore nga nisja e zbatimit të kësaj mase nuk i shërbejnë qëllimit për hartim të një analizë të thellë të efekteve të plota (përfitime ose kosto) nga analiza. Analiza e kostove dhe përfitimeve nuk mund të vlerësojë përfitime jo materiale (morale) që janë rezultat i vendimeve politike.

128


Analiza e kostove dhe përfitimeve për masën sociale “Shtesë prindërore për fëmijën e tretë”

BIBLIOGRAFIA [1] Биро за јавни набавки (2012) Известување за склучен договор за јавна набавка, број на оглас 20/2012. [2] Министерство за труд и социјална политика на Република Македонија (2008) Стратегија за демографски развој на Република Македонија 2008 – 2015. [3] Службен весник на РМ бр.50/1997. Закон за социјална заштита. [4] Службен Весник на РМ бр.25/2000. Закон за здравствено осигурување. [5] Службен весник на РМ бр.98/2000. Закон за заштита на децата. [6] Службен весник на РМ бр. 199/2008. Одлука на Уставен суд. [7] Службен весник на РМ, бр. 119/2013. Закон за поддршка на домашната музичка продукција. [8] Фонд за пензиско и инвалидско осигурување на Република Македонија (2011) Извештај за пензискиот систем во Република Македонија со актуарски протекции. [9] Gauthier Anne H. (2007) The impact of family policies on fertility in industrialized countries: a review of the literature. Population Research and Policy Review 26.3, p. 323-346. [10] Petreski, M., Mojsoska Blazevski, N. and Petreski, B. (2014) Gender wage gap when women are highly inactive: Evidence from repeated imputations with Macedonian data. Journal of Labor Research 35(4), p. 393-411.

129


MBROJTJE TË MJEDISIT Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor


Stërvitje: Autorë Andonoska Elena Bojana Bozhinovska Stefan Mlladenovski Bllazhe Josifovski Asociacionit për mjedis të pastër jetësor “Hajde Maqedoni” Мentorë: Natasha Trajkova - Fakultet ekonomik, Prilep Përktheu: Zejnula Veseli


MBROJTJE TË MJEDISIT

HYRJE Mbeturinat në botë konsiderohen si një ndër problemet më të mëdha ekologjik. Trendi që të shfrytëzohen më shumë resurse materiale (për shkak të kërkesës së rritur), e ndërlidhur me trajnitimin joadekuat të mbeturinave, ka dy implikacione kryesore: ekologjik dhe ekonomik. Menaxhimi i mbeturinave si pjesë e politikës për mbrojtje të mjedisit jetësor ka për qëllim parandalimin dhe zgjidhjen e pasojave nga ndikimet e dëmshme ndaj ajrit, ujit dhe tokës, ndërsa më këtë edhe ndaj shëndettit të popullatës. Mënyrat e qëndrueshme të menaxhimit të mbeturinave (ulje në minimum të krijimit të mbeturinave, ripërdorim i prodhimeve dhe reciklim) kontribuojnë drejt krijimit të zvogëluar të mbeturinave, shpenzim i zvogëluar i resurseve natyrore (materiale dhe energjetike), si dhe drejt sigurimit të qarkullimit të materies dhe të energjisë në natyrë. Përkundër kësaj, me mënyrat e paqëndrueshme dhe mundësitë e padëshiruara të menaxhimit të mbeturinave (deponim dhe djegie1), materialet e përmbajtura në të, si dhe energjia e përdorur për krijim të saj, në mënyrë të pakthyeshme humben, ndërsa në mënyrë plotësuese krijohen materie toksike që e ngarkojnë mjedisin jetësor.2 Me qëllim të mbledhjes së praktikës së deritanishme të menaxhimit të mbeturinave në R.Maqedonisë dhe shqyrtimi i mundësive të ardhshme, në këtë analizë të shpenzimeve dhe përfitimeve do të analizohen dy qëllime të individuale nga politika për menaxhim të mbeturinave, më konkretisht mbeturinave komunale, prej të cilëve njëri i dedikohet harmonizimit të rregullativës ligjore me BE-në, ndërsa tjetra përmirësimit të infrastrukturls teknike. Kjo analizë do të shfaqë se nëse ekziston fitimprurje ekonomike të angazhimit të deritanishme në sferën e ekologjisë, do t’i theksojë përfitimet shëndetësore dhe sociale nga vendosja e ardhshme e deponive standarde, si dhe do të projektojë përfitime financiare nga zhvillimi i industrisë përpunuese. Rezultatet e pritura nga analiza janë: rezultat i konsiderueshëm pozitiv, në qoftë se investohen investimet e nevojshme në infrastrukturë, mbeturina përpunohet në pjesën më të madhe, ndërsa pjesa e mbetur deponohet në deponi standarde rajonale – ndërkomunale, të cilët do të jenë më pak në numër, ndërsa secila do të shërbejë një numër më të madh të popullatës, në krahasim me numrin e deponive ekzistuese3. Përkundër pritjeve, gjendja reale është në mënyrë drastike më ndryshe, madje edhe rezultati i fituar për gjendjen e tanishme, në kuptim të menaxhimit të mbeturinave, do të sillte deri në humbje financiare dhe mirëqenie të përkeqësuar të popullatës.

1 Insineracioni paraqet proces të djegies së kompletuar të kontrolluar të mbeturinave të forta. 2 Megjithatë djegia mund të ketë edhe përfitime të caktuara, posaçërisht në uljen të vëllimit të mbetrinës, Por vewtëm në qoftë se realizohet sipas standardeve më të larta dhe temperaturë minimum prej 1.100 °C. 3 Sjellja e deponive rajonale (çdo deponi rajonale përfshin më shumë komuna, gjegjësisht një rajon të posaçëm nga territori i vendit) është me rëndësi të posaçme, për shkak se për momentin ekzistojnë shumë deponi jostandarde komunale ( në disa komuna ka edhe më shumë se një deponi, ndërsa krahas tyre edhe të egra). Për shkak të shpenzimeve të rritura nuk është fitimprurëse që një deponi të funksionojë për më pak se 200.000 banorë.

132


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

FAKTE PËR POLITIKËN DHE PËR GJENDJEN Që të udhëzohet lexuesi në analizën e përpunuar për shpenzimet dhe për përfitimet, do të fillojmë me shpjegimin e gjendjes së tanishme në sferën e menaxhimit të mbeturinave në Maqedoni. Në qoftë se shqyrtohet gjendja me mbeturinat në vend, e prezantuar edhe në Planin kombëtar për menaxhim me mbeturina nga periudha 2009-2015 (Министерство за животна средина и просторно планирање, 2008), mund të konfirmohet se nuk ekziston sistem i organizuar adekuat, i cili do t’i shfrytëzonte potencialet e menaxhimit të mbeturinavenë pikëpamje të mbrojtjes së mjedisit jetësor, krijim të përfitimeve ekonomike dhe mundësim të parimit të qëndrueshmërisë së resurseve. Ndoshta forma e vetme e organizimit të veçantë është e pranishme në pjesën e menaxhimit të mbeturinave komunale, që është edhe lëndë e kësaj analize, edhe pse nuk bëhet fjalë e vërtetë për ndonjë lloj të menaxhimit, por për grumbullim dhe për deponim të mbeturinave të përziera të forta komunale nga amvisëritë edhe nga personat juridik të deponive eksizuese komunale. Paralelisht, funksionon edhe deponimi ilegal dhe stihike të mbeturinave të deponive të egra, në mungesë të shërnimit adekuat dhe kapacitetit nga ana e ndërmarrjeve komunale për servisim të të gjithë pjesëve të vendit, si dhe niveli i ulët i vetëdijes tek qytetarët për pasojat nga mënyra e tillë e heqjes së mbeturinave. Duke pasur parasysh gjendjen, është bërë Strategji për menaxhim të mbeturinave për periudhën 2008-2020 – SMM (Влада на РМ, 2008) ndërsa drejtëpërdrejtë pastaj edhe PKMM. Si qëllime kryesore të PKMM, të cilët janë marrë si bazë për këtë analizë janë: • Harmonizimi i legjislacionit me legjislacionin evropian • Ndarje e obligimeve, detyrave, përgjegjësive dhe ngritje të kapaciteteve të të gjithë subjekteve tl inkuadruara në menaxhimin e mbeturinave • Ulje e ndikimit të mjedisit jetësor me formim të rrjetit të infrastrukturës teknike nga kapacitetet për menaxhim të mbeturinave • Sigurim i rrjerdhave së të ardhurave për realizim të shërbimeve që do t’i sigurojë sistemi i zhvilluar dalëngadalë pëe menaxhim të mbeturinave • Kuptimi i problemeve me mbeturinat dhe roli i të gjithë subjekteve të inkuadruara dhe i ndryshimeve të paevitueshme politike/strukturore, pjesëmarrja pozitive e opinionit në mbështetje të projekteve për menaxhim me mbeturina Nga qëllimet e përmendura, gjatë kësaj analize për shpenzimet dhe përfitimet vendosëm të kushtojmë më shumë vëmendje dhe t’i përfshijmë qëllimet për afrimin e rregullativës së BE-së në pikëpamje të menaxhimit të mbeturinave si parakusht primar për rregullim të kësaj sfere, si dhe në uljen e ndikimeve të mjedisit jetësor me formim të rrjetit të infrastrukturës teknike nga kapacitetet për menaxhim të mbeturinave, për arsye se kjo paraqet themelin e domosdoshëm të sistemit të qëndrueshëm për menaxhim efikas të mbeturinave, por edhe për shkak të përfshirjes së kufizuar të analizës, kufizimit të së dhënave me të cilat disponon vendi, si dhe për 133


MBROJTJE TË MJEDISIT

shkak të shkallës së ulët të realizimit të politikës në realitet, ngushtohet përqendrimi në pjesët e politikës. Sjellja e kësaj infrastrukture, mes tjerash, nënkupton edhe hapje të tetë qendrave rajonale për menaxhim të mbeturinave komunale në gjithë territorin. Në qoftë se shqyrtohet rrjedha e deritanishme e sjelljes së këtij sistemi rajonal, mund të shihet se realizimi i tij paraqet një proces shumë i ngadalshëm, rezultatet e të cilit pasqyrohen në grumbullim joefikas dhe joefektiv, bartje dhe largim të mbeturinave të forta komunale. Në pjesën më të madhe janë sjellur dokumentet përgatitore, por, megjithatë, ka vonesa lidhur me afatet e vendosura. Sipas bisedës me udhëheqësen e Sektorit për menaxhim të mbeturinave pranë Ministrisë dikasteriale, Ana Karanfillova, plane rajonale janë miratuar vetëm për rajonin lindor dhe verilindor, bashkë me vlerësimin strategjik të ndikimit ndaj mjedisit jetësor. Për këto dy rajone po realizohet përgatitje e dokumentacionit të tenderit dhe atij teknik për mbyllje të deponive ekzistuese komunale të egra dhe jostandarde. Përpilimi i planeve rajonale për rajonin e Pollogut, Juglindor dhe të Vardarit, Pellagonisë dhe rajonin Juglindor, është në kuadër të komponentës 3 të IPA-s dhe projekti është në fazë të tenderit. Në rajonet në të cilët nuk janë miratuar plane rajonale, nuk ka mundësi për rregullim të qëllimeve të përbashkëta të komunave dhe të Qytetit të Shkupit, siç kërkohet në SMM dhe PKMM. Tek të dy rajonet që janë dhënë nën koncesion për financim, projektim, ndërtim dhe për menaxhim të deponisë rajonale, gjegjësisht për rajonin e Pollogut dhe Juglindor, koncesionet janë shfuqizuar me vendime të Qeverisë së R.Maqedonisë (Службен весник на РМ бр. 142/2014 dhe 177/2014). Praktiskisht, vendosja e sistemit rajonal të deponive është në fazë të dokumentacionit, ndërsa në realitet ndërtimi as që ka filluar. Lidhur me mbylljen dhe remediacionit4 të deponive jostandarde komunale sipas Planit për mbyllje të deponive jostandarde (Министерство за животна средина и просторно планирање и шведска Агенција за заштита на животна средина, 2011) dhe PKMM, përveç deponisë “Drislla”, e cila përmbush minimum standarde, deponitë e tjera komunale nëpër vend nuk i përmbushin standardet në pajtueshmëri me Ligjin për menaxhim të mbeturinave dhe nevojitet mbyllja dhe remediacioni i tyre deri në hapjen e deponive rajonale (faqe 13-14). E shfaqur në numra në vetë PKMM-në, kjo duket kështu: 16 janë të përcaktuara si deponi me rrezik të lartë, 16 me rrezik të mesëm dhe 22 me rrezik të ulët. Sipas informatave që i morëm nga një pjesë e deklaratës së udhëheqëses së Sektorit për menaxhim të mbeturinave, Ana Karanfillova, nuk është bërë progres i rëndësihëm në drejtim të mbylljes ose sanimit të deponive jo të standardizuara në Maqedoni. Ekziston nevojë urgjente për sjellje të pajisjes së re dhe hapje të ndërmarrjeve që do të merren me përpunim të mbeturinave. Ato që ekzistojnë edhe ende funksionojnë, sipas Programit për menaxhim të mbeturinave nga paketimi (Министерство за животна средина и просторно планирање, 2011), me gjithçka, me të vërtetë, kapacitet të kufizuar edhe atë për fraksione të caktuara si: plastikë, letër dhe metal. Pjesa më e madhe e 4 Remediacion – ripërtërirje, sjellje e sërishme në gjendje natyrore.

134


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

mbeturinave që janë selektuar edhe mund të reciklohet, eksportohet për këtë dedikim. Krahasuar, sipas statistikës së Eurostatit (2015) sasia e mbeturinave komunale në vitin 2013, në Maqedoni është 384 kg, ndërsa në Gjermani 617 kg për kokë banori. Grafikonët e poshtëm e shfaqin gjendjen me mbeturinat komunale në RM, në periudhën 2009-2014, ndërsa edhe japin pasqyrim të përbërjes së mbeturinave komunale në RM si vend me zhvillim të mesëm, sipas Bankës Botërore (World Bank, 2012). Grafiku 1. Numri i deponive komunale sipas klasës së rrezikut Deponi me rrezik të lartë Deponi me rrezik të ultë

37%

32% 31% Deponi me rrezik të mesëm

Grafiku 2. Mbeturinat komunale 900.000 800.000 700.000 600.000 500.000 400.000 300.000 200.000 100.000 2009

2010

2011

2012

2013

2014

Mbeturinat komunale të krijuara Mbeturinat ekomunale të grumbulluara Mbeturinat komunale të pëpunuara

135


MBROJTJE TË MJEDISIT

Grafiku 3. Përqindja e pjesëmarjes tw llojeve tjera të mbeturinave

Organike

2%

Letër

3%

15%

Plastikë Xhama

12%

59%

Metal Tjera

9%

Ministria e Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor (MMJPH) përmes organit të saj – Drejtorisë për mjedis jetësor është e obliguar ta kryejë monitorimin e menaxhimit të mbeturinave në R. Maqedonisë. Në pajtueshmëri me Ligjin për menaxhim të mbeturinave (Службен весник на РМ бр.68/2004), neni 55, MMJPH është e obliguar që të miratojë Program për monitorim dhe për të në nivel vjetor të dorëzojë raport. Sipas të gjithë burimeve zyrtare MMJPH deri më tani nuk e ka bërë këtë. Në mënyrë plotësuese, sipas nenit 116 nga Ligji për menaxhim të mbeturinave, MMJPH është e obliguar të sjellë dhe udhëheqë kadastër të mjedisit jetësor, në kuadër të së cilit është kadastri për krijuesit e mbeturinave, por, sipas të gjithë burimeve zyrtare të të dhënave, kjo nuk është bërë. Sipas nenit 117 nga Ligji për menaxhim të mbeturinave, MMJPH paraqitet edhe në rolin e burimit kryesor të informatave për opinionin më të gjërë për menaxhimin e mbeturinave. Megjithatë, efikasiteti i këtij funksioni është i kushtëzuar nga disa sfida, midis tyre paraqitet ajo që regjistri i vepruesve me mbeturina, të cilin e udhëheqë MMJPH, disponon me informata të pamjaftueshme, gjegjësisht përmban të dhëna vetëm për lejet e ndryshme që i ka dhënë organi, në pajtueshmëri me llojet e mbeturinave. Edhe pse, sipas nenit 113 nga Ligji për menaxhim të mbeturinave, organi shtetëror kompetent për mjedisin jetësor është i obliguar që të dhënat nga raportet vjetore nga personat juridik dhe fizik t’i publikojë si bazë e të dhënave, sipas të dhënave nga ueb-faqja zyrtare e organit shtetëror, ai nuk e kryen këtë obligim ligjor. Edhe një vështirësi paraqet zbatimi jodinjitoz i metodologjisë për përllogaritje dhe publikim të informatave që publikohen për gjendjet në mjedisin jetësor, që pamundëson krahasim të tërësishëm të së dhënave nëpër disa vite. Edhe pse është, me të vërtetë, mbresëlënës spektri i raporteve të përgatitura dhe publikuara nga ana e MMJPH-së, në bashkëpunim me Entin për statistikë, megjithatë jokonzistenca në mënyrën e raportimit kontribuon për informim të dobët të opinionit me menaxhimin e mbeturinave në R. Maqedonisë. 136


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

Fazat fillestare dhe zhvillimi i ngadalshëm i menaxhimit rajonal të mbeturinave në Maqedoni, e plotësuar me mosmbylljen dhe remediacionin e deponive të pastandardizuara komunale, sjellë deri në dëme të konsiderueshme ndaj shëndetit të qytetarëve dhe ndikim negativ mbi gjithë mjedisin jetësor. Nga kjo arsye, shohim rëndësi të madhe në përpunimin dhe prezantimin e rezultateve nga kjo analizë, me dëshirë që të japim kontribut në qëllimin e përbashkët – ndërtim të vetëdijes së përgjithshme për rëndësinë e mbrojtjes së mjedisit jetësor ose, më konkretisht, menaxhimin e qëndrueshëm të mbeturinave.

QËLLIMET E PËRZGJEDHURA TË POLITIKËS PUBLIKE SI LËNDË E ANALIZËS HARMONIZIMI RREGULLATIVËS SË BE-SË NË LEGJISLACIONIN KOMBËTAR

Me qëllim që më hollësisht të shqyrtohet gjendja reale në legjislacionin kombëtar dhe më mirë të kuptohen aktivitetet dhe shpenzimet e lidhura me harminizimin e tij me rregullativën e BE-së në këtë sferë, shkurt pason kontroll i aspekteve në pikëpamje me këtë qëllim. Si ligj që, përgjithësisht, i rregullon parimet për mbrojtje të mjedisit jetësor në RM paraqitet Ligji për mjedis jetësor. Ligji për menaxhim të mbeturinave paraqet bazë në këtë sferë dhe me të vendosen parimet dhe rregullat themelore për menaxhim të mbeturinave. Me këtë ligj bëhen përpjekje serioze që të vendoset rregulli “ndotësi paguan” përmes një sërë masash, por edhe dispozita ndëshkuese. Sipas Sapuric et al. (2015), Ligji e promovon sistemin e licencave të dhëna, nxitje dhe mbështetje për zvogëlim të mbeturinave, aktivitete për ripërtërirje dhe për instrumente ekonomike. Pikërisht në këtë ligj dhe aktet nënligjore që u dedikohen atij, ekziston harmonizim i konsiderueshëm i direktivave kryesore të BE-së nga kjo sferë: Direktiva kornizë për mbeturina 2006/12/EZ dhe Direktiva për mbeturina 2008/98/ЕЗ, e cila në vëllim të madh e zëvendëson direktivën paraprake; Direktiva për mbeturina të rrezikshme 1991/689/ЕЕЗ; Direktiva për djegie 2000/76/ЕЗ; Direktiva për deponi 1999/31/ ЕЗ, si dhe Rregullativa për transport të mbeturinave 1013/2006/ЕЗ. Progres tejet i rëndësishëm është bërë me Ligjin për paketim dhe për mbeturina nga paketimi (Службен весник на РМ бр.161/2009) dhe aktet nënligjore si: Lista e shembujve të ilustruar për paketim (Службен весник на РМ бр. 52/10), e cila duhet të plotësohet dhe azhurnohet në pajtueshmëri me BE-në, si dhe Rregulloren për standardet e dekompozimit të qeseve (Министерство за животна средина и просторно планирање, 2013) dhe të tjera, me të cilët realizohet Direktiva e BE-së nga 1994/62/ЕЗ, e cila i dedikohet këtij lloji të mbeturinave dhe vendosen një sërë qëllimesh standarde dhe kombëtare për mbeturina të ambalazhuara. Në tabelën që pason është shfaqur progresi në këtë sferë 137


MBROJTJE TË MJEDISIT

për vitin 2011 krahasuar me vitin 2014. Madje shuma e përgjithshme e mbeturinave të gjeneruara nga paketimi është marrë sipas projeksioneve të Programit për menaxhim të mbeturinave nga paketimi (Министерство за животна средина и просторно планирање, 2011), ndërsa mbeturinat e grumbulluara dhe të recikluara është shfaqur në pajtueshmëri me sasitë e paraqitur nga ana e vepruesve kolektiv. Grafiku 4. Të gjeneruara, grumbulluara dhe reciklime totale 120.000

112.952

2011

103.000 100.000

2014

80.000 60.000 40.000 16.363

20.000

Të gjeneruara

16.309

6.198

5.680

Të grumbulluara

Reciklime totale

Ligji për menaxhim të baterive dhe akumulatorëve dhe baterive dhe akumulatorëve jashtë përdorimit (Службен весник на РМ бр.140/2010) dhe aktet e tij nënligjore midis të cilëve edhe rregullorja për mënyrën e shënimit të baterive dhe akumulatorëve (Службен весник на РМ бр. 52/2011), janë zbatuese të po të njejtës Direktivë të BE-së nga 1991/157/ЕЕЗ, ndërsa me Ligjin për menaxhim të pajisjes elektronike dhe elektrike dhe pajisje pajisje elektrike dhe elektronike jashtë përdorimit (Службен весник на РМ бр. 6/2012) me aktet nënligjore, si p.sh.: Rregullorja për kërkesat minimale për trajtim të ndarë të pajisjes jashtë përdorimit (Службен весник на РМ бр. 9/13), me të cilët përafrohet direktiva e BE-së për 2006/21/ЕЗ, i rregullojnë llojet konkrete të mbeturinave dhe menaxhimit me ato lloje specifike të mbeturinave. Për dallim nga pajisja elektrike dhe elektronike ende është herët që të jepet ndonjë vlerësim për shkak se zbatimi i rregullativës ligjore është që në fillim dhe raportet e para nga vepruesit e autorizuar kolektiv, gjegjësisht nga operatorët e autorizuar, ende priten. Në pajtueshmëri me PKMM-në për MMJPH-në është parashikuar që të punësohen kuadrot vijuese: në sektorin për mbeturinë të ketë gjithsej 14 të punësuar, dy përgjegjës të rinj të punësohen për problematikën me mbeturinat në Qendrën informative të Maqedonisë për mjedis jetësor, dy punësime të reja shtesë në zyrën për komunikim me opinionin dhe 10 inspektorë të rinj në Inspektoratin për mjedis jetësor, ndërsa e gjithë kjo në periudhën nga gjashtë vitet e kaluara për të cilët u dedikohet edhe PKMM-ja. Sipas të dhënave të dhëna për sektorët në ueb-faqen zyrtare të Ministrisë së Mjedisit Jetësor, sektori për mbeturina ende ka tetë të punësuar, ndërsa për sektorët e tjerë të përmendur nuk kemi konfirmim se janë punësuar personat e planifikuar.

138


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

ULJE E NDIKIMIT TË MJEDISIT JETËSOR ME FORMIM TË RRITJETIT TË INFRASTRUKTURËS TEKNIKE NGA KAPACITETET PËR MENAXHIM TË MBETURINAVE Vendosja e infrastrukturës teknike nga kapacitetet për menaxhim me mbeturina, e cila tanimë para shumë kohësh ekziston në vendet e zhvilluara evropiane, është një prej qëllimeve prioritare, e cila tërheq edhe përqindje më të madhe të investimeve kapitale, ndërsa me këtë edhe shpenzime më të mëdha të politikës publike. Madje, prej atje analizën e përqendruan në aspektet vijuese të këtij qëllimi, të cilët janë paraparë në PKMM: 1. Vendosje graduale e infrastrukturës me kapacitete për menaxhim të mbeturinave të forta komunale, në nivel rajonal, me sistem adekuat për pagesë efikase dhe efektive të shpenzimeve dhe logjistikë transportuese për fraksione të ndryshme të mbeturinave • për periudhën prej gjashtë vitesh (2009-2015) është paraparë që të hapen qendra rajonale për menaxhim të mbeturinavetë forta komunale, si dhe të sendërtohet deponia ekzistuese “Drislla”, e cila do të fun ksiononte si deponi qendrore rajonale. 2. Mbyllje e deponive që nuk janë në pajtueshmëri me standardet e BE-së • rreth 40 deponi me rrezik të lart/të mesëm sipas programit sipas programit për menaxhim të mbeturinave të forta komunale në periudhën kalimtare 3. Vendosja e kapaciteteve për përpunim për material/energji për rrjedhat e posaçme të mbeturinave dhe prodhimet e përdorura në pajtueshmëri me parimin për “përgjegjësi të prodhuesit” • në këtë pjesë të analizës përqendrim i veçantë u është dhënë mbeturinave të forta komunale, mbeturinave nga paketimi, mbeturinave elektonike dhe mbeturina të baterive dhe akumulatorëve (MBA).

ANALIZË PËR SHPENZIMET PËR PËRFITIME TË SHPENZIMEVE TË PLANIFIKUARA DHE EFEKTET POTENCIALE NË AFAT TË GJATË Esenca e çdo analize të shpenzimeve dhe përfitimeve është që të kundërshtohen shpenzimet dhe përfitimet për ndonjë aktivitet, procedurë ose, në këtë rast, politikr publike. Gjatë vetë realizimit të hulumtimit, që nga fillimi janë vërejtur dy sfida të mëdha. Fillimisht shpenzimet, por shumë më shumë edhe efektet e lidhura me politikën publike, në drejtim të mbrojtjes së mjedisit jetësor, janë të komplikuara për kuantifikim adekuat dhe preciz. Edhe pse ekzistojnë mënyra të caktuara në të cilat 139


MBROJTJE TË MJEDISIT

mund të reflektojnë disa ndikime ndaj mjedisit jetësor dhe ndaj cilësisë së jetesës, ato paraqesin kategori shumë e gjerë dhe e ndjeshme dhe për to vetëm mund të bëhet tentim që në mënyrë adekuate të inkuadrohen në barazimin për përfitueshmërinë e politikës konkrete. Sfida e dytë me të cilën u ballafqua kjo analizë është fakti se një pjesë e madhe e aktiviteteve të parapara në planin kombëtar, i cili paraqiste bazë për të, janë ende të pparealizuara, madje çdo kundërshtim i efekteve të pritura të caktuara, përkundër shpenzimeve faktike të realizuara, jep, me të vërtetë, pasqyrim i shtrembëruar për dobishmërinë e saj. Duke punuar për politikën publike nga sfera e e mjedisit jetësor, por edhe të çdo lexuesi të interesuar të kësaj analize, në qoftë se përqëndrohemi vetëm në atë përqindje të vogël të informatave rreth aktiviteteve të realizuara dhe rezultateve të arritura në periudhën 2009-2014. Sipas të shpjeguarës, do të prezantojmë dy analiza për shpenzime dhe për përfitime: 1. Analizë në afat të gjatë, në qoftë se politika do të realizohej në tërësi (2009-2029) dhe 2. Analizë në afat të shkurtër për gjendjen faktike (2009-2014).

KONTROLL I SHPENZIMEVE TË PARAPARA DHE TË PLANIFIKUARA PËR REALIZIM TË QËLLIMEVE TË SHQYRTUARA TË POLITIKËS PUBLIKE Në pajtueshmëri me Planin kombëtar për menaxhim të mbeturinave (Ministria e Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor, 2008), investimet e planifikuara kapitale të dedikuara për krijim të sistemit rajonal për menaxhim të mbeturinave të forta komunale, si pjesë e vendosjes së infrastrukturës teknike, përbëhen nga: ✓Investime ✓ në punime ndërtimore dhe ndërtim të deponisë së re • Punime ndërtimore dhe përgatitje të sipërfaqes për deponinë e re për punë • Investim në infrastrukturën e deponisë, duke përfshirë menaxhim të ujit • Stacion pastrues për filtrim dhe ujëra të tjera të zeza • Instalim të grumbullimit të gazit aktiv deponues dhe paratrajtim ✓Investime ✓ në mbylljen e deponisë së jostandardizuar • Sigurim i materialeve të nevojshme dhe punime ndërtimore për mbyllje të sipërfaqes së deponisë • Investim në menaxhim të ujit nga reshjet e shiut • Investim në sistem për grumbullim dhe në stacionin pastrues për ujëra të zeza • Instalim (me siguri) grumbullim të gazit pasiv deponues dhe lëshim ✓Shpenzime ✓ operativepër funksionimin e deponive rajonale ✓Investime ✓ në pajisjes për grumbullim/transport

140


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

Duke u nisur nga shpenzimet e planifikuara në PKMM, por edhe sipas një pjese të informatave zyrtare të marra nga ana e komunave, siç është rasti me Probishtipin dhe me Rankovcën i ashtuquajturi rajon lindor, vihet në konkluzion se është planifikuar që mjetet të sigurohen nga ana e fondeve dhe mjeteve të BE-së, të cilat janë të dedikuara për vende në negociata parainkuadruese me Unionin ( p.sh. fondet e IPA-s). Kjo posaçërisht është meritë e faktit se bëhet fjalë shpenzime kapitale jashtëzakonisht të larta për një vend në zhvillim si Republika e Maqedonisë, madje është tejet logjik kuptimi që të shfrytëzohen rrjedhat e mundshme të financimit. Për këtë arsye hipotezën vendosim në drejtim të asaj se këto investime nuk do të bëheshin drejtëpërdrejtë nga Buxheti i RM-së, gjegjësith nga mjetet publike, madje, sipas kësaj, ato janë përfshirë në përllogaritjet tona për shpenzimet e planifikuara. Kontroll i kalkulatorit përmbledhës për shpenzimet e planifikuara në afat të gjatë (2009-2029)

Aktivitete

Afati kohor pë realizim

Përfitimet e përgjithshme të planifikuara dhe projektuara për periudhë

Shpenzime operative për funksionim të dy qendrace rajonale dhe Drislla e sendërtuar

2009-2029

7.694.190.920

Shpenzime operative për funksionim të 34 xa deponive të sanuara

2009-2014

977.974.080

Shpenzime operative për transport për të dy qendrat rajonale dhe Drisllën

2009-2029

7.272.248.807

Shpenzimet mesatare për neto-pagë * për të punësuarit në MMJPH në fazën e ardhshme Shpenzimet mesatare për neto-pagë ** për të punësuarit në qendrat rajonale për menaxhim të mbeturinave Shpenzimet e përgjithshme që do të mbuloheshin nga mjete publike

2015-2029

2015-2029

Mënyra e llogarritjes

Shpenzimet janë shfaqur si në PKMM. Informatat për valutat bazohen në lëvizjet historike dhe lëkundjeve të çifteve devizore EUR, në krahasim me MKD, për periudhën kohore nga viti 2009 deri në vitin 2015, është përdorur platforma për tregtim devizor dhe konvertim valutor – Oanda Për periudhën nga viti2016 deri në vitin 2029 janë marrë të dhënat për valutën nga viti 2015.

271.684.770

Deri në vitin 2015 janë paraparë shpenzime të përgjithshme për trajnim dhe për pagë në vlerë prej 6m euro gjithsej për gjashtë vitete, nga viti 205 vazhdojmë me llogaritje vetëm të pagës për 30 të punësuar.

375.662.950

Në PKMM janë paraparë gjithsej 50 të punësuar në të gjithë qendrat rajonale dhe si shpenzim është paraparë edhe paga e rojektuar, për vitet pas ndërtimit të tyre të paraparë sipas PKMM-së.

16.591.761.527

141


MBROJTJE TË MJEDISIT

Investime në punime ndërtimore dhe ndërtim të deponive të reja Investime në mbylljen e deponive të jostandardizuara Shpenzime investuese në pajisje transportuese (për tre qendrat rajonale) Investime në punime ndërtimore dhe ndërtim të deponive tjera (40 për qind nga kapaciteti i nevojshëm) Shpenzime personale për të punësuarit në MMJPH në fazën fillestare nga gjashtë vite (pagë dhe trajnime) Shpenzime të përgjithshme që do të mbuloheshin nga donacione dhe nga shfrytëzimi i fondeve **

2009-2014

2.284.227.133

2009-2014

838.978.867

2009-2014

2.267.783.973

2016-2020

2.083.560.800

2009-2014

367.436.000

Shpenzimet janë shfaqur si në PKMM. Informatat për valutat bazohen në lëvizjet historike dhe lëkundjeve të çifteve devizore EUR, në krahasim me MKD, për periudhën kohore nga viti 2009 deri në vitin 2015, është përdorur platforma për tregtim devizor dhe konvertim valutor - Oanda Investimet për deponitë e tjera janë paraparë të paraqiten pas periudhës gjashtëvjeçare në PKMM. Për këtë periudhëvaluta është përllogaritur sipas kursit në vitin 2015. Me bërjen e të gjithë këtyre investimeve do të përfshiheshte i gjithë territori i RM-së dhe do të kompletohej çështje lidhur me deponitë.

7.841.986.773

* Është marrë neto-paga sipas viteve nga ESHS (2009-2014), është bërë projeksion përmes shkallës së rritjes në vlerë prej 4,91 (e cila është pasqyrim i kushteve të ndryshme dhe krizave politike dhe ekonomike dhe vite të zgjedhjeve) për vitet e tjera ** Këto shpenzime nuk hyjnë në kalkulimin e mëtejmë

KONTROLL I PËRFITIMEVE POTENCIALE NË QOFTË SE DO TË REALIZOHESHIN NË TËRËSI QËLLIMET E SHQYRTUARA TË POLITIKËS PUBLIKE Mbrojtja e mjedisit jetësor paraqet një prej çështjeve kyçe që duhet ta tangojnë shoqërinë tonë të përgjithshme, posaçërisht duke pasur parasysh atë që çdo aktiviteti ynë, pozitivisht ose negativisht reflekton në rrethinën tonë, cilësinë e të jetuarit, në gjeneratat e tanishme, por edhe më shumë tek gjeneratat e ardhshme. Nga kjo arsye, vetë fakti se pasojat nha aktiviteet e kësaj politike publike do të paraqisnin përmirësim të cilësisë së ajrit, tokës së punueshme, si dhe të ujërave, i bënë të pavlerësueshëm. Si përfitime kryesore, ekologjike dhe sociale nga kjo politikë publike, më konkretisht nga pikat nga plani kombëtar, të cilët janë lëndë e kësaj analize, ndahen: • Ulje të ndikimeve ndaj ajrit dhe ndaj ujërave që shkaktohet nga deponimi jo i drejtë dhe nga mënyra tjera joadekuate të menaxhimi të mbeturinave, si dhe nga deponitë e egra • Ulje të emetimeve të gazrave që shkaktojnë efekt të kopshtit të qelqtë nga deponitë

142


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

• Rritje të sasive të grumbulluara nga mbeturinat e krijuara të përgjithshme duke ndërmarrë investime në kapacitete për grumbullim dhe për transport të mbeturinave, me mbështetje nga strukturat organizuese dhe zbatim të parimit “ndotësi paguan” dhe parimin për gjegjësi të oseduesit të mbeturinave • Rritje të punësimit në sektorin privat me formim të organizatave – veprues me fraksione të caktuara të mbeturinave, si mbeturina nga paketimi, bateri dhe akumulatorë jashtë përdorimit dhe mbeturina elektronike • Mundësim i resurseve alternative dhe energjenseve përmes përpunimit të disa llojeve të mbeturinave • Ulje të shpenzimeve sociale nga emetimi i gazrave që shkaktojnë kopsht të qelqtë përmes përpunimit dhe reciklimit të mbeturinave të përziera, në vend të deponimit të tyre - Shpenzimet sociale (Social costs of CO2 – SC-CO2) sipas Agjencisë për mbrojtje të mjedisit jetësor të SHBA-së, por edhe të agjencive tjera federale, janë përpjekje për vlerësim gjithëpërfshirës të dëmeve të shkaktuara nga ndryshimet klimatike ndaj neto-produkivitetit agrar, shëndetit të njeriut, dëme të pronave nga rreziku i rritur nga përmbytje, si dhe ndryshime në shpenzimet e sistemit energjetik, siç janë ulur shpenzimet për ngrohje dhe janë rritur shpenzimet për ftohje. Në pajtueshmëri me publikimin e punuar nga Agjencia (United States Environmental Protection Agency, 2013), ato janë vlerësim i dëmeve ekonomike të lidhura me dëmet me rritje të vogël në emetimin e dioksid karbonit (СО2) (e matur përmes tonëve, në vitin e dhënë), por edhe të vlerës të dëmeve të shmangura përmes uljes së saj të vogël. Edhe pse shpenzimet socialesi tregues nuk i përfshijnë të gjithë aspektet nga emetimi i gazrave që shkaktojnë efekt të kopshtit të qelqtë, për shkak të vështirësisë në matjen dhe projektimin e tyre, megjithatë paraqet vegël e dobishme për matje të përfitimeve nga zvogëlimi i emetimit të gazrave që shkaktojnë efekt të kopshtit të qelqtë. • Rritje të të ardhurave në Buxhetin e RM-së përmes: - taksa për leje për veprim, grumbullim, përpunim, taksa për eksport; - tatime të fitimit të paguara nga ana e kompanive ekzistuese dhe të ardhshme që do të punojnë në grumbullimin, përpunimin dhe reciklimin fraksioneve adekuate të mbeturinave; - përveç tatimeve, me rëndësi të posaçme në këtë pjesë janë edhe donacionet nga ana e vepruesve kolektivë për rrjedhat e posaçme të mbeturinave deri tek komunat, të cilët në këtë moment nuk kanë mundësi që të vlerësohen. • Rritje të jetëgjatësisë së shfrytëzimit të deponive rajonale përmes selektimit dhe largimit të një pjese të mbeturinave të deponuara me qëllim të reciklimit të tyre. Megjithatë, gjatë përpunimit ë]të një analize për shpenzimet dhe për përfitimet në sferën e mbrojtjes së mjedisit jetësor, posaçërisht duke pasur parasysh atë se kjo politikë publike në pjesën më të madhe i vendos fillimet dhe bazat e menaxhimit të qëndrueshëm të mbeturinave në vend, vlerësimi dhe kuantifikimi i përfitimeve iu 143


MBROJTJE TË MJEDISIT

nënshtrohet një numri të madh të pasigurive, vlerësime dhe projeksione në bazë të studimeve të bëra për arsyeshmërinë ekonomike dhe përvojat e vendeve tjera në këtë sferë. Është e rëndësishme që të theksohet se letra, qelqi dhe plastika (por edhe druri, mbeturinat metalike dhe të tjera) mund të krijohen nga paketime të ambalazhuara (dhe Kontroll i kalkulatorit përmbledhës me përfitimet pritura në afat të gjatë (2009-2029)

Aktivitete

Afati kohor pë realizim

Përfitimet e përgjithshme të planifikuara dhe projektuara për periudhë

Mënyra e llogarritjes

Numri i banorëve dhe numri mesatar i amvisërive në vend është përllogaritur sipas (ESHS 2014). Është marrë shumë globale mesatare për shërbime komunale për amvisëri në vlerë prej 250 den. (për periudhën deri në vitin 2014), ndërsa nga viti 2015 shuma rritet në 400 den. Në pajtueshmëri me parashikimet për rritje të nevojshme të taksave të popullsisë në PKMM.

Të ardhura të ndërmarrjeve komunale nga taksat e amvisërive

2009-2029

2.163.382.500

Të ardhura potenciale nga grumbullimi i letrës nga mbeturina komunale, e cila do të shitej që të recikohet

2009-2029

31.999.998

Të ardhura potenciale nga grumbullimi i plastikës nga mbeturina komunale, e cila do të shitej që të recikohet

2009-2029

42.666.664

Të ardhura potenciale nga grumbullimi i qelqit nga mbeturina komunale, e cila do të shitej që të recikohet

2009-2029

10.666.666

144

Të dhënat për mbeturina të krijuara komunale 2009-2014 janë marrë nga ESHS (Mbeturina komunale 2009;2010;2011;2012;2013;2014), për periudhën 2015-2029 janë marrë të dhëna nga viti 2014. Fraksionet e përmbajtura në mbeturinat komunale sipas Bankës Botërore (URBAN DEVELOPMENT SERIES – KNOWLEDGE PAPERS, 5 Waste coposition,faqe19) (e shfaqur në përqindje për vendet me varfëri të mesme në zhvillim siç është RM-ja janë si vijojnë: Mbeturina organike – 59%, Letër – 9%, Plastikë – 12%, Qelq – 3%, Metal – 2%, Të tjera – 15%. Pasiqë janë marrë sasitëpër çdo fraksion në veçanti është përllogatiur çmimi për qelq, plastikë dhe për letër të shitura në recilim, e cila rritet gradualisht deri në maksimum 80 për qindpër secilin fraksion. Çmimi i materialeve adekuate sekondare sipas (Eurostat 2016); kursi i euros në kundërvlerë me denarin sipas (Oanda 2016)


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

Ulje të shpenzimeve sociale nga emetimi i gazrave që shkaktojnë efekt të kopshtit të qelqtë nga mbeturina të përpunuara komunale, në vend të vetëm deponimit të tyre

2009-2029

17.343.281.631

Ulje të shpenzimeve nga emetimi i gazrave që shkaktojnë efekt të kopshtit të qelqtë nga mbeturina të përpunuara nga paketimi, në vend të vetëm deponimit të tyre

2011-2029

3.888.317.203

Të ardhura potenciale nga grumbullimi nga letra nga mbeturina nga paketimi, e cila do të shitej që të reciklohet

2011-2029

4.366.264.760

Të ardhura potenciale nga grumbullimi i plastikës nga mbeturina nga paketimi, e cila do të shitej që të reciklohet.

2011-2029

8.102.274.920

Të ardhura potenciale nga grumbullimi i qelqit nga mbeturina nga paketimi, e cila do të shitej që të reciklohet

2011-2029

649.345.468

Gjithsej

Sasitë e mbeturinave të përpunuara komunale/mbeturina nga paketimi (tons) janë shumëzuar me 2,79 që të fitohet sasia e gazrave që shkaktojnë kopsht të qelqtë (metric tons) sipas (ERA 2016), pastaj kjo shumë është shumëzuar me projeksionin për shpenzime sociale sipas viteve (të dy përllogaritjet janë të (ERA 2016); kurs i dollarit në kundërvlerë të denarit (Oanda 2016)

Çmimi i materialeve adekuate sekondare sipas (Eurostat 2015); kursi i euros në kundërvlerë të denarit sipas (Oanda 2016); Sasitë e krijuara nga MP 2011-2015 janë marrë nga Programi për mbeturina nga paketimi i MMJPH (2011) faqe 4, ndërsa në periudhën 2016-2029 janë projektuar sasi në pajtueshmëri me shkallën mesatare të rritjes prej tre për qind në vitet paraprake. Përqindje të përpunimit: 2011–5% mbeturina të recikluara; 201210%; 2013-19%; 2014-28%; 2015-34% në pajtueshmëri të Programit për mbeturina nga paketimi i MMJPH (2011) faqe 1112. Për periudhën kohore 2016-2029 përqindja e reciklimit është paraparë në pajtueshmëri me nenin 35 nga Ligji për mbeturina nga paketimi, dhe rritet për 5% në çdo dy vite deri në maksimum 80%.

36.598.199.811

me këtë konsiderohen si mbeturina nga paketimi), por edhe nga aktivitetet e përditshme të qytetarëve, që do të konisderohej për mbeturina komunale nga amvisëritë. Gjithsesi, ekziston mundësi që të ketë mbyllje midis të ardhurave të projektuara nga njëra rrjedhë dhe nga rrjedha tjetër të këtyre fraksioneve të mbeturinave, posaçërisht pë shkak të asaj që nga të dhënat për mbeturina të krijuara të projektuara nga paketimi, nuk mund të merret saktë se sa për qindje do të përfundonte në mbeturinat komunale të krijuara nga amvisëritë dhe nga personat personat juridik, të cilat pastajmerren nga NPK.

145


MBROJTJE TË MJEDISIT

Si efekte plotësuese që janë marrë parasysh, por për të cilët nuk ishte e mundur që të bëhet kalkulim adekuat dhe kuantifikim i saktë janë edhe punësimet e reja në sektorin privat lidhur me fazat e ndryshme të manxhimit të fraksioneve të posaçme të mbeturinave, grumbullimi i tyre, transporti, përpunimi, reciklimi dhe shitja. Këto efekte në mënyrë plotësuese do të mund të shumëzoheshin në qoftë se merren parasysh taksat ndaj shtetit, të cilët do t’i paguanin këto subjekte në formë të tatimeve të fitimit, taksave për licenca dhe leje dhe të ngjashme. Ndoshta përfitimi më afatgjatë do të paraqisnin investimet e vepruesve kolektiv në infrastrukturën adekuate. Kategoria që duhet të merret parasysh, por e cila është pothuajse e pamundur që në mënyrë adekuate të kuantifikohet dhe projektohet për momentin, paraqet edhe eksporti i rrjedhave të mbeturinave të posaçme. Pikërisht, për këto qëllime do të nevojitej analizë tërësisht e veçantë. Një prej aspekteve që do të kishte ndikim të madh në lëvizjen e tregtisë me mbeturina paraqet edhe drejtimi në të cilin do të vazhdonte të zhvillohet kjo sferë në të ardhmen, gjegjësisht se nëse vendi do të vendosë ta promovojë reciklimin e mbeturinave në territorin vendor, duke ndërmarrë aktivitete në drejtim të inkurajimit të sektorit privat që të udhëzohet në këtë sferë, ose, madje, zgjidhja e mbeturinave do të kërkohej në eksportin e tyre, mbetet të shikohet. Ndoshta për një periudhë të caktuar, Maqedonia do ta ndiqte shembullin e suksesshëm të Skandinavisë në drejim të zhvillimit të kësaj industrie, duke e bërë një prej pjesëve kryesore të BPVsë vendore. Neto-vlera e tanishme totale, siç mund të shihet edhe nga kalkulatori i bashkëngjitur, arrin 3.826.610.489 МКD, e përllogaritur për periudhën nga 20 vite (2009-2029), që në tërësi e konfirmon hipotezën tonë. Një prej efekteve më të rëndësishme nga ndryshimet e reja ligjore është ajo që lidhur me rregullimin e deponive dhe moslejim të mbeturinave të përziera të deponuara, e përbërë edhe nga një pjesë e MBA , mbeturina elektronike, goma të vjetra dhe të ngjashme, që paraqiste kanosje e madhe për shëndetin tonë. Marrë konkretisht, deponimi i mbeturinave elektronike dhe të MBA së bashku me mbeturinat e tjera të forta komunale paraqiste rrezik i madh për shkak të sasive të metaleve helmuese dhe të dëmshme që lëshohen në tokë me shkatërrimin e tyre. Sipas përvojave të deritanishme, me reciklim të baterive kursehen energjia dhe resurse dhe zvogëlohen shpenzimet që janë të nevojshme në degë të ndryshme industriale. Kursimi i energjisë përmes materialit të recikluar nga pajisja elektrike dhe elektronike (MPEE), e cila përmban lloje të ndryshme të baterive, është prezantuar në tabelën e ardhshme Jovanovski, (2014). Materiali

Alumini

Bakri

Hekuri/Çakalli

Plumbi

Zingu

Kursimi i energjisë (%)

95

85

74

65

60

146


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

ANALIZË PËR SHPENZIMET DHE PËR PËRFITIMET PËR SHPENZIMET E REALIZUARA DHE PËR EFEKTET E E ARRITUR PËR PERIUDHËN 2009-2014 SHPENZIMET E REALIZUARA Krahas analizës së bërë të shpenzimeve dhe përfitimeve potenciale, kemi bërë hulumtim plotësues lidhur me realizimin faktik tek ata që të mund të vlerësohet efekti real Lidhur me harmonizimin me rregullativën ligjore të BE-së, konkluzioni ynë është se në një pjesë të madhe është realizuar, megjithatë duhet të ekzistojë edhe realizimi i saj dhe zbatim real. Konsiderojmë se problem gjatë realizimit paraqitet në qasjen e pamjaftueshme reale gjatë përpilimit të strategjisë dhe planeve dhe për shkk të vetëdijes dhe aktivitetit fillimisht të shtetit, ndërsa me këtë edhe të qytetarëve në këtë sferë. Zbatimi i legjislacionit duhet të ndiqet dhe të bëhen ndryshime adekuate pas analizave të bëra terrenike me personat e involvuar, vepruesit kolektiv, qytetarët dhe, përfundimisht, të bëhet krahasim adekuat me përvojat e vendeve në BE. Konsiderojmë se në ligjet, posaçërisht ato për MP, MBA dhe MPEE, duhet saktësisht të parashtrohen disa qëllime në infrastrukturë nga ana e komunave, së bashku me vepruesit, ndërsa me këtë edhe saktësisht të përcaktohn rolet e të gjithë institucioneve. Më tej, me ndjekjen e zhvillimit të ngjarjeve mund të mendohet edhe për vendosje të dispozitve në atë mënyrë që për ndotësit e mëdhenj për mbeturina të caktuara do të krijohej donacion minimal që duhet ta realizojnë për përmirësim në këtë sferë, krahas bashkëpunimit me vepruesit kolektiv. Përkushtueshmëria e institucioneve shtetërore duhet të theksohet për shkak se pa shërbime të fuqishme inspektuese dhe inspektorë të trajnuar për mjedisin jetësor, nuk është i mundur zbatimi në terren. Si shpenzime të realizuara i morëm shpenzimet për neto-paga të paguara në sektorin për menaxhim të mbeturinave, i cili ka tetë të punësuar, sipas të dhënave nga Ministria e Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor, për gjashtë vitet e shqyrtuara, duke e marrë parasysh neto-pagën mesatare për vitin adekuat, në pajtueshmëri me të dhënat nga Enti Shtetëror për Statistikë. Këto shpenzime janë në vlerë të prëgjithshme prej 12.343.200 МКD për periudhën për gjashtë vite. Lidhur me uljet e ndikimeve të mjedisit jetësor, përmes nënqëllimeve të përzgjedhrua adekuate, nga informatat me të cilat disponojmë nga më shumë burime zyrtare dhe jozyrtare, deri tani është përgatitur një pjesë e dokumentacionit ose dokumentacioni i plotë i nevojshëm për funksionim të së dy deponive të parapara rajonale, ndërsa sendërtimi i deponisë ekzistuese “Drislla” ende nuk lshtë realizuar tërësisht. Kjo tregon se shpenzimet e parapara për investime në këto tre objekte janë të parealizuara në tërësi, ose, më saktësisht, janë në fillim të realizimit, edhe pse për to është parashikuar që të përfundojnë deri në vitin 2015. Për deponinë “Drislla” është bërë edhe studim i hollësishëm për arsyeshmërinë ekonomike nga ana e Korporatës financiare 147


MBROJTJE TË MJEDISIT

ndërkombëtare – pjesë e grupacionit të Bankës Botërore (IFC), e cila ka sistemuar mjete për shërbime këshilldhënëse përmes programit të saj për menaxhim të integruar të mbeturinave të forta, i financuar me mjete nga donatorë. IFC do t’i ndihmojë “Drislla”-s që të rehabilitohet dhe të përmirësohet puna e deponisë sipas studimit për arsyeshmëri ekonomike (MacDonald Ltd 2011). Në mungesë të informatave precize për mjetet e sakta të shpenzuara në periudhën e analizuar për këto qëllime, por edhe për shkak të pasqyrimit jo të hollësishëm të paragrafëve në Buxhetin e Republikës së Maqedonisë, është bërë vlerësim i shpenzimeve të realizuara duke përdorur përqindjen e realizueshmërisë së përgjithshme të buxhetit të MMJPH-së, i llogaritur në bazë të shkallës së planifikuar për investime në mbrojtjen e mjedisit jetësor. Këto shma janë marrë me rezervë, duke pasur parasysh se nuk ekziston specifikacion i hollësishëm që u dedikohen në buxhet ose në llogarinë përfundimtare të RM-së, por edhe për shkak të asaj që deri në momentin e punimit të këtij teksti nuk është marrë përgjigje zyrtare nga ana e Ministrisë së Financave dhe nga MMJPH-ja. Shuma e përgjtihshme e këtyre shpenzimeve për gjashtë vitet është 222.267.850 MKD. Duke pasur parasysh ende organizimin ekzistues komunal të ndërmarrjeve komunale për grumbullim dhe për deponim rë mbeturinave të forta komunale të deponive komunale, si shpenzime u imponuan edhe shpenzimet që i kanë ndërmarrjet komunale publike, të cilat ofrojnë shërbime për grumbullim të mbeturinave komunale, ndërsa në të cilët janë të përfshira edhe shpenzimet transportuese dhe shpenzimet për të punësuarit. Duke marrë parasysh faktin se informatat me të cilat disponojmë u dedikohen një periudhe kohore tejet të shkurtër (2009-2013), u përjashtua mundësia për interpolacion për projeksion të shpenzimeve në vitin e ardhshëm, si dhe për shkak të supozimit se ndërmarrjet komunale nuk e ndryshojnë vëllimin e punës së saj në mënyrë drastike nga viti në vit, e morën të dhënën nga viti i fundit që është në dispozicion. Në mënyrë plotësuese i morëm edhe shpenzimet për investime në automjete për vitet 2012/2013 nga analiza e Shoqatës së dhënësve të shërbimeve komunale të RM – ADKOM (2014). Të dalurat e përgjithshme operative janë në vlerë prej 14.333.662.975 MKD , ndërsa shpenzimet investuese janë 68.239.063 MKD. Sipas përgjigjeve të 25 nga gjithsej komunat e kontaktuara (përmes kërkesës zyrtare për qasje deri te informatat me karakter publik) në nivel të RM-së në pyetjen për shpenzimet e realizuara nga ana e tyre, lidhur me sanimin/mbylljen e deponive komunale dhe mbyllje të deponive të egra, një pjesë u përgjigjën se kjo sferë është nën kompetencë të NPK-së e obliguar për komunën adekuate ose, madhe të dalurat e realizuara janë mbuluar nga BEja. Të dhëna konkrete për të dalurat e vetë komunës morëm nga komunat Makedonski Brod, Strugë, Rosoman dhe Bosillovë, Probishtip, Gradsko, Novac, Bogdanc dhe Veles për periudhën 2009-2014. Ato kushtojnë gjithsej 30.534.105 MKD. Në pajtueshmëri me informatat e marra, deri më tani nuk është hapur asnjë deponi rajonale, ishte pjesë plotësuese e pyetjes së parashtruar deri te komunat. Në fund, si të fundit, ndoshta indirekte, por megjithatë jo më pak të rëndësishme, janë marrë shpenzimet sociale nga emetimi i gazrave që shkaktojnë efekt të kopshtit të

148


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

qelqtë nga deponitë nga mbeturinat e deponuara të përziera komunale, që nuk janë recikluar. Këto shpenzime janë përllogaritur në bazë të së të dhënave nga ESHS për mbeturina të forta të krijuara dhe grumbulluara komunale, e cila është deponuar dhe është 5.824.382.943 MKD. Kjo përllogaritje është shfrytëzuar disa herë dhe është shpjeguar më lartë, si për shpenzim nga menaxhimi joadekuat i mbeturinave, ashtu edhe si efekt gjatë përpunimit ose reciklimit të tyre. Krahasuar me vende nga BE-ja, sipas të dhënave të Eurostatit për, për shembull Gjermania, përqindja e mbeturinave të përgjithshme të deponuara përkundër atyre të krijuara është 18 për qind, ndërsa për Maqedoninë e njejta përqindje është pothuajse 99.

PËRFITIMET E ARRITURA Përfitimet kryesore i shohim në disa sfera, midis të cilëve në periudhën e kaluar janë formuar shtatë kompani që veprojnë me fraksionet adekuate të mbeturinave, prej të cilëve katër me mbeturina nga paketimi, dy me MBA dhe mbeturina elektronike (prej të cilave njëra është hapur në vitin 2015) dhe një që punon vetëm me MBA. Ato janë efekt të shumëfishtëndaj ekonomisë, në fillim përmes krijimit të vendeve të reja të punës, por edhe përmes taksave publike për leje të nevojshme për veprimtarinë, donacionet (kontejnerë, automjete dhe pajisje tjera), të cilët ata i japin si trupa jopërfitues nga të ardhurat e realizuara dhe ngjashëm. Informatat adekuate për vepruesit janë, në një pjesë të marra personalisht nga ata, por për të gjitha janë siguruar edhe informata zyrtare nga raportet nga puna e tyre të dorëzuara në regjistrin qendror të RM-së për periudhën nga marrja e lejeve të tyre, madje përfundimisht me vitin 2014. Periudha kohore në të cilën ata ekzistojnë dhe punojnë me të vërtetë është e shkurtër, por, megjithatë, tregon progres nga viti në vit në drejtim të grumbullimit të një përqindjeje më të madhe nga lloji adekuat i mbeturinave. Më poshtë pason parsyqim tabelar i përfitimeve të përmendura.

Përfitimet

Vepruesit me mbeturina nga paketimi

Vepruesit me mbeturina elektrike dhe MBA

Taksat për të punësuarit (burimi: RQM)

24.591.986

914.516

Përfitimet

Taksat për leje për trajtim dhe për mbeturina të deponuara

Taksat për leje për transport të mbeturinave të parrezikshme

Gjithsej

1.863.000

1.944.000

Përllogaritja

Numri i lejeve të dhëna për periudhën 2009-2014 *9.000 МКD (shuma për një leje)

Numri i lejeve të dhëna për periudhën 2009-2014 *12.000 МКD (shuma për një leje)

149


MBROJTJE TË MJEDISIT

Si edhe një efekt paraqiten edhe të ardhurat e rregullta që i krijojnë NPK për grumbullim të mbeturinave komunale nga taksat e paguara komunale nga ana e qytetarëve sipas analizës së Shoqatës sël dhënësve shërbimeve komunale të RM – ADKOM (2014). Të ardhurat e përgjithshme janë 16.981.984.856 MKD. Efekt plotësuese mbi buxhetin e RM-së, por edhe mbi vetë BPV-në paraqet edhe rritja e eksportit të disa fraksioneve të mbeturinave, e përllogaritur sipas tarifave adekuate doganore nga nomenklatura doganore, e miratuar nga Drjtoria Doganore e RM-së, duke i përfshirë mbeturinat nga masat plastike, letra dhe kartoni, qelqi, si dhe MBA. Në pajtueshmëri me të dhënat nga ESHS, shuma për periudhën 2009-2014 është gjithsej 1.859.253.847 MKD. Krahasuar me vitin 2009, eksporti i mbeturinave në vitin 2014 shënon rritje prej pothuajse 300 për qind, që flet për potencialin për rritje të kësaj fushe. Në fund, si përfitimet në mënyrë të pashmangshme i marrim edhe uljen e shpenzimeve sociale nga emetimi i gazrave që shkaktojnë efekt të kopshtit të qelqtë për shkak të asaj që është mbeturina (mbeturina komunale dhe mbeturina nga paketimi) i recikluar përkundër atij të deponuar. Kjo është bërë duke përdorur të njejtën përllogaritje për shpenzime sociale nga emetimi i ekuivalentëve të dioksid karbonit (CO0) nga më lartë, në bazë të të dhënave të marra nga raportet zyrtare të MMJPH për të gjithë gjashtë vitete lidhur me mbeturinat e forta komunale, si dhe për vitin 2011 dhe për vitin 2012 për mbeturina të recikluara nga paketimi, ndërsa për mbeturina nga paketimi pjesa tjetër është marrë nga nga vetë vepruesit dhe deklaratat e tyre, por një pjesë e vogël edhe nga burime jozyrtare. Pa dallim të asaj që shqyrtohet edhe menaxhimi i MBA dhe të mbeturinave elektronike, ky kalkulim nuk përshtatet për këtë lloj të mbeturinave, madje nga atje është lënë anash. Megjithatë në mënyrë plotësuese janë marrë edhe të dhëna mesatare pr plastikën e grumbulluar dhe të përpunuar në vitin 2011 (e shfrytëzuar si shumë edhe për vitin 2009 dhe për vitin 2010) dhe në vitin 2012 (e shfrytëzuar si shumë edhe për vitin 2013 dhe 2014). Uljet e përgjithshme të shpenzimeve sociale nga gazrat që shkaktojnë efekt të kopshtit të qelqtë në bazë të këtyre tre shkallëve është 103.416.800 MKD. Në pajtueshmëri me kontributin nga kalkulatori për shpenzimet e realizuara dhe fektet e realizuara në periudhën nga viti 2009 deri në vitin 2014, mund të shihet se rezultati i shfaqur në neto-vlerë të tanishme është (- 1.121.470.819) МКД. Me këtë e konfirmojmë hipotezën e vendosur paraprake se praktika momentale e mbeturinave është joefikase dhe joefektive.Për shkak të së theksuarës, konsiderojmë se çfarëdo lloj tentimi për projeksion të përfitimeve të ardhshmenga ajo që është realizuar deri më tani do të ishte tejet e pakuptimtë dhe e patërësishme, posaçërisht duke pasur parasysh se tanimë ekziston politikë publike për sferën, por mungon realizimi i saj i plotë dhe në kohë, përfitimet potenciale të së cilave, përkundër investimeve të nevojshme, janë prezantuar në pjesën e analizës për shpenzimet dhe për përfitimet dhe efektet potenciale në afat të gjatë.

150


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

REKOMANDIME Në këtë pjesë do të përpiqemi të japim një set të shkurtër të masave dhe rekomandimeve që do të duhet të paraqesin rregullore kur në pyetje është menaxhimi i mbeturinave në RM. • Jorastësisht fillojmë me rekomandimin që paraqet edhe konkluzion kryesor nga e gjithë analiza e punuar, gjegjësisht mjedisi jetësor duhet të vendoset si prioritet i lartë në politikën e pushtetit ekzekutiv dhe lokal, duke i ndjekur shembujt e vendeve të zhvilluara ekonomike, duke filluar nga vendet që janë anëtare të BE-së. • Lidhur me rekomandime dhe sfidat me të cilat u ballafaquam gjatë punimit të kësaj analize, duhet të theksojmë se duhet të ketë transparencë më të madhe të të dhënave dhe përgjegjshmëri të institucioneve publike. Përmes shfrytëzimit të së drejtës për qasje deri te informatat me karakter publik, në afatin e paraparë morëm përgjigje nga komuna: Pllasnicë, Shtip, Probishtip, Rosoman. Dojran, Demir Hisar, Llozovë, Demir Kapi, Bosillovë, Resnjë, Dellçevë, Berovë, Krushevë, Petrovec, Ohër, Makedonski Brod, Ilinden, Çashkë, Strugë, Çuçer Sandevë, Rankovcë, Veles, Novac, Bogdanc dhe Gradsko, të cilëve u jemi falënderues për bashkëpunimin. Ndërsa, informatat e kërkuara me karakter publik nga komunat e tjera në nivel të RM-së dhe Qytetin e Shkupit, si dhe MMJPH dhe Ministria e Financave, nuk i morëm. • Me rëndësi të veçantë është që të ekzistojë gjithëpërfshirje më të madhe të ardhshme, hollësi, saktësi dhe standardizim të të dhënave, gjegjësisht të dhënat e dhëna nga burime zyrtare duhet të jenë identike me ato që janë përpunuar në raportet e institucioneve kompetente. Në raportet për cilësinë e mjedisit jetësor të MMJPH-së për një vit theksohen numra nga vit tjetër dhe ngjashëm, që paraqet problem gjatë realizimit të këtij lloji të analizave. • Kjo nënpikë, ndoshta, edhe më e rëndësishme për ne si organizatë, si dhe për shëndetin e njerëzve dhe për gjithë natyrën dhe rrethinën, ndërsa i dedikohet realizimit të plotë të planit të bërë për menaxhim të mbeturinave dhe për realizim të standardeve të parapara. Gjegjësisht, sugjerojmë që në afat sa më të shkurtër të mundur të bëhet sanimi dhe mbyllja e nevojshme e deponive të pastandardizuara, të hapen deponi të reja të standardizuara rajonale që shpenzimet të mod jenë më të larta. Në esencë, nga gjithçka që është prezantuar deri më tani, mund të konkludohet se PKMM nuk është tërësisht i zbatueshëm dhe realizueshëm, edhe pse periudha për të ka përfunduar. Produktiviteti i këtillë i pamjaftueshëm e locojmë në faktin se përvojat e deritanishme nuk tregojnë theksim të mjaftueshëm dhe dhënie prioritet mjedisit jetësor dhe politikës për të në përgjithësi, as nga ana e strukturave të kaluara qeveritare dhe institucionet adekuate, e as nga ana e industrisë, personave juridik dhe qytetarët, si palë drejtëpërdsdrejti të involvuar. Mënyra e vetme e zgjidhjes së këtij problemi është në qoftë se i kushtohet vëmendje dhe angazhim adekuat në këtë sferë, në të kundërtën margjinalizimi i saj dhe vendosja e përhershme e sferave tjera shoqërore me çdo çmim para ekologjisë do të çonte deri në dëme katastrofike në natyrë dhe në shëndetin e njerëzve.

151


MBROJTJE TË MJEDISIT

• Nevojitet investim në kapacitete përpunuese që do të sillnin të ardhura financiare. Por, për shfrytëzimin e tyre maksimal është e domosdoshme vendosje e sistemit të selektimit primar të mbeturinave komunale nga vetë amvisëritë, që do të arrihej permes vendosjes së infrastrukturës adekuate (kontejnerë separativ, kontejnerë nëntokësor seperativ dhe automjete) dhe ngritje të vetëdijes publike me edukim adekuat të sektorit civil. • Në mënyrë të pashmangshme nga e prezantuara lidhet edhe nevoja dhe obligimi për revision të realizimit të planit për menaxhim të mbeturinave, në afatin e paraparë prej tre vitesh në pajtueshmëri me PKMM-në për periudhën 2016-2022.. • Këtu e shfrytëzojmë edhe mundësinë që të theksojmë në nevojën për pastrim të rregullt të deponive të egra dhe për parandalim nga krijimi i sërishëm i tyre për shkak se, në të kundërtën, kemi vetëm ndotje të rrethinës dhe lëshim të grimcave të dioksid karbonit për shkak të deponimit të mbeturinave komunale dhe shpenzime shtesë për mbyllje të deponive ilegale. Që të sigurohet grumbullim i rregullt i mbeturinave nga të gjitha vendbanimet, për Qytetarët e mjediseve rurale që të mos e dëmtojnë veten e tyre me largimin jot ë rregullt të mbeturinave. Një pjesë e madhe e komunave u përgjigjën se këtë problem e trajtojnë permes aksioneve të realizuara për pastrim, të organizuara, kryesisht, nga sektori joqeveritar civil. Theksojmë se këto aksione do të duhet të paraqesin mënyrë shtesë për ngritje të ndërgjegjes së qytetarëve, e jo mënyrë primare për ballafaqim me këtë problem të madh ekologjik. • Më tej, propozojmë që shembulli pozitiv me Ligjin për mbeturina nga paketimi, Ligjit për mbeturina të baterive dhe akumulatorëve, si dhe Ligji më i ri për mbeturina elektronike, të zbatohet si parim i “ndotësi paguan”, të pranohet si ndërgjegje publike dhe ky parim të zbatohet tek çdo lloj i mbeturinave. Të përforcohen inspekcionet tek personat juridik – “ndotës” dhe vetë vepruesit dhe të ndikohet ndaj selektimit tek vetë qytetarët për këto lloje të mbeturinave, si dhe për të tjerat. • Janë të domosdoshme edhe investime nga ana e vetë komunave, sa i përket infrastructures për selektim të llojeve të caktuara të mbeturinave me ç’rast vetëm do të rritet ndikimi edhe pasojat negative nga dispozitat e kiratuara ligjore. Edhe krahas asaj që vepruesit kolektiv kanë për qëllim që mjetet e fituara nga ndotësit me nënshkrim të marrëveshjes i riinvestojnë sërish në përmirësim të menaxhimit të mbeturinave, nuk mund të pritet se këta trupa duhet t’i dorëzojnë të gjithë shpenzimet, për arsye se investimet që pasojnë janë të rëndësishme dhe duhet të mbulohen me forcë të bashkuar.

152


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

KONKLUZIONI Shoqëria në Maqedoni kohëve të fundit po bëhet më e brengosur për problemet në mjedisin jetësor, por sapo duhet të priten ndryshime esenciale në qëndrimet dhe sjelljet shoqërore që të arrihen përmirësime më të mëdha dhe të qëndrueshme në menaxhimin e mbeturinave. Republika e Maqedonisë për momentin po ballafaqohet me numër të madh të problemeve në sferën e menaxhimit me mbeturina dhe ende nuk zbatohet sistemi i integruar dhe i qëndrueshëm të menaxhimit të mbeturinave. Menaxhimi i mbeturinave është sfidë e madhe ekologjike në vend, pikërisht për shkak të mungesës së infrastructures adekuate. Menaxhmeti i mbeturinave në BE duhet të merret si shembull për shtetin tone. Për shembull, në Gjermani procesi iështë degë prosperuese në industri. Në vit, gjermanët përfitojnë edhe 200 miliardë euro nga reciklimi. Kjo degë ekonomike në vit rritet për 14 për qind dhe siguron punë për rreth 250.000 persona. Ekzistojnë rezultate pjesërisht positive në afrimin e direktivave të BE-së, por për momentin ballafaqohemi me problem serioz në pjesën e zbatimit praktik. Me rëndësi të veçantë është që investimet në menaxhimin e mbeturinave të analizohen si përfitim potencial ekonomik, e jo si mjete të investuara të pakthyeshme. Stimulimi i qytetarët dhe të sektorit afarist për reciklim, investim në pajisje për reciklim dhe hapje dhe lëshim në qarkullim të stacioneve të reja të specializuara për këtë dedikim do të thoshte ulje e përqindjes së mbeturinave të larguara, përfitime të larta financiare, kursim të resurseve, rezultate të konsiderueshme ekologjike dhe dhe përmirësim të cilësisë së jetesës. Mjedisi jetësor duhet të paraqesë sferë që është më pak e politizuar, gjegjësisht aspak e politizuar. Këtu nuk bëhet fjalë për mënyrë të udhëheqjes së ndonjë politike dhe axhende, bëhet fjalë për, me të vërtetë, investime të mëdha, të cilat në afat të gjatë ofrojnë shumë përfitime dhe zhvillojnë industri të tëra, me të cilat përmirësohet mjedisi jetësor, ndërsa me të edhe cilësia e shëndetit të njerëzve. Përfundimisht, në qoftë se nuk ndërmerret qasje më serioze për përmbushje të së parashikuarës ligjore dhe të theksuar në dokumentet e tjera të ardhshme të punuara dedikuese, kjo do të paraqiste frenim të R.Maqedonië në procesin e kandidatit për vend-anëtar të BE-së. “The environment, after all, is where we all meet, where we all have a mutual interest. It is one thing that all of us share. It is not only a mirror of ourselves, but a focusing lens on what we can become.” - First Lady, Lady Bird Johnson

153


MBROJTJE TË MJEDISIT

BIBLIOGRAFIA [1] Влада на Република Македонија (2008) Стратегија за управување со отпад на Република Македонија (2008-2020). [2] Здружение на даватели на комунални услуги на РМ – АДКОМ (2014) Анализа на состојбата во комуналниот сектор во Република Македонија. [3] Јовановски, А. (2014) Батерии – опасност или можност? Заштеда на ресурси преку рециклирање батерии. Фондација Конрад Аденауер во Република Македонија. [4] Министерство за животна средина и просторно планирање (2008) Национален план за управување со отпад (2009-2015) на Република Македонија. [5] Министерство за животна средина и просторно планирање (2010) Годишен извештај од обработени податоци за квалитетот на животната средина за 2009 година. [6] Министерство за животна средина и просторно планирање (2011) Годишен извештај од обработени податоци за квалитетот на животната средина за 2010 година. [7] Министерство за животна средина и просторно планирање (2011) Програма за управување отпад од пакување. [8] Министерство за животна средина и просторно планирање (2012) Годишен извештај од обработени податоци за квалитетот на животната средина за 2011 година. [9] Министерство за животна средина и просторно планирање (2013) Годишен извештај од обработени податоци за квалитетот на животната средина за 2012 година. [10] Министерство за животна средина и просторно планирање (2013) Правилник за стандардите за биоразградливост кои треба да ги исполнуваат кесите за транспорт на стоки, начинот на пуштање и употреба на биоразградливите кеси за транспорт на стоки на пазар. [11] Министерство за животна средина и просторно планирање (2014) Годишен извештај од обработени податоци за квалитетот на животната средина за 2013 година. [12] Министерство за животна средина и просторно планирање (2015) Годишен извештај од обработени податоци за квалитетот на животната средина за 2014 година. [13] Министерство за животна средина и просторно планирање и шведска Агенција за заштита на животната средина (2011) Градење на капацитетите за имплементација на ЕУ Директива за депонии -затворање на нестандардните депонии и инспекции. [14] Службен весник на РМ бр. 68/2004. Закон за управување со отпад. [15] Службен весник на РМ бр. 53/2005. Закон за животна средина. [16] Службен весник на РМ бр. 161/2009. Закон за управување со пакување и отпад од пакување. [17] Службен весник на РМ бр. 140/2010. Закон за управување со батерии и акумулатори и отпадни батерии и акумулатори. [18] Службен весник на РМ бр. 52/2010. Листа на илустративни примери за пакување. [19] Службен весник на РМ бр. 52/2011. Правилник за начинот на означување на батериите и акумулаторите и на батериските пакувања, формата и содржината на симболот за одделно собирање како и содржината и формата на хемискиот симбол за метали (*).

154


Analiza për shpenzimet dhe përfitimet: Shfrytëzimi përkatës mjeteve publike për realizmin e politikës publike për mbrojtje të mjedisit jetësor

[20] Службен весник на РМ бр. 6/2012. Закон за управување со електрична и електронска опрема и отпадна електрична и електронска опрема. [21] Службен весник на РМ бр. 9/2013. Правилник за минимални барања за одвоен третман на отпадната опрема, материјалите и деловите на отпадната опрема, како и минималните технички услови за складирање и третман на отпадната опрема која треба да ги исполнува инсталацијата за третман на отпадна опрема. [22] Службен весник на РМ бр, 177/2014. Одлука за прекин на постапката за доделување на концесија за финансирање, проектирање, изградба и управување со регионална депонија за комунален цврст отпад во Југоисточниот плански регион. [23] Службен весник на РМ бр, 142/2014. Одлука за прекин на постапката за доделување на концесија за финансирање, проектирање, изградба и управување со регионална депонија за комунален цврст отпад во Полошкиот плански регион. [24] Sapuric, Z., Dimitrovski, D., Dimitrovski, M. and Kochubovski, M. (2015) European Union Regulations and Standards of Waste Management and Its Implementation in FYR Macedonia. Journal of environmental protection and ecology Vol.16. [25] United States Environmental Protection Agency (2013) Technical update of the social cost of carbon for regulatory impact analysis – under executive order 12866. United States Government. [26] World Bank (2012) What a waste: A global review of solid waste management. Urban development series knowledge papers No. 15.

155


POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL


Stërvitje: Autorë Rade Gogoski Katrerina Veloska Shoqata për zhvillim lokal deh aktivizëm – Strugë Fitim Besimi Arben Rexha ICT 4 Changes - Tetove Мentorë: Riste Jurukovski - Qendra për menaxhim me ndryshimet Përktheu: Nevrije Shabani


POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË

HYRJE NË ANALIZË Kjo analizë ka për qëllim të shqyrtojë skenarë të mundshëm për zgjidhjen e problemit të ndotjes në Tetovë, e cila në një farë mase është rezultat i emetimit të substancave të dëmshme nga fabrika „Jugohrom Ferroalloys“ doo („Jugohrom“). Qasja e kësaj analize është përmes shpalosjes së shpenzimeve dhe përfitimeve të të gjitha palëve të interesuara, në këtë rast fabrika „Jugohrom“ R. Maqedonia dhe qytetarët e Tetovës të jepen përgjigjet më adekuete ndaj pyetjes se cila alternative është më e mirë nga të dy opsionet e ofruara në këtë analizë. Situata aktuale, ku „Jugohrom Ferroalloys“ punon me kapacitet të përgjysmuar për arsye ekonomike dhe të tregut në përgjithësi, pa mos llogaritur filtrimin e ajrit, është marrë si skenarë bazë, dmth status quo. Ky skenar nuk do të merret parasysh për analizë krahasuese, sepse mendojmë se qëndrimi në gjendjen e tanishme nuk është një opsion për shkak të ndikimit të pafavorshëm në shëndetit dhe jetën e qytetarëve të Tetovës. Ndikimi i ndotjes „Jugohrom“ sipas disa burimeve, ka pasoja që janë ndjerë përtej Pollogut, dhe deri në Shkup. Prandaj, kjo analizë fokusohet në dy skenarë. E para nga dy skenarët në lidhje me sistemet e grumbullimit të pluhurit (vendosja e filtrave) dhe për këtë qëllim kemi vlerësuar kostot dhe përfitimet që lidhen me instalimin e tyre, si dhe ndikimet e tjera të secilit aktorë pjesëmarrës në këtë proces, ndërsa në skenarin e dytë është analizuar mbyllja e përhershme e fabrikës.

METODOLOGJIA E PËRDORUR Në thelb, kjo analizë bazohet në metodologjinë kosto dhe përfitime. Sipas saj, janë llogaritur kostot dhe përfitimet sipas ndikimit të tyre dhe sipas të gjitha palëve të përfshira për secilin opsion. Dallimi në mes të shpenzimeve dhe përfitimeve ofron opsionin më të përshtatshëm dhe më të mirë, e cila do të mundësojë përmbushjen e objektiveve të vendosura dhe raportin mes shpenzimeve dhe rezultateve. Në fund, është dhënë rekomandim për opsionin në të cilin përfitimet ekonomike, sociale dhe shëndetësore janë më të larta se kostot ekonomike, sociale dhe shëndetësore përkatëse. Në këtë metodologji, kostot dhe përfitimet janë të shprehura në njësi monetare të rregulluara në përputhshmëri me preferencën kohore të parave, d.m.th. të gjitha kostot dhe përfitimet gjatë periudhës janë llogaritur në bazë të parimit të vlerës aktuale neto. Informatat mbi llojin e shpenzimeve si dhe kuantifikimin e tyre, janë mbledhë me anë të studimit si dhe me grumbullimin e të dhënave thelbësore për analizë, si dhe përmes intervistave nga fushat përkatëse. Në mënyrë plotësuese, janë bërë matje të kualitetit të ajrit në lokacionet më kritike, janë mbledhur informata administrative të ndotësit, të dhëna nga ministri përkatëse dhe organe tjera publike, dhe janë shfrytëzuar metodologji ekzistuese për përllogaritjen e efektit ndaj shëndetit të qytetarëve të Tetovës. 158


Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL

INFORMACIONE TË PËRGJITHSHME PËR RAJONIN NË TË CILIN ËSHTË BËRË ANALIZA Tetova gjendet në pjesën veriperëndimore të Republikës së Maqedonisë në Luginën e Pollogut. Sipas Entit shtetëror për statistikë, komuna mbulon një sipërfaqe prej 87 kilometra katrorë dhe me një total të popullsisë me 86,580. Tetovë është vendosur në një lartësi mbidetare në mes 460-500m mbi nivelin e detit me një klimë të mesme si dhe temperaturë mesatare vjetore prej 11.6 gradë Celsius. Në jugperëndim, përveç komunës së Tetovës gjinden edhe komuna Jegunovcë, Vratnicë, Tearcë, Bërvenicë dhe Bogovinë, që së bashku përbëjnë afërsisht 200,000 banorë. Në aspektin e veprimtarive ekonomike, si më të përfaqësuara renditet bujqësia përmes kultivimit të drithërave, kulturave të pemëve dhe perimeve si dhe bujqësisë dhe blegtorisë. Nga sektori sekondarë janë të përfaqësuara tekstili, ndërtimtaria, industria e përpunimit të metaleve, industria e shtypit grafik, industria e drurit - prodhimi i mobileve, industria ushqimore (prodhimin, blerjen dhe përpunimin e qumështit dhe produkteve të qumështit) dhe tregtia. Përveç degëve të sektorit primar dhe sekondar, ka edhe industri terciare: hoteleria dhe turizmi si dhe transporti dhe shpedicioni i mallrave. Fushëgropa e Pollogut ka sipërfaqe bujqësore prej 7561 ha, nga të cilat tokë e punueshme është 3.937 hektarë ose 52 për qind.

PROBLEMI ME NDOTJEN E AJRIT NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË Në periudhën e fundit, Maqedonia ballafaqohet me probleme të mëdha sa i përket ndotjes së ajrit, i cili si duket është pasojë e faktorëve të ndryshëm. Maqedonia është një vend që varet nga energjia fosile, ose më shumë se 80 për qind e energjisë vjen nga qymyri dhe nafta. Faktor tjetër paraqet edhe infrastruktura e vjetruar dhe e pazhvilluar energjetike sa u takon kushteve të prodhimit. Pavarësisht përpjekjeve të ndërmarrjes „Pyjet e Maqedonisë“ si projekti „Dita e drurit“ dhe pyllëzimit i planifikuar nga shërbimet komunale, shpyllëzimi i shfrenuar dhe i paplanifikuara ende duket e parikuperueshëm. Më tej, në masë të madhe kontribut të veçantë në drejtim të përkeqësimit të situatë japin edhe automjetet e importuara me standarde Euro 1 dhe 2, respektivisht automjetet më të vjetra se 20 vjet. Sipas standardeve evropiane të emetimit, këto ­automjete prodhojnë 2.72 g / km monoksid karboni, 0.97 g / km hidrokarbure dhe oksidet të azotit si dhe 0.14 g / km grimca PM, e cila është disa herë më e lartë se standardi Euro 5 ose Euro 6. Maqedonia përballet gjithashtu me kapacitete të pamjaftueshëm financiarë dhe dobësi ekonomike në përmbushjen e standardeve mjedisore të ­fabrikave të mëdha si „Jugohrom“ REK „Bitola“ dhe „Makstil“. 159


POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË

Në grafikët e mëposhtme tregohet sasia e gazrave të dëmshëm disa vite me radhë vite në të gjithë vendin, të përpunuara sipas nomenklaturës selektive të ndotjes së ajrit (SNAP). Nomenklatura selektive e ndotjes së ajrit del si rezultat i ndotjes së inventarit bazë të ajrit (EMEP/CORINAIR (Core Inventory for air Pollution)) të Bashkimit Evropian dhe i njëjti është i ndarë ne seksione, varësisht nga veprimtaria, gjegjësisht në burimet të caktuara të materieve të dëmshme siç tregohet në Tabelën 1 . Tabela 1. Legjenda e sektorëve sipas veprimtarive të Nomenklaturës selektive për ndotjen e ajrit, (SNAP (Selected Nomenclature of Air Pollution)) SNAP sektorët

Emërtimi

01

Djegiet në centralet termo elektrike, ngrohtoret për ngrohje qendrore dhe rafinerie

02

Kazanë për ngrohje në objekte jo industriale dhe hapësirave të vogla shtëpiake

03

Procese të djegies në industritë prodhuese

04

Procese prodhuese

05

Nxjerrja dhe distribuimi i karburanteve fosile dhe energjisë geotermale

06

Përdorimi i lëndëve tretëse dhe prodhimeve tjera

07

Transporti dhe komunikacioni rrugor

08

Burime tjera mobile dhe makinerie

09

Trajtimi i mbeturinave

10

Bujqësia

11

Burime tjera

Grafiku 1. Sasi të plota të emetimit të grimcave të suspenduara për periudhën 2001 – 2009, (Министерство за животна средина и просторно планирање, 2012) 35 30 SNAP 08 25 TSP [kt]

SNAP 04 20 SNAP 03 15

SNAP 02

10

SNAP 01

5 0 2001

160

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009


Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL

Grafiku 2. Sasi të plota të emetimit të monoksid karbonit për periudhën 2001 – 2009, (Министерство за животна средина и просторно планирање , 2012) 160

SNAP 08

140

SNAP 07

CO [kt]

120

SNAP 06

100

SNAP 05

80

SNAP 04

60 40

SNAP 03

20

SNAP 02

0

SNAP 01 2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Grafiku 3. Sasi të plota të emetimit të oksideve të azotit për periudhën 2001– 2009, (Министерство за животна средина и просторно планирање , 2012) 50 45

SNAP 08

40

SNAP 07

NOx [kt]

35 30

SNAP 04

25

SNAP 03

20

SNAP 02

15 SNAP 01

10

PLAFOND

5 0

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Nga grafikët e mëparshme mund të shihni emetimin e grimcave të suspenduara (TSP), monoksidit të karbonit dhe oksideve të azotit në ajër për një periudhën 2001 deri në 2009, në nivel kombëtar me sektorin e nomenklaturës selektive të ndotjes së ajrit. Më i përshtatshëm për këtë analizë është SNAP 03 – procesi i djegies në prodhimin industrial dhe SNAP 04 – procesi i prodhimit. Gjithashtu, vlen të theksohet se mbyllja e shkurtë e „Jugohrom”-it në fillim të vitit 2009 ka ndikuar dukshëm në reduktimin e ndotjes nga substancat e dëmshme të sipër përmendura prekur në të gjithë territorin e Republikës së Maqedonisë, me ulje drastike prej 55%, 8% dhe 6.5 kilotonë adekuate, dhe ka mbetur në atë nivel deri në ri hapjen e fabrikës në korrik 2009. Sipas Bankës Botërore në vitin 2014, Maqedonia del e para në botë sa i takon ekspozimit të qytetarëve në grimcat e dëmshme. Sigurisht, përskaj të gjithë faktorëve të lartpërmendur, ndryshimet klimatike kanë një kontribut të madh, nga të cilat Maqedonia nuk është e përjashtuar. 161


POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË

Grafiku 4. Koncentrimi vjetorë i aerosedimentit (µg/m²), në nivel republikan, Instituti i shëndetit publik, 2015 160 140

147,94 138,14

120

131,77 109,94 100,39

100 80

Koncentrimi vjetorë i aerosedimentit (µg/m²), në nivel republikan

60 40 20 0

2010

2011

2012

2013

2014

PROBLEMI ME NDOTJEN E AJRIT NË TETOVË Sipas faqes së internetit „Numbeo” në nëntor 2015 Tetova u emërua si qyteti më i ndotur në botë, që tregon situatën aktuale alarmante në këtë pjesë të vendit. Në tre kuartalet e para të vitit, në Tetovë dhe rrethinë, qytetarët e kësaj pjese të vendit, kanë thithur ajër të ndotur, plotë 260 ditë. Për një periudhë më të gjatë stacionet e matjes së ajrit në Tetovë dhe rrethinë tregojnë prani të lartë të grimcave PM 10 dhe PM 2.5 në ajër. Përveç faktorëve të përmendur më lart që ndikojnë në ndotjen e ajrit në të gjithë vendin, ndotësve në Tetovë mund të shtohen edhe ndërmarrjet që duhet të posedojnë lejen B të integruar mjedisore, e që të njëjtat janë ende të fitimit të saj, ose ende nuk e kanë filluar procedurën për të. Në një intervistë me Rade Gogoski, koordinator i projektit „Monitorimi i procesit të vendimmarrjes për lejen B të integruar, erdhëm në konstatim se nga 18 ndërmarrje, lejen B të integruar mjedisore e kanë vetëm 6 prej tyre, në procedurë janë 5, ndërsa 7 prej tyre aspak nuk e kanë filluar procedurën e marrjes së lejes edhe atë: Sentis - AG - Alpet „, Renova” AD „Teal”, „Pofix”, „Teteks”, Jarno Group”, „Inter Fantasy”, „Blue Energy” Shpk. Megjithatë, si ndotësi më i madh në Tetovë del të jetë „Jugohrom Ferroalloys”, e cila në njëfarë mënyre punon me 50 për qind të kapacitetit të saj të prodhimit, ajo lëshon një sasi e madhe e grimcave të dëmshme në ajër. Në dhjetor të vitit 2015, pas presionit të qytetarëve dhe Ministrisë së Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor për shkak të ndotjes së ajrit në Tetovë, pronarët e „Jugohrom”, vendosën të mbyllin procesin e prodhimit deri në fund të shkurtit. Ndryshimi në cilësinë e ajrit ishte menjëherë i dukshëm dhe kjo mund të shihet nga dy grafikët e mëposhtme, të cilat tregojnë raportin para dhe pas mbylljes së „Jugohrom” domethënë dhjetor 2015 dhe janar 2016. Dallimi në cilësinë e ajrit është i dukshëm në ditë e para, menjëherë pas mbylljes së fabrikës. 162


Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL

Grafiku 5. Dhjetorë, 2015 – para mbylljes së fabrikës “Jugohrom ferroalloys” Koncetrimi i PM10 sipas orëve në Tetovë

përditë

Grafiku 5. Janar, 2016 – pas mbylljes së fabrikës “Jugohrom ferroalloys” Koncetrimi i PM10 sipas orëve në Tetovë

përditë

HISTORI E SHKURTËR E FABRIKËS DHE NDIKIMI I SAJ NË MJEDIS Fabrika e „Jugohrom Ferroalloys” apo ish „Silmak Jegunovce”, është ndërtuar në vitet e ‚50 të shekullit të kaluar në fshatin Jegunovcë, 15 km largësi nga Tetova dhe 30 kilometra nga Shkupi. Aktiviteti kryesor i kësaj fabrike është prodhimi i ferroaluminit, të cilat përmbajnë elemente kimike të tilla si silicium, krom dhe magnez, të cilat janë përdorur 163


POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË

në industrinë e çelikut. Në 2001 prodhimi „Jugohrom” u ndërpre, dhe në vitin 2002 fabrika u privatizua nga Investimeve Grupacioni i investimeve Evropiane Silmak Holding. Që atëherë, fabrika punon në mënyrë të vazhdueshme, me disa ndërprerje në varësi të lëvizjes së çmimeve të ferro-silic në tregjet botërore. Puna në „Jugohrom” Ferroalloys ka ndikim negativ në mjedisin, në Tetovë, që kontribuon në ndotjen e tij aktuale. Që nga hapja e fabrikës në vitin 1952 deri në vitin 1993 (kur fabrika ka operuar natrium bihromat, e cila shkakton ndotjen е madhe në Jegunovcë dhe përmban një formë toksike të kromit hexavalent - Cr + 6, e cila rrit rrezikun e kancerit të mushkërive) gjendja e mjedisit është përkeqësuar në mënyrë të vazhdueshme. Nga viti 1993 deri në vitin 2003 qeveria u përpoq në mënyra të ndryshme të lehtësojë pasojat e ndotjes së madhe, por pa sukses (Екостав, 2012). Pavarësisht viteve të punës së „Jugohrom”, i cili ende ndot dhe transmeton substanca të ndryshme dhe të dëmshme në ujë, tokë dhe ajër. Emetimet në ajër mund të ndahen në dy kategori të gjera si në vijim: Emetimet në ajër - Burimet kryesore të emetimit të gazrave të dëmshëm në ajër janë furrat elektrike. Grimcat përmes djegies në furra pa asnjë pastrim përmes oxhaqeve lëshohen në mjedis. Rritja e pranisë së grimcave në ajër, në mënyrë të konsiderueshme më e lartë se vlera maksimale e lejuar e 50μg / m² në ditë, sipas Komisionit Evropian, është regjistruar që nga viti 2011, kur ajo arriti vlerën e ndotjes disa herë më shumë nga e lejuara. Është e qartë se pluhuri që lëshohet nga oxhaqet e fabrikës Jugohrom është ndotësi kryesorë i ajrit, më saktë janë 12.000 ton pluhur, të cilat janë lëshuar çdo vit me radhë. Ky pluhur, së bashku me substanca toksike, të cilat janë lëshuar në ajër, shkaktojnë sëmundje të shumta të rrugëve të frymëmarrjes në Tetovë dhe përkeqësimin e sëmundjeve tjera ekzistuese të mushkërive. Emetimet në ujë dhe tokë - Emetimet nga larja kuarcit në fabrikë, ujërat atmosferik sasitë e tepërta të ujit teknik dhe fekal, përfshirë ujin nga impiantit pastrues i fabrikës derdhen në lumin Bistrica në afërsi të fabrikës, e cila, njëkohësisht e matur, është vërejtur prania e lartë e hekurit në raport me kufijtë maksimal të rregulluar me ligj. Sipas kërkesës për lëshimin e lejes mjedisore, emetimet nga larja e kuarcit tejkalojnë vlerat е kufirit për depozitim. Përveç kësaj, e pranishme është edhe ndotja e lartë e ujërave nëntokësorë dhe tokës me kromin gjashtë valent, si helmues i rëndë. Edhe ndotja e madhe e ujërave nëntokësore dhe tokës me kromin gjashtë valent shumë toksike (shteti ka obligim për të sanuar të njëjtin), dhe sasi të mëdha të pluhurit të cilat janë emetohen nga oxhaku i fabrikës ndotin sipërfaqen e tokës në këtë rajon.

PËRSHKRIMI I PROBLEMIT NË SHQYRTIM Tetova dhe rrethina përballen me vlera të larta të ndotjes enorme të ajrit nga grimcat PM10 mbi kufirin e 50μg / m. Nga 365 ditë në vit, kjo situatë në Tetovë është e pranishme 260 ditë, gjë që lë vend për shumë pyetje në lidhje me atë se kush janë ndotësit 164


Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL

kryesorë dhe se si ato ndikojnë në shëndetin e qytetarëve. Edhe pse si ndotës vlen të përmendim ndotjen nga trafiku, deponia e qytetit dhe zona industriale në Luginën e Pollogut, por si ndotës kryesor paraqitet „Jugohrom Ferroalloys.” Sipas „Ekogerila” lëvizje qytetare e cila merret me organizimin e aktiviteteve ekologjike për mbrojtjen e mjedisit, mendimet rreth asaj se si „Jugohrom” ndikon në ndotjen në Tetovë është i ndarë, por, sipas të dhënave të marra nga Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor cilësia e ajrit në janar të vitit të kaluar, kur mesatarja e grimcave PM10 ishte 352μg / m², në krahasim me muajin janar të këtij viti (kur „Jugohrom” ishte përkohësisht i mbyllur), mesatarja ishte 213,4μg / m², dallimi është 138,6μg / m² ose 39.4 për qind, e cila është marrë si një përqindje e ndikimit „Jugohrom” gjatë përgatitjes së kësaj analize. Kjo metodologji është e përshtatshme për momentin, në kushtet kur nuk ka matje që tregojnë se si ndotësit marrin pjesë me përqindjen e përgjithshme të ndotjes. Ndotja ndikohet edhe nga faktorë të tjerë të jashtëm të tilla si era, klima, temperatura, të cilat për shkak të natyrës së paparashikueshme dhe pamundësisë së matjes sistematike të ndikimit të tyre, nuk janë marrë parasysh në këtë studim.

OPSIONET E MUNDSHME PËR ZGJIDHJEN E PROBLEMIT TË NDOTJES SË AJRIT E SHKAKTUAR NGA „JUGOHROM” „Jugohrom” gjendet në status quo, fabrika punon pa filtrimin e nevojshëm të tymit dalës dhe ka një efekt prej 39.4 për qind në ndotjen e ajrit të përgjithshme në Tetovë dhe rrethinë. Siç u tha, kjo situatë është e paqëndrueshme dhe shumë e pafavorshme për shëndetin dhe jetën e qytetarëve, në detaje janë përpunuar opsionet për vendosjen e sistemeve të grumbullimit të pluhurit (vendosja e filtrave) për të pastruar emetimin e „Jugohrom” dhe për mbylljen e fabrikës. Opsioni i parë (vendosjen e sistemeve për mbledhjen/filtrimin e pluhurit) merret afati prej dhjetë vjetësh, nga zero (fillimi) deri në vitin e dhjetë. Plani operativ zbatohet brenda pesë viteve, ndërsa në pesë vitet tjera, është përllogaritur ndikimi i opsionit. Afati është caktuar në 10 vjet për disa arsye. Së pari për shkak të jetëgjatësisë së sistemit të grumbullimit të pluhurit, e cila ka një jetë minimale në afat prej 10 vjetësh, në zhvlerësimin maksimal ligjor prej 10 për qind. Më tutje, në rast të funksionimit të plotë të sistemit pas vitit të katërt, duhen 5 vite që të mundet plotësisht të pastrohet ajri dhe përfitimet të arrijnë vlerat maksimale. Për opsionin e dytë (mbylljen e fabrikës) është marrë korniza kohore prej 10 viteve, kështu që në vitin e parë të mbylljes së fabrikës, 1.111 punonjës humbasin punën e tyre. Si pasoja kryesore të këtij opsioni, pavarësisht humbjeve të vendeve të punës do të humbej edhe dhe aktivitetit ekonomik i „Jugohrom”, i cili kontribuon në krijimin e ri të vlerës së shtuar. Në mënyrë plotësuese aktiviteti ekonomik do të jetë nën ndikimet negative ndikon për shkak të humbjes së pagave nga ana e 1.111 punëtorëve dhe në uljen e konsumit. Sa i përket përfitimeve, ata mbeten të njëjta si në opsionin e parë, sepse ne besojmë se mbyllja e fabrikës do të ketë të njëjtin efekt negativ në ndotjen e edhe sikur të vendosen filtrat. 165


166

154.000

400.400

184.800

15.400.000

9.240.000

308.000

184.800

369.600

648.800

Plani për mbikëqyrje

Plan për ndërprerje të punës, menaxhimi me mbetjet

Matësi i erërave

Vendosja e stacionit për monitorim të ajrit ambiental

Vendosja e instrumentit për emetimet e oxhaqeve

Ndërtimi i sistemit të filtrimit

Modeli i shpërndarjes së ajrit

Projekt i zvogëlimit të gazrave të zeza

Programi për identifikimin dhe zvogëlimin e emetimeve figurative

Përpilimi i projektit dhe realizimi i zgjidhjeve të transportit në rrethin e instalimit

184.800

30.800.000

369.600

2.094.400

985.600

Sistem për menaxhim me mjedisin jetësorë

1

0

Shpenzimet

4

15.400.000

Lloji 1 – Të drejtpërdrejta

3

575.960.000 308.000.000 154.000.000

2

Opsion 1. Sistemet – vendosja e sistemit për grumbullimin e pluhurit

5

6

7

8

9

10

POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË


308.000

2.156.000

1.232.000

154.000

616.000

246.400

616.000

924.000

Projekt për zvogëlimin e temperaturave ujërave të tepërta për ftohje

Realizimi i projektit për zvogëlimin e temperaturave ujërave të tepërta për ftohje

Grumbullues në përgatitje – njësia teknike 1,2,3

Doracak për punë dhe mirëmbajtje të grumbulluesit

Proekt për ndarjen e ujërave fekale atmosferike

Realizimi i projektit për ndarjen e ujërave fekale atmosferike

Ndërtimi i stacioni për trajtim primarë të ujërave komunal

Realizimi i stacionit filtrues për ujërat e zeza

Programi për menaxhim me mbeturina

Projektimi dhe realizimi i punëve ndërtimore dhe mundësia e deponimit në përputhje me standardet

Mbulimi permanent i deponisë

Analiza e efikasitetit të përdorimit të repomaterialeve

3.080.000

6.160.000

3.080.000

3.080.000

7.392.000

1.848.000

4.312.000

308.000

3.080.000

6.160.000

15.400.000

1.848.000

2.156.000

3.080.000

3.080.000

3.080.000

Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL

167


184.800

2.464.000

154.000

154.000

154.000

3.080.000

40.319.200

Pranimi, ruajtja dhe lirimi i repromaterialeve dhe materiale ndihmëse të repromaterialeve

Ndërtimi i depove

168

Plan për realizimin dhe kontrollin e zhurmës

Revizion i efikasitetit energjetik të shpenzimit të rrymës elektrike

Plan për parandalimin dhe për kontrollin e fatkeqësive

Vlerësimi i rrezikut nga përgjegjësia ekologjike nga konsulenti i pavarur

Pastrimi i lokacionit dhe eliminimi i mbeturinave

Obligimi vjetorë për lejen e integruar ekologjike

Bruto kompensimi për dy punësime të reja

Shpenzime plotësuese

Gjithsejt shpenzime

65.296.000

123.200

2.464.000

Lloji 2 - Indirekte

9.240.000

1.200.000

90.000

1.200.000

90.000

1.200.000

90.000

1.200.000

90.000

1.200.000

90.000

209.539.200 209.539.200 209.539.200 209.539.200 209.539.200 209.539.200

1.200.000

90.000

604.604.000 314.160.000 181.720.000 210.829.200 210.829.200 210.829.200 210.829.200 210.829.200 210.829.200

POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË


0

-40.319.200

-40.319.200

Kursimi i shpenzimeve shëndetësore për blerje të ilaçeve për shërim të sëmurëve nga sëmundjet respiratore

Kursimi i shpenzimeve shëndetësore për shërbime për kurimin e të sëmurëve të prekur nga kanceri

Zmadhimi i jetëgjatësisë, dhe më pak raste të vdekjeve të shkaktuara nga ndotja

Gjithsej përfitime

Neto (përfitim shpenzime)

Vlera neto momentale (e diskontuarа)

Norma e diskontuar (8,90%)

Vlera neto e -380.094.794 përgjithshme (20 vjet)

Kursimi i shpenzimeve shëndetësore për shërbime për kurimin e të sëmurëve nga sëmundjet respiratore

0,918

-59.941.728

-65.296.000

0

0

0

45.912.757

119.131.002

157.432

4.533.499

584.773

15.111.663

584.773

15.111.663

584.773

15.111.663

153.042.523 153.042.523 153.042.523 153.042.523

397.103.341 397.103.341 397.103.341 397.103.341

584.773

15.111.663

113.168.461 169.734.690 565.842.300 565.842.300 565.842.300 565.842.300

30.608.505

79.420.668

116.955

3.022.333

0,843

0,774

0,711

0,652

0,599

0,55

0,505

0,464

0,426

-509.681.172 -243.159.840 -129.202.920 -63.674.802 -24.615.611 195.257.205 179.281.616 164.726.078 151.235.581

-604.604.000 -314.160.000 -181.720.000 -97.660.739 -41.094.510 355.013.100 355.013.100 355.013.100 355.013.100

0

Lloji 1 – Të drejtpërdrejta

Përfitime

Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL

169


POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË

Opsioni i parë, ka të bëjë me përmbushjen e kritereve për leje të integruar mjedisore A nga ana e „Jugohrom Ferroalloys.” Të dhënat për lejen A mjedisore janë marrë nga kërkesa për ndryshime në lejen A për përputhjen me planin operativ i cili është publikuar në faqen e Ministrisë së ambientit jetësorë. Në thelb, ai është një plan operativ për të përmbushur kriteret e datës 2011/02/18, por në qoftë se kihet parasysh se asnjë nga aktivitetet ende nuk është realizuar, ky plan është marrë në mënyrë të plotë për të gjitha aktivitetet, kostot dhe afatet kohore për zbatimin e këtij skenari. Shpenzimet përfshijnë detyrimin vjetor të „Jugohrom”-it që duhet të paguaj kompania për lejen A të integruar mjedisor dhe që mund të vijnë në përputhje me kryerjen e detyrimeve të këtij plani. Shpenzimet aktuale përfshijnë pagat për dy punonjës të rinj të cilët do të punojnë në mirëmbajtjen e sistemeve të grumbullimit të pluhurit me një pagë bruto prej 50,000 den në muaj. Gjithashtu, ky opsion parashikon rritje të shpenzimeve operative të cilat gjithashtu përfshijnë kosto shtesë për energji elektrike për të mbushur këto sisteme, d.m.th. dy freskues nga 500 kë për oxhak, ose 26 freskues për 13 oxhaqe, aq sa ka fabrika „Jugohrom”. Sipas François Schmitt, konsulent i kompanisë italiane „Intersil”, firma e zgjedhur për vendosjen e filtrave në fabrikën „Jugohrom”shprehet se me me realizimin aktiviteteve të planit operativ (vendosjen e filtrave), „Jugohrom” do të reduktojë ndotjen e saj për 99,5 për qind (Томиќ, 2015). Pas përfundimit të aktiviteteve të planifikuara, „Jugohrom”, nuk do të jetë më një ndotës, që do të thotë se ndotja e ajrit në Tetovë do të reduktohet me 39.4 për qind gjegjësisht përfitimet shëndetësore për njerëzit do të rriteshin gradualisht dhe at në 7.9 për qind në vitin e parë, në vitin e dytë 11.8 për qind dhe në vitin e tretë 39.4 për qind. Në anën e përfitimeve janë kursimet që do të bëheshin nga shteti dhe qytetarët e saj në rast të aplikimit këtij opsioni. Në pjesën e përfitimeve përfshihen kursimet në shëndetësi, të cilat, në këtë analizë, janë të ndarë në katër kategori. Kategoria e parë është e kursimi i shpenzimeve për shërbimet shëndetësore për trajtimin e pacientëve me sëmundje të rrugëve të frymëmarrjes. Për këtë llogaritje janë marrë të dhëna nga Fondi Shëndetësorë (2015), nga i cili është marrë numri i rasteve të pranuara të pacientëve të diagnostifikuar me sëmundje të frymëmarrjes nga Spitali Klinik - Tetovë dhe Spitali special për sëmundje të frymëmarrjes - Leshkë. Këto raste janë shumëzuar me çmimet e tyre përkatëse të referencës nga lista e shërbimeve DRG me çmimet e referencës të Sigurimit Shëndetësor ( Фонд за здравствено осигурување на РМ, 2016), e cila përfshin koston e plotë të trajtimit të të gjitha shërbimeve spitalore. Kësaj shume i është shtuar dhe qëndrimi mesatar në një institucion shëndetësor nga të gjitha grupet e sëmundjeve të frymëmarrjes. Kategoria e dytë është kursimi i shpenzimeve për barnat për shërimin e të prekurve nga sëmundjet e frymëmarrjes. Në këtë grup janë vënë çmimet e referencës të barnave të përshtatshme për të gjitha rastet e pranuara nga DRG, gjë e cila është bërë në konsultimit me pulmolog specialist dhe farmacist. Kategoria e tretë përfshin kursime në shpenzimet shëndetësore për shërbimet për trajtimin dhe kirurgji të pacientëve me sëmundje malinje. Sipas Qendrës për Gazetari Hulumtuese SCOOP Maqedoni, informacioni i fundit i vetëm në dispozicion për numrin e pacinetëve të sëmurë nga nga kanceri në nivel vjetor në Tetovë në vitin 2013. Edhe pse supozohet se numri i rasteve në vitin 2014 dhe 2015 është më i lartë, duke marrë të dhënat nga viti 2013, si informacion i fundit zyrtar i publikuar nga SCOOP dhe në bazë të parimit të kujdesit duke 170


Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL

llogaritur skenarin më të keq për fat të mirë nuk parashihet rritje e sëmundjeve. Kështu, numri i pacientëve është i shumëzuar me çmimet e referencës së shërbimeve shëndetësore të qendrës së specializuar konsultative nga Fondi për sigurim shëndetësor të Maqedonisë, përkatësisht pakove respektive të shërbimeve shëndetësore që janë në këtë listë. Kategoria e katërt është jetëgjatësia e rritur dhe më pak vdekje të shkaktuara nga ndotja. Në këtë kategori janë konsideruar përfitimet ekonomike për jetë zgjatjen e njerëzve që vdesin çdo vit nga dotja e ajrit. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë (WHO Regional Office for Europe, OECD, 2015) çmimi i jetës njerëzore ose veprimtarisë ekonomike të një njeriu gjatë jetës së tij në Maqedoni është 1,260,000 dollarë, ose 69.369 milionë denarë. Sipas entit shtetëror të statistikës (ESHS) mosha mesatare e jetës në Maqedoni është 75 vite ndërsa mesatarja e viteve që njerëzit vdesin nga sëmundjen malinje si rezultat i ndotjes së ajrit është 65 vjet. Sipas vlerësimeve të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, vendet e rajonit të Mesdheut Lindor me të ulët ose vendet me të ardhura mesatare (ku bënë pjesë dhe Maqedonia) në 100.000 persona nga ajri i ndotur brenda një vit vdesin 42 njerëz. Nga të dhënat e mësipërme mund të konstatohet se në Tetovë (e cila ka rreth 100.000 qytetarë), çdo vit kanë vdekur 42 njerëz ose 10 vjet më herët sesa mosha mesatare e jetëgjatësisë në Maqedoni. Nga llogaritjet e OBSH-së në Maqedoni një vit i humbur kushton 924,840 denarë, ose 10 vjet - 9,248,400 denarë. Nëse shumëfishojmë këtë shumë me vdekjet në Tetovë fitohet shuma prej 388,432,800 denarë kosto e ndotjes së ajrit, qw do të thotë se 153 042 523 denarë ose 39.4 për qind i takojnë “Jugohromit” Nga tabela shihet se nga viti i katërt fillojnë të ndjehen përfitimet ekonomike, gjegjësisht viti i shtatë ndryshimi mes shpenzimeve dhe përfitimeve shkon në 335.013.100 denarë. Gjithsesi që ekzistojnë edhe përfitime tjera, të cilat në rastin konkret, edhe pse shumë të rëndësishme, janë jo të matshme dhe nuk mund të kunatifikohen t.e. të tregohen ne vlerë monetare. Tabela 2. Ndikimi i opsionit të parë në palët e përfshira Bartës i ndikimit

Përshkrimi i ndikimit

Pronar

1. Harxhime të njëhershme për plotësimin e kritereve për fitimin e lejes së integruar ekologjike A 2. Shpenzime operative për mirëmbajtje të sistemeve (punësimet e reja, rritja e shpenzimeve të rrymës etj.) 3. Obligimi vjetorë për lejen e integruar mjedisore A

Shteti

1. Kursimet e FSSH për kurimin e sëmundjeve respiratore 2. Kursime të FSSH për barna për njerëzit e sëmurë nga sëmundjet respiratore 3. Kursime nga FSSH për trajtim dhe intervenime kirurgjike të njerëzve të sëmurë nga sëmundjet malinje. 4. Përfitimet ekonomike nga zgjatja e jetës së njerëzve të cilët secilin vit vdesin nga ndotja e ajrit.

Qytetarë të Tetovës

1. Me pak të sëmurë nga me sëmundje respirtatore 2. Më pak të sëmurë nga sëmundjet 3. Kursime në mjete të ndara për barna dhe trajtime të cilët nuk janë në listë pozitive të Fondit

171


172

0

0

0

Rroga neto e të punësuarve

Multiplikator i aktivitetit ekonomik

Gjithse shpenzime

Kursimi i harxhimeve shëndetësore për shërbime për shërimin ë sëmurëve nga sëmundjet respiratore

Kursimi i shpenzimeve shëndetësore për barna për mjekimin e të sëmurëve nga sëmundjet respiratore

Kursimi i harxhimeve për shërbime për shërimin e të sëmurëve nga kanceri

Jetë zgjatja dhe më pak raste vdekjesh të ndikuara nga ndotja

Gjithsej përfitime

Neto ( përfitime – shpenzime

Neto vlera momentale diskonte

Vlera neto momental ne total (20 vjet)

Norma e diskonte (8,90%)

Vlera e rikrijuar

90.949.972

259.857.062

452.959.120

2

259.857.062 90.949.972

4 Shpenzime

5

90.949.972

259.857.062

452.959.120

90.949.972

259.857.062

452.959.120

Lloji 1 – Të drejtpërdrejta 452.959.120

3

90.949.972

259.857.062

452.959.120

6

90.949.972

259.857.062

452.959.120

7

90.949.972

259.857.062

452.959.120

8

90.949.972

259.857.062

452.959.120

9

90.949.972

259.857.062

452.959.120

10

113.168.461

30.608.505

79.420.668

116.955

3.022.333

153.042.523

397.103.341

584.773

15.111.663

153.042.523

397.103.341

584.773

15.111.663

153.042.523

397.103.341

584.773

15.111.663

153.042.523

397.103.341

584.773

15.111.663

153.042.523

397.103.341

584.773

15.111.663

153.042.523

397.103.341

584.773

15.111.663

153.042.523

397.103.341

584.773

15.111.663

169.734.690 565.842.300 565.842.300 565.842.300 565.842.300 565.842.300 565.842.300 565.842.300

45.912.757

119.131.002

157.432

4.533.499

0,918

0,843

0,774

0,711

0,652

0,599

0,55

0,505

0,464

0,426

-737.857.329 -582.173.855 -490.740.353 -169.163.860 -155.126.353 -142.516.389 -130.858.120 -120.151.546 -110.396.668 -101.355.562

-803.766.154 -690.597.693 -634.031.464 -237.923.854 -237.923.854 -237.923.854 -237.923.854 -237.923.854 -237.923.854 -237.923.854

0

Lloji 1 – të drejtpërdrejta

Përfitime

803.766.154 803.766.154 803.766.154 803.766.154 803.766.154 803.766.154 803.766.154 803.766.154 803.766.154 803.766.154

90.949.972

259.857.062

452.959.120

1

-2.740.340.035

0

0

Opsioni 2. Mbyllja e fabrikës

POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË


Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL

Në këtë opsion ndikim më të rëndësishëm në shpenzimet do rezultonin nga mbyllja e „Jugohrom”. Sipas deklaratës përfundimtare të „Jugohrom Ferroalloys” marrë nga Regjistri Qendror i Republikës së Maqedonisë „Jugohrom” ka të hyra në vlerë prej 4,185,546,410 denarë dhe shpenzimet për lëndë të para dhe materiale të tjera në vlerë prej 3,732,587,290 denarë ose vlerën e re në vlerë prej 452,959,120 denarë. Në „Jugohrom”, ka 1.111 të punësuar dhe me neto shpenzime për rroga në 259,857,062 denarë dhe në qoftë se ne të shtoni aktivitetin ekonomik, e cila përbën 35 për qind, merr 90,949,972 denarë duke rritur vlerën e pagave sapo ata të hyjnë ekonominë e konsumit (shpenzime të ndryshme të përfituesit e pagave). Disa shpenzime tjera, të cilat, edhe pse shumë të rëndësishme, për ato nuk mund ti gjeni të dhënat ose të njëjtat nuk janë të matshme dhe nuk mund të shprehen në vlerë monetare, dhe që njëkohësisht nuk kanë ndikim në rezultatin e analizave. Në këtë lloj të të dhënave përfshihen: • Mbyllja e subjektit juridik, gjegjësisht sa janë humbjet e furnizuesve të vendit (nuk mund të gjinden të dhëna sa prej reporomaterialeve janë nga vendi dhe sa nga jashtë) • Rritja e shkallës së krimit në Tetovë për shkarkimet, që do të ndodhë kur të mbyllet fabrika. • Reduktimi i cilësisë së jetës, dhe gjendja shëndetësore për shkak të rritjes së papunësisë. Përfitimet mbeten të njëjta si në opsionin e mëparshëm për shkak se „Jugohrom” nuk është më një kërcënim për shëndetin e banorëve të rajoni e Tetovës. Tabela 3. Ndikimi i opsionit të dytë në palët e përfshira Bartës i ndikimit Shteti

Përshkrimi i ndikimit 1. Humbja e pronarëve të shkaktuar nga mbyllja

Qytetarë të Tetovës

1. Kursimet e FSSH për kurimin e sëmundjeve respiratore 2. Kursime të FSSH për barna për njerëzit e sëmurë nga sëmundjet respiratore 3. Kursime nga FSSH për trajtim dhe intervenime kirurgjike të njerëzve të sëmurë nga sëmundjet malinje. 4. Përfitimet ekonomike nga zgjatja e jetës së njerëzve të cilët secilin vit vdesin nga ndotja e ajrit. 5. Zvogëlimi i aktivitetit ekonomik

Pronar

1. Me pak të sëmurë nga me sëmundje respirtatore 2. Më pak të sëmurë nga sëmundjet 3. Kursime në mjete të ndara për barna dhe trajtime të cilët nuk janë në listën pozitive të Fondit 4. Rritja e numrit i të papunëve

173


POLITIKA PËR ZVOGËLIMIN E NDOTJES SË AJRIT NË TETOVË

PËRFUNDIMI Përmes kësaj analize është mbuluar i gjithë ndikimi për të gjitha palët e përfshira, që i bie nga njëra anë, shpenzimet e „Jugohrom”-it dhe nga ana tjetër përfitimet e qytetarëve dhe shtetit. Në opsionin e parë (vendosjen e sistemeve për mbledhjen/filtrimin e pluhurit), pavarësisht kostos së investimit, e cila është e njëhershme, e shpërndarë në një afat kohor prej katër vitesh, janë shpenzimet e vazhdueshme që dalin si rezultat i këtyre investimeve. Këto kosto bien në kurriz të pronarëve të fabrikës, por përfitimet që ndodhin pas instalimit të sistemeve janë shumë më të mëdha se kostot aktuale, dmth 355,013,100 denarë. Problemi i vetëm i këtij opsioni është që, rezultatet e para mund të vërehen pas 5 vitesh, nga zbatimi i planit operativ, dhe ndikimi i përgjithshëm do të ishte në vitin e tetë. Gjithashtu, vlen të theksohet se në bazë të Ligjit për mjedisin jetësor i miratuar në vitin 2005, „Jugohrom”, është dashur të plotësojë kushtet për të lejen e integruar mjedisore A, jo më vonë se 1 prill 2014. Këtë herë me vendim të Qeverisë është vazhduar edhe për dy vjet (si precedent në lidhje me objektet e tjera të mëdha industriale). Duke pasur parasysh se pas 11 vjetësh, „Jugohrom Ferroalloys” ka bërë disa përpjekje të mëdha për të zbatuar planin operativ dhe duke pasur parasysh çmimi i ulët i ferro aluminiumit në tregun botëror dhe humbjet që ka bërë fabrika, sepse (humbje totale të plotë të 493.966,671 denarë në vitin 2014 në bazë të deklaratës përfundimtare të „Jugohrom”), mund të konstatohet se është e vështirë për të arritur në fabrikë për të instaluar sistemin për filtrimin e plotë të ajrit dhe lejen e integruar mjedisore A - vetëm nëse nuk prolongohet afati për zbatim të periudhës nën presion të punëtorëve, të cilët në muajt e fundit shpesh kanë protestuar duke kërkuar që fabrika menjëherë të fillojë punën. Në opsionin e dytë (mbylljen e fabrikës) shpenzimet bien mbi pronarët e fabrikës dhe mbi punëtorët përballohen nga pronarët dhe stafin në fabrikë, dhe ka një ndikim të madh në aktivitetin e përgjithshëm ekonomik. Edhe pas vitit të katërt të mbylljes së fabrikës, ku përfitimet janë në nivelin më të lartë, kostoja është rritur me 237,923,584 denarë, që e bën këtë opsion paqëndrueshme. Nga kjo mund të konstatojmë se opsioni i vetëm pozitive, por mbyllja e fabrikës, status quo dhe zhvendosjen (që nga fillimi u fshi si zgjidhje të paarsyeshme) është duke e sistemeve të mbledhjes së pluhurit. Me zbatimin e këtij opsioni, „Jugohrom” nuk do të jetë më një ndotës që shpenzimet e kujdesit shëndetësor do të reduktohet në mënyrë drastike dhe 1.111 punëtorë do të mbeten në marrëdhënie pune, e cila është e vetmja zgjidhje që i plotëson të gjitha tri palët e interesuara. Pa marrë parasysh se cili opsion do të zgjidhet në të ardhmen, por shteti duhet të përgjigjet sa më shpejt të jetë e mundur për të përmbushur detyrimet e ndërmarra në mënyrë që ky problem të gjejë zgjidhjen.

174


Analiza e shpenzimeve dhe përfitimeve për funksionimin e “Jugohrom Ferroalloys” DOOEL

BIBLIOGRAFIA [1] Екостав (2012) Југохром фероалојс - поранешен Силмак Јегуновце. [2] Министерство за животна средина и просторно планирање (2012) Програма за постепено намалување на емисиите на одредени загадувачки супстанци на ниво на Република Македонија. [3] Томиќ, А. (2015) Загадувањето од „Југохром“ ќе се намали за 99,5 проценти. Дневник, 29 март 2015. [на интернет] Достапно на: http://www.dnevnik.mk/?ItemID=0969E0306837E849917B77037C86F391 [4] Фонд за здравствено осигурување на Македонија (2015) Дијагностичко сродни групи годишен извештај за 2014 година. [5] Фонд за здравствено осигурување на Македонија (2016) Ценовник на здравствени услуги.

175


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat


Stërvitje: Autore Rozalija Vasilevska, Instituti per zhvillim dinamik Sfera Nova Мentorë Natasha Trajkova1 – Fakulteti ekonomik, Prilep Përktheu Lirim Hajredini 1 Qëndrimet e shprehura në studimin janë qëndrime të autorëve dhe mentori jo domosdoshmërish  pajtohet me të njëjtit


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

SHKURTESA СВА Analizë e harxhimeve dhe përfitimeve GWh Gigavat orë – njësi matëse për energji elektrike EVN Rrjeti elektrodistribuitiv EDS Energy Delivery Solutions EDS SHPK MWh Megavat orë – njësi matëse për energji elektrike (1000 MWh = 1 GWh) MEPSO Sistem operatori për elektro transferim i Maqedonisë NN Tension i ulët UKIM Universiteti “Qiril dhe Metodij” - Shkup

HYRJE Që nga fillimi i liberalizimit të tregut për energji elektrike nga viti 2011, rreth 250-260 kompani të cilat janë shfaqur në tregun e lirë për energji elektrike në Maqedoni kanë harxhuar rreth 850,000 MWh energji elektrike. Çmimin të cilin këto kompani e kanë paguar para liberalizimit ka qenë mesatarisht rreth 95 EUR/MWh kurse pas liberalizimit mesatarisht kanë pagaur rreth 70 EUR/MWh. Kjo donë të thotë se mesatarisht çmimi i energjisë elektrike është zvogëluar për 25 EUR/MWh. Harxhimi prej 850,000 MWh për kompanitë paraqet kursim prej rreth 20 milionë EUR që nga fillimi i liberalizimit deri tani. Qëllimi i kësaj analize është të shihet vallë shembulli i më lartë a do të vlejë edhe për harxhimin e energjisë elektrike në institucionet publike, gjegjësisht institucionet të cilat harxhojnë të holla publike për ti paguar faturat për energji elektrike. Është përpiluar studim konkret me dy komuna në Maqedoni në bazë të dhënave për konsumim të energjisë elektrike në shkolla (institucione publike) në nivel vjetor. Janë marrë parasysh dy opsione A dhe B ndërsa çmimet e energjisë elektrike janë marrë nga operatorët dhe Komisioni rregullator. Në qoftë se këto institucione publike dalin në tregun e lirë për energji elektrike dhe zgjedhin furnizues sipas dëshirës është evidente se do të kursejnë edhe atë prej 29.56% deri 36.98% (Opsioni A dhe Opsioni B i çmimeve marrë nga operatorët dhe Komisioni rregullator) – nënkuptohet nëpërmjet procedurës publike për tenderim. Paret publike për energji elektrike në përgjithësi harxhohen në dy nivele: institucione publike dhe ndërmarrje publike. Ndërmarrjet publike si subjekte juridike (ndërmarrje) dalin në tregun e lirë sipas kritereve të përcaktuara në Ligjin për energjetikë (Службен весник на РМ бр. 16/2011) dhe Rregulloren për tregun e energjisë elektrike (Службен весник на РМ бр. 162/2009). Për dallim nga ndërmarrjet, institucionet publike janë në të ashtuquajturën zonë gri të ligjit, ata ligjërish kanë të drejtë të zgjedhin furnizues por në praktikë nuk vendosin lehtë sepse jo rrallë kanë borxhe për fatura të papaguara për energji elektrike. Historikisht 178


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

bëhet fjalë për institucione të cilat rëndë paguajnë dhe prandaj nuk dëshirojnë të dalin në tregun e lirë që të mos kenë problem me furnizimin në raste kur kanë borxhe të mëdha për energji elektrike dhe nuk munden ti paguajnë. Momenti i tolerancës nga ana e EVN-s është njëri nga faktorët i cili i demotivon këto institucione që të dalin në tregun e lirë të energjisë elektrike. Sidoqoftë pozicioni i tillë i këtyre institucioneve nuk e zgjedhën çështjen e borxheve por përkundrazi e akumulon problemin dhe e zmadhon problemin. Ndarja e këtillë te institucionet publike bëhet sipas asaj a janë nën kompetenca të pushtetit lokal apo atij qendror. Nga buxheti qendror dhe nën kompetenca të pushtetit qendror janë institucionet publike në vijim: • Kuvendi i RM-s • Qeveria e RM-s me të gjitha ministritë dhe njësitë rajonale • Arsimi i lartë (shtetëror) • Institucionet shëndetësore (spitalet dhe ambulancat) • Institucionet parashkollore (foshnjoret, qendrat për pranim, kopshtet për fëmijë, institucionet për fëmijë pa prind, etj) • Policia • Ushtria • Doganat • Drejtoria për të hyrat publike • Gjyqësia (në mënyrë indirekte nëpërmjet buxhetit për gjyqësi • Agjencitë shtetërore, organet në kuadër të qeverisë/ministrive • Organet e pavarura rregullator • Byrotë shtetërore • Administrata shtetërore • Institucionet nga fusha e shkencës, kulturës dhe artit Nga buxheti lokal gjegjësisht nga vetëqeverisja lokale financohen institucionet në vijim: • Shkollat e mesme • Shkollat fillore • Ndërtesat komunale • Ndriçimi rrugor • Shtëpitë e kulturës Siç tha ish ministri i ekonomisë Saraçini në një prononcim për mediat (Непознат автор, 2013), nga harxhimi i përgjithshëm i energjisë elektrike në sektorin publik 23% e harxhimit të përgjithshëm i takon shkollave.

179


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

Objekt i analizës në këtë studim është Analiza e harxhimeve dhe përfitimeve (СВА) për politikë publike – liberalizimi i tregut të energjisë elektrike për harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar shkollat në dy komuna. Shkaku kryesorë që shkollat janë në fokusin e analizës është mundësia për të marrë të dhëna të sakta, precize dhe relevante për të njëjtat. Sipas Ligjit për financim të njësive të vetëqeverisjes lokale (Министерство за финансии, 2004) shkollat për harxhimet e tyre për energji elektrike, mirëmbajtje, ndriçim, ngrohje dhe nevoja tjera financohen me bllok grante nga buxheti qendror i cili pastaj menaxhohet dhe realizohet nëpërmjet vetëqeverisjeve lokale. Në atë pjesë këto harxhime të shkollave trajtohen si harxhim i parave publike sepse të njëjtat vijnë nga buxheti qendror dhe mblidhen nga tatimet e qytetarëve dhe kompanive. Në fokusin e hulumtimi tonë është konsumimi i energjisë elektrike në shkollat fillore dhe të mesme në nivel komunal. Në bazë të të dhënave me saktësi të lartë mundemi të njehsojmë sa para publike do të kursenim nëse këto institucione fillojnë të furnizohen me energji elektrike në tregun e lirë. Në këtë drejtim mundet të krijohet edhe një kalkulator nëpërmjet të cilit institucionet e interesuara do ti japin të dhënat për konsumimin e energjisë elektrike, në bazë të të cilit do të njehsohet sa është kursyer. Për nevojat e CBA-s janë shfrytëzuar të dhëna nga dy komuna nga të cilat njëra është urbane – Komuna e Koçanit me 10 ndërtesa shkollore (5+4 shkolla fillore dhe 1 shkollë të mesme), të dhëna për vitin 2012, 2013 dhe 2014 dhe një komunë rurale – Komuna e Krivogashtanit me 1 ndërtesë shkollore (1 shkollë fillore) për vitet 2013, 2014 dhe 2015.

FAKTE PËR POLITIKËN DHE GJENDJEN TREGU I ENERGJISË ELEKTRIKE DHE PJESËMARRËSIT Në Republikën e Maqedonisë në tregun e organizuar të energjisë elektrike marrin pjesë prodhues, konsumatorë dhe kompani që merren me tregtinë e energjisë elektrike. Sistem operatori elektropërçues i Maqedonisë – MEPSO është kompani në pronë të plotë shtetërore e formuar në vitin 2005 me transformimin e Elektroekonomisë së Maqedonisë. Veprimtaria themelore e MEPSO-s është transferim pandërprerë i energjisë elektrike nëpërmjet rrjetit të tensioni të lartë dhe përcjellja e rregullt dhe në kohë e energjisë elektrike deri te klientët e vet: konsumatorët e drejtpërdrejtë (Buçim, OKTA, Makstil, Arçelor Mital, Jugohrom Feroalojs, Legurat e Shkupit, Feni Industri, Hekurudhat e Maqedonisë) dhe deri te rrjeti për distribucion i EVN Maqedonisë. Secili nga këto pjesëmarrës është i evidentuar në regjistër të veçantë në MEPSO: • Regjistri i pjesëmarrësve në tregun e energjisë elektrike • Regjistri i grupeve përgjegjëse të balancuara • Lista e prodhuesve preferencial të energjisë elektrike (sisteme fotovoltare) • Lista e prodhuesve preferencial të energjisë elektrike (centrale hidroelektrike) • Lista e fuqisë së instaluar të prodhuesve preferencial sipas llojit të centralit 180


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

Në pjesën e konsumatorëve, sipas Ligjit për energjetikë (Службен весник на РМ бр. 16 /2011), Neni 197, në Republikën e Maqedonisë ekzistojnë konsumatorë tariforë dhe konsumatorë të kualifikuar. Konsumatorë tarifor janë amvisëritë, shkollat, komunat, spitalet, etj. Fotografia 1. Karta elektro energjetike e Maqedonisë

181


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

TREGU I LIRË I ENERGJISË ELEKTRIKE Energjia elektrike të cilën e harxhojnë kompanitë, ndërmarrjet publike/institucionet, shkollat, spitalet të cilat kanë dalë në tregun e lirë blihet nëpërmjet bursave ndërkombëtare të energjisë elektrike. Pasi që furnizuesi ta ketë blerë dhe transportuar energjinë elektrike deri në Maqedoni, energjia elektrike patjetër të kalon në rrjetin e MEPSO-s dhe rrjetin elektrodistributiv të EVN-s që të mundet të distribuohet deri te konsumatorët/shfrytëzuesit final. Për transferimin dhe distribucionin e tillë të energjisë elektrike deri te konsumatorët final, pos harxhimit për furnizim të energjisë elektrike paguhet edhe e ashtuquajtura taksë e distribucionit ndaj operatorit të sistemit të distribucionit. Ky harxhim e përmban taksën për rrjetin e transferimit dhe rrjetin e distribucionit. Kjo energji elektrike e cila blihet dhe transportohet duhet paraprakisht të planifikohet sipas sasisë dhe kohës kur dot blihet. Nëse konsumi real devijon nga ai i planifikuari atëherë dallimi duhet të balancohet nga ana e operatorit për transferim. Devijimeve nuk mund të shmangen por mundet të zvogëlohen me planifikim të saktë dhe konsolidime grupore.

FURNIZUES ME ENERGJI ELEKTRIKE NË TREGUN E LIRË Sipas rregullave ekzistuese ligjore konsumatori mundet të zgjedh furnizues të ri me energji elektrike dhe për atë duhet të kërkon ofertë për furnizim, ti shqyrton kushtet e ofruara dhe të sjell vendim nga cili furnizues dëshiron të furnizohet me energji elektrike Grupi i Energy Delivery Solution – EDS është njëri nga operatorët e regjistruar të energjisë elektrike te operatori i tregut në Maqedoni dhe siguron çmime më të lira të energjisë elektrike nga EVNja dhe nga shumica e furnizuesve tjerë si edhe kushte më të mira për furnizim. 182

Liberalizimi rezulton me ndarjen e përgjegjësisë korporative mes distribucionit të energjisë elektrike dhe prodhimit. Globalizimi energjetik ka të bëjë me liberalizimin e tregut energjetik, me theks të veçantë në tregun e energjisë elektrike, me atë që konkurrenca më e madhe në tregjet e energjisë elektrike dhe gazit në interes të krijimit të tregjeve më konkurrente dhe uljen e çmimit. Pasi që furnizimi me energji elektrike është monopol natyral kjo nënkupton sisteme të ndërlikuara dhe të shtrenjta për menaxhim që të zbatohet sistemi i konkurrencës. Të cekim se sipas Ligjit të fundit për Energjetikë nga viti 2011 (n. 4– shih Shtojcën 2), ata konsumatorë të cilët nuk janë të lidhur drejtpërdrejtë në stacione transformuese (LV1.2) kurse janë të tensionit të ulët (NN) , dhe të cilët nuk janë ndriçim publik (LV1.1) bëjnë pjesë në grupin LV2 . Në analizën tonë ndërtesat shkollore janë konsumatorë të kategorisë LV2.


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

ÇMIMET E ENERGJISË ELEKTRIKE NË TREGUN E LIRË JANË MË TË ULËTA Rregulla e tregut të lirë ekonomik thotë se se Çmimet çdoherë ulen kur mundësohet konkurrencë në cilin do qoftë segment të tregut. Tregu i lirë për energji elektrike në shumë aspekte është i ngjashëm me tregun e shërbimeve mobile, telefonike dhe internet. Kur tregu i shërbimeve të telekomunikacionit ishte i mbyllur për konkurrencën, shfrytëzuesit e telefonisë fikse dhe mobile paguanin shumë para vetëm për të marrë numër apo SIM kartelë. Sot, kur konkurrenca është e madhe, SIM kartela mund të blini në qoshqe, kurse me çdo TV apo paket interneti fitoni numër fiks pa pagesë madje edhe aparat pa pagese. Shumë ngjashëm është edhe me tregun e energjisë elektrike. Furnizuesit me energji elektrike orvaten të blejnë energji elektrike sa më të lirë dhe në mënyrë më të lirë ta sjellin energjinë elektrike deri në Maqedoni. Në princip, jo vetëm praktika ekonomike por edhe teoria ekonomike sugjeron se ndryshimi i strukturës tregtare nga monopoli ne konkurrencë ndiqet me rënie të çmimit të atij shërbimi (Фити, 2009).

GJENDJA MOMENTALE ME LIBERALIZIMIN E TREGUT TË ENERGJISË ELEKTRIKE NË MAQEDONI Deri më 15 nëntor 2014 ishte afati deri kur të gjitha ndërmarrjet e vogla dhe të mesme duhet ta përcaktojnë furnizuesin e tyre me energji elektrike dhe të firmosin kontrata për furnizim me energji elektrike në periudhë prej 1 (një) vjet. Më 8 tetor të vitit 2014, Qeveria e Republikës së Maqedonisë e anuloi dhe e ndryshoi ligjin për liberalizim dhe zbatoi pesë faza për liberalizimin e mëtutjeshëm të tregut të energjisë elektrike në Republikën e Maqedonisë edhe atë: 1. Në fazën e parë prej 1 qershori 2016 në cilësinë e konsumatorit të kualifikuar do të jenë konsumatorët të cilët në vitin 2015 kanë realizuar konsumim të energjisë elektrike prej mbi 1.000 megavat orë. Në këtë kategori bëjnë pjesë rreth 100 konsumatorë me harxhim të përgjithshëm prej 300 gigavat orë energji elektrike. 2. Faza e dytë do të fillojë më 1 korrik 2017 kur konsumatorë të kualifikuar do të bëhen kompanitë me harxhim të përgjithshëm prej mbi 500 megavat në vitin 2016, gjegjësisht rreth 150 konsumatorë me harxhim të energjisë elektrike prej 300 gigavat orë në vit. 3. Në vitin e ardhshëm (qershor 2018) në tregun e lirë të energjisë elektrike do të kyçen konsumatorët të cilët harxhojnë 100 megavat energji elektrike apo 900 konsumatorë. 4. Më 1 korrik 2019 kur konsumatorë të kualifikuar do të bëhen konsumatorët të cilët harxhojnë mbi 25 megavat orë në vitin 2018, më saktë rreth 3.500 subjekte të cilët harxhojnë 300 gigavat orë në vit. 5. Dhe faza e fundit do të fillon me 1 korrik 2020 kur do të liberalizohet tregu për 65.000 konsumatorë të vogël dhe 600.000 amvisëri me harxhim të përgjithshëm vjetor prej rreth 3.200 gigavat orë. 183


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

Sqarimet e dhëna nga ministri Neziri i cili theksoi se “....Maqedonia deri tani liberalizoi 44 për qind të tregut të energjisë elektrike dhe është në krye të vendeve të cilat e liberalizojnë tregun e energjisë elektrike. Shqipëria deri tani ka liberalizuar 13 %, Bosnja dhe Hercegovina 8 % të tregut të energjisë elektrike kurse Kosova dhe Ukraina akoma nuk kanë filluar. Mali i Zi ka liberalizuar 24% të tregut, Moldavija 3% ndërsa Serbia vetëm 7 %“. „Faza e mëtutjeshme e liberalizimit të tregut të energjisë elektrike pritet të mundëson mbrojtje më të madhe të kategorive amvisëri dhe konsumatorë të vegjël. Duke i ndjekur lëvizjet në sektorin energjetik në rajon dhe më gjerë, mund të pritet rritje të çmimeve të energjisë në tregun e hapur duke pasur parasysh faktin se te ne çmimi i energjisë elektrike ka një notë sociale, por më e rëndësishmja është ti mbrojmë qytetarët nga shoku eventual i çmimeve“. Nga ana tjetër, kryetari i EEZ, Janez Kopaç me rastin e anulimit të liberalizimit reagoi me deklaratën në vijim të dhënë në tetor 2014: “Jam i shokuar nga ky vendim, sepse ne aspak nuk ishim të informuar edhe përpos partneritetit të cilin e firmosëm me Ministrinë e ekonomisë dhe me Komisionin rregullator për energjetikë në vitin 2011”. Po ashtu edhe ekspertët reaguan në linjë të njëjtë me EEZ. Një nga ato Atansko Tuneski, profesor në Fakultetin e makinerisë në UKIM dhe ish drejtor i MEPSO-s, pohon se anulimi i procesit nuk është në interes të mbrojtjes së çmimit të cilin duhet ta paguajnë qytetarët. „Qytetarët në të ardhmen do të paguajnë çmime të njëjta, pa marrë parasysh të zbatimit apo anulimit të liberalizimit. Muajt e fundit këtë e theksonin edhe institucione relevante dhe persona nga sektori i energjetikës – Komisioni rregullator për energjetikë, furnizuesit me energji, mediume dhe përfaqësues qeveritar, të cilët i motivonin kompanitë e vogla të kyçen në proces duke pohuar se llogaritë e tyre për energji elektrike do të jenë për rreth 30% më të ulëta, duke mos ndikuar në faturat e energjisë elektrike të qytetarëve. Edhe një dëshmi se anulimi nuk është në interes të mbrojtjes së qytetarëve është fakti në vijim: në maj të këtij viti u zbatua hapi i dytë i liberalizimit me çka 222 kompani në Maqedoni të cilat kanë qarkullim mbi 10 milionë denarë dhe mbi 50 të punësuar filluan të blejnë energji elektrike në tregun e liberalizuar. Me këtë në nivel vjetor kanë kursyer rreth 14 milionë euro njëkohësish kjo nuk ka ndikuar në rritjen e faturave të energjisë elektrike për qytetarët. Në fund, pas vendimit të Qeverisë ta anulon këtë proces dhe EEZ në reagimin e vet vërteton se liberalizimi nuk do të shkaktonte çmime më të larta për qytetarët“. Për tu dhënë një orientim se ku ndodhet vendi ynë në krahasim me vendet tjera me status të vendit kandidat për UE si edhe me vendet anëtare të BE-s janë bërë analiza krahasuese për konsumimin e energjisë, për çmimet në kategorinë konsumatorë si dhe krahasimi me çmimet në kapacitet industriale Ky mapim na jep një pasqyrë më të madhe për atë se lëvizën konsumimi në krahasim me politikat e çmimeve. Në fotografinë 2 në vijim është dhënë analizë krahasuese e konsumit final të energjisë në vitin 2013 mes vendeve të BE-s dhe vendeve të rajonit sipas Eurostat-it. Janë krahasuar kategoritë e konsumimit final industrial të energjisë, transportit, amvisërive, etj. Duke e shqyrtuar konsumimin e energjisë për amvisëritë, Maqedonia në krahasim me vendet e rajonit ka relativit përqindje të ulët, por në krahasim me UE-n është më e madhe për rreth 2%. Duke analizuar këto kategori, autorët tregojnë se kategoritë e shqyrtuara në këtë analizë janë segment i rëndësishëm i konsumatorëve dhe si i tillë 184


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

duhet të trajtohet me vëmendje më të madhe. Qëllimi final është kursimi më i madh i mjeteve të cilat derdhen në atë drejtim. Në fotografinë 3 është dhënë sqarim grafik i çmimit të energjisë elektrike për konsumatorë të kategorisë LV2, 2015/2014, nga EUROSTAT. Kjo kategori i përfshin shkollat, amvisëritë dhe konsumatorët tjerë. Analiza krahasuese tregon se ndryshimi i çmimit për konsumatorë të kategorisë LV2, për MK, gjegjësisht rritja prej vitit 2014 në 2015 është +5.06%, ndërsa në Lеtoni është +19,78%, ulje më të madhe ka në Shqipëri -29,63%. Rritja e konsumimit në kategorinë në fjalë është edhe një faktor i cili tregon se duhet të jetë një nga detyrat me prioritet për shqyrtim edhe të qeverisë por edhe më gjerë. Analizë e ngjashme krahasuese është bërë edhe për industrinë. Ndryshimi i çmimit për industrinë në MK, gjegjësisht rritje nga 2014 deri 2015 është +10.85%, ndër rritjet më të mëdha në UE, ndërsa në Serbi është +21,82%, Qiproja ka ulje më të madhe prej -20,31%. Në princip, ndryshimi i çmimit te këto vende mund të jetë edhe rezultat i rritjes së kërkesës për energji elektrike dhe zvogëlimit të ofertës si edhe rezultat i rritjes së prodhimit industrial. Analizat vijuese në nivel të vendeve të UE-s tregojnë se rritja e energjisë elektrike vjen nga pozita monopole e furnizuesve të tregjeve.

Fotografia 2. Analizë e konsumimit final të energjisë (%), 2013, Eurostat

Konsumimi final i energjisë, 2013 50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0,0 UE - 28

Mali i Zi

Industri

Maqedonia Transport

Shqipëria Amvisëri

Serbia

Turqia Tjerë

185


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

Fotografia 3. Grafik për çmimin e energjisë elektrike për konsumatorë të kategorisë LV2, 2015/2014, Eurostat -30% Аlbania Malta Cyprus Hungary Slovenia Sweden United Kingdom Germany Serbia Finland Austria Czech Republic Estonia Montenegro Slovakia Greece Italy Croatia Romania Poland Denmark Ireland Iceland EA Belgium Luxembourg Norway EU-28 Bosnia and Herzegovina France Lichtenstein Portugal FYROM Spain Netherlands Turkey Bulgaria Kosovo* Latvia

186

-20%

-10%

0%

10%

20%


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

Fotografia 4. Grafik për çmimin e energjisë elektrike në industri 2015/2014, Eurostat -25%

-20%

-15%

-10%

-5%

0%

5%

10%

15%

20%

25%

Cyprus Malta Netherlands Sweden Lucemboug Bulgaria Czech Republic Italy Spain Romania Hungary Germany Austria Slovenia Denmark Bosnia and Herzegovina EA Croatia Finland Greece Estonia Slovakia EU-28 Portugal Belgium Latvia Montenegro Norway Liechtenstein United Kingdom Ireland France Poland Turkey Kosovo* FYROM Serbia

187


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

POLITIKAT E UE-S PËR TREGUN E ENERGJISË ELEKTRIKE Siguria e sistemit energjetik dhe çmimi i furnizimit me energji, në veçanti energjia elektrike janë elemente kyçe në strategjinë energjetike për zhvillimin e një vendi. Çmimet e energjisë elektrike janë të rëndësisë të veçantë për konkurrencën ndërkombëtare. Energjia elektrike zakonisht është pjesë e rëndësishme e harxhimeve të përgjithshme për energji të bizneseve industriale dhe shërbyese. Për dallim nga çmimi i lëndëve djegëse me të cilat zakonisht tregtohet në tregjet botërore me çmime relativisht të unifikuara, për energjinë elektrike ka spektër më të gjerë të çmimeve në vendet e UE-s. Deri në një shkallë të caktuar çmimi i energjisë elektrike është nën ndikim të çmimit të lëndëve bazike djegëse. UE vepron për tu liberalizuar tregu i energjisë elektrike dhe gazit që nga gjysma e dytë e viteve ’90-ta. Direktivat e miratuara në vitin 2003 vendosën rregulla të përbashkëta për tregun e brendshëm për energji elektrike dhe gaz natyror. Afatet për hapjen e tregjeve u mundësojnë shfrytëzuesve ta zgjedhin furnizuesin e vet: nga 1 korriku 2004 për biznes klient dhe nga 1 korriku 2007 për të gjithë shfrytëzuesit (duke i përfshirë edhe konsumatorët e tjerë nga kategoria LV2). Disa vende të UE-s e zbatojnë procesin e liberalizimit ndërsa të tjerët shumë më ngadalë i sjellin masat e nevojshme. Në fakt, pengesa të rëndësishme për pjesën më të madhe të vendeve ët UE-s për hyrje në tregun liberal të energjisë elektrike dhe gazit natyror paraqesin monopolet e furnizuesve apo pozitat që i kanë pas paraprakisht në treg dhe shfrytëzimi i tyre. Direktiva e dytë evropiane për tregun e brendshëm të energjisë kërkon liberalizimin e plotë të tregjeve të energjisë elektrike për konsumatorët industrial në vitin 2004 dhe për konsumatorët e kategorisë LV2 në vitin 2007. Megjithatë, sipas raportit të Institutit Bruno Leoni (Instituto Bruno Leoni, 2014) konkurrenca në tregun e energjisë elektrike me pakicë edhe më tutje vazhdon të jetë vetëm një ide e mirë në Unionin Evropian. Shkak i rëndësishëm për mungesën e avancimit në këtë fushë është fakti se Komisioni Evropian nuk ka masa për implementimin e kësaj direktive duke pasur parasysh diskrecionin e gjerë që e kanë vendet anëtare në zbatimin e konkurrencës. Kjo le hapësirë për hamendje dhe kompromise politike të cilat kanë rezultuar me spektër të gjerë të rregullave në tregjet e gjitha shteteve.

ÇMIME TË RREGULLUARA TË ENERGJISË ELEKTRIKE NË DISA SHTETE TË UE-S Njëri nga zbulimet kryesore është ajo se disa vende anëtare (mes të cilave Italia, Franca, Spanja, Portugalia dhe Danimarka) mbajnë çmime të rregulluara apo oferta standarde (gjegjësisht oferta për shfrytëzuesit të cilët nuk transferohen dhe për të cilët organi publik blen energji elektrike në treg zakonisht me çmime të rregulluara). Të dy faktorët, çmimet e rregulluara dhe ofertat standarde krijuan pjesë të segreguara nga 188


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

tregu ku shfrytëzuesit të cilët nuk janë të kyçur në tregjet e lira dekurajohen të bëjnë një gjë të tillë (ACER/CEER, 2014).

MODELE TË MARA NGA BIZNIS SEKTORI Shkaku pse konkurrenca në tregtinë me pakicë është aq e rëndësishme sepse e njëjta duhet të sjellë çmime më të ulëta. Ajo që është më e rëndësishme – mu për shkak të konkurrencës do të ndryshon raporti i operatorëve ndaj konsumatorëve. Konkurrenca në fakt është mjet për rritjen e spektrit të shërbimeve që kanë të bëjnë me energjinë elektrike për klientët dhe nënkuptohet çmim më të kapshëm. Konkurrenca përfshinë mundësi për klientët të kenë liri gjatë zgjedhjes dhe furnizuesit të jenë më aktiv me biznes modele të reja. Pos kësaj, në nivel më të lartë të konkurrencës politikat e çmimeve më shumë reflektohen në tregun e lirë. Nëse çmimet i reflektojnë harxhimet, konsumimi mund të transferohet në kohën kur çmimet janë më të ulëta gjegjësisht jashtë off-peak orëve, me çka kapacitetet do të shfrytëzohen në mënyrë më efikase.

LIRIA E ZJGEDHJES PËR KONSUMATORËT E TREGJEVE NË UE Ofertat e furnizuesve me energji elektrike mund të dallojnë për nga lloji i çmimeve të mallrave (pa dallim a janë fikse, apo të bazuara në vend, të rregulluara ose të ndryshueshme), mundësia të zgjidhet ofertë për dy lëndë djegëse (gjegjësisht furnizim i përbashkët me energji elektrike dhe gaz natyror, sigurimi i shërbimeve plotësuese (për shembull mirëmbajtja е bojlerit, izolimi i shtëpisë, etj) dhe burimi i energjisë elektrike (shembull oferta të “gjelbërta”). Të dhënat e prezantuara dhe analizat e bëra tregojnë se ekzistojnë përfitime të dukshme nga konkurrenca apo liberalizimi i tërë të cilët mund të fitohen në tregjet e energjisë elektrike. Për fat të keq, “politikat” inerte rezultojnë në konsumatorë inertë. Disa vende anëtare të UE-s derisa formalisht janë në pajtim me direktivat e UE-s akoma i presin barriera efektive për hyrje të konkurrencës së re. Këto barriera si edhe llojllojshmëria e madhe në skemat regullatore e rrezikon integrimin e tregjeve evropiane dhe në një mënyrë paraqet pengesë për krijimin e “unionit energjetik” të rëndësishëm siç është përcaktuar nga ana e komisarëve Migel Arijas Canete dhe Marot Shefçoviç.

HARXHIME DHE PËRFITIME NGA POLITIKA Kjo CBA analizë e politikave publike niset nga hipoteza se me daljen në tregun e lirë të energjisë elektrike, komunat do të munden të furnizohen me energji elektrike nga operatorë të cilin vetë do ta zgjedhin. Sipas analizave tona çmimi i energjisë elektrike mundet të dallon prej 26% deri 40 % nga çmimi i tanishëm të cilin e paguajnë shkollat. 189


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

Gjatë analizës janë përdorur të dhëna të nga operatorët e energjisë elektrike – EVN, EDS (Energy Delivery Solutions) si edhe janë marrë çmimet mesatare të energjisë elektrike nga Raporti vjetor i Komisionit rregullator (Регулаторна комисија за енергетика на РМ, 2014). Autorët mendojnë se me uljen e harxhimeve për energji në ndërtesat publike shkollore si rezultat i liberalizimit të tregut të energjisë, në fillim do të kursehen para (si përfitim i parë). Pastaj pritet të rritet fleksibiliteti dhe komoditeti i shfrytëzuesve në raport me përdorimin e energjisë elektrike dhe do të rriten aktivitetet sociale dhe jashtë – shkollore nëpër shkolla. Përfitim është edhe mundësia që konsumatorët, gjegjësisht shkollat nevojat dhe kërkesat e veta ti adaptojnë sipas buxheteve të veta. Në përgjithësi me përmirësimin e kushteve hapësinore nëpër shkolla kemi rritjen e kualitetit të procesit arsimor në përgjithësi. Këto përfitime do të paraqiten si rezultat i fleksibilitetit të çmimeve të energjisë elektrike. Duke dashur ti bëjmë kalkulimet reale në kornizat e dhëna kohore – financiare të projektit janë marrë të dhëna nga dy komuna në Maqedoni për faturat e energjisë elektrike në shkolla për vitet 2012, 2013, 2014 dhe një pjesë të 2015. Komunat nga të cilat arritëm ti marrim të dhënat janë Koçani dhe Krivogashtani. Kjo përputhet me konceptin e paraparë që analizën ta bëjmë për një komunë rurale dhe një urbane për 3 vitet e fundit. Vlefshmëria e të dhënave është e lartë sepse janë marrë nga faturat e paguara për energji elektrike.

HARXHIME Në fillim të theksojmë se në anën e harxhimeve i identifikojmë këto harxhime: • TIP 1 – Harxhime direkte dhe materiale • TIP 2 – Harxhime indirekte jomateriale • TIP 4 - Investim Nga kategoria TIP 3 – Huazim, nuk janë harxhime të identifikuara sepse vetë politika ka të bëjë ndryshimin e operatorit për furnizim me energji elektrike dhe nuk ka të bëjë me ndonjë investim. Në këtë pjesë janë identifikuar harxhimet direkte të cilat kanë të bëjnë me zbatimin e politikës së re. (Т1) Në pjesën e harxhimeve do ti cekim harxhimet fillestare të Qeverisë për ti informuar vetëqeverisjet lokale për mundësinë e implementimit të furnizimit të ri dhe eventualisht sesionet informative dhe promovimin e politikës së re para vetëqeverisjeve lokale. Pasi që kjo fushë është e rregulluar me ligj nuk ka nevojë për ndryshime plotësuese ligjore përveç ndryshime në ndonjë nga rregulloret. Sipas përvojës së deritanishme dhe informatat nga raportet publike të Byrosë për furnizime publike për vitin 2014, një fushatë e tillë informative në nivel nacional do të kushtonte nga 25.000 EUR deri 35.000 EUR. Për nevojat e kësaj analize për fushatë informative – edukative nacional në kohëzgjatje prej 1-2 muaj do të marrim vlerë prej 2.000.000 MKD. Vlerën e ndajmë 190


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

me numrin e përgjithshëm prej 80 komunave. Operojmë me 2/80 prej 2.000.000 = 50.000,00 MKD për dy komuna Koçan dhe Krivogashtan (të cilat janë objekt i analizës). Ajo që në disa komuna mund të shfaqet si parakusht jo i volitshëm janë borxhet e mbetura për energji elektrike te disa shkolla. Megjithatë duke pasur parasysh se EVN-ja është e rregullt në mbledhjen e borxheve me siguri këto do jenë disa raste të izoluara. Me siguri do të nevojitet që komunat të cilat nuk i kanë mbuluar borxhet e mbetura për energji elektrike ti mbulojnë para se ta fillojnë me procedurën e furnizimit publik. (Т2) Këtu do ti cekim edhe harxhimet për ndryshimin e operatorit të cilët janë të njëfishtë dhe i quajmë si investime. Këto harxhime në Maqedoni janë të barabartë me zero, por për shkak se ekzistojnë në shtete tjera autorët mendojnë se duhet të evidentohen si të tillë. (Т3) Tip tjetër i harxhimeve janë harxhimet për shfrytëzimin e rrjetit për transferim të MEPSO-s (koeficient i rrjetit). Pasi bëhet fjalë për kompani shtetërore çmimin për transferim të energjisë elektrike e rregullon Komisioni rregullator dhe zakonisht shprehet me si% e neto çmimit të energjisë elektrike. Për të gjithë operatorët me energji elektrike kjo është përqindje e njëjtë që i shtohet neto çmimit të një kilovat ore. Kjo na sjell deri te konkludimi se megjithatë dallimi në çmim deri te konsumatori final në fakt do të jetë neto dallimi në çmimin bazik të energjisë elektrike pa TVSH dhe harxhimi për shfrytëzimin e rrjetit për transferim të MEPSO-s. Prandaj këtë harxhim si të tillë vetëm e evidentojmë por me vlerë e quajmë si zero. Si mbështetje për këtë të dhënë në tabelën në vijim janë dhënë llojet e ndryshme të kyçjeve edhe atë për kategoritë industriale, ndriçimet publike si edhe kategoritë tjera. Ne e shqyrtojmë kategorinë LV2 e cila kategori i përfshinë shkollat, institucionet publike dhe amvisëritë. (Т4) Si harxhime direkte në çdo vetëqeverisje lokale do të jenë harxhimet për zbatimin e procedurës së tenderimit për furnizim me energji elektrike në sistemin elektronik për furnizime publike – SEFP. Ky harxhim për operatorët ekonomik është 4720 MKD parapagesë vjetore sipas informatave publike nga çmimorja e Byrosë për furnizime publike, ndërsa për organet siç janë komunat dhe institucionet tjera është 600+TVSH 18% (708 MKD.) dhe për procese të tenderimit mbi 20.000 EUR është 900MKD. +TVSH 18% (1062 MKD.). Në analizë i fusim të dy shumat si harxhim vjetor. Fotografia 5. Sistemi tarifor i EVN-s për konsumatorë të ndryshëm Tarifa për llogaritjen e elementeve (me tarifë të kalkuluar për shpërndarje të energjisë elektrike) Njësia llogaritëse

Njësia

MV1

MV2

LV1.2

Fuqia aktive

kW

95.50

128.28

184.38

Energjia elektrike aktive

kWh

0.2687

0.3205

0.3741

Konsumimi më i tepërt i energjisë elektrike reaktive

kVArh

0.0090

0.0297

0.0512

LV1.1

LV2

0.9445

2.2608

191


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

(Т5) Harxhime për përgatitjen e dokumentacionit për tender për furnizim me energji elektrike nëpërmjet Sistemit elektronik të Byrosë për furnizime publike (SEFP). Do të angazhohet me kontratë në vepër një ekspert për tenderë dhe një për energjetikë dhe atë në fillim të procedurës, njëherë në vit. Për këtë është përcaktuar shumë prej 60.000, 00 MKD në vit, sipas informatave të subjekteve tjera publike (Qendra për zhvillim të Rajonit të Shkupit) të cilët kanë shfrytëzuar kësi lloj shërbimesh gjatë më shumë viteve. Këtë shumë e planifikojmë një herë në vit edhe atë vetëm vitin e parë. (Т6) Në këtë pjesë janë edhe harxhimet për të punësuarit në vetëqeverisjen lokale të cilët do të duhet ta përgatisin dokumentacionin për tenderim, sepse ky proces do të bëhej për herë të parë. Më së shpeshti ai është person i punësuar në komunë për furnizime publike. Sipas të dhënave të komunës Gazi Babë supozojmë se ky person i punësuar në pozitën udhëheqës i departamentit apo sektorit do të duhet të ketë rreth 30.000,00 denarë neto rrogë gjegjësisht 44. 547, 00 MKD. Në analizën tonë supozojmë se shprehur në përqindje kjo është 20% nga koha e tij dhe prandaj kjo shumë do të jetë 8.909,00 MKD në nivel mujor. Në analizën tonë këtë shumë e marrim për të dyja komunat 2*8.909,00 = 17.818,00 MKD njëherë në vit. (Т7) Ngjashëm i caktojmë edhe harxhimet për person të punësuar në komunë për energjetikë i cili do të ndihmon në përgatitjen e procedurës për tenderim dhe më vonë do ta kontrollon marrëveshjen me operatorin e ri. Për atë person marrim se do të jetë 20% dhe atë nga shuma prej 44.547,00 MKD në bazë mujore. Në analizën tonë këtë shumë e marrim për të dy komunat 2*8.909,00 MKD = 17.818,00 MKD shumëzuar me 12 muaj = 213.816,00 MKD. (Т8) Caktojmë edhe një person për mbikëqyrje të kualitetit në vetë shkollat dhe monitorimin e dhënies së faturave nga operatori i ri. Në analizën tonë supozojmë se kjo është 20% nga koha e tij dhe prandaj kjo vlerë do të jetë 8.909,00 MKD në nivel mujor. Në analizën tonë këtë shumë e marrim për të dy komunat 2*8.909,00 = 17.818,00 MKD një herë në vit.

PËRFITIME Duke marrë parasysh përvojën nga biznes sektori me fillimin e liberalizimit të tregut për energji elektrike, si dhe përfitimet që janë evidentuar atje, ekipi i hulumtuesve bëri analogji të ngjashme me përcaktimin e përfitimeve te institucionet publike gjegjësisht shkollat. Sipas kategorive këtu janë identifikuar përfitimet në vijim: • TIP 1 – Përfitime direkte dhe materiale • TIP 2 – Përfitime indirekte dhe jomateriale Nga kategoria TIP 3 – Para nga huazimi nuk ka sepse nuk ka ashtu lloj harxhimesh. Për kategorinë TIP 4- Kthimi i parave nga investimi gjithashtu nuk janë evidentuar përfitime. Ajo që është dhënë këtu janë dy opsione të përfitimeve Varianti A dhe Varianti B. 192


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

Në Variantin A është përdorë çmimi i energjisë elektrike nga EVN dhe EDS si operatorë ekonomik dhe rrjedhimisht është fituar dallim në çmim prej 29,56% ( në favor të EDS) Në Variantin B janë marrë çmimet e EVN dhe çmimi mesatar i pesë operatorëve në tregun e lirë për energji elektrike në vitin 2014 (GEN-I, EDS, EFT, ENERGY SUPPLY-M, EVN TRADING) dhe është fituar dallim në çmim prej 36,98% ( në favor të operatorëve të lirë). (P1) Në pjesën e analizës së përfitimeve fillojmë nga ajo se politika e këtillë publike për dalje të komunave në tregun liberal të energjisë elektrike së pari dhe më me rëndësi do të sjell kursimin e parave. Në kalkulimet për atë se sa mund të jetë ai kursim u nisëm nga të dhënat krahasuese të mara nga operatori në tregun e lirë të energjisë elektrike Energy Delivery Solutions (EDC)2. Analiza krahasuese tregon se furnizimi mes modelit tarifor të tanishëm dhe modelit të ri të furnizimit në tregun e lirë do të sjell kursim në harxhime prej 29,56%. Nëse i krahasojmë harxhimet kumulative vjetore në komunën e Koçanit3 ku ka 10 ndërtesa shkollore (9 shkolla fillore dhe 1 shkollë të mesme) për vitin 2914 ata janë 1.098.597,00 MKD. Kjo shumë me operatorin tjetër do të ishte më e ulët për rreth 30 %, gjegjësisht faturat gjithsej do të jenë 773.851,73 MKD. Përfitimet direkte materiale do të jenë 324.745,27 MKD gjegjësisht 5.280,41 EUR (61,6 MKD. = 1 EUR). Në bazë të të dhënave të fituara nga komuna për faturat e energjisë elektrike për vitet 2012, 2013 dhe 2014 kemi kursim 3 vjetor kumulativ (përfitime) prej 1.079.344,23 MKD apo 17.550,31 EUR. Për të qenë statitikisht korrekt në përfitimet vjetore do ta marrim mesataren e kursimit nga tre vitet, gjegjësisht do të punojmë me 359.781,41 MKD kursim (përfitim) në nivel vjetor. Sipas së njëjtës analogji për komunën e Krivogashtanit kemi prezantua të dhëna tabelore në Shtojcën 2 për tre vite 2013, 2014 dhe 2015. Kjo komunë rurale ka 1 ndërtesë shkollore. Fatura vjetore për energji elektrike për vitin 2015 është 93.086,00 MKD. Kjo shumë me operatorin tjetër do të ishte më e ulët për 29,56 %, gjegjësisht këtu faturat do të ishin gjithsej 65.569,78 MKD. Përfitimet direkte materiale për komunën do të ishin 27.516,22 MKD gjegjësisht 447,42 EUR (61,6 DEN = 1 EUR). Në bazë të të dhënave të mara nga komuna për fatura për energji elektrike për ndërtesën shkollore për vitet 2013, 2014 dhe 2015 kemi kursim (përfitim) 3 vjetor kumulativ prej 88.462,14 DEN apo 1.438,41 €. Për të qenë statitikisht korrekt në përfitimet vjetore do ta marrim mesataren e kursimit nga tre vitet, gjegjësisht do të punojmë me 29.487,38 MKD kursim (përfitim) në nivel vjetor. Shuma e kursyer në të dy komunat do të jenë përfitimet në nivel vjetor në CBA analizën, gjegjësisht 389.268,79 MKD. Në të njëjtën këtë pjesë është bërë analizë dhe kalkulim nëse merret çmimi mesatar nga Raporti vjetor i Komisionit Rregullator (Shih Shtojcën 4) dhe e cila është madje më e ulët se çmimet e kalkuluara më lartë edhe atë për 5.483165 MKD për kilo vat orë, fitohet 36,98% çmim më i ulët se çmimi i sistemit tarifor të EVN-s. 2 Shih Shtojcën 3. Kalkulime të EDS-s për çmimin e energjisë elektrike. 3 Në Shtojcën 1 është dhënë prezantim tabelar për vitet 2012, 2013 dhe 2014 sipas shkollave dhe faturave kumulative vjetore për energji elektrike sipas modelit të tanishëm tarifor

193


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

Në këtë rast kemi kursim prej 418.073,83 MKD për dy komunat. (P2) Pastaj pritet se do të rritet fleksibiliteti dhe komoditeti i nxënësve dhe personelit shkollor, arsimdhënësve nga aspekti i shfrytëzimit të kushteve hapësinore, pastaj pritet se (P3) do të rriten edhe aktivitetet sociale dhe jashtë-shkollore në shkolla. Si përfitim final jomaterial është rritja e kushteve në nivel hapësinor, në shkolla kemi (P4) rritje të kualitetit të procesit shkollor në tërësi. Kjo hap mundësi që konsumatorët – gjegjësisht shkollat ti përshtatin nevojat dhe kërkesat e veta sipas buxheteve për energji elektrike. Për këtë përfitim nuk kemi përcaktuar vlerë materiale.

REZULTATE NGA ANALIZA E HARXHIMEVE DHE PËRFITIMEVE Në shembullin e dhënë nga ana e donatorëve janë futur harxhimet dhe përfitimet e lartpërmendura. Periudha e “CBA analizës” është bërë për 10 vjet (dhe po ashtu janë dhënë edhe rezultatet kumulative për 20 vjet), duke e marrë vitin 2014 për të cilin kishim të dhëna të plota “CBA analiza” fillon me 2105 dhe mbaron me vitin 2024. Periudha kohore e mbuluar me “CBA analizën” përputhet mirë me 2 mandatet e ardhshme të kryetarëve të komunave 2017-2020 dhe 2021 – 2024. Kjo në veçanti është mirë sepse mundëson kontinuitet në mbledhjen dhe ndjekjen e të dhënave nga komunat. Pjesa për tendencat në tre vitet e fundit është dhënë në kapitullin paraprak. Norma e skontimit është marrë 8.90%. Në pjesën e analizës autorët menduan se do të ishte mirë që për ilustrim të njehsohet si të dhënat e fituara nga analiza e dy komunave mundet të shërbejnë si motivim për tu përpunuar të dhënat për gjithë vendin dhe të shihet niveli i përgjithshëm i përfitimeve dhe politikave. Për këtë njehsojmë njësi matëse krahasuese dhe kjo do të ishte kursimi mesatar në nivel vjetor për krye të nxënësit. Për 2 komunat numri i nxënësve në vitin 2014/2015 është 5.130. Nga njehsimet e më lartme kursimi mesatar vjetor nga furnizimi me energji elektrike në tregun e lire në variantin A është 389.268,79 MKD gjegjësisht 6.329,57 EUR dhe në variantin B 418.073,83 MKD gjegjësisht 6.797,94 EUR . Nëse këtë shumë e ndajmë me numrin e nxënësve atë vit do të fitojmë prej 1,23 EUR – 1.32 EUR kursim për krye të nxënësit. Atë që duam ta tregojmë është se në nivel vjetor për gjithë vendin mjetet e kursyera do të ishin: 275.687 gjithsej nxënës ka në Maqedoni në shkollat fillore dhe të mesme, nëse ky numër shumëzohet me kursimin prej 1,23EUR - 1.32 EUR do të fitohet shuma prej 20.919.129,56 MKD – 22.467.352,35 MKD gjegjësisht 340.152,28 EUR – 365.322,81 EUR në vjet.

194


Gjithsej Harxhime

Harxhime për përgatitjen e dokumentacionit për tender për furnizim me energji elektrike (një ekspert për tenderë dhe një për energjetikë fushatë nacionale informative - edukative për zgjidhjen e operatorit për furnizim me energji

Harxhime për person të punësuar në komunë për energjetikë

Harxhime për person të punësuar në komunë për arsim

361.222

50.000,00 MKD

60.000,00 MKD

213.816,00 MKD

17.818,00 MKD

17.818,00 MKD

1.770,00 MKD

MKD

harxhime për shfrytëzimin e rrjetit distribuitiv të MEPSO-s

Harxhime për zbatimin e procedurës për tender për furnizim me energji elektrike Harxhime për person të punësuar në komunë për furnizime

MKD

harxhime për ndrimin e operatorit

2015

251.222

213.816,00 MKD

17.818,00 MKD

17.818,00 MKD

1.770,00 MKD

MKD

MKD

213.816,00 MKD

17.818,00 MKD

17.818,00 MKD

1.770,00 MKD

MKD

MKD

213.816,00 MKD

17.818,00 MKD

17.818,00 MKD

1.770,00 MKD

251.222

251.222

251.222

MKD

MKD

2020

251.222

Tip 4 - Para të dhëna si investim (nëse ka)

Tip 2 - Huazim (nëse ka)

Tip 2 - Indirekte - jometeriale

213.816,00 MKD

17.818,00 MKD

17.818,00 MKD

MKD

MKD

17.818,00 MKD

213.816,00 MKD

2019

Tip 1 - direkte - materiale

1.770,00 MKD

17.818,00 MKD

2018

Harxhime Koçan dhe Krivogashtan

2017

1.770,00 MKD

MKD

MKD

2016

Fotografia 6. Tabela nga CBA analiza për harxhimet

Nga vetë analiza për pjesën e harxhimeve kemi rezultate në tabelën në vijim:

251.222

213.816,00 MKD

17.818,00 MKD

17.818,00 MKD

1.770,00 MKD

MKD

MKD

2021

251.222

213.816,00 MKD

17.818,00 MKD

17.818,00 MKD

1.770,00 MKD

MKD

MKD

2022

251.222

213.816,00 MKD

17.818,00 MKD

17.818,00 MKD

1.770,00 MKD

MKD

MKD

2023

251.222

213.816,00 MKD

17.818,00 MKD

17.818,00 MKD

1.770,00 MKD

MKD

MKD

2024

Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

195


196

389.269

389.268,79 MKD

389.269

389.268,79 MKD

389.268,79 MKD

389.268,79 MKD

389.268,79 MKD

389.269

389.269

389.269

389.269

Tip 4 - Kthimi i parave nga investimet (nëse ka)

Tip 3 - Para të fituara nga huazimet (nëse ka)

Tip 2 - Indirekte - jomateriale

389.268,79 MKD

389.269

389.268,79 MKD

389.269

389.268,79 MKD

389.269

389.268,79 MKD

Gjithsej neto vlera e tanishme (10 vjet) Gjithsej Neto vlera e tanishme (20 vjet)

1.296.007

858.536

28.047

Neto vlera e tanishme (Diskontuar)

Norma e diskontuar (8.90%)

28.047

Neto (Përfitime - Harxhime)

0,918

126.727

138.047

0,843

116.373

138.047

0,774

106.848

138.047

0,711

98.151

138.047

Fotografia 8. Tabela nga CBA analiza për rezultatet kumulative varianti A

0,652

90.007

138.047

0,599

82.690

138.047

0,55

75.926

138.047

0,505

69.714

138.047

Rezultatet kumulative nga analiza e harxhimeve dhe përfitimeve i japin vlerat të prezantuara në tabelën në vijim:

Gjithsej përfitime

fleksibilitet i rritur dhe komoditet për nxënësit dhe personelin shkollor në raport me shfrytëzimin e kushteve hapësinore do të rriten aktivitetet sociale dhe jashta - shkollore nëpër shkolla rritja e kualitetit të procesit arsimor në shkolla

Kursime në nivel vjetor për faturat e energjisë elektrike për shkollat

Tip 1 - Direkte - materiale

Përfitime

Fotografia 7. Tabela e CBA analizës për përfitimet për Variantin A

Në pjesën për përfitimet për Variantin A janë dhënë vlerat në vijim:

0,464

64.054

138.047

389.269

389.268,79 MKD

LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE


418.074

418073,83

2018 Përfitime

2019

418073,83

418073,83

Tip 2 - Indirekte - jomateriale

418073,83

Tip 1 - Direkte - materiale

2017

2020

418073,83

418.074

418.074

418.074

418.074

418.074

Tip 4 - Kthimi i parave nga investimet (nëse ka)

Tip 3 - Para të fituara nga huazimet (nëse ka)

418073,83

2016

418.074

418073,83

2021

418.074

418073,83

2022

418.074

418073,83

2023

Gjithsej neto vlera e tanishme (10 vjet) Gjithsej Neto vlera e tanishme (20 vjet)

1.589.386

1.060.632

56.852

Neto vlera e tanishme (Diskontuar)

Norma e diskontuar (8.90%)

56.852

Neto (Përfitime - Harxhime)

0,918

153.170

166.852

0,843

140.656

166.852

0,774

129.143

166.852

0,711

118.632

166.852

Fotografia 10. Tabela e CBA analizës për rezultatet kumulative varianti B

0,652

108.787

166.852

0,599

99.944

166.852

0,55

91.769

166.852

0,505

84.260

166.852

Rezultatet kumulative nga analiza e harxhimeve dhe përfitimeve i japin vlerat të prezantuara në tabelën në vijim:

Gjithsej përfitime

do të rriten aktivitetet sociale dhe jashta - shkollore nëpër shkolla rritja e kualitetit të procesit arsimor në shkolla

fleksibilitet i rritur dhe komoditet për nxënësit dhe personelin shkollor në raport me shfrytëzimin e kushteve hapësinore

Kursime në nivel vjetor për faturat e energjisë elektrike për shkollat

2015

Fotografia 9. Tabela e CBA analizës për përfitimet në Variantin B

0,464

77.419

166.852

418.074

418073,83

2024

Autorët japin edhe një analizë të Variantit B të përfitimeve me çmimet mesatare të mara nga Raporti vjetor i Komisionit rregullator për vitin 2014 dhe për këtë është dhënë tabela e më poshtme në fotografinë 10. Në pjesën e përfitimeve për Variantin B janë dhënë vlerat në vijim: Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

197


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

KONKLUDIME DHE REKOMANDIME Ajo çka mund të konkludohet nga kjo analizë është se që në vitin e parë përfitimet janë më të mëdha se harxhimet. Nëse përpunohen të dy variantet A dhe B neto vlera e përgjithshme e tanishme me normën e skontimit prej 8,9%, atëherë për 10 vjet fitohen 858.536,00 MKD – 1.060.632,00 MKD gjegjësisht 13.595,00 – 17.246,06 EUR apo për 20 vjet fitohen 1.296.007,00 – 1.589.386,00 MKD gjegjësisht 21.073,00 – 25.843,67 EUR. Shohim se që në vitin e parë vetëm përfitimet materiale gjegjësisht kursimi i mbulon të gjitha harxhimet madje edhe ato që janë të njëfishtë. Në vitin e dytë kursimi arrin prej 138.047,00 – 166.852,00 MKD. Rekomandimet janë dhënë në drejtim të implementimit të ndryshimit të operatorit dhe mjetet e kursyera të investohen në disa kategori. Gjegjësisht për 10 vite mund të përfshihen të gjitha masat e propozuara. Nga të dhënat nga komuna e Gazi Babës – Shkup, Sektori për ndërtimtari, punë komunale dhe efikasitet energjetik dhe Departamentit për Fotografia 11. Numri i përgjithshëm i nxënësve sipas komunave në vite shkollore Nxënës në shkolla sipas komunave dhe viti shkollor

2012/2013

2013/2014

2014/2015

Republika e Maqedonisë

285195

277469

275687

Koçani

4853

4698

4569

Krivogashtani

578

574

561

2 komunat

5431

5272

5130

arsim, mjetet e kursyera vjetore mund të dedikohen për investim në kategoritë në vijim: А. Kategori për efikasitet energjetik të cilët sjellin kursim 20-40% në mjete/harxhime për ngrohje: • Ndrimi i bojlerit nga dru në peleta • Dritare (për 2 klasa) • pullaz (për 2 klasa) • izolim i fasadës (për 4 klasa) B. Kategori të cilat dukshëm e avancojnë kualitetin e procesit arsimor: • banka dhe ulëse të reja për 3 klasa • laboratorë për 3 lëndë mësimore • një klasë me 24 kompjuterë dhe printer • smart tabelë

198


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

C. Kategori të cilët e avancojnë jetën arsimore dhe sportive të të rinjve: • fushë futbolli dhe basketbolli me pajisje të tërë • gjelbërimi dhe rregullimi i kopshtit në shkolla Pasi në fillim cekëm se bëhet fjalë për mjete të cilat nëpërmjet bllok granteve transferohen nga buxheti qendror në komuna, shuma e pareve është fikse. Këto pare janë qëllimore dhe mund të harxhohen vetëm për shkolla. Komuna gjegjësisht Sektori për arsim duhet të propozon masa për kursim – gjegjësisht blerjen e energjisë elektrike nga operatori i lirë. Me paret e kursyera që në vitin e dytë sektori i njëjtë mundet të propozon ndërrim fazor apo investim në modernizim të shkollave. Kjo analizë edhe pse sipas vëllimit është e vogël dhe ka të bëjë me studimin e dy komunave, një urbane dhe një rurale, ka dhënë kontributin e vet sepse duhet të kuptohet si nxitje për zgjerimin e analizës në nivel shtetëror në të gjitha komunat dhe të gjitha ndërtesat shkollore. Kjo analizë zbaton alternativa të reja të mendimit në procesin e sjelljes së vendimeve nga personat përgjegjës dhe nëpërmjet metodave të reja të analizës së harxhimeve dhe përfitimeve hapën mënyra më efikase të harxhimit të parave publike të dedikuara për furnizim me energji elektrike në ndërtesat shkollore.

BIBLIOGRAFIA [1] Министерство за финансии (2004) Закон за финансирање на единиците на локална самоуправа. [2] Непознат автор (2013) Најголеми енергетски трошаџии се болниците, училиштата. Вечер. 15 јули 2013. [на интернет] Достапно на: http://vecer.mk/ekonomija/najgolemi-energetski-troshadzhii-se-bolnicite-uchilishtata [3] Регулаторна комисија за енергетика на РМ (2014) Годишен извештај 2014 година. [4] Службен весник на РМ бр. 162/2009. Правилник за пазарот на електрична енергија. [5] Службен весник на РМ бр. 16/2011. Закон за енергетика. [6] Фити, Т. (2009) Економија. Економски факултет – Скопје. [7] ACER/CEER (2014) Annual report on the results of monitoring the internal electricity and natural gas markets in 2013. [8] Instituto Bruno Leoni (2014) Index of liberalizations 2014.

199


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

SHTOJCA

1

Nr.

1.

2.

3.

4.

5.

6.

PREZANTIM TABELAR I KONSUMIMIT TË ENERGJISË ELEKTRIKE NË SHKOLLA NË KOMUNËN E KOÇANIT (10 NDËRTESA SHKOLLORE)

Emri i shkollës

SHF KP Misirkov Orizare

SHF Malina Popivanova

SHF Nikola Karev - Koçan

SHF Rade Kratovçe - Koçan

SHF Gosho Vikentiev**

SHF Qiril dhe Metodij Koçan**

Gjithsej:

Viti

Harxhimi vjetor i energjisë (кWh)

Harxhime vjetore për energji (€)

Harxhime vjetore për energji (mkd)*

Çmimi mesatar (mkd/kWh)

2012

26.400

4.097 €

251.965,50 MKD

9,54 MKD

2013

26.400

4.097 €

251.965,50 MKD

9,54 MKD

2014

26.400

4.097 €

251.965,50 MKD

9,54 MKD

Gjithsej:

79.200

12.291 €

755.896,50 MKD

9,54 MKD

2012

32.900

5.470 €

336.405,00 MKD

10,23 MKD

2013

34.400

4.307 €

264.880,50 MKD

7,70 MKD

2014

21.858

3.134 €

192.741,00 MKD

8,82 MKD

Gjithsej:

89.158

12.911 €

794.026,50 MKD

8,91 MKD

2012

4.337

690 €

42.435,00 MKD

9,78 MKD

2013

4.127

640 €

39.360,00 MKD

9,54 MKD

2014

2.130

340 €

20.910,00 MKD

9,82 MKD

Gjithsej:

10.594

1.670 €

102.705,00 MKD

9,69 MKD

2012

40.928

6.720 €

413.280,00 MKD

10,10 MKD

2013

40.270

6.594 €

405.531,00 MKD

10,07 MKD

2014

34.875

5.711 €

351.226,50 MKD

10,07 MKD

Gjithsej:

116.073

19.025 €

1.170.037,50 MKD

10,08 MKD

2012

18.502

2.708 €

166.518,00 MKD

9,00 MKD

2013

18.270

2.674 €

164.430,00 MKD

9,00 MKD

2014

19.306

2.825 €

173.754,00 MKD

9,00 MKD

Gjithsej:

56.078

8.207 €

504.702,00 MKD

9,00 MKD

2012

12.000

1.756 €

108.000,00 MKD

9,00 MKD

2013

12.000

1.756 €

108.000,00 MKD

9,00 MKD

2014

12.000

1.756 €

108.000,00 MKD

9,00 MKD

Gjithsej:

36.000

5.268 €

324.000,00 MKD

9,00 MKD

387.103

59.372 €

3.651.367,50 MKD

*Kursi mesatar 1€ = 61,5 MKD ** janë dhënë vetëm vlerat e konsumimit vjetor të energjisë (кWh) Njehsim sipas vlerës mesatare nga nr. 1-4 nga çmimi mesatar (MKD/kWh)

200


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

SHTOJCA

2

PREZANTIM TABELAR I KONSUMIMIT TË ENERGJISË ELEKTRIKE NË SHKOLLA NË KOMUNËN E KRIVOGASHTANIT (1 NDËRTESË SHKOLLORE)

Muaji Janar Shkurt Mars Prill Maj Qershor Korrik Gusht Shtator Tetor Nëntor Dhjetor Gjithsej:

кWh 1060 1336 1250 985 983 950 434 500 914 1185 1171 1250 12018

Muaji Janar Shkurt Mars Prill Maj Qershor Korrik Gusht Shtator Tetor Nëntor Dhjetor Gjithsej:

кWh 998 1354 1240 1042 1195 961 695 478 826 486 1248 1535 12058

Muaji Janar Shkurt Mars Prill Maj Qershor Korrik Gusht Shtator Tetor Nëntor Dhjetor Gjithsej:

кWh 777 1620 659 1270 1140 1197 1401 1401 1270 659 1620 1520 14534

2013

2014

2015

Shuma (den) 9.192,00 MKD 11.600,00 MKD 10.545,00 MKD 8.550,00 MKD 8.532,00 MKD 8.245,00 MKD 3.636,00 MKD 4.200,00 MKD 7.700,00 MKD 9.970,00 MKD 9.952,00 MKD 10.545,00 MKD 102.667,00 MKD 1.669,38 €

Çmimi (mkd/kWh) 8,67 MKD 8,68 MKD 8,44 MKD 8,68 MKD 8,68 MKD 8,68 MKD 8,38 MKD 8,40 MKD 8,42 MKD 8,41 MKD 8,50 MKD 8,44 MKD 8,54 MKD Çmimi mesatar (mkd/kWh)

Shuma (den) 8.396,00 MKD 11.391,00 MKD 11.282,00 MKD 8.767,00 MKD 10.053,00 MKD 8.085,00 MKD 5.853,00 MKD 4.000,00 MKD 7.182,00 MKD 4.300,00 MKD 10.851,00 MKD 13.350,00 MKD 103.510,00 MKD 1.683,09 €

Çmimi (mkd/kWh) 8,41 MKD 8,41 MKD 9,10 MKD 8,41 MKD 8,41 MKD 8,41 MKD 8,42 MKD 8,37 MKD 8,69 MKD 8,85 MKD 8,69 MKD 8,70 MKD 8,58 MKD Çmimi mesatar (mkd/kWh)

Shuma (den) 6.533,00 MKD 10.647,00 MKD 4.044,00 MKD 8.021,00 MKD 7.104,00 MKD 7.106,00 MKD 8.636,00 MKD 8.636,00 MKD 8.021,00 MKD 4.044,00 MKD 10.647,00 MKD 9.647,00 MKD 93.086,00 MKD 1.513,59 €

Çmimi (mkd/kWh) 8,41 MKD 6,57 MKD 6,14 MKD 6,32 MKD 6,23 MKD 5,94 MKD 6,16 MKD 6,16 MKD 6,32 MKD 6,14 MKD 6,57 MKD 6,35 MKD 6,40 MKD Çmimi mesatar (mkd/kWh)

201


LIBERALIZIMI I TREGUT TE ENERGJISE ELEKTRIKE

SHTOJCA

3

KALKULIME TË EDS-S PËR ÇMIMIN E ENERGJISË ELEKTRIKE

Nëpërmjet kalkulimeve krahasuese të të dhënave të mara nga prezantimet publike të EDS-s për kategorinë – shkolla është dhëne tabela në vijim: Për kategori konsumatorësh LV2

Çmime në denarë/kWh

Çmime në EUR/MWh

Tregu tarifor Çmimi i tanishëm (i cili vlen edhe pas 1 janarit)

8,7000

Çmimi i energjisë elektrike ndaj EVN

141,4634

Tregu i lirë Çmimi nga EDS

3,69

Neto çmimi nga operator tjetër (EDS)

60,0000

Çmimi i rrjetit ndaj operatorit të rrjetit

2,3780

Koeficient i cili shumëzohet me çmimin e energjisë el.

38,6667

Pjesa për treg ndaj operatorit

0,0603

Koeficient për treg, pjesë fikse i cili shumëzohet me sasinë e energjisë elektrike

0,9805

Çmimi i përgjithshëm në tregun e lirë

6,1283

Çmimi i përgjithshëm nëpërmjet operatorit tjetër (EDS)

99,6472

Kursimi

29,56%

% i uljes së çmimit aktual të energjisë elektrike

Gjitha shumat janë dhënë pa TVSH

202


Kost-benefit analize per politike publike: liberalizimi i tregut te energjise elektrike per harxhimin e mjeteve buxhetore duke studiuar rastin dy komunave te shkollat

KALKULIMI I ÇMIMEVE MESATARE TË ENERGJISË EL. NGA OPERATORË TJERË – FURNIZUES NË BAZË TË ÇMIMIT SHTOJCA MESATAR TË MARË NGA KOMISIONI RREGULLATOR – RAPORTI VJETOR 2014

4

Për kategori konsumatorësh LV2

Çmime në denarë/kWh

Çmime në EUR/MWh

Tregu tarifor Çmimi i tanishëm (e cila vlen edhe pas 1 janarit)

8,7000

141,4634

Tregu i lirë Çmimi nga EDS

3,044865

49,5100

Çmimi i rrjetit ndaj operatorit të rrjetit

2,3780

38,6667

Pjesa për treg ndaj operatorit

0,0603

0,9805

Çmimi i përgjithshëm në tregun e lirë

5,483165

89,1572

Kursim

36,98%

Gjitha shumat janë dhënë pa TVSH

203

Profile for Finance Think

Si shpenzohen parat e popullit AL  

#FISCAST

Si shpenzohen parat e popullit AL  

#FISCAST

Advertisement