Το νησί μέσα στο νησί/ Οι προστατευόμενοι οικισμοί ως σύγχρονες ετεροτοπίες

το νησί μέσα στο νησί

Οι προστατευόμενοι οικισμοί ως σύγχρονες ετεροτοπίες Πατελίδα Μαρία Φαναράκη Κωνσταντία

Σεπτέμβριος 2021

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών

το νησί μέσα στο νησί

Οι προστατευόμενοι οικισμοί ως σύγχρονες ετεροτοπίες

Πατελίδα Μαρία Φαναράκη Κωνσταντία επιβλέπουσα καθηγήτρια: Λεφάκη Στυλιανή

Σεπτέμβριος 2021

Ευχαριστούμε θερμά την κυρία Σ.Λεφάκη για τους ουσιαστικούς διαλόγους μας, τις εποικοδομητικές συμβούλες της και τις οικογένειες μας για όλη τη στήριξη.

περίληψη Η παρούσα εργασία προσεγγίζει το ζήτημα του τόπου, έννοια που απασχολεί έντονα αρχιτέκτονες και σχετικούς με τις ιδέες περί χώρου διαχρονικά. Σε πρώτο επίπεδο, μελετάται το ιστορικό υπόβαθρο της σημασίας του τόπου, υπό το πρίσμα της φαινομενολογίας και του κριτικού τοπικισμού, θεωρίες που υποστήριξαν την άρρηκτη σχέση της αρχιτεκτονικής με τον τόπο, το βίωμα, την παράδοση και εν γένει με τον ανθρωπογενή και πολιτισμικό παράγοντα. Σε μία προσπάθεια βαθύτερης κατανόησης της έννοιας του τόπου, της αποτίμησης της σήμερα και λαμβάνοντας υπόψη πως οι κοινωνικές και χωρικές μεταβολές αλληλοεπιδρούν, γίνεται αναφορά σε αυτήν του μη- τόπου, ή αλλιώς της ετεροτοπίας, όπως διατυπώνεται στο κείμενο ««περί αλλοτινών χώρων», του Michel Foucault. Ορμώμενοι από τα βιώματα και τις μνήμες μας, ως μόνιμοι κάτοικοι σε ακριτικό νησί, υποστηρίξαμε πως τα ελληνικά ακρωτήρια, αποτελούν ετεροτοπίες, τόσο ως σύνολα όσο και ως υποσύνολα, όπως και στην περίπτωση των ιστορικών τους κέντρων, αναμφίλεκτο τεκμήριο της πολιτιστικής κληρονομιάς, για την προστασία των οποίων ασχολούνται οι αρμόδιοι φορείς. Στο τρίτο κεφάλαιο, παρουσιάζεται συνοπτικά η σημασία της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς και οι στάσεις-σταθμοί που καθόρισαν το σύγχρονο θεσμικό καθεστώς. Τη στιγμή που ένας τόπος αναγνωρίζεται ως προστατευόμενος, αποκτά επίσημα νέο ρόλο και αξία, παγώνει στον χρόνο με έναν τρόπο περίεργο και αναπόφευκτα διαφοροποιείται από το περιβάλλον του, ως «ένα νησί μέσα στο νησί», ως ετεροτοπία. Ακολουθεί η ανάλυση δύο προστατευόμενων οικισμών της Χίου και της Ρόδου, δύο ακριτικών νησιών που εμφανίζουν μεν παρόμοια φυσιογνωμικά και ιστορικά γνωρίσματα, διαφοροποιούνται δε ως προς το θεσμικό πλαίσιο προστασίας τους. Πρόκειται για μνημεία εγχώριας και παγκόσμιας αναγνώρισης αντίστοιχα που υπάγονται σε διαφορετικά πρωτόκολλα και κανόνες. Μέσα από την μελέτη τους, διαφαίνεται ο σύγχρονος ετεροτοπικός χαρακτήρας τους , εξάγονται συμπεράσματα και γεννώνται ερωτήματα.

abstract The research project approaches the locus case, a matter that strongly engages architects and relative ones to space ideas over time. At first, in the light of phenomenology and critical regionalism, theories that enhanced the inseparable relationship between architecture and locus, experience, tradition, the anthropogenic and cultural factor in general, are studied. In an attempt of gaining a deeper understanding of locus meaning, its current valuation, and taking into consideration that social and spatial changes interact, reference to the non-locus one is made. The so-called heterotopia, according to the text “of other spaces”,

by Michel Foucault is described. Rushing from our experiences and memories, as locals of acritic lands, we argued that the Greek cages can be characterized as heterotopiaς, both as a part and as a whole themselves. In the first case, historical centers can also be included, as an indisputable symbol of cultural heritage, under the protection of the competent bodies. Τhe following chapter, briefly presents the significance of the cultural heritage preservation, as well as the signs-landmarks that specified the modern institutional regime. The moment that a place is officially recognized as protected, acquires a new role and value. Freezing in time in that strange manner, can’t but lead to differentiation, as an “island within an island”, and subsequently, as a heterotopia. In the text below, we analyze the cases of two protected settlements-monuments of Chios and Rhodes, two remote islands, that despite their physiognomic and historical similarity, the terms of their institutional protection intensively defer. It is about two locally and globally firmly monuments respectively, subjected to different laws and protocols. Through their study, not only current heterotopic clues are detected, but also conclusions and questions are revealing.

περιεχόμενα 0

εισαγωγή

10 [α] ο τόπος

1

Φαινομενολογική προσέγγιση

1.1

Η έννοια της φαινομενολογίας και η έννοια του τόπου

1.2

Η επιρροή στην αρχιτεκτονική

1.3

Genius loci: Το πνεύμα του τόπου

1.4

Η εξέλιξη προς τον κριτικό τοπικισμό

13 17 20 22

[β] ο άλλος τόπος 2 2.1

Οι ετεροτοπίες του Michel Foucault Η ουτοπία και η ετεροτοπία: Ο χώρος στο έργο του Michel

31

Foucault και η έννοια της ετεροτοπίας 2.2

Οι έξι βασικές αρχές μιας ετεροτοπίας

3

Σύγχρονες ετεροτοπίες- Οι περιπτώσεις των ελληνικών

34

ακρωτηρίων 3.1

(Α)κριτικά νησιά

39

3.2

Ο ετεροτοπικός χαρακτήρας των ακριτικών νησιών

41

[γ] ο προστατευόμενος τόπος 4.1

Ιστορικά κέντρα πόλεων

47

4.2

Πολιτιστική Κληρονομιά. Η προσέγγιση της σε Εθνικό και

47

Ευρωπαϊκό επίπεδο 4.3

Πολιτιστική Κληρονομιά. Η προσέγγιση και προστασία της στον Ελλαδικό χώρο

49

μελέτες περίπτωσης 5.1

Το κάστρο της Χίου

55

5.1.2

Ιστορική αναδρομή

57

5.1.3

Ο ετεροτοπικός χαρακτήρας του Φρουρίου

62

5.2

Η μεσαιωνική πόλη της Ρόδου

71

5.2.1

Ιστορική αναδρομή

73

5.2.3

Μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς

77

5.2.4

Διαχείριση της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς/Η μεσαιωνική πόλη της Ρόδου ως ετεροτοπία επίλογος

92

το νησί μέσα στο νησί

Εισαγωγή «Υπάρχουν πράγματι πολλοί χώροι, όλο και περισσότεροι που στη ζωή μας τους κατοικούμε προσωρινά. Δεν ανήκουμε σε αυτούς του χώρους ούτε μας ανήκουν…Η προσωρινή μας παραμονή δεν είναι αρκετή για να μας εφοδιάσει με μια ταυτότητα.» Σταύρος Σταυρίδης, Μετέωροι χώροι της ετερότητας Κάθε κρίση οδηγεί τον άνθρωπο πιο κοντά στην αναζήτηση του παρελθόντος και των ριζών που τον συνδέει με τον τόπο του. Η νοσταλγία για το παλιό αλλά και η ανάγκη εξερεύνησης του μέσα από τη μνήμη και τον πολιτισμό θέτουν θεμέλια για τον τρόπο που βιώνει κανείς το παρόν. Αφορμή για την παρούσα εργασία η οποία ασχολείται με την αντιπαράθεση μεταξύ τόπου και ετεροτοπίας υπήρξε η αντιφατική συνθήκη που ζούμε στα νησιά καταγωγής μας, τη Ρόδο και τη Χίο, τον τόπο μας, που από τη μια γίνεται αντιληπτός ως ο φυσικός οικείος χώρος της κατοίκησης και της μνήμης μας, και από την άλλη απομακρύνεται αλλοιώνοντας τα ενδογενή χαρακτηριστικά του, του χώρου και του χρόνου, καταλήγοντας σε μια κατάσταση συμβατικής και ετεροτοπικής αποξένωσης. Η παγκοσμιοποίηση επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό το πολιτιστικό απόθεμα καθώς μνημεία προστατευόμενα που προσφέρονται αμιγώς στον τουρισμό και αντιμετωπίζονται με όρους εμπορικούς, πλέον η κρίση που ήρθε με μια πανδημία τους αλλάζει χαρακτήρα και μέσα από την απομόνωση φέρνει στην επιφάνεια τα προβλήματα που προκαλεί τόσο καιρό η εμπορευματοποίηση τους. Πως ένας τόπος μετατρέπεται σε ετεροτοπία; Τί συμβαίνει στην περίπτωση της πολιτιστικής κληρονομιάς και πως οι αρμόδιοι φορείς ως ένας εξωγενής παράγοντας, επιβάλλονται στον τόπο; Ποιός ο λόγος ύπαρξης ενός καθολικού πλαισίου προστασίας; Περπατώντας σε έναν άδειο από πλήθος ιστορικού προστατευμένου πυρήνα ανακαλύπτει κανείς μια νέα πτυχή της υπόστασης του τόπου ,των ετερόκλιτων και ετερόχρονων στοιχείων που έρχονται σε διάλογο στην σύγχρονη πόλη. Τα ιστορικά κέντρα αποτελούν αυτόνομα συστήματα μέσα στον αστικό ιστό, αυτοποιητικα, που λειτουργούν με διαφορετικά δεδομένα σε σχέση με το σύνολο. Το καθεστώς προστασίας επιβάλλεται γιατί αναγνωρίζει τον τόπο. Αδιαμφισβήτητα στοχεύει στην διατήρηση της υλικής και της άυλης κληρονομιάς με την οποία είναι φορτισμένος, ωστόσο το πνεύμα του τόπου είναι κάτι που τα χαρτιά και οι νόμοι δεν μπορούν να διατηρήσουν. Οι καθολικοί κανόνες που θεσπίζονται από φορείς όπως η UNESCO με σκοπό την διατήρηση της συλλογικής μνήμης, αν και επανεξετάζονται συνεχώς, υπερπηδουν κάθε τοπικότητα δημιουργώντας μια νέα πραγματικότητα τόσο για το μνημείο όσο και για τους κατοίκους καθώς η ανάγνωση και το βίωμα του μνημείου γίνεται από διαφορετικό φάσμα. Αυτό προκύπτει καθώς ένα μνημείο ή ένας οικισμός, την ιστορική στιγμή που αναγνωρίζεται ως προστατευόμενος επειδή φέρει κάποια αξιόλογα χαρακτηριστικά παγώνει στο χρόνο με έναν τρόπο περίεργο και πλέον ο υπόλοιπος αστικός ιστός αναπτύσσεται γύρω από αυτόν. Υπάρχει θα έλεγε κανείς εγκιβωτισμός, ενός συνόλου μέσα σε άλλο σύνολο, ή στην περίπτωση μας ένα νησί μέσα στο νησί.

10

το νησί μέσα στο νησί

Το κείμενο που ακολουθεί ως προς την δομή του επιμερίζεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος γίνεται ιστορική αναδρομή μέσα από βιβλιογραφική και διαδικτυακή έρευνα που αφορά στη φιλοσοφία και στις αρχιτεκτονικές θεωρίες γύρω από τη γέννηση της έννοιας του τόπου και του πνεύματος του. Μέσα από τη φαινομενολογία και τον κριτικό τοπικισμό έγινε λόγος για τον τόπο και τη σύνδεση της κοινωνίας με το πνεύμα, το παρελθόν και τις ρίζες της. Η ανάλυση των θεωριών που αφορούν τον τόπο και εδραιώθηκαν μέσα από τη φαινομενολογική προσέγγιση, μας οδήγησε στην αναζήτηση μιας διαφορετικής υπόστασης του που γεννιέται κυρίως από κοινωνικές μεταβολές, αυτή του «άλλου»-τόπου όπως αναλύεται στο έργο του Michel Foucault «περί αλλοτινών χώρων». Μέσα από την εννοιολογική αντίθεση γίνεται πιο σαφής η έννοια της ετεροτοπίας την οποία στο δεύτερο μέρος συνδέουμε με αυτή του νησιού αλλά και του μνημείου. Έπειτα εξετάζεται ο τόπος ως μνημείο μέσα από μια ποιοτική προσέγγιση των εννοιών που σχετίζεται η προστασία των ιστορικών τόπων, το θεσμικό πλαίσιο προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς και με ποιον τρόπο μεταβάλλουν ποιοτικά τον τόπο-μνημείο . Τέλος, εξάγονται συμπεράσματα μέσα από μελέτη περιπτώσεων της Μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου που αποτελεί μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO αλλά και για την πόλη της Χίου μέσα από το εννοιολογικό φάσμα της ετεροτοπίας.

11

το νησί μέσα στο νησί

μέρος [α] φαινομενολογία/βίωμα/genius loci τόπος/κριτικός τοπικισμός

12

το νησί μέσα στο νησί

-φαινομενολογική προσέγγισηΤο τέλος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου συνδέεται με ρηξικέλευθες αλλαγές στην νόηση του χώρου καθώς η βιαιότητα της εποχής οδήγησε σε μια πιο ψυχολογική προσέγγιση του (Τερζόγλου, 2009). Η έννοια του τόπου αναδύεται καθώς ο άνθρωπος αναζητά την επανασύνδεση με την πατρίδα και την παράδοση. Σε αντίθεση με τον καθολικό, αφηρημένο χώρο που εδραίωσε η θεωρία του μοντέρνου κινήματος η νέα αυτή ιδέα του τόπου έχει πιο εσωστρεφή και συναισθηματικό χαρακτήρα και είναι άμεσα συνυφασμένη με το βίωμα. Οι ιδιότητες και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του χώρου δεν βασίζονται πλέον μόνο στην εμπειρική ψυχολογία και την ψυχολογία της Gestalt αλλά στην δυναμική ψυχολογία και την φαινομενολογία. (Ν.Χατζησάββα, 2009) Η αρχιτεκτονική σκέψη δεν μένει ανεπηρέαστη καθώς αυτή η στροφή στον πραγματισμό οδηγεί πολλούς αρχιτέκτονες εκείνης της γενιάς να αμφισβητήσουν και να χάσουν την πίστη τους στις οικουμενικές και διεθνιστικές αξίες που θέσπισε το μοντέρνο κίνημα τις προηγούμενες δεκαετίες. Η αρχιτεκτονική θεωρία συνεπώς αποκτά μια πιο φιλοσοφική προσέγγιση και βασίζεται κυρίως στην μεταμοντέρνα στάση απέναντι σε έννοιες όπως τόπος, τοποθεσία, περιβάλλον. Oι νέες αυτές ιδέες για τον χώρο και «η γέννηση» της έννοια του τόπου αποτελούν θεμέλιο λίθο για την ανθρωποκεντρική σκέψη που χαρακτηρίζει τον 20ο αιώνα. (Ν.Χατζησάββα, 2009)

1.1 Η έννοια της φαινομενολογίας και η έννοια του τόπου Ο κόσμος γίνεται αντιληπτός μέσα από τα φαινόμενα τα οποία βρίσκονται παντού στο φυσικό και στο δομημένο περιβάλλον. Η φαινομελογία είναι το φιλοσοφικό ρεύμα που προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει τον πραγματικό υπαρκτό κόσμο μέσα από την μελέτη των φαινομένων και το πως το ανθρώπινο σώμα τα αντιλαμβάνεται και αλληλοεπιδρά με αυτά. Μέσα από τους αισθητηριακούς μηχανισμούς ο άνθρωπος αποκτά άλλη σχέση με τον αρχιτεκτονικό χώρο καθώς δεν στέκεται μόνο στη φυσική, υλική υπόσταση του. Κατά τη μεταμοντέρνα περίοδο η υποσυνείδητη αυτή σχέση με την αρχιτεκτονική γίνεται αντικείμενο προς μελέτη για πολλούς φιλοσόφους-φαινομενολόγους. Ο Edmund Husserl, από τους πιο σημαίνοντες φιλοσόφους του 20ου αιώνα, είναι ο θεμελιωτής του ρεύματος της φαινομενολογίας δίνοντας την σκυτάλη αργότερα στον μαθητή του Martin Heidegger. Γύρω στο 1950, τα γραπτά του διαδόθηκαν και η φαινομενολογική σκέψη στην αρχιτεκτονική αποκτά αρκετούς υποστηρικτές θέτοντας τη βάση για μια νέα σύγχρονη θεώρηση που αντικαθιστά τις φορμαλιστικές επιτάξεις του μοντέρνου. Σε αυτά εκφράζονται ανησυχίες για την ανικανότητα του ανθρώπου να κατανοήσει και να προβληματιστεί βαθύτερα για την ύπαρξη του και κατά συνέπεια να ερμηνεύσει και την ανθρώπινη υπόσταση του.

13

το νησί μέσα στο νησί

εικ.1 [Ο Martin Heidegger στην καλύβα του στο Μέλανα Δρυμό.]

14

το νησί μέσα στο νησί Στις 5 Αυγούστου 1951 στην διάλεξη με τίτλο Κτίζειν, κατοικείν, σκέπτεσθαι (Bauen Wohnen Denken) ο Heidegger κάνει λόγο για την έννοια του αρχιτεκτονικού τόπου σε αντιπαραβολή με αυτή του αρχιτεκτονικού χώρου και για την σχέση που έχει ο άνθρωπος με αυτόν. Συγκεκριμένα, κατά τον Heidegger, η σχέση μεταξύ ανθρώπου και πόλης έχει εκφυλιστεί καθώς ο τρόπος με την οποία ο άνθρωπος κατοικεί είναι ανάξιος και άγονος εκτός τόπου. Η ανεστιότητα1 που αναφέρει οφείλεται «...στο γεγονός ότι οι θνητοί πρέπει να αναζητούν πάντοτε εξαρχής την ουσία του κατοικείν, στο γεγονός ότι πρέπει να μάθουν να κατοικούν» (Heidegger, Κτίζειν Κατοικείν Σκέπεσθαι, 2008, p. 75) Από γεωμετρικό και αφηρημένο ο χώρος μετατρέπεται σε υπαρξιακό, πράγμα που έχει ως απόρροια την σκοπιά του τόπου υπό το φαινομενολογικό πρίσμα. Το κατοικείν που εισάγει ο Heidegger αφορά άμεσα το ρίζωμα και την ουσία ενώ θέτει προβληματισμούς για την αυθεντικότητα ενός πολιτισμού βασισμένου στην τεχνολογία. «Ο δεσμός του ανθρώπου με τόπους και μέσω τόπων με χώρους στηρίζεται στο κατοικείν του. Η σχέση ανθρώπου και χώρου δεν είναι τίποτε άλλο από το ουσιωδώς εννοούμενο κατοικείν». (Heidegger, Κτίζειν Κατοικείν Σκέπεσθαι, 2008, p. 63) Πρόκειται λοιπόν για ένα κατοικείν ουσιώδες, αυθεντικό που είναι άμεσα ριζωμένο με τον τόπο του ενώ η αξία του γίνεται αντιληπτή όχι υλικά και απτά, αλλά μέσα από το βίωμα του ατόμου.

H ουσία του χώρου αντλείται μέσα από τον τόπο. Συνεπώς η έννοια του τόπου και σημασία του είναι προγενέστερη και ουσιαστικότερη από αυτή του χώρου. «Ο τόπος δεν βρίσκεται μέσα στον ήδη δεδομένο χώρο κατά τον τρόπο του φυσικοεπιστημονικού-τεχνολογικού χώρου. Αντίθετα, αυτός ο χώρος αναπτύσσεται βάσει της κυριαρχίας των τόπων μιας περιοχής». (Heidegger, Η τέχνη και ο χώρος, 2006, σ. 47) Ο χώρος αποτελεί τον βιωμένο τόπο, τον οικειωμένο, αυτόν δηλαδή που κατοικείται. Ο τόπος το υπόβαθρο που δίχως αυτό δεν είναι εφικτό να γίνουν αντιληπτές οι εμπειρίες του ατόμου. Συμπεραίνουμε πως η έννοια του τόπου αποκτά τέτοια σημασία που χωρίς αυτή είναι αδύνατη η κατανόηση του χώρου. Οι θεωρίες του Husserl και μετέπειτα του Heidegger εξελίχθηκαν παράλληλα και στην Γαλλία με τον Maurice Merleau-Ponty να εισάγουν την έννοια του τόπου ως βιωμένου χώρου σε άμεση σχέση με το ανθρώπινο σώμα. (Τερζόγλου, 2009) O Ponty στο βιβλίο του με τίτλο «Φαινομενολογία της αντίληψης» αναφέρεται στην έννοια του σωματικού σχήματος. Είναι αυτό που τοποθετεί τον άνθρωπο στον κόσμο και λειτουργεί ως φορέας συναισθημάτων και αισθήσεων, ή αλλιώς ως διαμεσολαβητής που μέσα από αυτόν το άτομο αισθάνεται και αποκωδικοποιεί το περιβάλλον γύρω του. Η χωρικότητα που συλλαμβάνεται ωστόσο είναι οργανική, συνολική και δεν επιμερίζεται σε αθροίσματα και υποσύνολα μέσα στον συνήθη χώρο όπου χώρος και χωρικότητα ορίζεται ως μια κατάσταση και όχι ως μια συγκεκριμένη θέση. (Merleau-Ponty, 1945)

1 Ο Γιώργος Ξηροπαΐδης στην εισαγωγή του Κτίζειν Κατοικείν Σκέπεσθαι αναφέρει: «Ο Χάιντεγκερ αναφέρει ρητά ότι η ανεστιότητα αποτελεί απαράγραπτο στοιχείο της ουσίας του ανθρώπου. Ο άνθρωπος ως θνητός είναι πάντοτε καθ’οδόν προς το είναι του, βρίσκεται συνεχώς σε αναζήτηση της ουσίας του και κατά προέκταση της πατρίδας του [...] Είμαστε ως θνητοί ξένοι πάνω στη γη, χωρίς πατρίδα, και γι’ αυτό μας είναι αναγκαίο να σκεπτόμαστε, ή ακριβέστερα να κατοικούμε ως σκεπτόμενοι». (Ξηροπαΐδης 2008:16).

15

το νησί μέσα στο νησί Ο Ponty συνεπώς αναιρεί τις αφηρημένες ιδέες ενός καθαρού, νοητού χώρου που εδραιώθηκαν με το Μοντέρνο κίνημα και κάνει λόγο για την καθημερινή σχέση που έχει ο άνθρωπος με την χωρικότητα. Στο κεφάλαιο με τίτλο «L’espace» αναφέρεται στον σωματικό χώρο ως έναν χώρο υπαρξιακό που προηγείται κάθε ανάλυση και χαρακτηριστικών (βάθος,ύψος) του χωρικού κόσμου. (Merleau-Ponty, 1945, σ. 283) Η υπαρξιστική σκέψη του Ponty και η προσπάθεια σύνδεσης του σώματος με τον χωρικό κόσμο, μετατρέπει τον καθαρό, αφηρημένο και γεωμετρικό χώρο του Διαφωτισμού σε εμπειρικό, υπαρξιστικό απτικό χώρο εισάγοντας έννοιες και ιδέες που επηρέασαν όχι μόνο την γαλλική φιλοσοφική σκέψη της εποχής αλλά και την αρχιτεκτονική θεωρία η οποία εντάσσει τις θεωρητικές προσεγγίσεις του Γάλλου ψυχολόγου στην πρακτική εφαρμογή της αρχιτεκτονικής..

16

το νησί μέσα στο νησί

1.2 Η επιρροή στην αρχιτεκτονική Η βιωματική ανάγνωση του χώρου επηρεάζει και τον κλάδο της αρχιτεκτονικής με αρχιτέκτονες όπως τον C.N.Schultz , K. Frampton, A. Tζώνης - L. Lefaivre, P. Zumthor, Juhani Palasmaa κ.ά. να αναζητούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εκάστοτε τόπου. Tα τοπικά υλικά, η τοπογραφία αλλά και οι άυλες ποιότητες δημιουργούν ιδιαίτερες σχέσεις μέσω της πολυαισθητηριακής προσέγγισης με το κτίριο, τον τόπο και τον χρήστη. Οι ίδιοι επαναπροσδιορίζουν τις αρχές της μοντέρνας αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας που θεμελιώθηκαν τις προηγούμενες δεκαετίες και δεν αρκούνται μόνο στα οπτικά ερεθίσματα ή την λειτουργικότητα των συγκροτημάτων κάνοντας λόγο για κυριαρχία της όρασης (Palasmaa, 2012) αλλά μέσα από τους αρχιτεκτονικούς χειρισμούς τους οξύνουν όλες τις αισθήσεις. Επιπλέον, η έννοια του τόπου αποκτά ιδιαίτερη ουσία καθώς η ερμηνεία του και η προσπάθεια ανάδειξης των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του γίνεται αναπόσπαστο και απαραίτητο κομμάτι της αρχιτεκτονικής δημιουργίας. Ο τόπος λοιπόν σύμφωνα με την Δήμητρα Χατζησάββα «…γίνεται συνεπώς το σταθερό έδαφος και η αρχιτεκτονική, η χειρονομία που φωτίζει τις ρίζες του, το περίγραμμα και το αμετάβλητό του.» (Ν.Χατζησάββα, 2009) Ο τόπος γίνεται ο παράγοντας αυτός που δίνει πνοή και χαρακτήρα στην αρχιτεκτονική ενώ την απαλλάσσει από φονξιοναλιστικά κατάλοιπα των προηγούμενων δεκαετιών. Ο αρχιτέκτονας δεν ασχολείται με μεμονωμένα χαρακτηριστικά του κτιρίου όπως η λειτουργικότητα ,η μορφολογία ή η υλικότητα αλλά αντίθετα τα αντιμετωπίζει όλα αυτά ως μια ολότητα πραγμάτων που εμβαθύνουν σε μια ουσιαστική ανάλυση του περιβάλλοντος, συνομιλούν με τον τόπο και παίρνουν στοιχεία από αυτόν αναδεικνύοντας τις αρετές του. Χαρακτηριστικά ο Schultz στο βιβλίο με τίτλο Genius Loci αναφέρει: «Τι εννοούμε με τη λέξη τόπο; Προφανώς εννοούμε κάτι περισσότερο από την αφηρημένη τοποθέτηση. Εννοούμε μια ολότητα φτιαγμένη από συγκεκριμένα πράγματα που έχουν υλική σύσταση, σχήμα, υφή και χρώμα. Μαζί αυτά τα πράγματα προσδιορίζουν έναν ‘περιβαλλοντικό χαρακτήρα’ που είναι η ουσία του τόπου. Γενικά ο τόπος έτσι ορισμένος είναι ένας χαρακτήρας ή ατμόσφαιρα. Ένας τόπος είναι λοιπόν ένα ποιοτικό, ‘ολικό’ φαινόμενο, που δεν μπορούμε να ανάγουμε σε καμιά από τις ιδιότητές του, όπως στις χωρικές σχέσεις, χωρίς να χάσουμε τη συγκεκριμένη του φύση». (Norberg-Schulz, Το πνεύμα του τόπου: Για μια φαινομενολογία της αρχιτεκτονικής, 2009, σ. 9)

Οι αρχιτέκτονες λοιπόν περιγράφουν και ερμηνεύουν τα φαινόμενα στον κόσμο, μέσα από ένα πιο ουμανιστικό και οντολογικό χαρακτήρα στο σχεδιασμό, ενώ παράλληλα στοχεύουν σε μια πιο βιωματική ανάγνωση του χώρου που κατανοεί τα ιδιαίτερα στοιχεία του τόπου διεγείροντας όλες τις αισθήσεις του υποκειμένου.

17

το νησί μέσα στο νησί

εικ.2 [Άρης Κωνσταντινίδης, εξοχική κατοικία στην Ανάβυσσο (1962)]

18

το νησί μέσα στο νησί

εικ.3 [t HÉLÈNE BINET Δημήτρης Πικιώνης, Πλακόστροτος δρόμος της Ακρόπολης]

19

το νησί μέσα στο νησί

1.3 Genius loci: Το πνεύμα του τόπου Ο Νορβηγός θεωρητικός αρχιτέκτονας C.N.Schulz όπως προαναφέρθηκε, έχοντας σημαντική επιρροή από τις θεωρίες του Heidegger αναπτύσσει τις δικές του ιδέες πάνω στην φαινομενολογία και την θεώρηση του χώρου. Εξετάζοντας το φαινόμενο του τόπου αλλά και μέσα από την επισκόπηση στην σκέψη του Heidegger (Norberg-Schulz, ‘‘Ηeidegger’s thinking of architecture’’, 1996) για την αρχιτεκτονική καταλήγει να γράψει και να διερευνήσει περαιτέρω για το πνεύμα του τόπου. Στο βιβλίο του με τίτλο Genius Loci όπως αναφέρει ο ίδιος στον πρόλογο, αποσκοπεί στο να διερευνήσει νέες ποιότητες του αρχιτεκτονικού χώρου σε συνάρτηση με την ανθρώπινη υπόσταση. Ο ίδιος παραθέτοντας στοιχεία από τις θεωρίες του Heidegger (Norberg-Schulz, Το πνεύμα του τόπου: Για μια φαινομενολογία της αρχιτεκτονικής, 2009, σ. 5)2 περί χώρου αναφέρει πως πλέον ο αρχιτέκτονας οφείλει να παράγει πιο ουσιαστικό και ταυτόχρονα ανθρώπινο έργο, που να ακτινοβολείται μέσα από αυτό, το πνεύμα (ο χαρακτήρας) του τόπου. Αναλύοντας και ο ίδιος το δίπτυχο των θεμελιωδών εννοιών του χώρου και του τόπου καταλήγει γράφοντας: «Τόπος είναι ένας χώρος που έχει έναν ξεχωριστό χαρακτήρα.» (Norberg-Schulz, Το πνεύμα του τόπου: Για μια φαινομενολογία της αρχιτεκτονικής, 2009, σ. 5) Ο χώρος αποτελεί ένα άψυχο, ουδέτερο γεωμετρικό στοιχείο που αποκτά ταυτότητα και χαρακτήρα μέσα από την χρήση και την αλληλεπίδραση του με το υποκείμενο. Από αυτήν την ταυτότητα ανάγεται σε τοποθεσία, σε Locus. Συνεπώς, το Locus είναι ένα κράμα, μια αλληλεπίδραση των βιωμάτων ,των πράξεων των ατόμων και των φυσικών χαρακτηριστικών του τόπου. Ο Τερζόγλου αναφέρεται στην τοποθεσία ως έναν χώρο ζωής, που τον χαρακτηρίζουν φορτίσεις και νοήματα από τους ανθρώπους που τον κατοικούν και καλλιεργούν. (Τερζόγλου, 2009) Το Genius Loci είναι το πνεύμα του τόπου, αυτό που του δίνει νόημα, ταυτότητα και πλάθει την φυσιογνωμία του μέσα από την ανάδειξη των πρωταρχικών αξιών του. Είναι αυτό που διαφοροποιεί τον αφηρημένο γεωμετρικό χώρο και τοποθετεί στην αρχιτεκτονική εξίσωση τον συγκεκριμένο, ποιοτικό και νοηματοδοτημένο χώρο, τον τόπο.

2 Στο Kate Nesbitt(ed.), Theorizing a new agenda for architecture. An anthology of architectural theory,1965-1995, Princeton Architectural Press, New York,1996 σ.σ.414-439

20

το νησί μέσα στο νησί

εικ.4 [Genius loci, Christian Norberg Schulz]

21

το νησί μέσα στο νησί

1.4 Η εξέλιξη προς τον κριτικό τοπικισμό Μέσα από τα κείμενα τους γίνεται ξεκάθαρο πως αυτή η γενιά αρχιτεκτόνων είχαν άμεση επιρροή από τον ιστορικό Lewis Mumford (1895-1990) που αντίστοιχα το 1940 ανέπτυξε σκέψεις που αφορούν την κυριαρχία της τεχνολογίας και τα σκληρά και αδιαπραγμάτευτα όρια που θέτει το διεθνές στυλ στον αρχιτέκτονα. Ο ίδιος προτείνει μια τοπικιστική αρχιτεκτονική που βασίζεται στον τόπο αλλά χρησιμοποιώντας τις τεχνολογικές εξελίξεις προς αναβάθμιση του. Μια αρχιτεκτονική που ακολουθεί τις εξελίξεις, δεν μένει προσκολλημένη στο παρελθόν αλλά το σέβεται, ενώ ταυτόχρονα δεν εξελίσσεται εις βάρος του περιβάλλοντος κατασπαταλώντας του φυσικούς πόρους. Επιπλέον, ο Mumford είναι υπέρμαχος της χρήσης τοπικών υλικών και τεκτονικών παραδόσεων σε επίπεδο αρχών και όχι μορφών, με γνώμονα την δημιουργία μιας αυθεντικής αρχιτεκτονικής δημιουργίας που σέβεται το παρελθόν αλλά ταυτόχρονα αναγνωρίζει τις ανάγκες και προκλήσεις της σύγχρονης κοινωνίας. Γι’ αυτόν τον λόγο η χρήση της μηχανής και της τεχνολογίας δεν δαιμονοποιείται αλλά είναι θεμιτή μόνο αν διασφαλιστεί πως αυτό γίνεται με τρόπο βιώσιμο. Γύρω στο 1950 παρατηρείται μια στροφή στον τοπικισμό καθώς ολοένα και περισσότεροι αρχιτέκτονες προβληματίζονται και αναθεωρούν την προσέγγιση του μοντέρνου. Μια ομάδα αρχιτεκτόνων, οι Team X (Aldo Van Eyck, E. Rogers, Γιώργος Κανδύλης, G. De Carlo, J. A. Coderch , Alison και Peter Smithson κ.ά.) ασκούν έντονη κριτική στην προσέγγιση των προπολεμικών CIAM των οποίων η θεματική προσέγγιση ήταν μηχανιστική και φονξιοναλιστική. Οι αρχιτέκτονες των Team X αντιτίθενται στον δογματισμό του μοντέρνου επιζητώντας μια αρχιτεκτονική που προσεγγίζει περισσότερο την ανθρώπινη κλίμακα ενσωματώνοντας την καθημερινή ζωή σε αυτή. Ξαφνικά δίνεται έμφαση στην εμπειρία , τον άνθρωπο ως οντότητα με ξεχωριστές ανάγκες και επιθυμίες σε αντίθεση με την τυποποιημένη εμπειρία και τον περιορισμό στις ανάγκες που προκύπτουν μόνο από τις εργονομικές διαστάσεις του ανθρώπου. Ο ιστορικός αρχιτέκτονας Kenneth Frampton μέσα από την ανάγνωση του θεωρητικού έργου του Heidegger στο δοκίμιο με τίτλο “On reading Heidegger” αναπτύσσει τις δικές τους σκέψεις περί τόπου. Γι’ αυτόν ο αρχιτέκτονας οφείλει να δημιουργεί αξιοσημείωτους τόπους, μοναδικούς που αντιτάσσονται στην επιστημονική αφαίρεση και τον εργαλειακό χαρακτήρα του χώρου, ώστε να ανακτήσουν ιδιαίτερο νόημα και χαρακτήρα, που είχε χαθεί στον αφηρημένο, απρόσωπο χώρο του μοντερνισμού. Η σύγχρονη καπιταλιστική πραγματικότητα επιβάλλει ραγδαίες αλλαγές στις ανάγκες και στα δεδομένα μιας κοινωνίας με συνέπεια να παράγονται βραχείς χώροι, χωρίς να είναι άμεσα συνδεδεμένοι με τον τόπο. Αναφέρει επιπλέον, την ανάγκη ύπαρξης μιας δημόσιας σφαίρας αξιών που εξασφαλίζει την δημιουργία νοηματοδοτημένων χώρων που η παραγωγή θα αποτελεί μόνο μέσο επίτευξης του. Συγκεκριμένα o Frampton μιλάει για τον τόπο: «Ο τόπος ως ένα Αριστοτελικό φαινόμενο αναδύεται σε συμβολικό επίπεδο με την συνειδητή αναπαράσταση του κοινωνικού νοήματος, και στο υλικό-συγκεκριμένα επίπεδο, με την εγκαθίδρυση ενός αρθρωμένου χώρου μέσα στο οποίο ο άνθρωπος ή οι άνθρωποι μπορούν να υπάρξουν» (Frampton, On reading Heidegger, 1996 μτφρ Τερζόγλου)

22

το νησί μέσα στο νησί

εικ.5 [© S. Rista, wAlvar Aalto Town Hall and Civic Center, Säynätsalo]

23

το νησί μέσα στο νησί

χώρος

/

τόπος

τυπολογία

/

τοπογραφία

σκηνογραφικό

/ αρχιτεκτονικό

τεχνητό

/

φυσικό

οπτικό

/

απτικό

24

το νησί μέσα στο νησί

Η αναγνώριση της ατοπίας και η ανάγκη για αντίδραση στις επιβολές του μοντέρνου κινήματος, δίνει έναυσμα στον θεωρητικό Frampton να εισάγει για πρώτη φορά την έννοια του «κριτικού» στοιχείου θεμελιώνοντας μια νέα αρχιτεκτονική θεωρία και πρακτική -που αφορά κυρίως την καταγραφή και την επανερμηνεία των ιδιαίτερων στοιχείων του τόπου-τον «Κριτικό τοπικισμό» . Η χαμένη σύνδεση με τον τόπο είναι αυτή που αποτελεί αιτία στα πολύπλοκα αστικά και περιβαλλοντικά προβλήματα. Με την έννοια αυτή ο Frampton εισηγείται μια διπλή ερμηνεία της σύγχρονης αρχιτεκτονικής κατάστασης. (Ν.Χατζησάββα, 2009, σ. 101) Από τη μία, μια κριτική προσέγγιση απέναντι στη σύγχρονη κουλτούρα μιας παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας που επιβάλλει αρχιτεκτονική ομοιομορφία και εξυπηρετεί τα συμφέροντα της αγοράς και της μαζικής παραγωγής. Από την άλλη, ο τοπικισμός ενώ έχει ξαναχρησιμοποιηθεί στην αρχιτεκτονική ιστορία με ποικίλες εκφάνσεις3 στη συγκεκριμένη περίπτωση αναφέρεται κυρίως στην ζωντανή παράδοση, τον τοπικό χαρακτήρα ο οποίος επανερμηνεύεται και αποδίδεται μέσα από τον σύγχρονο σχεδιασμό. Το νέο κεφάλαιο με τίτλο «Κριτικός Τοπικισμός: μοντέρνα αρχιτεκτονική και πολιτιστική ταυτότητα» στη β’ έκδοση του βιβλίου του Μοντέρνα Αρχιτεκτονική- Ιστορία και Κριτική ξεκινάει με ένα δοκίμιο του φιλοσόφου Paul Ricoeur σύμφωνα με τον οποίο η παγκοσμιοποίηση του ανθρώπινου πολιτισμού προκάλεσε την απώλεια διαφορετικών παραδοσιακών πολιτισμών που είναι και οι βασικές ποιότητες για τον ορισμό του χώρου. (Frampton, Critical regionalism: Modern architecture and cultural identity”, 2007, σ. 314) Στα πολυάριθμα άρθρα του όπως ‘Towards a Critical Regionalism: Six Points for an Architecture of Resistance’ θα αναφερθεί σε όρους-δίπολα ώστε να τονίσει ακόμη περισσότερο την θέση του όρου Κριτικός τοπικισμός. Τα ζευγάρια αυτά είναι τα εξής: χώρος/τόπος, τυπολογία/τοπογραφία, σκηνογραφικό/ αρχιτεκτονικό, τεχνητό/φυσικό, οπτικό/απτικό. Ειδικότερα για την αντίθεση χώρου/τόπου αναφέρει πως αυτή εκφράστηκε καλύτερα από τον Heidegger στο δοκίμιο Κτίζειν, κατοικείν, σκέπτεσθαι (Bauen Wohnen Denken). Είναι σαφές πως ο κριτικός τοπικισμός είναι μια προσέγγιση της αρχιτεκτονικής που έχει ως θεμέλιο τον σχεδιασμό που γίνεται σε άμεση συνάφεια με τις ανάγκες και τις ευκαιρίες μιας συγκεκριμένης περιοχής υπερασπίζοντας το τοπικό ιδίωμα των περιφερειακών περιοχών.(Ν.Χατζησάββα, 2009) Οι αρχιτέκτονες πρέπει να εστιάζουν στις τοπικές ιδιομορφίες και να προσπαθούν παράγουν τέτοιο έργο ώστε να έχει νόημα και ταυτότητα. Ωστόσο είναι κατανοητό το γεγονός πως είναι αδύνατο η αρχιτεκτονική να μείνει ανεπηρέαστη από την διεθνή κουλτούρα και τις ομοιογενοποιημένες τάσεις που επιβάλλει η σύγχρονη εποχή.

3 Ο τοπικισμός από τον 18ο έως και τον 20ο αιώνα χρησιμοποιήθηκε με πολλούς τρόπους. Αρχικά, τονίζοντας τα ιδιαίτερα στοιχεία που προσφέρει ο τόπος αντιστέκεται ολοκληρωτικά στις οικουμενικές αξίες ,στην ομοιομορφία και στην αυστηρή οργάνωση των πραγμάτων με στόχο την δημιουργία μιας νέας τάσης. Το Picturesque movement της Αγγλίας του 18ου αι. είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της τάσης, πηγαίνοντας κόντρα στις διεθνείς επιτάσεις της αρχιτεκτονικής και δημιουργώντας την πρώτη έννοια του genius loci.(Lefaivre & Tzonis,1981:164) Αργότερα, ο Ρομαντικός τοπικισμός γίνεται μέσο επιβολής εξουσίας κάνοντας επίκληση στο εθνικό φρόνημα, την μνήμη και την εθνική ταυτότητα ενός λαού μέσα από την αναπαραγωγή αρχιτεκτονικής του παρελθόντος

25

το νησί μέσα στο νησί Ο θεμελιώδης στόχος του κριτικού τοπικισμού είναι να μεσολαβήσει και να εδραιώσει έναν παγκόσμιο πολιτισμό μεταλαμπαδεύοντας στοιχεία που προέρχονται έμμεσα από ιδιαιτερότητες ενός συγκεκριμένου τόπου.4 Η έμπνευση του αρχιτέκτονα μπορεί να προέρθει από πολλά στοιχεία καθώς το τοπικό φάσμα προσφέρει ποικιλία από ποιότητες και ιδιότητες-από τοπικά υλικά μέχρι την ιδιαιτερότητα του εδάφους-που διέπουν την αρχιτεκτονική δημιουργία. Ο Alexander Tzonis και Liane Lefaivre θα εμπνευστούν τον όρο του «κριτικού τοπικισμού» το 1981, αναλύοντας την δουλειά των Δημήτρη και Σουζάνα Αντωνακάκη αποδίδοντας διαφορετική σημασία και πρόσημο στην έννοια του τοπικισμού, η οποία ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τον σοβινισμό και τον εθνικισμό. (Lefaivre & Tzonis , Ο κάνναβος και η πορεία, 1981, σ. 164) Οι ίδιοι δηλώνουν πως η έννοια «κριτικός» προέρχεται από τον Immanuel Kant και την σχολή της Φρανκφούρτης (Ingersoll, 2015) ενώ ο «τοπικισμός» αποτελεί ένα δυναμικό φαινόμενο που υπογραμμίζει την ιδιαίτερη φυσιογνωμία ενός τόπου. Επιπλέον, ο Κριτικός τοπικισμός διαφέρει από τους προγενέστερους τοπικισμούς στο γεγονός πως προτείνει την χρήση τοπικών στοιχείων με τέτοιο τρόπο που να μοιάζει ανοίκειος στο υποκείμενο. Αυτή η «ανοικειότητα» (defamiliarization) (Lefaivre & Tzonis, ‘Why Critical Regionalism Today?’”, 1996) είναι η ειδοποιός διαφορά που διακρίνει τον κριτικό τοπικισμό από τους υπόλοιπους τοπικισμούς, δημιουργώντας ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον για την έννοια του τόπου στις μέρες μας. Ο κριτικός τοπικισμός ενδιαφέρεται να εξορύξει και να ενσωματώσει στοιχεία τέτοια από τον τόπο, που λειτουργούν ως αίτια επαφής με αυτόν. Χωρίς να απορρίπτει τις ρίζες και τις παραδόσεις δεν αποσκοπεί σε μια νοσταλγική και παρωχημένη προσέγγιση του, αλλά αντιθέτως, σε μια πιο κριτική ματιά κάνοντας πολλά στοιχεία να φαίνονται αποστασιοποιημένα και ξένα στον χρήστη. Πρόκειται για ένα εναλλακτικό, αυτοκριτικό τοπικισμό που κινητοποιεί την συνείδηση έναντι της συναισθηματικής σύνδεσης με το κτίριο και το υποκείμενο και παράλληλα στοχεύει να τονίσει αυτό που προϋπάρχει του κτίσματος, την άυλη κληρονομιά που φέρει κάθε τόπος. Έναν τοπικισμό που κρύβει την ουσία του στην κριτική που απαιτεί μια δημιουργική αποσύνθεση και επανασύνθεση των πραγμάτων που καθιστούν έναν τόπο αξιοσημείωτο, την ανάδειξη του τοπικού μέσα από τις απαιτούμενες προσαρμογές ώστε το αρχιτεκτονικό έργο να πληροί τις προϋποθέσεις που το καθιστούν βιώσιμο και ταυτόχρονα λειτουργικό μέσα στην σύγχρονη κοινωνία.

4 Στο άρθρο “Towards a Critical Regionalism: Six Points for an Architecture of Resistance” o Kenneth Frampton αναλύει: «The fundamental strategy of Critical Regionalism is to mediate the impact of universal civilization with elements derived indirectly from the peculiarities of a particular place. It is clear from the above that Critical Regionalism depends upon maintaining a high level of critical self-consciousness. It may find its governing inspiration in such things as the range and quality of the local light, or in a tectonic derived from a peculiar structural mode or in the topography of a given site. » (Frampton,1983:21)

26

το νησί μέσα στο νησί

εικ.6 [Σουζάνα Αντωνακάκη, Δημήτρης Αντωνακάκης, Ελένη Γκούση Δεσύλλα Αρχαιολογικό μουσείο Χίου]

27

το νησί μέσα στο νησί

εικ.7[© RICCARDO DE CAL ,Carlo Scarpa,Monumento alla Partigiana]

28

το νησί μέσα στο νησί

29

το νησί μέσα στο νησί

μέρος [β] ουτοπία/ετεροτοπία/Michel Foucault

30

το νησί μέσα στο νησί

-έτεροι τόποιΤον Μάρτιο του 1967 σε διάλεξη που έδωσε ο Γάλλος φιλόσοφος και διανοούμενος Michel Foucault σε φοιτητές αρχιτεκτονικής στο Cercle d’etudes Architecturales εισάγει μια έννοια που χαρακτηρίζει τόπους διαφορετικής χωρικότητας και χρονικότητας ταυτόχρονα, τις ετεροτοπίες. Η έννοια της ετεροτοπίας θα χρησιμοποιηθεί και σε μεταγενέστερο κείμενο του με τίτλο Des espaces autres, Heterotopies που δημοσιεύτηκε τον Οκτώβρη του 1984. Αν και ο ίδιος στα γραπτά του δεν εστίασε ποτέ αποκλειστικά στην έννοια του χώρου, τον αναγνωρίζει ως σημαίνον και αναπόσπαστο εννοιολογικό εργαλείο κατανόησης του κόσμου και παραγωγής γνώσης για τα γραπτά του.

2.1 Η ουτοπία και ετεροτοπία: Ο χώρος στο έργο του Michel Foucault και η έννοια της ετεροτοπίας. Ο Foucault για να μπορέσει να συμπεράνει και να καταλήξει στα γραπτά του περί χώρου και ετεροτοπίας κάνει πρώτα μια σύντομη ιστορική ανασκόπηση. Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί πως η σκοπιά και η προσέγγιση της ιστορίας του χώρου διαφέρει καθώς ο ίδιος κατακερματίζει την κοινωνική πραγματικότητα και αναλύει τον χώρο και τα «είδη του» υπό το πρίσμα των κοινωνικών συνθηκών της εκάστοτε εποχής και όχι μόνο την οντολογική πλευρά του. Έτσι, επιδιώκει να στοχεύσει κυρίως στην ανάπτυξη κοινωνικών μοντέλων στην ιστορία και στο να καταλήξει ποια από αυτά καταλήγουν να επιβληθούν και να επικρατήσουν. Στρέφοντας το ενδιαφέρον του σε ακραίες καταστάσεις του κοινωνικού συνόλου όπως η φυλακή ή το ψυχιατρείο καταλήγει σε σχέσεις με τον χώρο που ξεφεύγουν από το καθημερινό και το συνηθισμένο και τείνουν προς το έτερον, το άλλον, δηλαδή σε μια ετεροτοπία. Είναι φανερό πως στο έργο του διακρίνεται μια σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα ,δηλαδή πως ζούμε σε κοινωνίες που τις χαρακτηρίζουν διαφορετικές χωροθεσίες (emplacements) και οι σχέσεις μεταξύ τους. Οι χώροι αυτοί είναι απόλυτα διακριτοί στο κοινωνικό σύνολο καθώς έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Ο ίδιος σε ένα πρώτο στάδιο προσπαθεί να τους διακρίνει σε δύο κατηγορίες, τις «ουτοπίες» και τις «ετεροτοπίες». Συγκεκριμένα ο ίδιος αναφέρει «…από όλες τις χωροθεσίες είναι ορισμένες εξ αυτών που έχουν την παράξενη ιδιότητα να σχετίζονται με όλες τις άλλες χωροθεσίες, αλλά με τέτοιο τρόπο ώστε να αναστέλλουν ή να αντιστρέφουν το σύνολο των σχέσεων που περιγράφονται, αντικατοπτρίζονται ή αντανακλώνται μέσα από αυτές.»

(Foucault , 2012, σ. 260) Ο όρος ουτοπία επινοήθηκε από τον φιλόσοφο Thomas More στο βιβλίο του που έγραψε για την κοινωνία του 16ου αιώνα. Ετυμολογικά προέρχεται από τις αρχαιοελληνικές λέξεις ευτοπία που σημαίνει καλός τόπος και ου-τοπία που σημαίνει κανένας-τόπος ,δηλαδή ένας τόπος που δεν υπάρχει πουθενά. Συνδυαζόμενος ο όρος με αυτόν της ευ-τοπίας, ουτοπίες είναι μέρη τελειοποιημένα, αψεγάδιαστα που στην πραγματικότητα δεν ανήκουν σε κάποιον συγκεκριμένο τόπο. (Hetherington, 1997)

31

το νησί μέσα στο νησί Ορμώμενος από τον More, ο Louis Marin φιλόσοφος του 20ου αιώνα προσφέρει αρκετά επεξηγηματική ανάλυση πάνω στις ουτοπίες. Ο Marin κάνει μια αυθαίρετη αφαίρεση του όρου «ου-», δηλαδή την ιδιότητα της ανυπαρξίας της ουτοπίας μετατρέποντας εκ νέου τον όρο της ουτοπίας σε ευτοπία. Έτσι, δημιουργείται ένα χάσμα μεταξύ των δύο όρων που αποτελεί τον ουδέτερο χώρο μεταξύ του «ευ- και του ου-». Σε αυτόν τον ενδιάμεσο χώρο ο Marin τοποθετεί τη Φουκωϊκή ετεροτοπία. Ετεροτοπία σύμφωνα με τον Foucault είναι «είδος ουτοπίας ενεργά πραγματοποιημένο» από κάθε κοινωνία. Κάθε πολιτισμός παράγει αυτούς τους υπαρκτούς και πραγματικούς τόπους που φέρουν ως κύριο χαρακτηριστικό τους την ετερογένεια και αντιδιαστέλλονται με το «κανονικό» και το συνηθισμένο. Είναι κατανοητό πως ο ίδιος ο Foucault τοποθετεί τις ετεροτοπίες εντός του κοινωνικού ιστού η θέση των οποίων είναι «εκτός» των υπόλοιπων τόπων της κοινωνίας έχοντας αναμφίβολα συγκεκριμένη υπόσταση και λειτουργία. (Σταυρίδης, Μετέωροι χώροι της ετερότητας,, 2010, σ. 216)

32

το νησί μέσα στο νησί

κανονικότητα

όριο

ετερότητα

33

το νησί μέσα στο νησί

2.2 Οι έξι βασικές αρχές μιας ετεροτοπίας Προκειμένου να ξεκαθαρίσει το τοπίο για αυτούς του πραγματικούς χώρους τους συνοψίζει σε έξι βασικές αρχές 5 που αποτελούν ταυτόχρονα και κριτήρια ταυτοποίησης αυτού του ιδιαίτερου είδους τόπου.

1/ «..δεν υπάρχει καμία κουλτούρα στον κόσμο που να μην δημιουργεί ετεροτοπίες.»

Είναι ξεκάθαρο πως οι ετεροτοπίες είναι χώροι που οι κανόνες συμπεριφοράς αντιστρέφονται. Ορμώμενος από αυτή την παραδοχή ο Foucault προτείνει δύο μεγάλες κατηγορίες που αντιπροσωπεύουν ταυτόχρονα και ξεχωριστές ιστορικές συνθήκες. Οι αρχέγονες κοινωνίες δημιούργησαν τόπους που ονομάζει «ετεροτοπίες της κρίσης» δηλαδή τόποι προνομιούχοι, ιεροί ή απαγορευμένοι στους οποίους προσφεύγουν άτομα που βρίσκονται σε κρίση (ηλικιωμένοι, έγκυες, έφηβοι κτλ.) Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι πρώτες εκδηλώσεις της σεξουαλικότητας των εφήβων έξω από τα πλαίσια της οικογένειας τον 19ο και 20ο αιώνα. Για τα αγόρια αυτός ο χώρος ήταν στον στρατό ενώ για τις κοπέλες η παράδοση του γαμήλιου ταξιδιού. Σε πιο σύγχρονες κοινωνίες υπάρχουν και ευδοκιμούν οι «ετεροτοπίες της απόκλισης» που είναι άμεσα συνυφασμένες με την έννοια της εξουσίας. Είναι τόποι που τοποθετούνται άτομα με αποκλίνουσα συμπεριφορά σε σχέση με αυτό που θέτει η κοινωνία ως κοινώς αποδεκτό. Οι φυλακές, τα άσυλα(ψυχιατρεία) όπως και οι οίκοι ευγηρίας είναι τέτοιοι τόποι με τους τελευταίους σύμφωνα με τον Foucault να αποτελούν ένα υβρίδιο ετεροτοπίας κρίσης και απόκλισης καθώς σε μια παραγωγική κοινωνία η απραξία αποτελεί συγχρόνως κρίση για το άτομο και παρέκκλιση για το κοινωνικό σύνολο.

2/ «…κατά την ιστορική της εξέλιξη μια κοινωνία μπορεί να μεταβάλλει την λειτουργία μιας ετεροτοπίας που δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει.»

Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα της ετερότητας του νεκροταφείου, ο Foucault αναφέρει μια ετεροτοπία που συνδέεται με όλους του υπόλοιπους χώρους της πόλης καθώς κάθε άτομο έχει σχέση με αυτό. Αν το αναλογιστεί κανείς, όσο υπάρχει ο δυτικός πολιτισμός υπάρχει και το νεκροταφείο. Αξίζει να σημειωθεί πως μέχρι και τα τέλη του 18ου αιώνα το νεκροταφείο είχε κεντροβαρή θέση στην πόλη και η τάφοι ήταν κυρίως ομαδικοί. Ωστόσο, με την εξέλιξη της κοινωνίας οι θεοκρατικές/μεταφυσικές αντιλήψεις άρχισαν να εξασθενούν τείνοντας προς μια πιο ορθολογιστική και ρεαλιστική προσέγγιση του θανάτου πράγμα που άλλαξε ριζικά τον τόπο που επιλέγουν οι άνθρωποι την ταφή. Είναι σύνηθες τα νεκροταφεία να υπάρχουν πλέον στα περίχωρα της πόλης ώστε να αποφευχθεί η μετάδοση ασθενειών ενώ πλέον η σορός αποκτά δικό της τάφο. Η ρευστότητα αυτή μπορεί να διαπιστωθεί και σε ένα σημερινό παράδειγμα, σε περίοδο κρίσης (π.χ πανδημίας), το νεκροταφείο αποκτά επίσης διαφορετική υπόσταση καθώς πλέον η ταφή επιστρέφει στην ομαδική λόγω των έλλειψης χώρου και χρόνου.

5 Στο «Άλλοι χώροι [Ετεροτοπιες]» διάλεξη στον κύκλο αρχιτεκτονικών ερευνών, 1967 η οποία βρίσκεται στο «Ετεροτοπίες και άλλα κείμενα», ΠΛΕΘΡΟΝ,2012, μεταφ.Τάσος Μπέτζελος σ.σ:261-269

34

το νησί μέσα στο νησί 3/«η ετεροτοπία έχει την ικανότητα να αντιπαραθέσει σε έναν πραγματικό τόπο περισσότερους χώρους, πολλές ασύμβατες μεταξύ τους χωροθεσίες.»

Μια ετεροτοπία με αυτό το χαρακτηριστικό είναι το θέατρο, ο κινηματογράφος και ο κήπος. Το θέατρο στην ορθογώνια σκήνη μπορεί να συνδυάσει ταυτόχρονα πολλούς διαδοχικούς τόπους οι οποίοι είναι κατά βάση ετερογενείς, ενώ αντίστοιχα στον κινηματογράφο υπάρχει η δισδιάστατη οθόνη που προβάλλονται σε αυτή τρισδιάστατοι χώροι. Επιπλέον, χρησιμοποιείται το παράδειγμα του παραδοσιακού Περσικού κήπου. Στο κέντρο του συναντιούνται τα τέσσερα σημεία που αντιπροσωπεύουν τον ορίζοντα, με την λεκάνη και το σιντριβάνι να συμβολίζουν τον ομφαλό του κόσμου και ταυτόχρονα όλη η βλάστηση βρίσκεται σε αυτόν τον κεντρικό χώρο. Ο περσικός κήπος αποτελεί ιερό τόπο, μια ετεροτοπία με συμβολικό χαρακτήρα.

4/ «Η ετεροτοπία ξεκινάει τη λειτουργία της όταν οι άνθρωποι βρίσκονται σε απόλυτη ρήξη με τον παραδοσιακό τους χρόνο»

Όπως προαναφέρθηκε η ετεροτοπία είναι άμεσα συνδεδεμένη με την έννοια του χρόνου με τον Foucault να εισάγει την έννοια της ετεροχρονίας. Από τη μια υπάρχουν οι ετεροτοπίες του χρόνου. Από τον 19ο αιώνα και έπειτα, οι βιβλιοθήκες και τα μουσεία άρχισαν να δημιουργούνται ως μέρη με οργανωμένο υλικό και γενικό αρχείο που προορίζεται για όλους ξεφεύγοντας από την λογική της ατομικής συλλογής. Στα ράφια μιας βιβλιοθήκης και στις προθήκες των μουσείων ο χρόνος, οι εποχές και οι ιστορικές περίοδοι δεν σταματούν να συσσωρεύονται , να καταγράφονται και να οργανώνονται. Έτσι, λοιπόν, μιλάμε για έναν αμετακίνητο τόπο όλων των χρόνων, προστατευμένο από την πιθανή καταστροφή και τον εκφυλισμό. Από την άλλη, σε αντίθεση με τα μουσεία και τις βιβλιοθήκες υπάρχουν χώροι που ο χρόνος είναι ασαφής και έχει πιο προσωρινό χαρακτήρα. Τέτοιοι τόποι είναι τα πανηγύρια ή οι γιορτές που διοργανώνονται στα πέριξ των πόλεων περιστασιακά μέσα στον χρόνο.

5/ «Οι ετεροτοπίες προϋποθέτουν ένα σύστημα ανοίγματος και κλεισίματος ώστε να είναι απομονωμένες αλλά ταυτόχρονα προσπελάσιμες.»

Σε αυτό το κριτήριο διακρίνονται πάλι δύο εκδοχές. Στην πρώτη υπάρχει ένα ξεκάθαρο όριο και η πρόσβαση στην ετεροτοπία είναι σαφής. Πρόκειται για χώρους που σε υποχρεώνει ένας τρίτος παράγοντας ή ένα σύστημα να εισέλθεις όπως για παράδειγμα ο στρατός ή η φυλακή. Στον αντίποδα, η πρόσβαση δεν συνδέεται με κάποιο σύστημα, είναι ελεύθερη και ανοιχτή σε όλους ωστόσο υπάρχουν κάποιοι «κρυφοί» περιορισμοί. Στο παράδειγμα του αμερικανικού μοτέλ αυτό εμφανίζεται ως χώρος που μπορεί ο καθένας να προσπελάσει ελεύθερα. Παρόλα αυτά ο τρόπος που ιεραρχείται υποδηλώνει μια συγκάλυψη και μη αποδοχή της παράνομης σεξουαλικότητας.

6/ «σε σχέση με τον υπόλοιπο χώρο οι ετεροτοπίες έχουν κάποια λειτουργία»

Ομοίως με το παραπάνω κριτήριο, ξεχωρίζει δύο περιπτώσεις. Οι «ετεροτοπίες των ψευδαισθήσεων» δηλαδή τόποι που ανατρέπουν και αμφισβητούν τις νόρμες και τον ορθολογικό χαρακτήρα του χώρου και δημιουργούν μια απατηλή εικόνα γι’ αυτόν. Η δεύτερη περίπτωση αφορά τις «ετεροτοπίες της αντιστάθμισης» που σε αντίθεση με την πρώτη περίπτωση έρχονται να διευθετήσουν και να οργανώσουν τον ανορθολογικό χώρο. Αφορά τόπους που είναι τέλεια οργανωμένοι και επιδιώκουν να μεταδώσουν ένα «αψεγάδιαστο» όμοιο μοντέλο οργάνωσης σε άλλους τόπους όπως για παράδειγμα οι αποικίες που τοποθετούνται σε άλλους πολιτισμούς.

35

το νησί μέσα στο νησί Εμβαθύνοντας στις παραπάνω αναλύσεις για τις ετεροτοπίες, είναι φανερό πως όσον αφορά στην λειτουργία και στο περιεχόμενο τους καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα πράγμα που τις καθιστά ένα δυναμικό στοιχείο στον χρόνο. Επιπλέον, η ετερογένεια αυτή που τις χαρακτηρίζει τις καθιστά ένα ισχυρό στοιχείο στον χώρο που γεννάει κοινωνικές αλληλουχίες μεταξύ των υποκειμένων που σχετίζονται με αυτές, αλλά και θεμέλιο λίθο στην ανέγερση των σύγχρονων πόλεων. Σύμφωνα με τον Σταυρίδη, η χρονικά επισφαλής θέση της ετεροτοπίας (Σταυρίδης, Οι χώροι της ουτοπίας και η ετεροτοπία: Στο κατώφλι της σχέσης με το διαφορετικό, 1998, σ. 56) την ορίζει ως μεταβατικό τόπο που διστακτικά γεννιούνται και αναπτύσσονται νέες συμπεριφορές και δεδομένα.

36

το νησί μέσα στο νησί

εικ.8 [Michel Foucault]

37

το νησί μέσα στο νησί

38

το νησί μέσα στο νησί

3. Σύγχρονες ετεροτοπίες: Οι περιπτώσεις των ελληνικών ακρωτηρίων 3.1 (Α)κριτικά νησιά Η θάλασσα αποτελεί έδαφος και απαραίτητο στοιχείο για την απόλυτη ετεροτοπία, αυτή που ο ίδιος ο Foucault αναφέρει, το καράβι. (Foucault , 2012, σ. 269)Σκεπτόμενος κανείς τι εστί νησί κατευθείαν μπορεί να το συσχετίσει με την θάλασσα και το αρχιπέλαγος. Ένας τόπος ο οποίος συνεχώς επιπλέει και ταξιδεύει, δηλαδή ένας τόπος δίχως τόπο ο οποίος είναι ένα κλειστό σύστημα που από λιμάνι σε λιμάνι βρίσκει και φέρνει σε επαφή πολιτισμούς αποκομμένους από το όλον. Το πλοίο λοιπόν, αποτελεί την κατεξοχήν ετεροτοπία που ταξιδεύει μέσα σε ένα ευρύτερο δίκτυο ετεροτοπιών, τα νησιά. Η έννοια της ετεροτοπίας μπορεί να περιγράψει μια συλλογική εμπειρία της ετερότητας αναδύοντας νέες μορφές αστικής πραγματικότητας αλλά ταυτόχρονα και χώρους απομονωμένους και αποκομμένους από το αστικό σύνολο. Αναζητώντας δυνητικά αστικές πρακτικές συναντάμε ετεροτοπικές στιγμές στην ιστορία που διαγράφει ο κάθε τόπος. Στην περίπτωση των ελληνικών ακρωτηρίων η ετεροτοπία είναι μια έννοια που μεταφράζεται χωρικά με πολλούς τρόπους. Αρχικά, τα τελευταία χρόνια, μια νέα πραγματικότητα για την ελληνική κοινωνία είναι η έλευση προσφύγων και μεταναστών η οποία έλαβε χώρα στα ελληνικά ακρωτήρια. Το δεδομένο αυτό καθιστά αυτούς τους τόπους ως διαφυγή από την εμπόλεμη κατάσταση στην οποία βρισκόντουσαν. Έτσι στην προκειμένη περίπτωση ο ετεροτοπικός χαρακτήρας του νησιού μεταφράζεται σε καταφύγιο και ως στάση προς το κυνήγι μιας ουτοπίας. Από την άλλη, ο ιστορικός και κατ’ επέκταση μνημειακός πλούτος των ελληνικών ακρωτηρίων αποτελεί ετεροτοπικό στοιχείο καθώς ο τρόπος με τον οποίο τα ιστορικά αυτά σύνολα προστατεύονται και διατηρούνται λειτουργεί σαν καταφύγιο από την πιθανή καταστροφή και εξάλειψη τους στον χρόνο. Λαμβάνοντας υπόψη τη φυσική ομορφιά των νησιών και την ψευδαίσθηση της μονιμότητας που τα θραύσματα του παρελθόντος της εκφράζουν, ο ίδιος ο τόπος, συνίσταται πολλές φορές ως ένα πολυπόθητο τουριστικό προϊόν όπου τα μνημεία του πλέον, αποτελούν τα στοιχεία μιας διαφορετικής, εξωτικής ή «αυθεντικής» τουριστικής εικόνας. Πέρα όμως από τα επιμέρους στοιχεία τους, λειτουργούν και σαν ολότητα ως μια ετεροτοπία. Τα ελληνικά νησιά φέρουν χαρακτηριστικά και πολιτισμό που σχετίζεται με το υπόλοιπο ελλαδικό σύνολο όμως ταυτόχρονα είναι τελείως αποκομμένα από αυτό. Έτσι αποτελούν κομμάτι μιας ολότητας, ενός κόσμου, αλλά την ίδια στιγμή είναι ένας κόσμος αυτά καθ ’αυτά. Κάθε νησί είναι ετεροτοπία. Σε αυτά ευδοκιμούν οικοσυστήματα και πολιτισμοί που πιθανότατα στην ηπειρώτικη Ελλάδα δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν με τον ίδιο τρόπο.

39

το νησί μέσα στο νησί

εικ.9 [© Paul Compton,small tree stump]

40

το νησί μέσα στο νησί

3.2 Ο ετεροτοπικός χαρακτήρας των ακριτικών νησιών Αν το ακριτικό νησί εκλαμβάνεται ως ένας τόπος αποκομμένος από το περιβάλλον του, αποξενωμένος από το ευρύτερο σύνολο, τότε ποιος ο συσχετισμός μεταξύ ενός υποσυνόλου και του νησιού που ανήκει, ενός ιστορικού κέντρου και ενός άλλου με παρόμοια χαρακτηριστικά; Είναι άραγε εν γένει άτοπος ο χαρακτηρισμός των ιστορικών νησιωτικών κέντρων ως «Χώρα» ή προμηνύει για βαθύτερη ανάγνωσή τους; Κατά κοινή παραδοχή, τα ιστορικά κέντρα, πόσο μάλλον των ακριτικών νησιών που από την φύση τους εξελίσσονται με διαφορετικές ταχύτητες από την ενδοχώρα αποτελούν τεκμήριο της «αυθεντικότητας» και της «αλήθειας» ενός τόπου, καθώς μέσα από αυτά μπορεί κανείς να εξορύξει πλήθος στοιχείων που αφορούν το πνεύμα του στο παρελθόν και το παρόν. Η ελληνική νομοθεσία, όπως θα αναφερθεί σε επόμενο κεφάλαιο αναγνωρίζει και διαφυλάττει τις αξίες αυτές, θέτοντας ειδικούς κανονισμούς και περιορισμούς, με σκοπό την ομαλή συνύπαρξη παλαιότερων και νεότερων κτισμάτων, την σύνδεση του «τότε» και του «τώρα» εντός ενός κοινού πλαισίου, με ιστορική χροιά. Bασιζόμενες σε μελέτες λογίων και επιστημόνων, η ομαλή αυτή σύνδεση δεν έχει επιτευχθεί. Παρακάτω, θα επιχειρηματολογήσουμε το πως το τρέχον καθεστώς διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς εντείνει τον ετεροτοπικό χαρακτήρα των ιστορικών κέντρων, σύμφωνα με τις αρχές κατά Foucault. Βάσει του πρώτου κριτηρίου, ετεροτοπίες δημιουργούνται παντού και συνεχώς, σε οποιαδήποτε κοινωνία. Το φαινόμενο της «συνέχειας», εντοπίζεται σε κάθε πολιτισμό, με την αναγνώριση των «χώρων μνήμης», που διατηρούνται και συντηρούνται ώστε να κληροδοτηθούν στις επόμενες γενεές. Πρόκειται για χώρους προνομιούχους, που χαίρουν ειδικής μεταχείρισης, άλλοτε αποκομμένοι κι άλλοτε συνδεδεμένοι με το ευρύτερο περιβάλλον τους όπως στην περίπτωση των ιστορικών κέντρων, που κατά κόρων συντελούν ένα πυκνό δίκτυο κτισμάτων-μνημείων. Παρά την ετερότητα και την μοναδικότητα που διέπει κάθε πολιτισμό, η αντιμετώπιση των χώρων αυτών δεν ποικίλει σημαντικά από τόπο σε τόπο. Αντίθετα, στην παγκόσμια σφαίρα, η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς θεμελιώνεται από ένα καθολικό, αντικειμενικό σύστημα αξιών, που αποσκοπεί στην ισότιμη και συμβολική αντιμετώπιση του χώρου που αποκωδικοποιώντας κανείς τον σκόπιμα ουδέτερο χαρακτήρα της, διακρίνει την ειδυλλιακή, ουτοπική διάθεση που συγκαλύπτει. Έπειτα ο Foucault, επισημαίνει την προσαρμοστική ιδιότητα του ετεροτοπικού χώρου, γεγονός άμεσα συνυφασμένο με τις μεθόδους διαχείρισης του υλικού πολιτιστικού αποθέματος. Τα μνημεία, παραλαμβάνουν λειτουργίες, διαφορετικές από αυτές που επιτελούσαν εξ αρχής, ή έστω και μέχρι την στιγμή της αναγνώρισης τους ως άξια προστασίας. Ο ίδιος ο χώρος επομένως, γίνεται άλλος, διαφορετικός από τον πρωτόγνωρο εαυτό του, εξαρτώμενος από ένα θεσμικό πλαίσιο, που ορίζει την μοίρα του. Αναφορικά με την περίπτωση μελέτης, η φυσιογνωμία του αστικού ιστορικού τοπίου στα ακριτικά νησιά , διαφέρει ριζικά σήμερα, σε σχέση με άλλοτε. Οι κοινωνικοοικονομικές μεταβολές της Ελλάδας, σε συνδυασμό με την ιδιαίτερη φυσική και παραδοσιακή γοητεία τους, οδήγησε στην δημιουργία πυκνοκατοικημένων περιοχών, γύρω από τα μνημεία, ανάλογων της ηπειρωτικής χώρας. Η θεαματική ανάπτυξη του τουριστικού

41

το νησί μέσα στο νησί φαινομένου, οι μεταναστευτικές και οι προσφυγικές ροές που δέχθηκαν τα νησιωτικά εδάφη, η παγκοσμιοποίηση και οι διεθνείς τάσεις περί της αντιμετώπισης της πολιτιστικής κληρονομιάς, διαμόρφωσαν τη σημερινή κατάσταση. Συγκριτικά με τα περισσότερα αστικά ιστορικά κέντρα της Ελλάδας, αυτά των νησιών κατάφεραν να μην αλλοιώσουν σημαντικά τον χαρακτήρα τους, ακολουθώντας τις επιταγές του διεθνισμού και του μοντέρνου κινήματος και να διατηρήσουν την ταπεινότητα των κατασκευών. Εντούτοις, η εφαρμογή της δεν επέτρεψε την καλλιέργεια μιας πιο δημιουργικής σχέσης με το αρχιτεκτονικό παρελθόν και την ανανέωση με αρμονική ένταξη σύγχρονων κτιρίων σε ιστορικό περιβάλλον χωρίς προσφυγή στην επιφανειακή ρυθμολογική μίμηση (Μονιούδη-Γαβαλά, 2015, σ. 138). Σε γενικές γραμμές, οι κεντρικοί πυρήνες των νησιών έχουν τουριστικοποιηθεί και τα μνημεία τους μεμονωμένα, εργαλειοποιηθεί από τους ιδιοκτήτες τους με σκοπό το οικονομικό όφελος: νέο-παραδοσιακές επιχειρήσεις, που υπόσχονται μία «αυθεντική» πολιτισμική εμπειρία, που αναπαράγουν άλλοτε λιγότερο και άλλοτε περισσότερο τις αρχιτεκτονικές μορφές του παρελθόντος ξεφυτρώνουν συνεχώς, με σκοπό όχι μόνο την οικονομική επιβίωση αλλά και την ανασυγκρότηση και υποστήριξη της συλλογικής μνήμης. Ένα ακόμη συστατικό μιας ετεροτοπίας, είναι η ικανότητα της να περικλείει ασυμβίβαστους χώρους μέσα στο ίδιο πραγματικό, φυσικό πλαίσιο. Η πολιτιστική κληρονομιά συντελείται από πλήθος ετερόκλητων και αντικρουόμενων στοιχείων, από την φύση τους άυλα και μη, σταθερά και μη, αντιπροσωπεύοντας κουλτούρες και πολιτισμούς που διαφέρουν εν μέρει ή και ριζικά μεταξύ τους. Ο χτισμένος χώρος, μέσω της φαινομενολογικής ή και συμβολικής αντιμετώπισής του, φέρει μηνύματα, νοήματα και αξίες με τρόπο καθολικό, όπως κατευθύνουν (η και ορίζουν) οι διεθνείς θεωρήσεις και πρακτικές. Μολονότι το καθεστώς κληρονομίας κατανοείται ως μία «συσκευή ομαλοποίησης» των ιστορικού κτιριακού αποθέματος με το παρόν, εντείνει συγχρόνως ένα οξύμωρο φαινόμενο, που παρατηρείται έντονα σε ιστορικά σύνολα και τόπους: Με την a priori αναγνώριση μνημείων ως «πολύτιμων», καθίστανται κατευθείαν ως συστατικά μιας «αξιόλογης» εμπειρίας εντός ενός καταναλωτικού πλαισίου, ως στιγμιότυπα μίας δίωρης τουριστικής διαδρομής, που συνήθως δεν ενεργοποιεί στο μέγιστο τις αισθήσεις των περιηγητών του, δεν προκαλεί ερεθίσματα για περαιτέρω αναζήτηση και υποκειμενική κατανόηση (Spanu, 2020, σ. 413). Φυσικά, δεν θα μπορούσαμε να προσεγγίσουμε το ζήτημα των ετεροτοπιών, δίχως να λάβουμε υπόψη την χωροχρονική συνθήκη. Η προστασία μνημείων, αναντίρρητα προμηνύει την «απόλυτη ρήξη» με τον φυσική ροή του χρόνου. Με την επίσημη αναγνώρισή του χώρου ως μνημείο, ο χρόνος φαίνεται να παγώνει. Η οποιαδήποτε μέθοδος προστασίας που θα εφαρμοστεί, υπαινίσσεται την διατήρηση της υλικής έκφρασης ορισμένων αξιών του και άρα χρονικών στιγμών του παρελθόντος. Οι ετεροχρονίες εκφράζονται άμεσα στην νεοελληνική πραγματικότητα, πόσο μάλλον στην αισθητική των τουριστικών επιχειρήσεων των νησιών, που επενδύουν στην ελκυστική αύρα της παραδοσιακής, λαϊκής αρχιτεκτονικής, βγαλμένης από καρτποστάλ εικόνας. Στα ιστορικά τους κέντρα, φαίνεται να εφαρμόζονται οι ακόλουθες πρακτικές: Από τη μία, τα μνημεία εμπορευματοποιούνται και το πνεύμα του τόπου υποτάσσεται σε φερέφωνο του κέρδους. Από την άλλη και στον αντίποδα της οικονομικής ωφέλειας, βρίσκεται η αποθέωση τους, η νοσταλγική και ιδεαλιστική προσέγγισή τους, ως τόπους ιερούς, που διαφυλάττουν την αυθεντικότητα και την αλήθεια.

42

το νησί μέσα στο νησί H ετεροτοπία ακόμη στο έργο του Foucault, επάγεται ένα σύστημα «ανοίγματος-κλεισίματος», που ελέγχει την πρόσβαση στον τόπο. Ένας αντίστοιχος μηχανισμός ελέγχου, παρατηρείται στον προστατευμένο χώρο μέσω απαγορεύσεων, υποδείξεων και κανονισμών και προσδιορίζουν τόσο την κίνηση όσο και την ανθρώπινη συμπεριφορά μέσα σε αυτόν. Στην περίπτωση που το μνημείο είναι ιστορικό κέντρο ενός νησιού, συνήθως ορίζεται από τα απομεινάρια της περιτείχισής του, χαρακτηριστικό γνώρισμα των οικιστικών συνόλων της εποχής που οι νησιώτες έπρεπε να προστατευτούν από πειρατές και εισβολείς. Στην περίπτωση που η οχύρωση των οικισμών έχει διασωθεί ή αποκατασταθεί, οι πύλες, τα μοναδικά «διαπερατά» σημεία του, αναλαμβάνουν τον ρόλο υποδοχής στον ιστορικό χώρο. Τέλος, και με γνώμονα το έκτο κριτήριο, ο προστατευμένος χώρος, επιτελεί κάποια λειτουργία, συγκριτικά με το γύρω περιβάλλον του. Αναμφισβήτητα, η σπουδαιότητα της υλικής πολιτιστικής κληρονομιάς επιβεβαιώνεται μέσα από την «διαχρονικά σταθερή» σχέση που την χαρακτηρίζει, συγκριτικά με τον υπόλοιπο-υπό συνεχή μετασχηματισμό- περικλειόμενο χώρο. Ο ιστορικός πυρήνας των πόλεων, γύρω από τον οποίο συνήθως αναπτύσσεται ο πολεοδομικός ιστός, είναι συχνά ευδιάκριτος, λόγω του ειδικής νομοθεσίας περί μορφολογικών προδιαγραφών που τον προστατεύει. Τα μνημεία του, αποτελούν αρθρωτά μέλη μιας «ετεροτοπικής ψευδαίσθησης», ως στοιχεία του πραγματικού χώρου που δρουν παραπλανητικά, δίνοντας την αναληθή αίσθηση της μονιμότητας. Με μία βαθύτερη ματιά στις αξίες και τα ιδεώδη των οργανισμών και των φορέων που διαχειρίζονται το πολιτιστικό απόθεμα, αποβλέπει κανείς την πρόθεση να ανακατασκευαστούν οι ρίζες του παρελθόντος, ως ένας αντισταθμιστικός, ιδανικός από κάθε άποψη χώρος, που εξωτερικεύει έναν τέλειο κόσμο, ένα ιδανικό πρότυπο αισθητικής, κοινωνικής και ηθικής.

43

το νησί μέσα στο νησί

εικ.10 [ © FROTHERS, Busy Meets Busier, Bondi Beach, Australia]

44

το νησί μέσα στο νησί

45

το νησί μέσα στο νησί

μέρος [γ] ιστορικό κέντρο/μνημείο/προστασία/ πολιτιστική κληρονομιά

46

το νησί μέσα στο νησί

-ο προστατευόμενος τόπος4.1 Ιστορικά κέντρα πόλεων Το ιστορικό κέντρο αποτελεί τον αρχικό πυρήνα μιας πόλης, με ιστορική εξέλιξη γύρω από τον οποίο εκτείνονται συνήθως χωρικά τα νέα της όρια. Μπορεί να θεωρηθεί ακόμη, το σύνολο ενός οικισμού ή μιας περιοχής που περιλαμβάνει αξιόλογα μνημεία. Κατά κανόνα, εύκολα μπορεί να το διακρίνει κανείς από τον υπόλοιπο αστικό ιστό, είτε λόγω τεχνητών (οχύρωση), είτε φυσικών(ρέμα, θάλασσα) στοιχείων. Οι ελληνικές ιστορικές πόλεις, διατηρούν πολλές φορές μέχρι και σήμερα την περιτείχιση τους, αν όχι ίχνη αυτών, δεδομένου ότι συνιστά αναπόσπαστο κομμάτι της άμυνας και της προστασίας της πόλης έναντι επιθέσεων και εισβολών. Στις μέρες μας, πλήθος ιστορικών κέντρων τόσο σε εθνικό αλλά και διεθνές επίπεδο, συντελούν αναντίρρητο τεκμήριο της πολιτιστικής κληρονομιάς, για την προστασία των οποίων ασχολούνται οι αρμόδιοι φορείς.

4.2 Πολιτιστική Κληρονομιά. Η προσέγγιση της σε Εθνικό και Ευρωπαϊκό επίπεδο Στις αρχές του 20ου αιώνα, εμφανίστηκαν θέσεις περί του ζητήματος της αποκατάστασης και προστασίας μνημείων, που διέφεραν ριζικά από τους μιμητισμούς και τις στιλιστικές υπερβολές του παρελθόντος.6 Αποκορύφωμα μίας πρώτης προσπάθειας επιστημονικής τους αντιμετώπισης, ήταν η σύνταξη του «χάρτη της Αθήνας» το 1931 και χάρτη αποκατάστασης της Ιταλίας. Επικυρώθηκαν για πρώτη φορά τα αξιώματα της αντιμετώπισης της συντήρησης, αποκατάστασης και ανακατασκευής, ενώ κρίθηκε άξιος σεβασμού ο περίγυρός του, σε μικρή αλλά και σε μεγαλύτερη χωρική έκταση.

6 Μέχρι και τα μέσα του 19ο αιώνα, τα διασωθέντα οικοδομήματα του παρελθόντος χρησιμοποιήθηκαν κυρίως για ιδιοτελείς σκοπούς, και η τύχη τους παραδίδονταν ολοκληρωτικά στα χέρια και την κρίση των επιγενόμενων, καθώς δεν υπήρχαν συγκεκριμένες κατευθύνσεις στον τομέα των επεμβάσεων. Η ανεξέλεγκτη καταστροφή παλαιών οικοδομημάτων που η αστυφιλία και η βιομηχανική επανάσταση επέφερε, ήταν η αφορμή για να διαμορφωθεί ένα κλίμα ευαισθητοποίησης και αντίστασης στις οικοδομικές πρακτικές της εποχής. Το 1840, πρωτοεμφανίστηκε το δόγμα της «στιλιστικής αποκατάστασης», πρεσβευτής του οποίου ήταν o Eugène Emmanuel Viollet le Duc, ο εφευρέτης της επιστήμης της μνημειακής αποκατάστασης. Κατά αυτή, το μνημείο έπρεπε να επιστρέψει στην αρχική του κατάσταση, στην πρώτη φάση της κατασκευής του, δίνοντας έμφαση στην μορφή και το στυλ του κτίσματος έναντι στην ιστορικότητα του. Στον αντίποδα του κινήματος αυτού, υπήρξε η «ρομαντική αποκατάσταση», το λεγόμενο Anti-restoration Movement, καταδικάζοντας κάθε ανθρώπινη παρέμβαση, παρά κάποιες απαραίτητες ενέργειες για την συντήρηση του μνημείου. Η συμβολή του στην ιστορία της προστασίας μνημείων υπήρξε κομβική, αφού έγινε για πρώτη φορά κατανοητό πως ένα μνημείο οφείλει να αφήνεται ως υποθήκη στους μεταγενέστερους.

47

το νησί μέσα στο νησί Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με την καταστροφή στρατηγικών σημείων των πόλεων (γέφυρες, σιδηρόδρομοι) ακόμη και ολόκληρων ιστορικών κέντρων καθώς και την τεχνολογική -καλλιτεχνική άνθηση που ακολούθησε, άρχισε να διαφαίνεται πως το μέχρι πρότινος επιστημονικό-φιλοσοφικό πλαίσιο αποκατάστασης δεν ανταποκρίνονταν στις σύγχρονες και ποικίλες ανάγκες. Το 1939, διατυπώθηκε στην Ιταλία η θεωρία της κριτικής αποκατάστασης, με κύριο πρεσβευτή τον Renato Bonelli, σύμφωνα με την οποία τα μνημεία φέρουν το πνεύμα της εποχής τους, γεγονός που απαιτεί κριτική στάση στον τρόπο που κανείς θα επέμβει ώστε να αναδείξει τις αξίες του, χωρίς να αλλοιωθεί η «ολότητα» του μνημείου, συμπεριλαμβάνοντας το λειτουργικά και αισθητικά, στην σύγχρονη δομή της κοινωνίας. H θεωρία αυτή, επεκτείνεται και στην προστασία ιστορικών πολεοδομικών ενοτήτων, προτείνοντας την ένταξη τους στον ανάλογο χωροταξικό σχεδιασμό που χάρη στην ενεργή παρέμβαση των αρμόδιων φορέων της πολιτείας, θα προασπίζεται την οργανική και αρμονική σύνδεση του με το ευρύτερο σύνολο. Απόσταγμα ενός τέτοιου πεδίου συζητήσεων και αναταράξεων υπήρξε η δημοσίευση της «Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής», το 1963 στο οποίο αναγνωρίζεται η διττή φύση του αρχιτεκτονικού μνημείου, ως έργο τέχνης τόσο με αισθητική όσο και ιστορική αξία και πως η διαχείρισή τους αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της προστασίας μνημείων. Συγκεκριμένα, επισημαίνει πως κάθε δραστηριότητα αποκατάστασης πρέπει να αποσκοπεί στην διατήρηση της εικόνας του έργου (της καλλιτεχνικής μορφής) επεμβαίνοντας μόνο στα ζητήματα υλικότητας με τρόπο που να είναι σεβαστή η ιστορικότητά του. Οι φάσεις του μνημείου ναι μεν πρέπει να παραμείνουν αλλά σε περίπτωση που διασώζεται αποσπασματικά ή σε πολύ κακή κατάσταση, καταδικάζει τις πρακτικές επαναφοράς του στην πρώιμή του μορφή και προωθεί επεμβάσεις ανάλογης της κλίμακας των θραυσμάτων καθώς ακόμη και σε αυτή την μορφή, εξακολουθεί να δίνει την αίσθηση της «ολότητας». Ταυτόχρονα, σε περίπτωση που ένα κτίσμα στο εσωτερικό ενός ιστορικού κέντρου δεν έχει ιδιαίτερα ούτε ιστορική, ούτε αισθητική αξία μπορεί να αντικατασταθεί αυστηρά και μόνο βάσει ενός δεσμευτικού πλαισίου(όπως καθορισμένο ύψος, όγκο, και απόδοση παρόμοιας χρωματικής απόχρωσης στα επιχρίσματα), καθώς μπορεί να αλλοιωθεί το status quo που έχει ιστορικοποιηθεί (Μπίρταχας, 2015, σ. 157). Ιστορικά σύνολα και τόποι, ακόμη και ταπεινές, ανώνυμες κατασκευές αναγνωρίστηκαν διεθνώς για πρώτη φορά το αμέσως επόμενο έτος στο δεύτερο συνέδριο αρχιτεκτόνων και τεχνικών των ιστορικών μνημείων, στο οπoίο συντάχθηκε ο λεγόμενος και καθοριστικός μέχρι σήμερα « Χάρτης της Βενετίας»7, βασισμένος σε σημαντικό βαθμό στην θεωρητική προσέγγιση του C. Brandi και της κριτικής αποκατάστασης. «Η έννοια ενός ιστορικού μνημείου δεν καλύπτει μόνο το μεμονωμένο αρχιτεκτονικό έργο αλλά και την αστική ή αγροτική τοποθεσία που μαρτυρεί έναν ιδιαίτερο πολιτισμό, μια ενδεικτική εξέλιξη ή ένα ιστορικό γεγονός», και «Τα μνημειακά σύνολα πρέπει να γίνουν αντικείμενο ειδικών φροντίδων..»8

7 Ο χάρτης της Βενετίας ήταν το πρώτο από τα δεκατρία ψηφίσματα που υιοθετήθηκαν. Το δεύτερο, προτεινόμενο από την UNESCO, που ιδρύθηκε το 1945, αποσκοπούσε στην δημιουργία του Διεθνούς Συμβουλίου Μνημείων και Τοποθεσιών (ICOMOS).

8 Ορισμός που διατυπώθηκε στο Δεύτερο Διεθνές Συνέδριο Αρχιτεκτόνων και Τεχνικών των Ιστορικών Μνημείων. (Βενετία, 1964)

48

το νησί μέσα στο νησί Μία από τις αρχές του Χάρτη, ήταν η ανάδειξη, διατήρηση και προστασία του αυθεντικού χαρακτήρα ιστορικών και καλλιτεχνικών μνημείων. Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, ο διακριτός και αναστρέψιμος χαρακτήρας των προσθηκών είναι απαραίτητος, ενώ τα σύγχρονα υλικά που επιλέγονται οφείλουν να συμβαδίζουν με το αντικείμενο προστασίας. Το 1975, στο Διεθνές Συνέδριο του Άμστερνταμ θίγεται το ζήτημα της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς ως μείζονος σημασίας του αστικού και χωροταξικού σχεδιασμού και μία δεκαετία αργότερα, υπογράφεται η Σύμβαση της Γρανάδας, καθιστώντας όχι μόνο μνημεία, αλλά και «αρχιτεκτονικά σύνολα» και «τόπους»9 ως αποκτήματα της Ευρωπαϊκής Αρχιτεκτονικής κληρονομίας. Δυο χρόνια αργότερα, η ICOMOS συμπεριλαμβάνει την σημασία των κοινωνικοοικονομικών δράσεων στα πλαίσιο της βέλτιστης διατήρησής ιστορικών συνόλων και αστικής διαχείρισης. Η σύμβαση για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς στην Ευρώπη επικυρώθηκε με το ν.2039/92. Τέλος, στην νέα Χάρτα της Αθήνας(2003), παρουσιάζεται ως μέλημα των ρυθμιστικών και χωροταξικών προγραμμάτων, όχι μόνο η ανάπτυξη της της βιωσιμότητας, αλλά και η δημιουργία συνοχικής πόλης που αναδεικνύει τον πολιτιστικό πλούτο και την φυσιογνωμία της.

4.3 Πολιτιστική Κληρονομιά. Η προσέγγιση και προστασία της στον Ελλαδικό χώρο Η χώρα μας, αναμφισβήτητα διαθέτει αξιόλογο πολιτιστικό πλούτο παγκοσμίως, γεγονός που ευαισθητοποίησε ιδιαίτερα λόγιους και επιστήμονες από την περίοδο του διαφωτισμού και μετέπειτα. Εντούτοις, η προστασία της αρχίζει να επικυρώνεται νομοθετικά, με την αναγνώρισή της Ελλάδας ως ανεξάρτητο κράτος(1832). Φυσικά, η ελληνική νομοθεσία περί της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν θα μπορούσε να μην συνάδει με τα διεθνή δρώμενα, βασιζόμενη κατά κόρων στις κατευθυντήριες αρχές που περιεγράφηκαν στο προηγούμενο κεφάλαιο και λαμβάνοντας συγχρόνως υπόψη τα εγχώρια δεδομένα. Απόρροια του γενικότερης κατάστασης που επικρατεί στην σύγχρονη κοινωνία είναι ο Ν. 3028/200210περί της «Προστασίας Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς» και μεριμνά για μνημεία και πολιτιστικά αγαθά. Ως έννοια, αφορά πλέον κινητά και ακίνητα, υλικά και άυλα, αρχαία και νεότερα αγαθά, άξια προστασίας και παράδοσής τους στις μελλοντικές γενεές. Παράλληλα, τα αρμόδια υπουργεία και οι αποκεντρωμένες υπηρεσίες τους (λ.χ εφορείες αρχαιοτήτων αρχαιοτήτων και νεότερων μνημείων, μουσεία), διαχειρίζονται και διαφυλάττουν τον πολιτιστικό πλούτο σε εθνικό επίπεδο.

9 «Μνημείο συντελεί «κάθε κατασκευή ιδιαίτερα σημαντική λόγω του ιστορικού, αρχαιολογικού, καλλιτεχνικού, επιστημονικού, κοινωνικού ή τεχνικού της ενδιαφέροντος, συμπεριλαμβανομένων των εγκαταστάσεων ή διακοσμητικών στοιχείων, που αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της» . Ως αρχιτεκτονικά σύνολα αναγνωρίζονται τα «ομοιογενή σύνολα αστικών ή αγροτικών κατασκευών, σημαντικών λόγω του ιΤστορικού, αρχαιολογικού, καλλιτεχνικού, επιστημονικού, κοινωνικού ή τεχνικού τους ενδιαφέροντος, συναφή μεταξύ τους, ώστε να σχηματίζουν ενότητες, που να μπορούν να οριοθετηθούν τοπογραφικά». Τέλος οι τόποι ορίζονται ως σύνθετα έργα του ανθρώπου και της φύσης, εν μέρει κτισμένα, τα οποία αποτελούν εκτάσεις τόσο χαρακτηριστικές και ομοιογενείς, ώστε να μπορούν να οριοθετηθούν τοπογραφικά και τα οποία είναι σημαντικά λόγω του ιστορικού, αρχαιολογικού, καλλιτεχνικού, επιστημονικού, κοινωνικού». Ορισμοί όπως διατυπώθηκαν στη Σύμβαση της Γρανάδας, που υπογράφτηκε στις 3 Οκτωβρίου 1985 από το Συμβούλιο της Ευρώπης.

10 ΦΕΚ 153/Α/28-06-2002, Ν. 3028 Για την Προστασία των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

49

το νησί μέσα στο νησί

εικ.11 [©Gianni Berengo Gardin, A 2013 photograph of the MSC Divina cruise ship passing by the old town]

50

το νησί μέσα στο νησί

51

το νησί μέσα στο νησί

[μελέτη περιπτώσεων] μνήμη/διαχείριση/ετεροτοπία

52

το νησί μέσα στο νησί

53

το νησί μέσα στο νησί

το νησί μέσα στο νησί

54

το νησί μέσα στο νησί

5.1 Το Κάστρο της Χίου Στην περίπτωση του κάστρου της Χίου, «το νησί μέσα στο νησί» ερμηνεύεται και με την κυριολεκτική και την μεταφορική του διάσταση. Αρχικά, η τοποθέτησή του πλησίον του λιμανιού δεν είναι τυχαία: η θάλασσα για τους νησιώτες του Μεσαίωνα, δεν είναι απλώς ένα φυσικό στοιχείο, είναι αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας και της νοοτροπίας τους. Το πλοίο είναι το μέσο που θα μεταφέρει όχι μόνο προϊόντα και πρώτες ύλες, γνώσεις και ανθρώπους από διαφορετικούς πολιτισμούς αλλά και θα υπονομεύσει την ασφάλεια του νησιού, διαβιβάζοντας πειρατές και εισβολείς. Σε ειρηνικές περιόδους, το παραλιακό οχυρό εξασφάλιζε την ομαλή δραστηριοποίηση του πληθυσμού ενώ εν καιρώ πολέμου, του παρείχε καταφύγιο για να προστατευτεί. Τα χερσαία τείχη περικλείονταν από τάφρο, που συνέβαλε στην καλύτερη άμυνα του κάστρου, δίνοντας την εντύπωση ενός «τεχνητού νησιού». Σήμερα, παρόλο που η τάφρος έχει επιχωματωθεί και λειτουργεί ως χώρος πρασίνου και στάθμευσης στο νότιο και βόρειο τμήμα της αντίστοιχα και ο καθένας έχει πρόσβαση στην περιτειχισμένη πόλη, εξακολουθεί να θυμίζει τόπο αποκομμένο από το περιβάλλον του, ένα «νησί μέσα στο νησί».

.

Σκίτσο της Μεσαιωνικής πόλης Χίου

55

το νησί μέσα στο νησί

Borgo

Civitas Chii

διαγραμματική απεικόνιση αστικής οργάνωσης

56

το νησί μέσα στο νησί

5.1.2 Ιστορική Αναδρομή Η έρευνα ενός τέτοιου ζητήματος, θα ήταν ασταθής αν δεν γινόταν λόγος για τα ιστορικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά της πόλης της Χίου, καθώς ο κατασκευασμένος χώρος, αναντίρρητα αποτελεί κοινωνικό αγαθό που με δυσκολία ερμηνεύεται. Η Χίος, νησί του Βορειοανατολικού Αιγαίου που γειτνιάζει με τα Μικρασιατικά παράλια, αποτελεί το πέμπτο κατά μέγεθος μεγαλύτερο ελληνικό νησί και αριθμεί περίπου 50.000 μόνιμους κατοίκους. Η φήμη της, είναι διεθνώς διαδεδομένη τόσο για το εμπόριο και την ναυτιλία της, όσο και για τα φυσικά και αρχιτεκτονικά της χαρακτηριστικά. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα, ολοένα και περισσότεροι τουρίστες καταφτάνουν στο νησί, καθώς ο «πολιτισμικός τουρισμός» και οι εξειδικευμένες μορφές του (οικοτουρισμός, αγροτουρισμός, τουρισμός περιπέτειας) εξαπλώνεται. Η Χίος συνδέεται με την Αθήνα αλλά και άλλους κομβικούς σταθμούς, ακτοπλοϊκά (λιμάνι Χίου, Μεστών) και αεροπορικά: ενδεικτικά, με το πλοίο της γραμμής και με αφετηρία τον Πειραιά, βρίσκεται κανείς στην Χίο μέσα σε ένα οχτάωρο. Η σπουδαιότητα του τόπου, αποκρυσταλλώνεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από την θυελλώδη και μακραίωνη ιστορία της, καθώς ανέκαθεν αποτελούσε το μήλο της έριδας μεταξύ των κατακτητών. Αναμφισβήτητα, η Γενουατική κτήση ήταν αυτή που έθεσε τα θεμέλια του οικονομικού και χωροταξικού σχεδιασμού που χαρακτηρίζει την Χίο μέχρι και σήμερα, καθώς τα οχυρωματικά έργα που έλαβαν χώρα προστάτευαν το νησί από εισβολείς και κατ’ επέκταση την αγροτική παραγωγή. Συγκεκριμένα ο χώρος του κάστρου, αν και κατοικείται συνεχώς από την ελληνιστική τουλάχιστον εποχή μέχρι και σήμερα, βάσει ιστορικών και αρχαιολογικών τεκμηρίων, περιτειχίζεται για πρώτη φορά πιθανόν (Μονιoύδη Γαβαλά, 2001) κατά τους πρωτοβυζαντινούς χρόνους. Η σημερινή εικόνα του, με κάτοψη ακανόνιστου πενταπλεύρου σχήματος, έκτασης 180 στρεμμάτων ταυτίζεται περισσότερο με την εποχή της Γενουατοκρατίας (1304-1329 & 1346 – 1566 μ.Χ). Ο οχυρωματικός περίβολος που διαμόρφωσαν οι γενουάτες, διαχώριζε την εντός των τειχών πόλη, το κοινωνικοοικονομικό και στρατιωτικό κέντρο του νησιού, την λεγόμενη Civitas Chii, από της υπόλοιπη πόλη της Χίου, το borgo. Η Οθωμανική κατάκτηση (15661912) που ακολούθησε, καθώς και της Ενετοκρατίας,(1694), κατάφεραν επίσης να αφήσουν το στίγμα τους στο κάστρο με τα προσθετικά και επεμβατικά έργα που εκπόνησαν. H είσοδος πραγματοποιούνταν από τρεις πύλες, στην κεντρική (Porta Maggiore), δυτική (Επάνω Portello) και θαλάσσια (Porta dia Marina) πλευρά του τείχους. Καθοριστικές ακόμη για την σημερινή κατάσταση του, ήταν οι εξελίξεις των δύο τελευταίων αιώνων λόγω των καταστροφικών σεισμών του 1881 και 1949 και των ραγδαίων εξελίξεων στον ελλαδικό και διεθνή χώρο. Ο βομβαρδισμός του 1828, η καταστροφή μέρους του επιλιμένιου τείχους για την κατασκευή της νέας προκυμαίας το 1896, η συστηματική λιθολόγηση του τείχους, δυο προμαχώνων και της δυτικής Πύλης μετά την Χιακή απελευθέρωση από τους Οθωμανούς το 1912 και η μετεγκατάσταση Ελλήνων προσφύγων μετά την μικρασιατική καταστροφή του 1922 αλλοίωσαν κατά πολύ, την φυσιογνωμία του. (Βάσση, 2012). Αν και η πλειοψηφία των μεσαιωνικών κτισμάτων του, έχει αντικατασταθεί από νεότερα, του 19ου και 20ου αιώνα, συνεχίζει να γοητεύει, καθώς αποτελεί ζωντανός και αναμφισβήτητος φορέας της

57

το νησί μέσα στο νησί συλλογικής μνήμης. Το κάστρο αναγνωρίζεται από την πολιτεία ως μνημείο το 1924 και λίγο αργότερα, χαρακτηρίζεται με προεδρικό διάταγμα ως διατηρητέος αρχαιολογικός και ιστορικός χώρος, ενισχύοντας την προστασία του. Εντούτοις, αρκετές ήταν οι φορές που μερίδα Χίων πολιτών εναντιώνονταν στην διατήρηση του μνημείου, αποσκοπώντας στην κατεδάφισή του. Κατ’ αυτούς, όχι μόνο αποτελούσε υλική μαρτυρία της υποδούλωσης και της σκλαβιάς αλλά και τόπο μολυσμένο, λόγω της έλλειψης αερισμού και φωτισμού.

58

το νησί μέσα στο νησί

Έργα στις οχυρώσεις κατά το σύντομο διάστημα της Ενετοκρατίας

Ταύτιση σημερινού οχυρού με την εποχή της Γενουατοκρατίας

Βομβαρδισμός κάστρου.

Καταστροφικός σεισμός

Κατοχή Χίου από τους Οθωμανούς.

Λιθολόγηση τμημάτων οχυρού και Χιακή απελευθέρωση.

Μετεγκατάσταση προσφύγων μετά την Μικρασιατική καταστροφή.

Αναγνώριση κάστρου ως μνημείου.

χρονοδιάγραμμα

59

Kαταστροφή μέρους του επιλιμένιου τείχους προς κατασκευή προκυμαίας.

το νησί μέσα στο νησί

εικ.12 [Προσωπικό αρχείο,Η πόλη εντός των τειχών]

εικ.13 [Προσωπικό αρχείο, άποψη του τείχους από την κεντρική πύλη]

60

το νησί μέσα στο νησί

εικ.14[Προσωπικό αρχείο, Η κεντρική πύλη Porta Maggiore]

61

το νησί μέσα στο νησί 5.1.3 Ο ετεροτοπικός χαρακτήρας του Φρουρίου Με κατεύθυνση προς την κεντρική είσοδο του κάστρου, συναντά κανείς το αποκαταστημένο και αναστυλωμένο τοξωτό γεφύρι που διαπερνά την τάφρο και ενώνει την πόλη με την πύλη. Η διάβαση σε αυτό και έπειτα στην επίσης αποκαταστημένη είσοδο, τριπλής διάταξης με μεσαιωνική μορφή, στεγασμένης με λιθόχτιστη στοά, συνιστά έναν τόπο ψευδαίσθησης, που ενώ παρουσιάζεται ως ελεύθερος και προσβάσιμος από όλους, έχει συγκεκριμένη και καθορισμένη χωρική ιεραρχία, ικανοποιώντας το πέμπτο κριτήριο της Φουκωικής ετεροτοπίας, την ύπαρξη ενός συστήματος ελέγχου προσβασιμότητας. Ένα διαφορετικό σύστημα ελέγχου, παρατηρείται στην πλευρά της προκυμαίας αφού δεν σηματοδοτείται έντονα η ιδιαιτερότητά του. Το παραλιακό μέτωπο αντιθέτως, παρουσιάζει παρόμοια αρχιτεκτονικά γνωρίσματα και η ασφαλτόστρωση των δρόμων τόσο εντός όσο και εκτός του Φρουρίου αναστέλλει την μνημειακότητά του. Η επιβλητική όψη τειχών, καθώς και τα κτίρια του νεοκλασικισμού και του μοντερνισμού, που επισκιάζουν τις ταπεινές κατασκευές του φρουρίου, χωρίζουν νοητά και πρακτικά τον χώρο από τον υπόλοιπο αστικό ιστό. Όχι μόνο το Κάστρο και ο περιβάλλοντας χώρος του, αλλά και η ιστορική πόλη της Χίου προστατεύεται θεσμικά από το Υπουργείο Πολιτισμού σύμφωνα με τον Ν.3028/2002. Βάσει των διατάξεων του και στην περίπτωση του Κάστρου, ο ενεργός οικισμός των 800 περίπου μόνιμων κατοίκων του, πρέπει να διατηρηθεί στον χρόνο χωρίς να αλλοιωθεί η ταυτότητα του, όπου αρμόδιος φορέας για την χορήγηση των αδειών και την επιτήρηση των εργασιών, καθίσταται η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Χίου. Η αποκατάσταση ερειπωμένων κτισμάτων, πραγματοποιείται έπειτα από τεκμηρίωση της αρχικής τους μορφής, νέα κτίσματα αναγείρονται, με προϋπόθεση την εναρμόνιση, μορφολογικά και ογκοπλαστικά με το σύνολο, κτίσματα κατεδαφίζονται, μόνο σε περίπτωση που χαρακτηρίζονται ετοιμόρροπα η δεν βάλλεται ο χαρακτήρας του συνολικού μνημείου. Η αρχαιολογική υπηρεσία τέλος, δεν μεριμνά μόνο για την υλική κατάσταση των κτισμάτων, αλλά και για οποιαδήποτε δραστηριότητα η λειτουργία επιτελείται. Κατ’ εξαίρεση, δεν προβλέπεται αδειοδότηση σε τεχνικές ή οικοδομικές εργασίες εντός αυτών, που δεν εμπίπτουν με τροποποιήσεις των όψεων και εκσκαφές, καθώς και σε αυτές των ιδιωτικών ακάλυπτων χώρων, που δεν περιλαμβάνουν εκσκαφές. ( Γεωργίου Κουή, 2018, σ. 34) Εντός του οικισμού σήμερα, και ανάμεσα στα κτίσματα-μνημεία που η προφύλαξη τους ενισχύεται από Προεδρικά Διατάγματα και Υπουργικές Αποφάσεις, εντοπίζονται δείγματα της τοπικής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής 11,σε καλή κακή ή και ερειπιώδη κατάσταση, ως φορείς συλλογικής μνήμης και της σπουδαιότητας του τόπου. Τις τελευταίες δεκαετίες μάλιστα, καταβάλλονται σημαντικές προσπάθειες για την καθολική προστασία του μνημείου. Η αποκατάσταση και ανάδειξη μέρους των τειχών έχει ολοκληρωθεί και προωθούνται ενέργειες για παρόμοια, συνολική αντιμετώπισή του.

11 Σύμφωνα με την Δώρα Μονιούδη-Γαβαλά, πρόκειται για ταπεινά διώροφα κτίσματα μικρής κλίμακας. Είναι δομημένα με πέτρα στο ισόγειο και ξυλόπηκτους τοίχους -τσατμάδες- στον όροφο. Έχουν πάντοτε εσωτερική σκάλα ανόδου. Στον όροφο φέρουν ξύλινες πλαισιωτές κατασκευές με κλειστούς εξώστες- τα σαχνισιά-, συνήθως σε όλο το μήκος της πρόσοψης. Τα σαχνισιά στηρίζονται σε ξύλινους προβόλους. Συχνά τα ανοίγματα στο ισόγειο τονίζονται με πλαίσια. (Μονιoύδη Γαβαλά, 2001, σ. 59)

62

το νησί μέσα στο νησί

δυτική πρόσβαση

νοτιοανατολική πρόσβαση

κεντρική πύλη

Προσβάσεις στην Οχυρωμένη πόλη

63

το νησί μέσα στο νησί

Αν και η πλειοψηφία των κτισμάτων του κάστρου υπάγεται σε ιδιωτικό ιδιοκτησιακό καθεστώς, ορισμένα έχουν απαλλοτριωθεί, τη διαχείριση των οποίων έχει αναλάβει το Υπουργείου Πολιτισμού. Μνημεία με οχυρωματικό, δημόσιο και θρησκευτικό χαρακτήρα στον ιστορικό χώρο του Φρουρίου, επαναλειτουργούν με συμβολικό τρόπο, με σκοπό την αυτό-βιωσιμότητα. Το Παλάτι Ιουστινιάνι, το άλλοτε διοικητικό κέντρο του 15ου αιώνα, έχει μουσειοποιηθεί, η Σκοτεινή Φυλακή, χώρος ανεξακρίβωτης αρχικής χρήσης στον οποίο κρατήθηκαν Χιώτες όμηροι πριν εκτελεστούν το 1822, τα Οθωμανικά Λουτρά , το Τούρκικο σχολείο, το ξενοδοχείο «Απόλλων», και προσεχώς το Μπαϊρακλί Τζαμί επαναλειτουργούν ως χώροι πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Από την άλλη πλευρά, τα κτίσματα αποκόβονται χωροχρονικά και απεικονίζουν στιγμιότυπα της μεταβυζαντινής ιστορίας: μνημεία όπως η Βίγλα-Κουλάς, η Κρύα Βρύση, το Καρνάγιο δεν έχουν αποκατασταθεί και δεν είναι προσβάσιμα, αντιπροσωπεύοντας διαφορετικές υλικές, άυλες και ηθικές αξίες. Εντός του κάστρου, βρίσκονται επίσης τρεις ιστορικές εκκλησίες, ο ναός του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Νικολάου Μώλου, και τέλος του πλέον ιδιόκτητου Αγίου Γεωργίου Κεχρί. Ομολογουμένως, η στέγαση πολιτιστικών εκδηλώσεων σε κτιριακά κατάλοιπα του παρελθόντος αποτελεί μια σχετικά δυναμική επέμβαση επανένταξής τους στον σύγχρονο ιστό, καθώς απευθύνονται έκδηλα στους κατοίκους-μετέχοντες της καθημερινότητας και όχι αποκλειστικά στους επισκέπτες του Κάστρου. Παράλληλα, η εξωραϊσμένη πλατεία του φρουρίου με τα παραδοσιακά καταστήματα, καφέ και μεζεδοπωλεία, συντελεί κομβικό ρόλο σε αυτή την κατεύθυνση. Ο παρευρισκόμενος στην πλατεία, εντυπωσιάζεται από την πληθώρα στοιχείων, υλικοτήτων, και τεχνοτροπιών που αντικρίζει: To Οθωμανικό νεκροταφείο που διατηρείται μέχρι και σήμερα, τα ίχνη από την κυκλική κρήνη-σημείου συνάντησης που κατεδαφίστηκε αθέμιτα στα μέσα του 20ου αι, πόσο μάλλον οι σηματοδοτήσεις που πληροφορούν για την περιήγηση στα σπουδαιότερα μνημεία του προκαλούν το ερέθισμα για περαιτέρω αναζήτηση στο πεδίο. Ενδιαφέρον ακόμη παρουσιάζει, η εικόνα των ενσωματωμένων σε τμήματα του εξωτερικού τείχους κατοικιών, που στέγασαν τους πρόσφυγες του 1922 και μαρτυρεί τις συνθήκες και τα γεγονότα της εποχής. Το στενό και περίπλοκο οδικό δίκτυο του όμως, σε συνδυασμό με τον κυρίως οικιστικό χαρακτήρα του φρουρίου, ωθεί την χρήση του από τους μόνιμους κατοίκους του με αποτέλεσμα, το βράδυ να ερημώνει και να καλλιεργούνται φαινόμενα παραβατικότητας και αισθήματα δημόσιας ανασφάλειας. Η αντίληψη πως μπορεί εύκολα να χαθεί κανείς στα κακοφωτισμένα δρομάκια του φρουρίου και να «κρυφτεί» πίσω από τα τείχη και τα εγκαταλελειμμένα κτίσματα, ευνοεί την σταδιακή περιθωριοποίηση του. Προκύπτει λοιπόν, πως το κάστρο λειτουργεί ως ένα υβρίδιο μεταξύ αντικρουόμενων πραγμάτων, που αντιπροσωπεύει διαφορετικές ταυτότητες και αφηγήσεις, ως ένα καταφύγιο πολιτισμών και εποχών. ‘Άλλωστε, ο ρόλος του φρουρίου ως καταφυγίου, είναι ιδιαίτερα καθοριστικός σήμερα, εφόσον ολοένα και περισσότερα κτιριακά καταλύματα προσφέρονται για μακροπρόθεσμη και βραχυπρόθεσμη ενοικίαση: φαινόμενο που παρατηρήθηκε έντονα τα τελευταία χρόνια, με την εγκατάσταση περίπου 200 προσφύγων και μεταναστών.

64

το νησί μέσα στο νησί Από τα παραπάνω προκύπτει πως ο χαρακτήρας του κάστρου ερμηνεύεται διαφορετικά από άτομο σε άτομο, από τον μόνιμο κάτοικο ή το περιστασιακό χρήστη. Η απουσία ενός ενιαίου στρατηγικού σχεδιασμού για το μνημείο, η αποσπασματική αντιμετώπιση του και το χάσμα μεταξύ των αρμόδιων φορέων και των πολιτών ίσως δημιουργεί την ανάγκη συμπλοκής ενός φορέα παγκόσμιου κύρους όπως η UNESCO, που θεωρητικά διασφαλίζει την ακεραιότητα του. Ωστόσο, στην πράξη συμβαίνει; Παρακάτω αναλύεται η υπό την προστασία της UNESCO Μεσαιωνική πόλη της Ρόδου, μνημείο σε επίσης ακριτικό νησί που φυσιογνωμικά και ιστορικά συσχετίζεται με το προαναφερθείσα μελέτη περίπτωσης.

Διάγραμμα σημαντικών μνημείων

65

το νησί μέσα στο νησί

εικ.15 [Προσωπικό αρχείο, η πόλη εντός των τειχών]

66

το νησί μέσα στο νησί

εικ.16 [Προσωπικό αρχείο, ο κεντρικός δρόμος του φρουρίου]

67

το νησί μέσα στο νησί

εικ.17 [Προσωπικό αρχείο, Το επιθαλάσσιο τείχος]

68

το νησί μέσα στο νησί

εικ.18 [Προσωπικό αρχείο, άποψη των Οθωμανικών λουτρών από το επιθαλάσσιο τείχος]

69

το νησί μέσα στο νησί

το νησί μέσα στο νησί

70

το νησί μέσα στο νησί

5.2 Η μεσαιωνική πόλη της Ρόδου Το μεγαλύτερο νησί των Δωδεκανήσων, η Ρόδος αποτελεί κομβικό σημείο του Αιγαίου καθώς είναι ο συνδετικός κρίκος πολλών μικρότερων νησιών με την ηπειρωτική Ελλάδα ενώ ταυτόχρονα η γεωγραφική της θέση ήταν σταυροδρόμι από το Αιγαίο, τη δυτική Μικρά Ασία και την Κρήτη προς την Ανατολή. Κυριότερη βιομηχανία του νησιού είναι ο τουρισμός καθώς πλήθος κόσμου κάθε χρόνο έρχεται να θαυμάσει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του που οφείλεται κυρίως στην πληθώρα πολιτισμών που κατοίκισαν και αναπτύχθηκαν στο νησί ανά τα χρόνια και άφησαν το δικό τους στίγμα, ώστε το έδαφος να αποπνέει όλον αυτόν τον πολιτισμικό πλούτο. Χαρακτηριστικό μνημείο της Ρόδου είναι η Μεσαιωνική πόλη που πρόκειται για μια πόλη μέσα στην πόλη ή αλλιώς ένα νησί μέσα στο νησί, που λόγω της αύξησης του πληθυσμού η σύγχρονη αστική ζωή αναπτύχθηκε σταδιακά γύρω από το μνημείο. Τα τείχη διατηρούνται αυτούσια μέχρι και σήμερα, δημιουργώντας ένα φυσικό όριο με την νεότερη πόλη της Ρόδου, δηλαδή το ιστορικό της κέντρο με το νεότερο.

.

Σκίτσο της Μεσαιωνικής πόλης Ρόδου

71

το νησί μέσα στο νησί

Κολλάκιο

Μπούργκο

διαγραμματική απεικόνιση αστικής οργάνωσης

72

το νησί μέσα στο νησί

5.2.1 Ιστορική Αναδρομή Η Μεσαιωνική πόλη δημιουργήθηκε τον 7ο αιώνα μ.Χ γύρω από ένα τμήμα της υπάρχουσας ελληνιστικής πόλης, στο βόρειο τμήμα του νησιού. Εκείνον τον αιώνα τα νησιά της Μεσογείου βρίσκονταν σε κρίση και συρρικνώνονταν υπό την απειλή των Αράβων και της πειρατείας και ανάγκασε τους Ροδίους στην κατασκευή ενός πρώιμου βυζαντινού φρουρίου για το οποίο δεν γνωρίζουμε πολλά, παρά μόνο από ελάχιστες βυζαντινές πηγές. (Κόλλιας, 1970) Η βυζαντινή οχύρωση αποτελεί σήμερα το νοτιοανατολικό κομμάτι της μεσαιωνικής πόλης ενώ το φρούριο προστατευόταν στο νότιο, βόρειο και δυτικό τμήμα του από διπλά τείχη και περιμετρική τάφρο η οποία σώζεται μέχρι και σήμερα.(Kollias,2001)12 Σημαντικό ρόλο για την εξέλιξη της πόλης είναι το ανατολικό σύνορο με το λιμάνι καθώς αποτέλεσε και φυσικό στοιχείο άμυνας από τους επιδρομείς. Το 1309 οι ιππότες του Αγίου Ιωάννου της Ιερουσαλήμ (Ιωαννίτες) εγκαθίστανται στα Δωδεκάνησα και ειδικότερα στη Ρόδο. Πλέον, το νησί αποκτά επίσημα περισσότερα στοιχεία της δυτικής Ευρώπης και το λιμάνι από οχυρό μετατρέπεται στο σημαντικότερο σημείο εισαγωγών και εξαγωγών προϊόντων, ιδεών και πολιτισμού. Το νησί ανθεί πολιτισμικά, καθώς εντός της περιτοιχισμένης πόλης συμβιώνουν πλέον Έλληνες, Φράγκοι και Εβραίοι. Η πόλη εσωτερικά των τειχών, οργανώνεται σε δύο περιοχές, την βόρεια και την νότια. Στο βόρειο τμήμα, υπάρχει το Κολάκιο που ήταν το διοικητικό κέντρο της και περιλάμβανε την κατοικία των Ιπποτών, το παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου, το νοσοκομείο κ.α. Το τάγμα των Ιπποτών οργανωνόταν σε επτά γλώσσες που αντιστοιχούν σε επτά πανδοχεία. Τα πανδοχεία των γλωσσών της Ιταλίας, της Γαλλίας, της Ισπανίας και της Προβηγκίας ευθυγραμμίζουν έναν από τους σημαντικότερους δρόμους της πόλης τη διάσημη οδό των Ιπποτών, μια από τις αξιοσημείωτες παρουσίες του γοτθικού αστισμού. Το νότιο κομμάτι ονομαζόταν Burgus ή Burgum και εξυπηρετούσε τις οικιστικές λειτουργίες. Σήμερα, φιλοξενεί εξίσου μεγάλο αριθμό μνημείων με το βόρειο. Υπάρχουν πολλές εκκλησίες κατασκευασμένες τη βυζαντινή περίοδο ενώ με την πάροδο των χρόνων, κυρίως μετά το 1522, κατασκευάστηκαν πολλά ανάκτορα και φιλανθρωπικά ιδρύματα όπως το Εμπορικό Δικαστήριο, το Παλάτι του Αρχιεπισκόπου, το νοσοκομείο της Αγίας Αικατερίνης(1391-92) και άλλα. Μοναδικά ως προς την ακεραιότητα και την μορφή τους παραμένουν τα σημερινά τείχη έκτασης 4 χιλιομέτρων καθώς η σημερινή τους μορφή προέρχεται από εκείνη την εποχή. Οι ιππότες έδωσαν βάση στην ενίσχυση της οχύρωσης και άρχισαν να προσαρμόζουν σταδιακά τα νέα τείχη στις απαιτήσεις της εποχής χρησιμοποιώντας υλικά που βρέθηκαν στα ελληνιστικά ερείπια εκτός της πόλης χωρίς όμως να γκρεμιστεί η ήδη υπάρχουσα βυζαντινή οχύρωση. Το σημερινό αποτέλεσμα είναι τόσο αξιόλογο, που τα τείχη αποτελούν μάρτυρα της ιστορίας, καθώς είναι η παλέτα που συνδυάζει όλες τις ιστορικές φάσεις του νησιού. Ελληνιστικοί και βυζαντινοί λίθοι με την Ιπποτική τεχνοτροπία συμπλέκονται δημιουργώντας ένα κράμα εποχών.

12

Στην εισαγωγή του Medieval Town of Rhodes: Restoration works (1985-2000),2001

73

το νησί μέσα στο νησί

Διάγραμμα σημαντικών μνημείων

74

το νησί μέσα στο νησί Οι Ιωαννίτες μεταμόρφωσαν την πόλη σε ένα ισχυρό οχυρό που μπορούσε να αντικρούσει αποτελεσματικά εχθρούς. Ωστόσο, το 1522 έπειτα από μια εξάμηνη πολιορκία η πόλη πέφτει στα χέρια των Οθωμανών. Στα χρόνια που ακολούθησαν το λιμάνι χάνει τον κεντροβαρή του ρόλο και αντικαθίστανται σε μεγάλο βαθμό από το ανερχόμενο τότε λιμάνι της Σμύρνης στα παράλια της Μικράς Ασίας. (Manoussou-Della,2001, σ. 30) Οι κατοικίες των Ελλήνων και των Λατίνων από την περίοδο της ιπποτοκρατίας πλέον στεγάζουν τους οθωμανικούς πληθυσμούς με μετατροπές στην τυπολογία τους όπως την προσθήκη εσωτερικής αυλής στο κέντρο του κτιρίου. Επιπλέον, άλλαξε και η οργάνωση του ιπποτικού Burgum το οποίο χωρίστηκε στον τουρκομαχαλά και στην Εβραϊκή συνοικία. (Κάκκαρη, 2020) Στην τάφρο η οποία εξυπηρετούσε στο παρελθόν αμιγώς σκοπούς άμυνας, κατά την τουρκοκρατία διαμορφώθηκαν χώροι στρατωνισμού, καλλιέργειας και βοσκής ζώων. Η Οθωμανική κατοχή έφερε και πολλές αλλαγές σε ιπποτικά κτίρια καθώς μετατράπηκαν σε στρατώνες και φυλακές. Επίσης, υπήρξαν πολλές εκκλησίες που έγιναν τζαμιά για την εξυπηρέτηση των θρησκευτικών αναγκών του οθωμανικού πληθυσμού. Πλέον, η πόλη εκτός από τον δυτικοευρωπαϊκό της χαρακτήρα, έχει και αέρα ανατολής λόγω των πολλών ισλαμικών μνημείων, όπως τζαμιά, λουτρά και σπίτια. Η τουρκική κατοχή διήρκησε μέχρι το 1912, τα Δωδεκάνησα καταλαμβάνονται από την Ιταλία, η οποία θέτει και τα θεμέλια της σύγχρονης αστικής οργάνωσης του νησιού. Η περίοδος εκείνη αποτέλεσε γόνιμη για τον επιστημονικό και τον αρχαιολογικό τομέα καθώς πολλά μνημεία αποκαταστάθηκαν. Μετά τη λήξη του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου τα Δωδεκάνησα ενσωματώνονται ξανά στην Ελλάδα. Ωστόσο, τα σημάδια του πολέμου ήταν εμφανή καθώς η μεσαιωνική πόλη βρέθηκε βομβαρδισμένη και ερημωμένη γιατί μεγάλο μέρος των κατοίκων ήταν Εβραίοι. Στα επόμενα χρόνια η ελληνική αρχαιολογική υπηρεσία προσπάθησε να αποκαταστήσει μεγάλο μέρος του οικισμού, προστατεύοντας ταυτόχρονα την αυθεντικότητά του μνημείου και γενικότερα της μεσαιωνικής αστικής οργάνωσης. Σήμερα, σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, η πόλη εντός των τειχών είναι η μεγαλύτερη και σημαντικότερη προστατευόμενη πόλη του Αιγαίου. Ταυτόχρονα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό είναι πως αποτελεί και κατοικημένο πυρήνα της Ρόδου πράγμα που δεν την καθιστά ως ένα αποστειρωμένο από ζωή και εξέλιξη μνημείο ενώ ημερομηνία ορόσημο για το νησί αποτελεί το 1988, καθώς η παλιά πόλη της Ρόδου ανακηρύχθηκε από την UNESCO Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Από εκεί και πέρα, με την καθοδήγηση και συντονισμό του Εφόρου Αρχαιοτήτων Ηλία Κόλλια, ένα υπερμέγεθες εγχείρημα σε έκταση λαμβάνει χώρα στο νησί, που περιλαμβάνει συντηρήσεις, αποκαταστάσεις και επαναχρήσεις κτηρίων διαφόρων περιόδων, αναπλάσεις δημόσιων χώρων, δημιουργία αρχαιολογικών περιπάτων, έχοντας ως γνώμονα την ανάκτηση και την ανάδειξη του πολεοδομικού ιστού της μεσαιωνικής πόλης που παραμένει αέναος στο χρόνο. (Μαλλούχου Tufano, 2015, σ. 273)

75

το νησί μέσα στο νησί

χρονοδιάγραμμα

76

το νησί μέσα στο νησί

5.2.2 Μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς Θα ήταν άτοπο να αναφερθεί το μνημείο της Μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου χωρίς να αναλυθεί η σημασία και ο ρόλος της UNESCO στην συντήρηση του, καθώς αποτελεί όργανο-εγγυητή για την διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Πως όμως γίνεται η διαλογή και ποια κριτήρια προϋποθέτει να πληροί ένα μνημείο για να θεσπιστεί ως Μνημείο Παγκόσμιας πολιτιστικής Κληρονομίας και κατά πόσο είναι αυτά τα κριτήρια περιοριστικά για την ομαλή και οργανική εξέλιξη του στον χρόνο; Η UNESCO σαν φορέας, συντονίζει την προσπάθεια των κρατών να διαφυλάξουν την πολιτιστική τους κληρονομιά λειτουργώντας σαν επιβλέπων ή καλύτερα υποστηρικτής. Συγκεκριμένα, πηγάζει και από τον λόγο δημιουργίας του οργανισμού καθώς και από την απαραίτητη διασφάλιση συνέχισης του. Τα πολιτιστικά κριτήρια δέχθηκαν πολλές μετατροπές στο χρόνο 13που πλέον έχουν θεμελιωθεί ενώ το 1994 συμπεριλήφθηκαν και ειδικά κριτήρια για τον ορισμό των ιστορικών πόλεων και των πολιτιστικών τοπίων τα οποία συγχωνεύθηκαν ,μετά από απόφαση της επιτροπής σε ενιαίο κατάλογο. (Jokilehto, 2008, σ. 13) Σύμφωνα με την επιχειρησιακή οδηγία του 2019, για να ενταχθεί ένα μνημείο στην λίστα παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς πρέπει να πληροί τουλάχιστον ένα από τα ακόλουθα κριτήρια: (UNESCO, 2019, σ. 25)14 1/Να είναι αριστούργημα της δημιουργικής ευφυίας του ανθρώπου 2/ Να συμβάλλει σε σημαντικές ανταλλαγές μεταξύ ανθρώπινων αξιών για μακρά περίοδο χρόνου ή σε μία πολιτιστική περιοχή του κόσμου, σε σχέση με την αρχιτεκτονική ή την τεχνολογία, τις μνημειακές τέχνες, την πολεοδομία ή τον σχεδιασμό τοπίων.

3/Να αποτελεί μια μοναδική ή εξαιρετική μαρτυρία για κάποιον πολιτισμό ή πολιτισμική παράδοση, ζώντα ή εξαφανισμένου.

4/Να αποτελεί μοναδικό παράδειγμα κτιριακού τύπου, αρχιτεκτονικού ή τεχνολογικού συνόλου ή τοπίου που απεικονίζει ένα σημείο ορόσημο της ανθρώπινης ιστορίας.

5/Να αποτελεί σημαντικό παράδειγμα παραδοσιακού ανθρώπινου οικισμού, επίγειο ή θαλάσσιο, το οποίο αντιπροσωπεύει μια κουλτούρα, ή ανθρώπινης αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον, ιδιαίτερα όταν το τελευταίο απειλείται από αμετάκλητες αλλαγές.

6/Να συνδέεται άμεσα ή απτά με γεγονότα ή ζωντανές παραδόσεις, ιδέες ή πεποιθήσεις, με καλλιτεχνικά ή λογοτεχνικά έργα εξαιρετικής παγκόσμιας σημασίας.

7/Να περιλαμβάνει εξαιρετικά φυσικά φαινόμενα ή περιοχές με ιδιαίτερο φυσικό κάλος.

13 Συγκεκριμένα τις χρονιές 1983,1984,1988,1992,1994,1996,1997 και 2005. Η Μεσαιωνική πόλη της Ρόδου, όπως προαναφέρθηκε, ορίστηκε το 1988 από την UNESCO ως 14 μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς πληρώντας τα κριτήρια 2,4,5.

77

το νησί μέσα στο νησί 8/ Να είναι μοναδικά παραδείγματα αντιπροσωπευτικών φάσεων της ιστορίας της Γης, σε συνδυασμό με την ιστορία της ζωής, σημαντικών σε συνάρτηση με την εξέλιξη γεωλογικών διαδικασιών για τη διαμόρφωση αξιόλογων γεωμορφικών ή φυσιογραφικών χαρακτηριστικών.

9/Να είναι εξαιρετικά παραδείγματα σημαντικών οικολογικών και βιολογικών διαδικασιών υπό εξέλιξη στο πλαίσιο της ανάπτυξης οικοσυστημάτων χερσαίων, υδάτων, παράκτιων και θαλάσσιων οικοσυστημάτων και κοινοτήτων φυτών και ζώων».

10/Να περιέχει τα πιο αξιόλογα φυσικά περιβάλλοντα για τη συντήρηση της βιολογικής ποικιλότητας, καθώς και εκείνα που περιέχουν είδη υπό απειλή από επιστημονική άποψη ή της διατήρησης του είδους. Επιπλέον, το μνημείο για να κηρυχθεί παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς θα πρέπει να πληροί το κριτήριο της αυθεντικότητας (authenticity) ή/και το κριτήριο της ακεραιότητας (integrity). Παράλληλα, οφείλει το κράτος να διαθέτει επαρκές σύστημα προστασίας και διαχείρισης για να επιτευχθεί η διαφύλαξή του (UNESCO, 2019, σ. 26) Αρχικά, σύμφωνα με την UNESCO oι οχυρώσεις της Μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου, μιας «φράγκικης» πόλης που θεωρούνταν από καιρό απόρθητη, άσκησαν επιρροή σε ολόκληρη τη λεκάνη της ανατολικής Μεσογείου στα τέλη του Μεσαίωνα καθώς ο σχεδιασμός του αποτέλεσε πρότυπο και για άλλες μεσαιωνικές πόλεις. Επιπλέον όσον αφορά στο 4ο κριτήριο αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα ενός αρχιτεκτονικού συνόλου που απεικονίζει τη σημαντική περίοδο της ιστορίας κατά την οποία ένα ιπποτικό τάγμα που ιδρύθηκε κατά τη διάρκεια των Σταυροφοριών επέζησε στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου σε ένα πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από εμμονικό φόβο της πολιορκίας. Η Ρόδος είναι ένα από τα ωραιότερα αστικά σύνολα της γοτθικής περιόδου. Στην ομορφιά και την μοναδικότητα της συμβάλλει το γεγονός ότι αυτή η μεσαιωνική πόλη βρίσκεται σε ένα νησί στο Αιγαίο Πέλαγος και χτίστηκε δίπλα από μια αρχαία ελληνική πόλη και διοικούνταν από ένα λιμάνι που έστεκε στο παρελθόν ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου, ο Κολοσσός. Παρά την πολιορκία που υπέστη πρέπει να σημειωθεί ότι η αλυσίδα της ιστορίας δεν διακόπηκε βίαια και από το 1522 μέχρι και το 1912 προστέθηκαν στην πόλη πολύτιμα ισλαμικά μνημεία, όπως τζαμιά, λουτρά και σπίτια. Τέλος, με τα φράγκικα και τα οθωμανικά κτίριά της, η παλιά πόλη της Ρόδου είναι ένα σημαντικό σύνολο παραδοσιακών ανθρώπινων οικισμών, που χαρακτηρίζονται από διαδοχικά και σύνθετα φαινόμενα εκπολιτισμού. Η επαφή με τις παραδόσεις των Δωδεκανήσων άλλαξε τις μορφές της γοτθικής αρχιτεκτονικής και των κτιρίων ενώ, μετά το 1523 ισλαμικά στοιχεία εισχώρησαν στην ήδη υπάρχουσα αρχιτεκτονική.

78

το νησί μέσα στο νησί

79

το νησί μέσα στο νησί

εικ.19 [Προσωπικό αρχείο, η σημερινή πόλη ]

80

το νησί μέσα στο νησί

81

το νησί μέσα στο νησί

εικ.20 [Προσωπικό αρχείο, η σημερινή εικόνα της τάφρου]

82

το νησί μέσα στο νησί

εικ.21 [Προσωπικό αρχείο, η σημερινή εικόνα της τάφρου]

εικ.22 [Προσωπικό αρχείο, γενική άποψη Μεσαιωνικής πόλης]

83

το νησί μέσα στο νησί

5.2.3 Διαχείριση της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς/Η μεσαιωνική πόλη της Ρόδου ως ετεροτοπία Ένας οικισμός ή ένα μνημείο την στιγμή που αναγνωρίζεται ως διατηρητέος αλλάζει τροχιά και αποκτά μια διαφορετική τροπή σε σχέση με τον υπόλοιπο αστικό ιστό, δίνοντας μας τη δυνατότητα, δανειζόμενες ως εννοιολογικό φακό την ετεροτοπία για την οποία μίλησε ο Michel Foucault, να αναφερθούμε σε μια βαθιά ετεροτοπική ταυτότητα του. Αυτό το νέο είδος ετεροτοπίας που φαίνεται να έχει γεννηθεί, είναι κάτι που εκφράζεται άμεσα στον χώρο μέσα από την νομοθεσία που έχει θεσπιστεί δηλαδή εκ των άνω προς των κάτω (top-down), ιδιαίτερα στην μελέτη του συγκεκριμένου μνημείου πολιτιστικής κληρονομιάς, την Μεσαιωνική πόλη της Ρόδου. Αρχικά, όπως έχει αναφερθεί σε προηγούμενο κεφάλαιο της παρούσας εργασίας, δεν μπορεί να γίνει λόγος για την ετεροτοπία χωρίς να αναφερθούμε στον όρο της ουτοπίας. Στα πλαίσια της διατήρησης της μνήμης η ουτοπία φαίνεται να είναι ένας αρκετά εύστοχος χαρακτηρισμός για τον διατηρητέο οικισμό. Τα κριτήρια που θέτει η UNESCO προϊδεάζουν για έναν ιστορικό τόπο που μπορεί κάλλιστα ο τρόπος οργάνωσης και κατασκευής του να αποτελέσει υπόδειγμα και γι’ αυτόν τον λόγο είναι άξιος συντήρησης. Με την είσοδο στον αρχαιολογικό χώρο θέτουμε τον εαυτό μας σε μια κατάσταση που μας βοηθάει να ξεφύγουμε από την σύγχρονη πραγματικότητα, και να ταξιδέψουμε στον χρόνο. Το παράδοξο ωστόσο, με την παλιά πόλη της Ρόδου είναι πως η αστική ζωή δεν αποκόπτεται, αλλά το αντίθετο, αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του μνημείου. Η παρουσία λοιπόν της ανθρώπινης δραστηριότητας είναι αυτή που μετατρέπει την ουτοπική φύση του μνημείου σε ετεροτοπία. Τοποθεσίες που παρουσιάζουν αυτή την καθολική ποιότητα και εγγράφονται στον κατάλογο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς γίνονται συμβολικά αλλά και υλικά ιδιοκτησίες όλων των ανθρώπων και προστατεύονται από την παγκόσμια κοινότητα, υπερβαίνοντας τους τοπικούς φορείς. Συγκεκριμένα η UNESCO αναφέρει: «Αυτό που καθιστά την έννοια της Παγκόσμιας Κληρονομιάς εξαιρετική είναι η καθολική εφαρμογή της» . (UNESCO WORLD HERITAGE CENTRE, 2013)15 Πριν από την εγγραφή στον κατάλογο, οι χώροι αυτοί αποπνέουν κάτι διαφορετικό, κυρίως όσον αφορά στην αυθεντικότητα και την τοπική τους αξία. Μετά την εφαρμογή των μετασχηματιστικών θεσμικών πρωτοκόλλων οι οικισμοί επαναπροσδιορίζονται και αναδιαμορφώνονται από την εκάστοτε μνημονική επωνυμία. Κατά συνέπεια, η Μεσαιωνική πόλη της Ρόδου αποκόπηκε από το περιβάλλον στο οποίο αναπτύχθηκε και τοποθετήθηκε σε ένα διαφορετικό νομοθετικό πλαίσιο ξεχωρίζοντας την έτσι από το οικείο και καθημερινό, και δημιουργώντας νέα τάξη δεδομένων για το μέλλον της ώστε να επιτευχθεί η καθολικότητα και διατήρηση της. Επιπλέον, υπό το νομοθετικό πλαίσιο της προστασίας της αποκτά έναν μουσειολογικό χαρακτήρα, αποτρέποντας κάθε είδους σύγχρονης ανάπτυξης και φθοράς και προκαλώντας ένα πάγωμα στον χρόνο.

15 About World Heritage, UNESCO.org, πρόσβαση: Αύγουστος 2021, http://whc.unesco.org/en/ about/.

84

το νησί μέσα στο νησί

Βασισμένες σε αυτό το επιχείρημα θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε τα μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς ως ετεροτοπίες καθώς ο ίδιος ο Foucault αναφέρεται σε αυτές ως «τόποι που βρίσκονται έξω από όλους του τόπους, μολονότι είναι πραγματικά εντοπίσιμοι» (Foucault , 2012, σ. 260).

εικ.23 [Προσωπικό αρχείο, το παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου]

85

το νησί μέσα στο νησί Οι προστατευόμενες περιοχές, ιδιαίτερα τα μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς, είναι μερικά από τα κύρια αξιοθέατα του τουρισμού (Pedersen, 2002, σ. 5) γεγονός που έχει και θετικές και αρνητικές επιπτώσεις. Σύμφωνα με την σύμβαση Παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO το πρόγραμμα της, ευαισθητοποιεί το κοινό για τον τόπο και τις εξαιρετικές αξίες του, αυξάνοντας επίσης τις τουριστικές δραστηριότητες οι οποίες, όταν είναι σχεδιασμένες με σεβασμό στις αρχές του βιώσιμου τουρισμού, μπορούν να αποφέρουν σημαντικά κεφάλαια στην τοπική οικονομία. (Pedersen, 2002) Είναι αδιαμφισβήτητο πως μετά την αναγνώριση της μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου, υπήρξε αύξηση της επισκεψιμότητας καθώς πλήθος τουριστών κάθε χρόνο έρχεται να θαυμάσει αυτό το ανθρώπινο δημιούργημα. Τα κτίρια της πόλης που κάποτε στέγαζαν λειτουργίες όπως νοσοκομείο των Ιπποτών, κατοικίες ντόπιων κ.ά πλέον παραλαμβάνουν διαφορετικές χρήσεις πολλές φορές ασύμβατες με το περιβάλλον του μνημείου. Οι χρήσεις αυτές αφορούν κυρίως την εξυπηρέτηση του τουρισμού καθώς στην πιο πολυσύχναστη οδό της Μεσαιωνικής πόλης, την Σωκράτους τα ισόγεια αποτελούν μόνο εποχιακά καταστήματα που τον χειμώνα ερημώνουν δίνοντας άλλη αίσθηση στον επισκέπτη. Επιπλέον, η εικόνα των καταστημάτων ψυχαγωγίας που χαρακτηρίζονται από τις ανάλογες υλικές ποιότητες και εγκαταστάσεις (ομπρέλες, τραπεζοκαθίσματα, σημάνσεις κτλ) επηρεάζουν σημαντικά την Μεσαιωνική πόλη-παγκόσμιο μνημείο. Παράλληλα, υπάρχει ενδιαφέρον στον τρόπο που συμπλέκονται οι εποχές μεταξύ τους, καθώς η Μεσαιωνική Πόλη όπως έχει προαναφερθεί, αποτελεί τον τόπο εγκατάστασης πολλών κουλτουρών και θα ήταν αναπόφευκτο να μην προσαρμοστεί και στην σύγχρονή εποχή παρά το καθεστώς διατήρησης της. Όπως ο ίδιος ο Foucault αναφέρει «η ετεροτοπία έχει την ικανότητα να αντιπαραθέσει σε έναν πραγματικό τόπο περισσότερους χώρους, πολλές ασύμβατες μεταξύ τους χωροθεσίες.»

(Foucault , 2012, σ. 264). Ένα ζήτημα που προκύπτει είναι ο τρόπος αποκατάστασης ή παρέμβασης στο μνημείο σε περίπτωση καταστροφής του, όπως έγινε μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο ή ακόμη και προσαρμογής του στις νέες ανάγκες που γεννιούνται με την άνοδο του τουρισμού. Οι βόμβες του πολέμου άφησαν στην Μεσαιωνική πόλη πολλές καταστροφές και πολεοδομικά κενά, προβλήματα που μετά την ενσωμάτωση η ελληνική αρχαιολογική υπηρεσία προσπάθησε να αποκαταστήσει ανακηρύσσοντας τις περιοχές ως «περιοχές για μελλοντικές ανασκαφές» και ένα αριθμό κτιρίων ως «διατηρητέα κτίρια». (Κάκκαρη, 2020) Μετά την υπογραφή της Προγραμματικής Σύμβασης «Προστασία-Ολοκληρωμένη Αποκατάσταση Μεσαιωνικής Πόλης» το 1984 έλαβαν χώρα πολλά έργα αποκαταστάσεων που αφορούσαν κυρίως την αποκατάσταση κτιρίων και μνημείων με κυριότερο σκοπό την βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των μόνιμων κατοίκων της πόλης. Έτσι για τα επόμενα 20 χρόνια πραγματοποιήθηκαν στοχευμένες παρεμβάσεις που πολλές από τις οποίες θεωρήθηκαν αμφιλεγόμενες, σχετικά με την πολιτική αποκατάστασης που ακολουθήθηκε. Συγκεκριμένα μνημεία όπως το παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου στο βόρειο τμήμα της μεσαιωνικής πόλης αναστηλώθηκαν πλήρως, διατηρώντας την αυτούσια μορφή που είχαν την περίοδο της Ιπποτοκρατίας. (ICOMOS, 1988) Μετά την ένταξη στο πρόγραμμα της UNESCO, παρουσιάστηκαν οι κανονισμοί και οι γενικές αρχές που αφορούν τις επεμβάσεις στα κτίσματα της Μεσαιωνικής Πόλης οι οποίες αναφέρουν πως σε κάθε επέμβαση θα πρέπει να εξασφαλίζεται η διατήρηση της μορφολογίας και της τυπολογίας κάθε κτίσματος που αποτελεί στοιχείο του μνημειακού συνόλου.

86

το νησί μέσα στο νησί

87 εικ.24[Προσωπικό αρχείο, κεντρική πλατεία Σωκράτους το καλοκαίρι]

το νησί μέσα στο νησί Οι αποκαταστάσεις που πραγματοποιήθηκαν πριν το 1988, σε πολλά σημεία της πόλης και ειδικότερα στα μνημεία, αφορούν μια διαδικασία επαναφοράς του παρελθόντος με έναν μνημειακό τρόπο, διαγράφοντας κάθε ίχνος αποσύνθεσης τους στον χρόνο. Έτσι, με την επίσκεψη στο χώρο το παρελθόν και το παρόν επαναπροσδιορίζονται καθώς υπάρχει μια προσπάθεια τοποθέτησης του πρώτου στο τώρα με ένα σκηνικό τρόπο. Πρακτικές αποκατάστασης που απαιτούν τη χρήση ίδιων υλικών και μεθόδων που χρησιμοποιήθηκαν στην αρχική κατασκευή δεν έχουν πλέον τον χαρακτήρα της συντήρησης καθώς δεν μπορεί κανείς να διατηρήσει κάτι που δεν υπάρχει πια (Houdek, 2014) όπως ένα ερειπωμένο κτίσμα (υπάρχουν τα θραύσματα του). Από την άλλη μετατοπίζοντας τον χρόνο μέσω της υλικής ανασυγκρότησης η Μεσαιωνική πόλη γίνεται αυτομάτως ένα μέρος-μουσείο που κανείς μπορεί να βιώσει σε μεγάλο βαθμό το πνεύμα της εποχής που χτίστηκε, ένας τόπος σταθερός στον οποίο συσσωρεύεται ο χρόνος ή όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Foucault για τις ετεροτοπίες «ξεκινούν την λειτουργία τους όταν οι άνθρωποι βρίσκονται σε απόλυτη ρήξη με τον παραδοσιακό τους χρόνο». (Foucault , 2012, σ. 265) Αναπόσπαστο κομμάτι της Μεσαιωνικής πόλης είναι τα τείχη της, τα οποία διατηρούνται ως και σήμερα και μαρτυρούν τον φρουριακό χαρακτήρα που είχε κατά την Ιπποτική περίοδο. Πλέον αυτά εκτός από μάρτυρα της εποχής και της φρουριακής τεχνοτροπίας των Ιπποτών σηματοδοτούν κυρίως την αλλαγή στο αστικό περιβάλλον καθώς περιβάλλουν τη Μεσαιωνική πόλη με τέτοιο τρόπο που λειτουργούν σαν ένα μεταβατικό στάδιο της σύγχρονης πόλης και της Μεσαιωνικής. Η είσοδος πραγματοποιείται από τις 11 πύλες που παρεμβάλουν στα τείχη από διάφορα σημεία της πόλης δημιουργώντας έτσι ένα σύστημα ανοίγματος-κλεισίματος, εξυπηρετώντας ταυτόχρονα και τον διαχωρισμό αλλά και την σύνδεση με τον υπόλοιπο αστικό ιστό. Πληρείται επομένως το πέμπτο Φουκωικό κριτήριο για την ύπαρξη μιας ετεροτοπίας, που ο ίδιος αναφέρει «…προϋποθέτουν ένα σύστημα ανοίγματος και κλεισίματος ώστε να είναι απομονωμένες αλλά ταυτόχρονα προσπελάσιμες.» (Foucault , 2012, σ. 265)

88

το νησί μέσα στο νησί

Σύστημα προσβάσεων στη Μεσαιωνική πόλη

89

το νησί μέσα στο νησί

εικ.25[Προσωπικό αρχείο, Η οδός Ιπποτών]

90

το νησί μέσα στο νησί

εικ.26[Προσωπικό αρχείο, κεντρική οδός Σωκράτους]

91

το νησί μέσα στο νησί

Επίλογος «Η μνήμη αποτελεί ένα ουσιαστικό στοιχείο αυτού που θα αποκαλούμε στο εξής ατομική και συλλογική ταυτότητα, η αναζήτηση της οποίας συνιστά μια από τις θεμελιώδεις δραστηριότητες των ατόμων και των κοινωνιών του σήμερα, μέσα στον πυρετό και την αγωνία. Αλλά η συλλογική μνήμη δεν είναι μονάχα μια κατάκτηση, είναι ένα όργανο και ένα αντικείμενο ισχύος».

JACQUES LE GOFF, Ιστορία και μνήμη Αναμφισβήτητα, οι θεωρητικές προσεγγίσεις του τόπου, εξελίσσονται από χρόνο σε χρόνο και από εποχή σε εποχή. Ο Foucault, αναγνωρίζει ως ετεροτοπίες τα μουσεία και τις βιβλιοθήκες. Εντούτοις, δεν επισημαίνονται στην ίδια κατηγορία οι αρχαιολογικοί χώροι, γεγονός οξύμωρο, καθώς συντελούν τόπους άμεσα συνυφασμένους με τους μουσειακούς. Παράλληλα, θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει πως οι μνημειακοί χώροι συνδέονται περισσότερο με την ετεροτοπία του νεκροταφείου καθώς αποτελούν τόπους παγωμένους στον χρόνο που γονιμοποιούν τη σύνδεση με το παρελθόν και κατ’επέκταση τη μνημόνευση του ή όπως ο ίδιος ο Foucault αναγνωρίζει, την ιδιότητα αυτών των χώρων να σημάνουν μια ζωή (στην περίπτωση μας έναν πολιτισμό) που υπήρξε. Από τα παραπάνω, προκύπτει πώς η ίδια η προσέγγιση των μνημείων είναι αυτή που παράγει ετεροτοπίες, τόπους δηλαδή που συγκεντρώνονται αλλόκοτοι (ή και μη) χώροι, χρόνοι και κοινωνίες. Δεν πρόκειται για ένα κομμάτι που διασπά την συνέχεια του αστικού ιστού αλλά υπάρχει μία συνεχής και αδιάκοπη σχέση τόσο μαζί του όσο και με το παρελθόν. Λαμβάνοντας υπόψη τα δεδομένα της σημερινής κοινωνίας και την εδραίωση της τεχνολογίας και του ψηφιακού χώρου, το ζήτημα της προστασίας και διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς, τίθεται στο προσκήνιο. Ο ρεαλιστικός τόπος και οι ποιότητες του, καλούνται να βρουν τον ρόλο τους σε σχέση με την παγκόσμια σφαίρα. Η αναγνώριση όμως επέρχεται με μία σειρά ερωτήσεων: Την θέλουμε αυτή την ετεροτοπία και αν ναι, γιατί; Είναι σαφές πως το μνημείο παύει να αποτελεί αποκλειστικά δείκτη της ιστορίας αλλά και ένα δυναμικό σύστημα που συμβάλλει στην πολιτισμική ταυτότητα κάθε τόπου ενσωματώνοντας «μνήμες» που ο σύγχρονος άνθρωπος επιζητά στο αστικό τοπίο. Ως μνημειακός τόπος στο δυτικό κόσμο συνήθως θεωρείται ο υλικός, σταθεροποιημένος τόπος που μπορεί να γίνει αντιληπτός κυρίως μέσα από την όραση. Φορείς μνήμης είναι όμως και η άυλη κληρονομιά, οι ανθρώπινες δράσεις, τεχνοτροπίες κτλ που μεταλαμπαδεύονται από γενιά σε γενιά και δεν έχουν κάποιο υλικό μάρτυρα που μπορεί κανείς να επισκεφθεί και να θαυμάσει. Συνεπώς, είναι κατανοητό πως η μνήμη δεν βιώνεται μόνο μέσω της όρασης αλλά μέσω της σχέσης με το παρελθόν και την κληρονομιά που μας αφήνει, και αποτελεί την κινητήρια δύναμη που οργανώνει και την σύγχρονη αστική τάξη. Υφίσταται η μνήμη, το πνεύμα του τόπου χωρίς τον τόπο, ή αντιστρόφως ο τόπος χωρίς το πνεύμα του;

92

το νησί μέσα στο νησί Οι επιπτώσεις της αστικοποίησης υποβαθμίζουν την ποιότητα ζωής του ατόμου, αλλοιώνουν την σχέση του με το περιβάλλον του και την συμπεριφορά του προς αυτό. Αναζητά την φυγή, που ακολούθως, μεταφράζεται σε χώρο παύσης. Τα προστατευόμενα από το θεσμικό καθεστώς ιστορικά κέντρα και οι ερειπιώνες του, μέσω των ενδείξεων και των αντενδείξεων που επιβάλλονται παράγουν μία διαφοροποιημένη-εναλλακτική εμπειρία. Οι λιθόστρωτοι δρόμοι και τα στενά σοκάκια αποθαρρύνουν τη χρήση τροχοφόρων, τα κτίσματα που από την φύση τους δεν μπορούν να καλύψουν τεράστιο πλήθος κόσμου και οι οχυρώσεις που συνήθως οριοθετούν τον οικισμό από τον αστικό ιστό γεννούν τις προϋποθέσεις μιας συνθήκης πιο κοντά στην ανθρώπινη κλίμακα. Από την προαναφερθείσα ανάλυση, η μεσαιωνική πόλη της Ρόδου αποτελεί ίσως μία από τις χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις «νησιού εντός του νησιού», καθώς από φαινομενική σκοπιά, παρέμεινε αλώβητη στο χρόνο. Πρόκειται για έναν οικισμό που πάλλεται μεταξύ δύο ταχυτήτων: αφενός, η σύγχρονη αστική κουλτούρα και οι ανάγκες που επιφέρει και αφετέρου οι μηχανισμοί συντήρησής για την διατήρηση του μνημείου. Κατά κοινή παραδοχή, πρόκειται για δύο αντιφατικές έννοιες, αν όχι αντίστροφες που μέχρι στιγμής η ανάβλυση του ενός επισκιάζει του άλλου. Σε αντιπαραβολή με τη συνολική και καθολική προστασία του μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου, το υπό μελέτη μνημείο της Χίου δεν αντιμετωπίζεται αδιάσπαστα, πιθανόν γιατί εκλείπει ο φορέας-εγγυητής ανάδειξής του. Επί του παρόντος, οι απόψεις για την ακεραιότητα του διίστανται , προϊδεάζοντας για την μελλοντική πορεία του στον χρόνο. Αναντίρρητα, η αναγνώριση τοποθεσιών, πόσο μάλλον μνημείων ως παγκόσμιας εμβέλειας αξία, εμπαίζει καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση τόσο της πολιτιστικής ταυτότητας ενός κράτους, όσο και του συλλογικού ιστορικού αισθήματος (Mizuho:2011). Ο τουρισμός και οι παρεμφερείς κλάδοι του ανθίζουν με απόρροια την ενίσχυση της τοπικής οικονομίας και της κοινωνικής ζωής.Οι τουριστικές επιχειρήσεις στην προσπαθεια τους να παράξουν ένα προιον μαζικό και εύκολο προς κατανάλωση,μιμούνται εικόνες πιο οικείες στην δυτική κουλτούρα. Φορείς όπως η UNESCO άλλωστε, διαφυλάττουν την προστασία ενός τόπου, εκπονώντας ενδελεχείς μελέτες με στόχο την καλύτερη και πληρέστερη ανάδειξή του (Seetharaman, 2016). Τι συμβαίνει όμως όταν ο αρχαιολογικός τόπος τουριστικοποιείται; Όταν ο τουρίστας δεν σέβεται τον χώρο που τον φιλοξενεί; Ο επισκέπτης της Ρόδου εντυπωσιάζεται άραγε από το πλήρως αποκατεστημένο μεσαιωνικό σκηνικό ή από κάτι άλλο; Μήπως υπόσχεται μία κατάσταση που τον βοηθάει να ξεφύγει από την πραγματικότητα; Το ερώτημα λοιπόν είναι, αν μεταξύ της «αξιοποίησης» και της «μνημειοποίησης» του τόπου, της εφαρμογής απόλυτων πρωτοκόλλων και μηχανισμών, που αναπόφευκτα δημιουργούν ετεροτοπίες, υπάρχει χώρος για μία κοινωνική διαχείρισή του, που θα υποστηρίζει την τοπική κοινότητα, θα βασίζεται σε γόνιμες συζητήσεις ανάμεσα στους ντόπιους και τους αρμόδιους φορείς, συμβάλλοντας στην επανα-οικειοποίηση του χώρου με το ευρύτερο περιβάλλον. Είναι άραγε ουτοπικός ένας τέτοιος σχεδιασμός;

93

το νησί μέσα στο νησί

βιβλιογραφία Foucault , M. (2012). Άλλοι χώροι [Ετεροτοπίες]. Στο Ετεροτοπίες και άλλα κείμενα (σσ.

255-270). Αθήνα: Πλέθρον.

Frampton, K. (1983). Towards a Critical Regionalism:Six Points for an Architecture of Resistance. Στο The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture (σσ. 16-30). Seattle: Hal Foster.

Frampton, K. (1996). On reading Heidegger. Στο Theorizing a New Agenda for Architecture:An Anthology of Architectural Theory (σσ. 442-446). New York: Princeton Architectural Press.

Frampton, K. (2007). Critical regionalism: Modern architecture and cultural identity”,. Στο Modern architecture: A critical history (σσ. 314-327). London: Thames and Hudson.

Frampton, K. (1996). Prospects for Critical Regionalism. Στο K. Nesbitt (Επιμ.), Theorising a New Agenda for Architecture: An Anthology of Architectural Theory 1965- 1995 (σσ. 468-482). New York: Princeton Architectural Press.

Heidegger, M. (2006). Η τέχνη και ο χώρος. Αθήνα: ΙΝΔΙΚΤΟΣ.

Heidegger, M. (2008). Κτίζειν Κατοικείν Σκέπεσθαι. Αθήνα: Πλέθρον.

Hetherington, K. (1997). The Badlands of Modernity:Heterotopia and social ordering.

New York: Routledge.

Houdek, M. (2014). When heritage preservation meets living memory: Constructing the Medina of Fez as a World Heritage Heterotopia. Syracuse University.

Ingersoll, R. (2015, Μάρτιος). Context and Modernity. Journal of Architectural, σσ. 124125.

Jokilehto, J. (2008). What is Outstanding Universal Value (OUV)? Στο J. Jokilehto, The World Heritage List: What is OUV?Defining the Outstanding Universal Value of Cultural World Heritage Properties (σσ. 11-15). Berlin: hendrik Bäßler verlag.

Lefaivre , L., & Tzonis, A. (1996). ‘Why Critical Regionalism Today?’”. Στο K. Nesbitt (Επιμ.), Theorising a New Agenda for Architecture: An Anthology of Architectural Theory 1965- 1995 (σσ. 483-491). New York: Princeton Architectural Press.

94

το νησί μέσα στο νησί Lefaivre, L., & Tzonis , A. (1981). Ο κάνναβος και η πορεία. Αρχιτεκτονικά Θέματα 15, σσ.

164-178.

Manoussou-Della, K. (2001). Medieval town of Rhodes:Restoration works (1985-2000).

Rhodes: Rodos Image-Nikos Kaseris.

Norberg-Schulz, C. (1996). ‘‘Ηeidegger’s thinking of architecture’’. Στο K. Nesbitt (Επιμ.), Theorising a New Agenda for Architecture:An Anthology of Architectural Theory 19651995 (σσ. 429-439). New York: Princeton Architectural Press.

Norberg-Schulz, C. (1996). The phenomenon of place. Στο K. Nesbit (Επιμ.), Theorising a New Agenda for Architecture:An Anthology of Architectural Theory 1965-1995 (σσ. 412428). New York: Princeton Architectural Press.

Merleau-Ponty, M. (1945). Phénoménologie de la perception. Paris: Gallimard.

Norberg-Schulz, C. (2009). Το πνεύμα του τόπου: Για μια φαινομενολογία της αρχιτεκτονικής. Αθήνα: Πανεπιστημιακές εκδόσεις Ε.Μ.Π.

Palasmaa, J. (2012). The Eyes of the Skin. Architecture and the Senses. London: John Wiley & Sons.

Pedersen, A. (2002). Managing Tourism at World Heritage Sites: a Practical Manual for World Heritage Site Managers . Paris: UNESCO World Heritage Center.

Spanu, S. (2020). Heterotopia and Heritage Preservation. Switzerland: Springer. Γεωργίου Κουή, Γ. (2018). Η νομική προστασία των αρχαιολογικών χώρων (νομικό πλαίσιο – νομολογία), διπλωματική εργασία. Αθήνα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο. Γαλάνη Μαρία, Μ., & Δεληγιάννη, Α. (2019). Η UNESCO και ο ρόλος της στην διατήρηση των μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς. Έρευνα σχετικά με την τουριστική ή όχι εκμετάλλευσή τους και τα οικονομικά οφέλη που προκύπτουν ή που θα προκύψουν από αυτή. Μελέτη περίπτωσης Ελλάδα. Πάτρα: Πανεπιστήμιο Πατρών. Κάκκαρη, Μ. (2020). Πολιτικές Διαχείρισης και Προστασίας των Ιστορικών Κέντρων Περίπτωση μελέτης: Μεσαιωνική Πόλη (Παλιά Πόλη) Ρόδου,. XANIA: ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Κασέρης, Ν. (1997). Αείλοιο Νύμφα. Ρόδος: Rodos Image. Κόλλιας, Η. (1970). Σημειώσεις σχολής ξεναγών Δωδεκανήσου. Ρόδος. Μονιoύδη Γαβαλά, Δ. (2001). το κάστρο της Χίου: οι οχυρώσεις και η περιτειχισμένη πόλη από το μεσαίωνα στις μέρες μας. Χίος: Πάπυρος.

95

το νησί μέσα στο νησί Μονιούδη-Γαβαλά, Θ. (2015). Η ελληνική πόλη από τον Ιππόδαμο στον Κλεάνθη. Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. Ν.Χατζησάββα, Δ. (2009). Η έννοια του τόπου στις αρχιτεκτονικές θεωρίες και πρακτικές. Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Στ., Γ., & Φαϊτάκη, Σ. (2012). “Μνημείο, τοπική κοινωνία και συλλογική μνήμη. Παρατηρήσεις με αφορμή τις μεσαιωνικές οχυρωματικές θέσεις της Χίου”. Η Οχυρωματική Αρχιτεκτονική στο Αιγαίο και ο Μεσαιωνικός Οικισμός Αναβάτου Χίου (σσ. 26-28). Χίος: άλφα πι. Σταυρίδης, Σ. (1998, τεύχος 31). Οι χώροι της ουτοπίας και η ετεροτοπία: Στο κατώφλι της σχέσης με το διαφορετικό. Ουτοπία, σσ. 51-66. Σταυρίδης, Σ. (2010). Μετέωροι χώροι της ετερότη¬τας,. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Τερζόγλου, Ν.-Ι. (2009). Ιδέες του χώρου στον εικοστό αιώνα (1η Έκδοση εκδ.). Αθήνα: νήσος. ΦΕΚ 153/Α/28-06-2002, Ν. 3028. (χ.χ.).

διαδικτυακές AOKI, M. (2011). World Heritage listing has its price. The Japan times. από https://www. japantimes.co.jp/news/2011/10/04/reference/world-heritage-listing-has-its-price/ [πρόσβαση]: 16.08.21 ICOMOS. (1988). “Advisory Body Evaluation”. από https://whc.unesco.org/en/list/493/documents/ [πρόσβαση]: 16.07.21 Seetharaman, G. (2016). Why monuments would be worse off without the World Heritage status. The Economic Times. από https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/whymonuments-would-be-worse-off-without-the-world-heritagestatus/articleshow/54757355.cms [πρόσβαση]: 16.08.21 UNESCO. (2019). The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. επίσημη Ιστοσελίδα της UNESCO: https://whc.unesco.org/en/guidelines/ [πρόσβαση]: 31.07.21 UNESCO WORLD HERITAGE CENTRE. (1988). World Heritage List. από https://whc.unesco.org/en/list/493/τ UNESCO WORLD HERITAGE CENTRE. (2013). About World Heritage από http://whc.unesco.org/en/about [πρόσβαση]: 31.07.21 Βάσση, Ό. (2012). πληροφορίες για μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους. Οδυσσεύς:

96

το νησί μέσα στο νησί http://odysseus.culture.gr/h/3/gh352.jsp?obj_id=15903 [πρόσβαση]: 20.04.21 Μαλλούχου Tufano, Φ. (2015). Προστασία και Διαχείριση Μνημείων. Αθήνα: ΚΑΛΛΙΠΟΣ. https://www.ebooks4greeks.gr/prostasia-kai-diaxeirish-mnhmeiwn [πρόσβαση]: 20.04.21 Μπίρταχας, Π. (2015). Κριτική θεώρηση της σύγχρονης μεθοδολογίας των επεμβάσεων αποκατάστασης στα αρχιτεκτονικά μνημεία της αρχαίας βυζαντινής και μεταβυζαντινής περιόδου: θεωρητικό υπόβαθρο, κριτική παρουσίαση και επαλήθευση. Ξάνθη: Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (ΔΠΘ). https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/42644 [πρόσβαση]: 20.04.21

πηγές εικόνων Εικόνα εξωφύλλου: Minimalist Photo © aows, https://unsplash.com/ εικ.1 [Ο Martin Heidegger στην καλύβα του στο Μέλανα Δρυμό.] https://www.clarin.com/revista-enie/ideas/jean-luc-marion-espera-filosofia-nueva_0_bvsTNqcM.html εικ.2 [Άρης Κωνσταντινίδης, εξοχική κατοικία στην Ανάβυσσο (1962)] https://www.kathimerini.gr/society/961116/aris-konstantinidis-pisteyo-sto-oneiro-ochi-sti-fantasia/ εικ.3 [© HÉLÈNE BINET Δημήτρης Πικιώνης, Πλακόστροτος δρόμος της Ακρόπολης ] https://divisare.com/projects/313234-dimitris-pikionis-helene-binet-landscaping-of-the-acropolis-surrounding-area εικ.4 [Genius loci, Christian Norberg Schulz] http://www.faleide.com/five-important-books/b50sf0aflq8w7mjsykzrrukf6bmwwf εικ.5 [© S. Rista ,Alvar Aalto Town Hall and Civic Center, Säynätsalo] https://arquitecturaviva.com/works/town-hall-and-civic-center-saynatsalo#lg=1&slide=0 εικ.6 [Σουζάνα Αντωνακάκη, Δημήτρης Αντωνακάκης, Ελένη Γκούση Δεσύλλα Αρχαιολογικό μουσείο Χίου] http://domesindex.com/buildings/arxaiologiko-moyseio-xioy/ εικ.7[© RICCARDO DE CAL Carlo Scarpa,Monumento alla Partigiana] https://divisare.com/projects/329162-carlo-scarpa-riccardo-de-cal-monumento-alla-partigiana εικ.8 [Michel Foucault] https://actu.epfl.ch/news/michel-foucault-and-of-other-spaces/ εικ.9 [© Paul Compton,small tree stump] https://minimalismmag.com/2018/09/04/paul-compton/ εικ.10 [ © FROTHERS,Busy Meets Busier, Bondi Beach, Australia] https://frothers.com.au/buy-photo-prints/busy-meets-busier-bondi-beach-australia/

97

το νησί μέσα στο νησί εικ.11 [© Gianni Berengo Gardin, A 2013 photograph of the MSC Divina cruise ship passing by the old town] https://slate.com/culture/2015/12/gianni-berengo-gardin-photographs-venices-massive-cruise-ships.html εικ.12 [Προσωπικό αρχείο,Η πόλη εντός των τειχών] εικ.13 [Προσωπικό αρχείο, άποψη του τείχους από την κεντρική πύλη] εικ.14[Προσωπικό αρχείο, Η κεντρική πύλη Porta Maggiore] εικ.15 [Προσωπικό αρχείο, η πόλη εντός των τειχών] εικ.16 [Προσωπικό αρχείο, ο κεντρικός δρόμος της περιτοιχισμένης πόλης] εικ.17 [Προσωπικό αρχείο, ο κεντρικός δρόμος της περιτοιχισμένης πόλης] εικ.18 [Προσωπικό αρχείο, ο κεντρικός δρόμος της περιτοιχισμένης πόλης] εικ.19 [Προσωπικό αρχείο, η σημερινή πόλη ] εικ.20 [Προσωπικό αρχείο, η σημερινή εικόνα της τάφρου] εικ.21 [Προσωπικό αρχείο, η σημερινή εικόνα της τάφρου] εικ.22 [Προσωπικό αρχείο, γενική άποψη Μεσαιωνικής πόλης] εικ.23 [Προσωπικό αρχείο, το παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου] εικ.24[Προσωπικό αρχείο, κεντρική πλατεία Σωκράτους το καλοκαίρι] εικ.25[Προσωπικό αρχείο, Η οδός Ιπποτών] εικ.26[Προσωπικό αρχείο, κεντρική οδός Σωκράτους]

98

το νησί μέσα στο νησί

99