10 minute read
Υπάρχει λύση στο κυκλοφοριακό πρόβλημα της Κύπρου; Yπάρχει!
Η Κύπρος είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα χωρίς επαρκή μέσα μαζικής μεταφοράς, χωρίς σιδηρόδρομους και χωρίς αξιόπιστες διασυνδέσεις που να στηρίζουν μια υγιή οικονομία, ένα υγιές φυσικό περιβάλλον και την ασφάλεια των πολιτών. Είναι επίσης η μόνη χώρα της Ευρωζώνης που δεν έχει αξιοποιήσει ευρωπαϊκά κονδύλια για την άμβλυνση του κυκλοφοριακού προβλήματος και τη μείωση των καυσαερίων.
Οι πτυχές του προβλήματος είναι πολλές και πολυσυζητημένες. Με πάνω από 650 αυτοκίνητα ανά 1.000 κατοίκους, η Κύπρος είναι η πιο εξαρτημένη από το αυτοκίνητο χώρα της Ευρώπης. Η συνεχής αύξηση πληθυσμού και τουρισμού, σε συνδυασμό με την απουσία πρωταρχικού στρατηγικού σχεδιασμού, καθιστούν την κατάσταση μη βιώσιμη. Αν αναλογιστούμε ότι το στάδιο της μελέτης και της κατασκευής για δημόσια έργα μεγάλης κλίμακας μπορεί να διαρκέσει για δεκαετίες, τα περιθώρια για να δράσουμε προληπτικά και υπεύθυνα στενεύουν.
Σε παγκόσμια κλίμακα, οι εκπομπές από οδικά μέσα μεταφοράς αναλογούν περίπου στο 15%. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι μεταφορές αποτελούν πλέον τη δεύτερη μεγαλύτερη πηγή παγκόσμιων εκπομπών μετά την παραγωγή ενέργειας. Ως μία από τις 195 χώρες που το 2015 υπέγραψαν το Paris Agreement (COP21), η Κύπρος έχει δεσμευτεί να επιτύχει μετρήσιμους στόχους για χειρισμό των εκπομπών άνθρακα. Η υλοποίηση ενός σύγχρονου συστήματος δημόσιων συγκοινωνιών δεν είναι απλώς επιλογή, είναι υποχρέωση.
Πώς μια λύση καθίσταται ολοκληρωτική;
Μια αποτελεσματική λύση αντιμετωπίζει το πρόβλημα στη ρίζα του. Τα κύρια κριτήρια επιτυχίας είναι να παρέχει γρηγορότερη και ασφαλέστερη πρόσβαση στον προορισμό σε σύγκριση με τη χρήση ιδιωτικών μηχανοκίνητων. Η πρόταση πρέπει να καλύπτει τις ανάγκες όλων των πολιτών και να εξυπηρετεί τα βασικά σημεία δραστηριότητας, όπως επαγγελματικοί χώροι, εκπαιδευτικά, ιατρικά και εμπορικά κέντρα, χώροι για αναψυχή και κοινωνικοποίηση, τουριστικοί προορισμοί.
Μια εφικτή λύση λαμβάνει υπόψη τεχνικούς παράγοντες όπως χωροταξία, γεωλογία, υδρολογία, πολεοδομία, υφιστάμενες και ενδεχόμενες υποδομές, το μοντέλο κυκλοφοριακού και άλλους σημαντικούς και σχετικούς συντελεστές. Παρά την απογοήτευση που επικρατεί, η Κύπρος μπορεί να απαλλαγεί από τη συμφόρηση. Η διεθνής εμπειρία αποδεικνύει ότι η καινοτομία και η δημιουργικότητα μπορούν να μεταμορφώσουν ακόμη και τις πιο δύσκολες αστικές πραγματικότητες μέσα από την πραγμάτευση της τεχνογνωσίας.
Μια βιώσιμη λύση ενισχύει την οικονομία, βελτιώνει την ποιότητα ζωής, προστατεύει το περιβάλλον, αξιοποιεί κονδύλια υπεύθυνα και λύνει παράλληλα και παρεμφερή προβλήματα (πλημμύρες, θερμικές νησίδες, αστική αναζωογόνηση), λαμβάνοντας υπόψη τα συμφέροντα των επόμενων γενεών χωρίς να επιβαρύνει μη αναλογικά τους πολίτες του σήμερα.
Για να καθίσταται μια λύση ολοκληρωτική, πρέπει να είναι αποτελεσματική, εφικτή και βιώσιμη. Κατ’ επέκταση, απαιτείται η συμβολή τόσο των πολιτικών όσο και των πολιτικών μηχανικών και άλλων ειδικών τεχνικών επιστημόνων. Λύσεις οι οποίες φαντάζουν ουτοπικές, αποτελούν καινοτομία και σωτηρία σε πολλές άλλες χώρες.
Ποιοι παράγοντες θα καθορίσουν τα κριτήρια για σωστή λύση
Κλίμα και ποιότητα αέρα
Οι παγκόσμιες εκπομπές άνθρακα συντελούν στην αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη και αυξάνουν τη συχνότητα των ακραίων φυσικών φαινομένων. Οι επιπτώσεις από το φαινόμενο, γνωστό ως φαινόμενο θερμοκηπίου, είναι πιο αισθητές στις χώρες κοντά στον Ισημερινό που δέχονται την πιο άμεση ηλιακή ακτινοβολία στη Γη. Μια μικρή αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη πλήττει πιο άμεσα τις ήδη πολύ ζεστές χώρες όπως η Κύπρος.
Το κλίμα της Κύπρου μετατρέπεται σταδιακά από μεσογειακό σε τροπικό. Οι υψηλές θερμοκρασίες για περίπου εννέα μήνες και οι έντονες βροχοπτώσεις για τους υπόλοιπους περίπου τρεις μήνες τον χρόνο, απαιτούν υποδομές που προστατεύουν τους ανθρώπους από τις υψηλές θερμοκρασίες, ενισχύουν τη διαχείριση ομβρίων υδάτων και εξασφαλίζουν τη συνεχή λειτουργία των δρόμων και λιγότερες υλικές ζημιές.
Η διατήρηση και η δημιουργία πράσινων χώρων είναι κρίσιμες για οξυγόνωση, φυσική διαχείριση βροχόπτωσης, μείωση θερμοκρασιών και προσέλκυση τουρισμού. Η μείωση της εξάρτησης από ιδιωτικά μηχανοκίνητα θα βελτιώσει αισθητά την ποιότητα του αέρα. Καινοτομίες όπως τα Carbon Capture technologies μπορούν να αποθηκεύσουν τα μη επιθυμητά αέρια για ελεγχόμενη επεξεργασία. Η αξιοποίηση ηλιακής ενέργειας μπορεί να συμβάλει σε μηδενικό κόστος της λειτουργίας ενός μέσου μαζικής μεταφοράς. Έχει αποδειχθεί ότι το μοντέρνο τρένο, ως μεταφορικό μέσο, είναι το πιο φιλικό προς το περιβάλλον αφού μπορεί τόσο να αξιοποιήσει όσο και να παραγάγει ανανεώσιμη ενέργειας μέσα από τη λειτουργία του.
Πολεοδομία
Οι κυπριακές πόλεις είναι χτισμένες χωρίς αυστηρό πολεοδομικό σχεδιασμό. Τα σημεία δραστηριότητας είναι διάσπαρτα, κάτι που απαιτεί πολυκεντρικό μοντέλο μεταφορών και όχι συγκεντρωτικό. Αρκετές άλλες χώρες έδωσαν πιο μεγάλη έμφαση στη συγκέντρωση των χώρων για οικονομική δραστηριότητα στον πυρήνα των πόλεων, γι’ αυτό και οι συγκοινωνίες τους είναι επικεντρωμένες στο να εξυπηρετούν εκτεταμένα το κέντρο. Ένα μοντέλο με πολλές ακτίνες να εξυπηρετούν τον πυρήνα της πόλης περιορίζει την ευκολία διακίνησης περιφερειακά.
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο πολεοδομικός χαρακτήρας της Κύπρου εμποδίζει την επίλυση του θέματος ή ότι είναι κακός. Η εναλλαγή εξυπηρετεί τις μικρότερες κοινότητες και η συγκέντρωση στο κέντρο καμιά φορά συμβάλλει και στην αύξηση της κίνησης και της δυσφορίας από την έλλειψη χώρων στάθμευσης. H πολεοδομική δομή της Κύπρου μοιάζει περισσότερο με μεγαλουπόλεις, όπως Λονδίνο, Παρίσι και Νέα Υόρκη, όπου η υπόγεια μετακίνηση υψηλής συχνότητας αποτελεί τη βέλτιστη λύση.
Επίσης, οι δρόμοι και οι υποσταθμοί στην Κύπρο είναι κατασκευασμένοι χωρίς πρόνοιες για παροχή επίγειων μαζικών μέσων μεταφορών. Οι δρόμοι και τα πεζοδρόμια είναι στενά χτισμένα, οι περισσότερες οικίες συνορεύουν με τα πεζοδρόμια και δεν υπάρχει χώρος για να κατασκευαστούν νέες λωρίδες ή να θυσιαστούν υφιστάμενες για προτεραιότητα στα λεωφορεία. Επίσης το οδικό δίκτυο είναι κατακερματισμένο και ακατάλληλο για συνεχόμενα δρομολόγια. Παρόμοια, ένα επίγειο τραμ απαιτεί ράγες, ηλεκτρισμό και ισόπεδες διαβάσεις (level crossings), δηλαδή σημεία όπου σιδηρόδρομος και οδός τέμνονται στο ίδιο επίπεδο όταν δεν υπάρχει χώρος για κατασκευή γέφυρας ή υπογειοποίησης. Η θυσία λωρίδων αυτοκινητοδρόμων είτε προσωρινά είτε ολοκληρωτικά είναι μια πολυτέλεια η οποία δεν παρέχεται.
Προστασία περιουσίας
Μια υβριδική λύση που να αποτελείται από υπόγειες υποδομές στις πόλεις και υπέργειες λύσεις κατά μήκος των αυτοκινητοδρόμων που ενώνουν τις πόλεις και τα αεροδρόμια θα απαιτούν ελάχιστες ή και καμία απαλλοτρίωση, καθόλου κατεδαφίσεις ιδιωτικών ακινήτων και καθόλου ζημιές στις περιουσίες.
Μια επαγγελματική τεχνική μελέτη θα καθορίσει το σωστό βάθος για κατασκευή των υπόγειων σηράγγων και άλλων υποδομών, ούτως ώστε να μην επηρεαστεί η στατική ακεραιότητα των υφιστάμενων κατασκευών από τις καινούργιες υποδομές. Οι δρόμοι αποτελούν ήδη δημόσιο αγαθό και οποιεσδήποτε εργασίες ακριβώς από κάτω τους δεν θα επηρεάσουν ιδιωτικές περιουσίες.
Κατά μήκος των αυτοκινητοδρόμων η περισσότερη γη είναι ήδη απαλλοτριωμένη. Η κεντρική νησίδα και τα πρανή των αυτοκινητοδρόμων που ενώνουν τις πόλεις αποτελούν συνεχείς, δημόσιους διαδρόμους κατάλληλους για χάραξη υπέργειου ελαφρού σιδηροδρόμου, με πρόβλεψη μέσης έως χαμηλής ταχύτητας, η οποία δεν απαιτεί ογκώδεις κατασκευές σε σύγκριση με τα συστήματα υψηλής ταχύτητας με βαρύτερο τροχαίο υλικό.
Η καλύτερη διαχείριση των ομβρίων υδάτων μπορεί να επιτευχθεί αναλόγως της περίστασης, με την παροχή ισοσταθμιστικών λιμνών και φρεατίων επεξεργασίας και αποθήκευσης νερού.
Ηχορύπανση
Η ηχορύπανση από την οδική κυκλοφορία στην Κύπρο υπερβαίνει συχνά τα όρια που συστήνει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, ιδιαίτερα κατά μήκος των κύριων οδικών αρτηριών και σε πυκνοκατοικημένες περιοχές.
Οποιαδήποτε επίγεια λύση στις πόλεις, όπως λεωφορεία, τραμ, τρένο, θα εντείνει την έκθεση στον θόρυβο λόγω της ενδεχόμενης μικρής απόστασης από τους κραδασμούς, του φαινομένου του συντονισμού και των αεροδυναμικών δράσεων. Αντίθετα, τα υπόγεια συστήματα εξαλείφουν σχεδόν πλήρως τον θόρυβο στην επιφάνεια και ο θόρυβος από την κίνηση δεν γίνεται ιδιαίτερα αισθητός από τους χρήστες.
Τα υπέργεια τρένα κατά μήκος των αυτοκινητοδρόμων μπορούν να μειώσουν την επίδρασή τους με την κατασκευή ηχοπετασμάτων όπου είναι κοντά σε κατοικημένες περιοχές. Τα σύγχρονα συστήματα σιδηροδρομικών γραμμών χρησιμοποιούν επίσης αντικραδασμικές βάσεις και ελαστικούς συνδέσμους, μειώνοντας τη μετάδοση θορύβου έως και 70%.
Ασφάλεια πολιτών
Η ασφάλεια είναι πρωταρχικής σημασίας στον σχεδιασμό μαζικών μεταφορών. Τα επίγεια τραμ δημιουργούν αναπόφευκτα σημεία σύγκρουσης με πεζούς, ποδηλάτες και οχήματα, ειδικά σε πόλεις με στενούς δρόμους και ακανόνιστη πολεοδομία. Διεθνή δεδομένα δείχνουν ότι τα ατυχήματα τραμ‑πεζών είναι σημαντικά υψηλότερα σε πόλεις χωρίς φαρδιές λεωφόρους ή πλήρη διαχωρισμό κυκλοφορίας. Αρκετές χώρες τώρα ακυρώνουν τις ισόπεδες διαβάσεις.
Τα υπόγεια συστήματα εντός πόλεων εξαλείφουν πλήρως αυτά τα σημεία σύγκρουσης. Για σκοπούς κόστους, θα ήταν λογικό όπου δεν υπάρχει ανησυχία για σύγκρουση, όπως π.χ. κατά μήκος των υπεραστικών δρόμων, να αξιολογηθούν υπέργεια συστήματα μαζικής μεταφοράς. Τα υπέργεια ελαφρά τρένα στους αυτοκινητοδρόμους λειτουργούν σε διαχωρισμένο διάδρομο, με πλήρως ελεγχόμενες ανισόπεδες διασταυρώσεις, μειώνοντας δραστικά τον κίνδυνο ατυχημάτων.
Τα ελαφριά τρένα μπορούν να λειτουργούν αυτόνομα, με εκσυγχρονισμένες τεχνολογίες ελέγχου από απόσταση αντί για παρουσία οδηγού, που τα καθιστούν πιο ασφαλή σε σύγκριση με άλλα μέσα. Το Μαϊάμι μπορεί να δώσει ένα καλό παράδειγμα. Ακόμα και για σκοπούς συντήρησης, υπάρχουν προηγμένες τεχνολογίες που μειώνουν ή ακόμα και εξαλείφουν την ανάγκη για επιτόπου επίβλεψη ή παρέμβαση. Έτσι, η Ασφάλεια και η Υγεία παραμένουν θετικές.
Γεωλογία και σεισμολογία
Η γεωλογία της Κύπρου είναι μια από τις πιο συναρπαστικές ανά το παγκόσμιο, αφού η Κύπρος είναι η μόνη τοποθεσία όπου ο φλοιός της γης δεν βρίσκεται καταβυθισμένος στη θάλασσα. Το υπέδαφος του νησιού αποτελείται κυρίως από ιζηματογενή πετρώματα, μάργες, κιμωλίες και αλλουβιακές αποθέσεις. Αυτά τα υλικά είναι σημαντικά ευκολότερα στην εκσκαφή σε σχέση με τον κρυσταλλικό γρανίτη πόλεων όπως η Στοκχόλμη, το Ελσίνκι ή η Βαρκελώνη, οι οποίες διαθέτουν εκτεταμένα δίκτυα μετρό. Ενδεικτικό παράδειγμα των τεχνικών δυνατοτήτων αποτελεί η σήραγγα Mont Blanc, η οποία διανοίχθηκε μέσα σε ιδιαίτερα σύνθετες γρανιτικές δομές, αποδεικνύοντας ότι η σύγχρονη μηχανική μπορεί να ανταποκριθεί ακόμη και στα πιο απαιτητικά γεωλογικά περιβάλλοντα.
Το οφιολιθικό σύμπλεγμα του Τροόδους είναι πράγματι γεωλογικά πιο σύνθετο, ωστόσο οι μεγάλες αστικές περιοχές της Κύπρου (Λευκωσία, Λεμεσός, Λάρνακα, Πάφος) βρίσκονται εκτός αυτής της ζώνης. Οι σύγχρονες μέθοδοι εκσκαφής και υποστήριξης σηράγγων είναι πλήρως συμβατές με τις εδαφικές συνθήκες των περιοχών αυτών και επιτρέπουν προβλέψιμο κόστος και υψηλό επίπεδο ασφάλειας.
Η Κύπρος είναι σεισμογενής περιοχή. Σύμφωνα με το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης, οι νότιες παράκτιες ζώνες παρουσιάζουν τον υψηλότερο δείκτη σεισμικής δραστηριότητας και τα περισσότερα επίκεντρα, λόγω της ζώνης καταβύθισης των τεκτονικών πλακών που εκτείνεται παράλληλα με τη νότια ακτογραμμή.
Τα υπόγεια έργα συχνά αποδίδουν καλύτερα από τις επιφανειακές κατασκευές κατά τη διάρκεια σεισμών. Κινούνται μαζί με το γύρω έδαφος ή βράχο μειώνοντας τις αδρανειακές δυνάμεις, ενώ η κυκλική ή ελλειπτική γεωμετρία τους κατανέμει ομοιόμορφα τις τάσεις. Η διεθνής εμπειρία από σεισμογενείς χώρες όπως η Ιαπωνία, η Τουρκία και η Καλιφόρνια επιβεβαιώνει ότι τα υπόγεια έργα, όταν σχεδιάζονται σωστά, αποτελούν από τις πιο ανθεκτικές και ασφαλείς υποδομές. Όσον αφορά τις υπέργειες κατασκευές, μια επαγγελματική αντισεισμική μελέτη δύναται να αποτρέψει πλήρως τις ζημιές.
Χρηματοδότηση και Οικονομική Βιωσιμότητα
Τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως το Connecting Europe Facility (CEF) Transport, το European Regional Development Fund (ERDF) & Cohesion Fund, Horizon Europe, δίνουν προτεραιότητα σε έργα που μειώνουν εκπομπές, ενισχύουν τη μετατόπιση σε βιώσιμες μεταφορές και υποστηρίζουν την ασφάλεια και την κλιματική ανθεκτικότητα, καθώς και την έρευνα και καινοτομία.
Τα σιδηροδρομικά έργα έχουν από τους υψηλότερους οικονομικούς πολλαπλασιαστές, ενισχύοντας την κατασκευαστική δραστηριότητα, τον τουρισμό, την κινητικότητα εργαζομένων, την επαγγελματική κατάρτιση και τη μακροπρόθεσμη παραγωγικότητα.
Πρωταρχικής σημασίας είναι και η δημιουργία και εφαρμογή ενός πλάνου για σωστή διαχείριση της χρηματοδότησης που να επιτρέψει στο έργο να ολοκληρωθεί και να λειτουργήσει, ώστε η επένδυση να αποδώσει ενεργητικά. Με αυτό τον τρόπο, η χώρα μας θα αναγνωριστεί παγκόσμια ως αξιόπιστη σχετικά με τις δεσμεύσεις της και θα προσελκύσει περισσότερους επενδυτές στην οικονομία της.
Συμπέρασμα
Η Κύπρος χρειάζεται μια λύση που να είναι τεχνικά άρτια, οικονομικά βιώσιμη και κοινωνικά δίκαιη. Προτείνεται ένα υπόγειο δικτυωτό σύστημα μέσα σε κάθε μεγάλη πόλη, ιδανικά απευθείας κάτω από τους δρόμους, σε συνδυασμό με υπέργειο ελαφρύ σιδηρόδρομο κατά μήκος των αυτοκινητοδρόμων που να ενώνει τις πόλεις και τα αεροδρόμια. Το προτεινόμενο υβριδικό μοντέλο είναι η μόνη λύση που πληροί όλα τα κριτήρια.
Λύση υπάρχει και απαιτεί πολιτικό θάρρος, όχι μόνο τεχνική γνώση. Είναι η στιγμή που η Κύπρος πρέπει να αποκτήσει το σύστημα μεταφορών που της αξίζει, και είναι η στιγμή που η κυβέρνηση πρέπει να εμπιστευτεί επαγγελματίες με σχετική τεχνική κατάρτιση και διεθνή εμπειρία να κάνουν το όραμα πραγματικότητα.
Ιόλη ΚυνηγούΠολιτικός Μηχανικός
(MEng, MBA, CEng MICE)
