Οδηγία για παρακολούθηση και ανθεκτικότητα εδάφους

Από το 1970 και μετά η ευρωπαϊκή περιβαλλοντική πολιτική έχει εξασφαλίσει καθαρότερο νερό, αέρα, αλλά έχει καθιερώσει και την ανάγκη να ζούμε σε ένα καθαρό περιβάλλον. Επτά θεματικές είχαν προταθεί το 2005, η ποιότητα του αέρα, του θαλάσσιου περιβάλλοντος, η αειφόρος χρήση των πόρων, η μείωση και η ανακύκλωση των αποβλήτων, τα φυτοφάρμακα, το αστικό περιβάλλον και τα εδάφη. Είκοσι χρόνια μετά τις πρώτες συζητήσεις, δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις 12 Νοεμβρίου 2025, η Οδηγία (ΕΕ) 2025/2360 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με την παρακολούθηση και την ανθεκτικότητα του εδάφους, την οποία στην Κύπρο ανέλαβε το Υπουργείο Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος. Η Επίτροπος Περιβάλλοντος, Ανθεκτικότητας των Υδάτων και Ανταγωνιστικής Κυκλικής Οικονομίας της ΕΕ, κ. Jessika Roswall, δήλωσε: «Με τον νόμο για την παρακολούθηση του εδάφους, η Ευρώπη κάνει ένα αποφασιστικό βήμα για την προστασία ενός από τους πολυτιμότερους πόρους της. Τα υγιή εδάφη αποτελούν τη βάση για την τροφή μας, την οικονομία μας και τον αγώνα μας κατά της κλιματικής αλλαγής». Δεν είναι τυχαίο που ο πλανήτης μας ονομάζεται Γη. Η γη στον πλανήτη, το έδαφος, είναι η διεπιφάνεια μεταξύ της υδρόσφαιρας, της λιθόσφαιρας, της βιόσφαιρας και της ατμόσφαιρας και η εδαφολογία είναι η επιστήμη που μελετά το έδαφος, τη ζωντανή «επιδερμίδα» του πλανήτη μας, η οποία επικάθεται στο γεωλογικό υπόβαθρο. Η επιστήμη της εδαφολογίας είναι μια εξειδίκευση, που απαιτεί γνώσεις φυσικής, εδαφομηχανικής, μικροβιολογίας, γεωχημείας, γεωλογίας και γεωμορφολογίας.

Τα εδάφη έχουν βασικές λειτουργίες απαραίτητες για την ύπαρξη της ζωής. Αποθηκεύουν και φιλτράρουν το νερό, φιλοξενούν εκατομμύρια είδη μικροοργανισμών που ανακυκλώνουν τη νεκρή οργανική ύλη, αλλά κυρίως μας παρέχουν την τροφή. Η σημαντικότερη παράμετρος είναι η λιθολογία, η οποία καθορίζει την πρώτη ύλη πάνω στην οποία θα δημιουργηθεί η στήλη (κολώνα) του εδάφους. Συγκεκριμένα, το πέτρωμα επηρεάζει άμεσα την ορυκτολογική και κοκκομετρική σύσταση του εδάφους και καθορίζει την αρχική του χημική σύσταση που κατ’ επέκταση καθορίζει και τις γεωτεχνικές του ιδιότητες. Στην Κύπρο τα αργιλικά εδάφη, τα οποία είναι διογκούμενα και αποτελούν κίνδυνο για τις κατασκευές, φιλοξενούνται σε μπεντονιτικούς και αργιλικούς γεωλογικούς σχηματισμούς. Μια άλλη εξίσου σημαντική παράμετρος είναι οι κλιματικές συνθήκες που επικρατούν, και κυρίως η θερμοκρασία και η βροχόπτωση που μαζί με τη χημική σύσταση θα καθορίσουν ποιοι μικροοργανισμοί θα αναπτυχθούν και ποιον ρόλο θα παίξουν στη δομή του εδάφους και της οργανικής του ύλης. Η γεωμορφολογία προσδιορίζει ποιες άλλες διεργασίες επιδέχεται το έδαφος, π.χ. αν είναι περιοχή που πλημμυρίζει, αν είναι περιοχή που εμπλουτίζεται με ξένα υλικά, αν έχει δασική κάλυψη, αν έχει καλλιεργηθεί, για πόσους αιώνες και με ποιες φυτείες. Κυρίως όμως, ο χρόνος είναι αυτός που θα δώσει την ευκαιρία στο έδαφος να αναπτύξει τους ορίζοντές του, να αποκτήσει μεγάλο πάχος και πλούσιο χρώμα. Γι’ αυτό και οι τεκτονικά σταθερές περιοχές της Κύπρου που έχουν διατηρήσει τα αλλουβιακά ριπίδια που δημιουργήθηκαν από τη διάβρωση του Τροόδους κατά το Τεταρτογενές, φιλοξενούν τα κοκκινοχώματα της νότιας Μεσαορίας και των Κοκκινοχωριών, τόσο σημαντικά για τη διατροφή των Κυπρίων.

Η Οδηγία συγκεντρώνεται σε 5 σημεία: τη διάβρωση, την υφαλμύρινση, τη ρύπανση, τη μείωση της οργανικής ύλης, τις κατολισθήσεις, και την υπερκάλυψη με τσιμέντο και άσφαλτο. Σκοπός της Οδηγίας είναι να παρέχει το πλαίσιο, μέσα στο οποίο να γίνεται παρακολούθηση και προστασία αυτού του σημαντικού φυσικού πόρου. Μεγάλης σημασίας και εύκολα μετρήσιμο στοιχείο είναι η ρύπανση. Υπολογίζεται ότι στην Ευρώπη των 27 κρατών μελών υπάρχουν 3,5 εκατομμύρια σημεία ρύπανσης, που μπορεί να επηρεάσουν την υγεία του ανθρώπου. Στην Κύπρο έχουν χαρτογραφηθεί περίπου 800 τέτοια σημεία. Σημαντική παράμετρος, ειδικά για τους μηχανικούς που ασχολούνται με κατασκευές και περιβάλλον, είναι η επισήμανση των δραστηριοτήτων που χρειάζονται προσοχή όπως βιομηχανικές, κτηνοτροφικές περιοχές, επεξεργασία αποβλήτων αλλά και δραστηριότητες που εκ πρώτης όψεως μπορεί να θεωρούνται αθώες όπως σφαγεία, στεγνοκαθαριστήρια, φαρμακεία, φωτογραφεία, τυπογραφεία, βυρσοδεψεία, κοιμητήρια και βενζινάδικα. Η προηγούμενη χρήση γης σε ένα χώρο ανάπτυξης θα πρέπει πάντα να αποτελεί σημείο έρευνας για τον μελετητή ενός έργου.

Η διάβρωση αποτελεί μεγάλη απειλή αφού καταστρέφει τη ζωντανή επιδερμίδα της Γης μεταφέροντας μεγάλες ποσότητες υλικού από ένα σημείο σε άλλο με συνέπειες στα δάση, τις καλλιέργειες, την ευστάθεια των πρανών. Το υλικό μπορεί να καταλήξει σε φράγματα, λιμάνια ή και να επηρεάσει τη χλωρίδα και την πανίδα της παράκτιας ζώνης. Φυσικά, η διάβρωση δεν έχει μόνο ανεπιθύμητες επιπτώσεις. Πολλές περιοχές με εύφορα εδάφη, όπως ποτάμιες αναβαθμίδες και αλλουβιακές συγκεντρώσεις, είναι αποτέλεσμα παλαιοτέρων διαβρώσεων. Ενδεικτικά, στη Βόρεια Ευρώπη η ετήσια διάβρωση φτάνει μέχρι και μισό κυβικό μέτρο εδάφους για κάθε εκτάριο. Στις νότιες ευρωπαϊκές και άλλες μεσογειακές χώρες, που έχουν πιο ξηρό κλίμα και λιγότερη φυτική κάλυψη, η διάβρωση μπορεί να φτάσει και τα 5 m3 ανά εκτάριο.

Ως πολίτες και ως μηχανικοί έχουμε ευθύνη να βοηθήσουμε στη διαφύλαξη του εδάφους, αφού αναγνωρίσουμε τον σημαντικό ρόλο που παίζει στον πλανήτη μας και να μην μεταχειριζόμαστε το έδαφος ως ένα ακούραστο παραγωγό τροφής ή ως ένα ανεξάντλητο σκουπιδότοπο, που μπορεί να ανακυκλώσει τα πάντα. Πρέπει να το προστατεύσουμε από τη διάβρωση και τη ρύπανση, να μειώσουμε την κάλυψη στις κατασκευές και να επιστρέφουμε σε αυτό οργανική ύλη, έτσι ώστε να μπορέσει να συνεχίσει να μας παρέχει τα δικά του οφέλη. Το έδαφος, το νερό, τα ορυκτά και η βιοποικιλότητα του περιβάλλοντος είναι η ραχοκοκαλιά του τοπίου μας, το οποίο έχει δώσει ζωή για αιώνες στους αρχαίους και τους νεότερους Κύπριους. Είναι καθήκον όλων μας να τα προστατεύσουμε, γιατί ο πολιτισμός μας διαμορφώθηκε και αναπτύχθηκε μέσα από τη φύση αυτού του τοπίου και του εδάφους του.

 

Ζωμενία Ζωμενή, Γεωλόγος Μηχανικός