Issuu on Google+

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ در دورة ﻗﺎﺟﺎر ﺗﺎ اواﻳﻞ دورة ﭘﻬﻠﻮي‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن ﺧﺴﺮوي‬ ‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‪ :‬داﻧﺶزﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ اﻣﺮوزﻳﻦ و ﺗﻜﻮﻳﻦ آن در ﻏﺮب‬ ‫داﻧﺶ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬داﻧﺶ ﺑﺮرﺳﻲ ﺟﺎنداران اﺳﺖ‪ .‬در زﺑﺎن ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ‪ βίος ،‬ﺑﻪ ﭼﻢ زﻧﺪﮔﻲ اﺳﺖ‪ 1‬و ‪ λόγος‬ﺑـﻪ ﭼـﻢ واژه‪.2‬‬

‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر‪ ،‬اﻳﻦ واژه در ‪ 1766‬در ﻋﻨﻮان ﻣﺠﻠﺪ ﺳﻪام ﻛﺘﺎب »ﻓﻠﺴﻔﺔ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﻳـﺎ ﺑﻨﻴـﺎنﻫـﺎي ﻓﻴﺰﻳـﻚ‪ :‬زﻣـﻴﻦﺷـﻨﺎﺧﺖ‪،‬‬ ‫زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬ﻧﺒﺎتﺷﻨﺎﺧﺖ ﻋﻤﻮﻣﻲ و درﺧﺖﺷﻨﺎﺧﺖ«‪ 3‬ﻧﺒﺸﺘﺔ ﻣﺎﻳﻜﻞ ﻛﺮﻳﺴﺘﻮف ﻫﺎﻧﻮف‪ 4‬ﺑﻪﻛﺎر رﻓﺖ و اﻧﺪﻛﻲ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻛﺎرل‬ ‫ﻓﺮدرﻳﺶ ﺑﺮداخ‪ 5‬در ‪ ،1880‬اﻳﻦ واژه را اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒﻛﺮد‪» :‬ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﺮدﻣـﺎن‪ ،‬از ﻧﮕـﺮة رﻳﺨـﺖﺷـﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬ﻓﻴﺰﻳﻮﻟـﻮژي‪ ،‬و‬ ‫روانﺷﻨﺎﺧﺖ« )‪ .(Junker, 2004, p. 8‬در ﺳﺎل ‪ 1802‬ﮔﻮﺗﻔﺮﻳﺪ رﻳﻨﻮﻟﺪ ﺗﺮهوﻳﺮاﻧﻮس‪ ،6‬ﻛﺘﺎب ﻣﻬﻢ ﺧﻮد »زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺧﺖ ﻳﺎ‬ ‫ﺳﺮﺷﺖ ﺟﺎﻧﺪاران و زﻣﻴﻦ«‪ 7‬را ﻧﮕﺎﺷﺖ و ژان‪-‬ﺑﺎﺗﻴﺴﺖ ﻻﻣﺎرك ﻧﻴﺰ‪ ،‬در ﻛﺘﺎب »زﻣﻴﻦﺷﻨﺎﺳﻲ آب«‪ 8‬اﻳﻦ واژه را ﺑـﻪﻛـﺎرﺑﺮد؛‬ ‫ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ واژه از ﺳﺮزﻣﻴﻦ اﺻﻠﻲ اروﭘﺎ‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﮕﻠﻴﺲ راهﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑـﺎ اﻳـﻦ وﺟـﻮد ﻣـﻲﺗـﻮان ﮔﻔـﺖ ﻛـﻪ‬ ‫ﻣﺪتﻫﺎ ﭘﻴﺶﺗﺮ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ 9‬ﺑﻪﻋﻨﻮان ﺑﺮرﺳﻲ ﺟﺎﻧﻮران‪ ،‬ﮔﻴﺎﻫﺎن و ﻛﺎﻧﻲﻫﺎ در ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻣﻄﺮحﺷﺪهﺑﻮد‪ .‬ﻃﺒﻴﻌﻲدانﻫﺎ‪ 10‬ﺑﻪ‬ ‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺔ ﻇﺎﻫﺮ ﺑﻴﺮوﻧﻲ‪ ،‬ﭘﺮاﻛﻨﺶ‪ ،‬و رواﺑﻂ زﻳﺴﺘﻲ ﻣﻴﺎن ﺟﺎﻧﻮران و ﮔﻴﺎﻫﺎن ﻣﻲﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﺗﺮهوﻳﺮاﻧﻮس ﺧﻮد ﻃﺒﻴﻌﻲدان ﺑـﻮد‬ ‫و ﻻﻣﺎرك‪ ،‬ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻪ از ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ ﺳﺮدرآورد‪ .‬ﺗﺮهوﻳﺮاﻧﻮس در ﻛﺘﺎب ﺧﻮد‪ ،‬زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ را اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﺎﻧﺪ‪:‬‬ ‫»ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﺎ‪ ،‬رﻳﺨﺖﻫﺎ و ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﮔﻮﻧﻪﮔﻮن زﻳﺴﺘﻲﺳﺖ؛ ﺷﺮاﻳﻂ و ﻗﻮاﻧﻴﻨﻲ ﻛﻪ زﻧـﺪﮔﻲ از آنﻫـﺎ ﻣﺘـﺄﺛﺮ‬ ‫اﺳﺖ و دﻟﻴﻞ ﻫﺴـﺘﻲ آنﻫـﺎ‪ .‬داﻧﺸـﻲ ﻛـﻪ درﮔﻴـﺮ اﻳـﻦﻫـﺎ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬زﻳﺴـﺖﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻳـﺎ داﻧـﺶ ﺣﻴـﺎت ﻧـﺎمدارد«‬ ‫)‪.(Treviranus, 1802, p. 41‬‬ ‫ﻻﻣﺎرك‪ ،‬ﻧﻴﺰ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫»زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‪ :‬ﻳﻜﻲ از ﺳﻪ ﺷﺎﺧﺔ ﻓﻴﺰﻳﻚ زﻣﻴﻦ ]اﺳﺖ[؛ اﻳﻦ ﻳﻜﻲ ﺷـﺎﻣﻞ ﻫﻤـﺔ داﻧـﺶﻫـﺎﻳﻲﺳـﺖ ﻛـﻪ درﮔﻴـﺮ‬ ‫ﻛﺎﻟﺒﺪﻫﺎي زﻧﺪه اﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻪوﻳﮋه درﮔﻴﺮ ﺳﺎﻣﺎنﺑﻨﺪي آنﻫﺎ‪ ،‬روﻧﺪﻫﺎي ﺗﻜﻮﻳﻨﺸﺎن‪ ،‬و ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﻲ ﺳـﺎﺧﺘﺎري آنﻫـﺎ ﻛـﻪ‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن ﺧﺴﺮوي‬ ‫‪ .1‬ﻫﻢرﻳﺸﻪ ﺑﺎ ﺟﺎن ﻓﺎرﺳﻲ‪ жити ،‬اﺳﻼوي‪ जीवत ،‬ﺳﻨﺴﻜﺮﻳﺖ‪ Vivo ،‬ﻻﺗﻴﻦ‪ կեամ ،‬ارﻣﻨﻲ )‪.(Danker, 2001‬‬ ‫‪ .2‬از رﻳﺸﺔ ‪ λέγω‬ﻛﻪ ﻛُﻨﺶ ﻧﺨﺴﺖﻛَﻨﺎر ﻳﮕﺎﻧﻪ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨـﻲ »ﻣـﻲﮔـﺬارم«‪» ،‬ﺳـﺎﻣﺎنﻣـﻲدﻫـﻢ«‪» ،‬ﻣـﻲﮔـﺰﻳﻨﻢ« و »ﻣـﻲﮔـﻮﻳﻢ«‬ ‫)‪.(Danker, 2001‬‬ ‫‪3. Philosophiae naturalis sive physicae dogmaticae: Geologia, biologia, phytologia generalis et dendrologia‬‬ ‫‪4. Michael Christoph Hanov (1695–1773).‬‬ ‫)‪5. Karl Friedrich Burdach (1776–1847‬‬ ‫)‪6. Gottfried Reinhold Treviranus (1776–1837‬‬ ‫‪7. Biologie oder Philosophie der lebenden Natur für Naturforscher und Aerzte‬‬ ‫‪8. Hydrogéologie‬‬ ‫‪9. Natural History‬‬ ‫)‪10. Naturalist(s‬‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ در دورة ﻗﺎﺟﺎر… | ‪1‬‬ ‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬


‫ﻧﺎﺷﻲ از ﻛﻨﺶ دﻳﺮﻳﻨﺔ زﻳﺴﺘﻲﺷﺎن‪ ،‬ﮔﺮاﻳﺸﺸﺎن ﺑﻪ ﺳﺎﺧﺖ اﻧﺪامﻫﺎي وﻳـﮋه‪ ،‬و ﮔﺰﻳـﺪﮔﻲ آنﻫـﺎ ﺑـﻪﺧـﺎﻃﺮ ﺗﻤﺮﻛـﺰ‬ ‫ﻛﻨﺶﻫﺎﻳﺸﺎن در ﻳﻚ ﻛﺎﻧﻮن اﺳﺖ« )‪.(Lamarck, 1802, p. 188‬‬ ‫ﻫﻴﭻﻛﺪام از اﻳﻦ دو‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺳﻨﺘﻲ را ﻣﺤﻮر آنﭼﻪ ﻛﻪ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺮار ﻧﺪاد‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ داﻧﺸـﻲ ﻓﺮاﺗـﺮ از آن‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﻲﻛﺮدﻧﺪ )‪ .(Coleman, 1978, pp. 1-2‬در ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﺧﺎرﺟﻲ ﺟﺎنداران‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﻛﺎﻧﻲﻫـﺎ را‬ ‫ﺷﺎﻣﻞﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻓﻠﺴﻔﺔ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ 11‬و اﻟﻬﻴﺎت ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،12‬ﻧﻴﺰ در ﻛﻨﺎر ﺗـﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌـﻲ‪ ،‬ﺑﻨﻴـﺎنﻫـﺎي ﻣﻔﻬـﻮﻣﻲ و ﻣﺎوراءاﻟﻄﺒﻴﻌـﺔ‬ ‫زﻧﺪﮔﻲ ﺟﺎﻧﻮران و ﮔﻴﺎﻫﺎن را ﻣﻲﺳـﺎﺧﺘﻨﺪ و ﺑـﻪ ﭘﺮﺳـﺶﻫـﺎي ﭼـﻮن اﻳـﻦﻛـﻪ ﭼـﺮا ﺟـﺎنداران ﻫﺴـﺘﻨﺪ و اﻳـﻦﮔﻮﻧـﻪ اﻧـﺪ‬ ‫ﭘﺎﺳﺦﻣﻲدادﻧﺪ‪ .‬ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژي و داروﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻧﻴﺰ ﺑﺨﺸﻲ از ﭘﺰﺷﻜﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در ﻗﺮن ‪ 18‬و ‪ 19‬ﻛـﻪ ﻫﻨـﻮز واژة زﻳﺴـﺖﺷﻨﺎﺳـﻲ‬ ‫ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﻧﺸﺪهﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺪﻳﻦﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،13‬ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ‪ 14‬و زﻣﻴﻦﺷﻨﺎﺳﻲ‪ 15‬ﺟﺎيﮔﺰﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ و ﻓﻠﺴﻔﺔ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺷـﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺗﺎ اﻣﺮوز‪ ،‬ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ و ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﺑﺎ ﮔﺴﺘﺮش داﻣﻨﺔ ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ‪ ،‬ﻫﻨﻮز زﻳﺮﻣﺠﻤﻮﻋﺔ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﺤﺴﻮبﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬ ‫زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﭘﻴﺸﺎ‪-‬ﻧﻮﻳﻦ از دورة ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺗﺎ ﻋﺼﺮ ﺷﻜﻮﻓﺎﻳﻲ اﺳﻼﻣﻲ‬ ‫ﻣﺮدﻣﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺑﻲﮔﻤﺎن از ﺑﺮﺧﻲ داﻧﺴﺘﻪﻫﺎ ﭘﻴﺮاﻣﻮن زﻧـﺪﮔﻲ ﮔﻴﺎﻫـﺎن و ﺟـﺎﻧﻮران آﮔـﺎه ﺑـﻮدهاﻧـﺪ‪ .‬داﻧﺴـﺘﻪﻫـﺎﻳﻲ ﭼـﻮن‬ ‫ﻛﺎﻟﺒﺪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺟﺎﻧﻮران‪ ،‬اﻟﮕﻮﻫﺎي رﻓﺘﺎري )ﭼﻮن زﻣﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮت( ﺑﺨﺸﻲ از ﺿﺮورﻳﺎت زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺮدﻣـﺎن ﺑـﻪﺷـﻤﺎرﻣﻲرود‪ .‬اﻣـﺎ‬ ‫ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ اﻧﻘﻼب زﻣﺎﻧﻲ در دورة ﻧـﻮ‪-‬ﺳـﻨﮕﻲ‪ 16‬رخداد‪ .‬ﻣﺮدﻣـﺎن‪ ،‬ﺑـﺮاي ﻧﺨﺴـﺘﻴﻦﺑـﺎر دهﻫـﺰار ﺳـﺎل ﭘـﻴﺶ ﻛﺸـﺎورزي را‬ ‫ﻛﺸﻒﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﮔﻴﺎﻫﺎن را رامﻛﻨﻨﺪ و ﺣﻴﻮاﻧﺎت را اﻫﻠﻲﺳﺎزﻧﺪ )‪.(Magner, 2002, pp. 2-3‬‬ ‫ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎي ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﻲ در ﻣﻴﺎنرودان‪ ،‬ﺷﺒﻪﻗﺎرة ﻫﻨﺪ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﭼﻴﻦ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎري ﻃﺒﻴﺒﺎن‪ ،‬ﺟﺮاﺣـﺎن و داﻧـﺶﭘﮋوﻫـﺎن ﻃﺒﻴﻌـﻲدان‬ ‫ﭘﺮورﻳﺪﻧﺪ ﻛﻪ از آن ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺳﻮﺷﺮوﺗﻪ‪ 17‬و ژاﻧﮓ ژوﻧﮓ ﺟ‪‬ﺰﻳﻨﮓ‪ 18‬و ﻣﻮرد‪ ‬ﭘﺎﭘﻴﺮوس ادوﻳﻦ اﺳﻤﻴﺖ‪ 19‬اﺷـﺎرهﻧﻤـﻮد‪.‬‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫|‪2‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫اﻳﻨﺎن‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ ﭘﻴﭽﻴﺪه از ﻓﻠﺴﻔﺔ ﻃﺒﻴﻌﻲ اراﺋﻪدادﻧﺪ ﻛﻪ در ﺑﺴﻴﺎري ﻣﻮارد‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان ﻳـﻚ اﻟﮕـﻮ‪ ،‬ﭘﺎﺳـﺦﮔـﻮي ﻧﻴﺎزﻫـﺎي‬ ‫ﭘﺰﺷﻜﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ اﺧﮕﺮﻫﺎي ﺗﺎﺑﻨﺎك‪ ،‬آنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻗﺒﺲ ﺗﺮاداد ﺑﻲ‪-‬دﻳﻦ ﻳﻮﻧﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن‪ ،‬ﭼﺮاغ راه زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳـﻲ ﺷـﺪ‪،‬‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن ﺧﺴﺮوي‬ ‫‪11. Natural Philosophy‬‬ ‫‪12. Natural Theology‬‬ ‫‪13. Botany‬‬ ‫‪14. Zoology‬‬ ‫‪15. Geology‬‬ ‫‪16. Neolithic‬‬

‫‪ ،सुुता .17‬ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ »ﭘﺪر ﺟﺮاﺣﻲ« ﻃﺒﻴﺐ ﻫﻨﺪي ﻗﺮن ﺳﻪ ﻳﺎ ﭼﻬﺎر ﭘﺲ از ﻣﻴﻼد‪ ،‬ﻛﻪ رﺳﺎﻟﺔ ﺳﻮﺷـﺮوﺗﻪﺳـﻤﻬﻴﺘﺎ ‪ सुुतसं हता‬از‬ ‫اوﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ رﺳﺎﻟﻪ‪ ،‬درﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪة ﻫﻤﺔ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺑﻨﻴﺎدي ﺗﺮاداد ﭘﺰﺷﻜﻲ ﻫﻨـﺪ‪ ،‬ﻣﻮﺳـﻮم ﺑـﻪ آﻳـﻮرودا )داﻧـﺶ زﻧـﺪﮔﻲ( ‪ आयुवद‬اﺳـﺖ‪ ،‬و‬ ‫ﭘﺎرهﻫﺎﻳﻲ ﻧﻮآوراﻧﻪ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺟﺮاﺣﻲ درﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮد )‪.(Lock, Last, & Dunea, 2001, p. 420‬‬ ‫‪ 張仲景 .18‬ﻳﻜﻲ از ﭘﺰﺷﻜﺎن ﻧﻴﻤﺎور آﺧﺮﻳﻦ ﺳﺎلﻫﺎي ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻓﺮﻣﺎﻧﺮوِ ﻫﺎنِ ﺷﺮﻗﻲ ‪ 150-219) 漢朝‬ﻣﻴﻼدي( )‪.(Zhang, 1999‬‬ ‫‪19. Edwin Smith Papyrus‬‬

‫ﺗﻨﻬﺎ ﻗﺴﻤﺖ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪة ﻛﺘﺎﺑﻲ از ﻣﺼﺮ ﺑﺎﺳﺘﺎن ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺗﺮﻣﻴﻢ زﺧﻢ‪ ،‬ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻗﺮن ‪ 16‬ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد‪ .‬ادوﻳﻦ اﺳـﻤﻴﺖ )‪(1822-1906‬‬ ‫ﻋﺘﻴﻘﻪﺑﺎز آﻣﺮﻳﻜﺎﻳﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﭘﺎﭘﻴﺮوس را در ﺳﺎل ‪ 1862‬از ﺗﺎﺟﺮي ﻣﺼﺮي ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺼﻄﻔﻲ آﻗﺎ ﺧﺮﻳﺪ )‪.(Rutkow, 1988‬‬


‫ﺷﻌﻠﻪور ﻧﺸﺪﻧﺪ )‪.(Magner, 2002, pp. 3-9‬‬ ‫ارﺳﺘﻮ‪ ،20‬ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻳﻮﻧﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺑﺮاي ﺟﻬﺎن اﻣﺮوزﻳﻦ ﻣﺎﺳﺖ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ ﺗﻼش ﻧﺨﺴـﺘﻴﻦ او روي ﻓﻠﺴـﻔﺔ ﻃﺒﻴﻌـﻲ‪،‬‬ ‫ﭘﻨﺪارآﻟﻮده ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﮕﺎﺷﺘﻪﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷـﻨﺎﺧﺘﻲ ﺳﭙﺴـﻴﻦ او ﺗﺠﺮﺑـﻲﺗـﺮ ﺑﻮدﻧـﺪ و ﺑـﺮ ﻋﻠّﻴـﺖ ﻃﺒﻴﻌـﻲ و ﮔﻮﻧـﻪﮔـﻮﻧﻲ زﻧـﺪﮔﻲ‬ ‫ﺑﻨﺎﺷﺪهﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬او ﻣﺸﺎﻫﺪات ﺑﺴﻴﺎري از ﮔﻴﺎﻫﺎن و ﺟﺎﻧﻮران اﻃﺮاف ﺧﻮد ﺑﻪدﺳﺖ داد و در ردهﺑﻨﺪي آنﻫﺎ ﻛﻮﺷـﻴﺪ‪ .‬وي ‪540‬‬ ‫ﮔﻮﻧﻪ ﺟﺎﻧﻮر ﺗﻮﺻﻴﻒﻧﻤﻮد و ﻛﻤﻴﻨﻪ ‪ 50‬ﮔﻮﻧﻪ از آنﻫﺎ را ﻛﺎﻟﺒﺪﺷﻜﺎﻓﻲﻛـﺮد‪ .‬او ﻋﻘﻴـﺪهداﺷـﺖ »ﻋﻠـﻞ ﺻـﻮري« ﺑﺎﻋـﺚ ﺗﻤـﺎم‬ ‫ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎي ﻃﺒﻴﻌﻲﺳﺖ )‪.(Mayr, 1982, pp. 84-90) (Mason, 1956, pp. 41-44‬‬ ‫در ﻃﻲ ﻗﺮون ﺗﺎرﻳﻚ اروﭘﺎ‪ ،‬ﺟﻬﺸﻲ ﭼﻨﺪان ﺑﺰرگ در زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﺣﺎﺻﻞﻧﺸﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻫﻢزﻣﺎن ﺑﺎ اﻳـﻦ دوران‪ ،‬اﻳـﺮان و ﺑﻘﻴـﺔ‬ ‫ﺟﻬﺎن اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬در دوراﻧﻲ ﻃﻼﻳﻲ ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮد‪ .‬اﻧﺪﻳﺸﺔ ارﺳﺘﻮ و دﻳﮕـﺮ اﻧﺪﻳﺸـﻤﻨﺪان ﺑﺎﺳـﺘﺎن‪ ،‬در ﺧـﺎور زﻧـﺪهﻣﺎﻧـﺪ و ﺑـﻪ‬ ‫ﺟﺎﻫﺎﻳﻲ رﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ ﻣﻐﺰ ﺧﻮد اﻳﻦ اﺳﻼف ﺑﺎﺧﺘﺮي ﻧﺮﺳﻴﺪهﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﺟﺎﺣﻆ‪ 21‬را ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي ﻧﻤﻮﻧﻪﻣﻲآورﻳﻢ ﻛﻪ در ﻛﺘﺎباﻟﺤﻴﻮان ﺑﻪ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻣﺤﻴﻂ ﺑﺮ ﺟﺎﻧﻮران اﺷﺎرهﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻧﺪﻳﺸﻪاي اﺑﺘﺪاﻳﻲ از‬ ‫ﻓﺮﮔﺸﺖ‪ 22‬ﻣﻄﺮحﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬وي ﺑﻪ ﺷﺎﻳﺴـﺘﮕﻲ ﻧﺴـﺒﻲ اﻓـﺮاد ﺑـﺮاي ﺑﻘـﺎ اﺷـﺎرهاي دارد و ﺑـﺮاي ﻧﺨﺴـﺘﻴﻦ ﺑـﺎر ﺗﻨـﺎزع ﺑﻘـﺎ را‬ ‫ﻣﻄﺮحﻣﻲﻛﻨﺪ )‪ .(Agutter & Wheatley, 2008, p. 43) (Bayrakdar, 1983) (Zirkle, 1941‬ﺧﻄﻴﺐ ﺑﻐﺪادي‪ 23‬ﺑﻌـﺪﻫﺎ‬ ‫اد‪‬ﻋﺎ ﻛﺮد ﺟﺎﺣﻆ از روي دﺳﺖ ارﺳﺘﻮ ﺑﺎزﻧﻮﺷﺖﻛﺮدهاﺳﺖ )‪ (Peters, 1968‬ﻛﻪ اﻟﺒﺘﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ اﻳﻦ »ﻗﻮﻟﻲﺳﺖ ﺧﻼف دل در‬ ‫آن ﻧﺘﻮان ﺑﺴﺖ«‪ ،‬وﻳﮋهآنﻛﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻧﻮﻳﻦ ﺟﺎﺣﻆ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﺘﺨﺎب ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﺗﻨﺎزع ﺑﻘـﺎ و زﻧﺠﻴـﺮهﻫـﺎي ﻏـﺬاﻳﻲ در آﺛـﺎر ارﺳـﺘﻮ‬ ‫ﻧﻴﺎﻣﺪهاﻧﺪ )‪.(Mattock, 1971‬‬ ‫ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪ ،‬ﺣﺘﻲ در ﻧﻘﻞ از ﻏﺮﺑﻴﺎن‪ ،‬راه ﻧﻘﺪ را ﻧﻴﺰ ﮔﺸﻮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﻮرﺳـﻴﻨﺎ‪ ،24‬ﺑـﻪﺧـﻼف ﺗﺒﻴـﻴﻦ ﺻـﻮري ارﺳـﺘﻮ‪،‬‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫|‪3‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﺗﺒﻴﻴﻦ وﺟﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ و زﻳﻦرو ﺑﻪ ﻋﻠﻞ ﻓﺎﻋﻠﻲ ﻣﻲﭘﺮدازد‪ .‬ارﺳﺘﻮ از ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﻣـﻲﭘﺮﺳـﺪ و ﭘﻮرﺳـﻴﻨﺎ از ﭼﺮاﻳـﻲ )ﻃﺎﻟـﺐزاده‪,‬‬ ‫‪ .(1379‬ﮔﺮﭼﻪ‪ ،‬ﺑﻪروﺷﻨﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢدﻳﺪ ﻛﺎروان آزﻣﻮنﮔﺮاﻳﻲ از ﻛﺸﻮر اﻧﺪﻳﺸﺔ ﭘﻮرﺳﻴﻨﺎ ﻣﻲﮔﺬرد‪ ،‬اﻣـﺎ ﮔـﻮﻳﻲ‪ ،‬آزﻣـﻮنﮔﺮاﻳـﻲ‬ ‫ﻣﺮدهرﻳﮕﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﺧﺎك ﺷﺮق‪ ،‬ﮔﻢ ﺷﺪ‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺎﻳﺪ اﻳﻦ اﻓﺘﺮاق ﻣﻴﺎن ﻧﮕﺎهﻫﺎي ﻋﻠّﻲ‪ ،‬اروﭘﺎ را در آﻏﺎز ﻧﻮزاﻳﻲ‪ ،‬ﺑـﻪ‬ ‫ﺳﻤﺖ داﻧﺶ آزﻣﻮنﮔﺮا‪ 25‬ﺧﻴﺰاﻧﺪ وﻟﻲ داﻧﺶ را در اﻳﺮان‪ ،‬در ﭘﺮدة ﭘﻨﺪارﮔﺮاﻳﻲ ﻫ���‬ﺸﺖ‪.‬‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن ﺧﺴﺮوي‬ ‫)‪20. Ἀριστοτέλης (384-322 BC‬‬

‫‪ .21‬ادﻳﺐ‪ ،‬ﺳﺨﻦور و ﺧﻮشﻧﻮﻳﺶ ﺳﻴﻪﭼﺮدة ﻣﻌﺘﺰﻟﻲ‪ ،‬زادة ﺑﺼﺮه )‪ 160-255‬ﻗﻤﺮي‪ 781-869/‬ﻣﻴﻼدي(‪.‬‬ ‫‪ .22‬ﺑﺮاﺑﺮﻧﻬﺎد ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﺮاي ﺗﻜﺎﻣﻞ ‪.Evolution‬‬ ‫‪ .23‬ﻣﻮر‪‬خ و ﻣ‪‬ﺪر‪‬ﺳﻲِ ﺷﺎﻓﻌﻲ )‪ 392-463‬ﻗﻤﺮي‪ 1002-1071/‬ﻣﻴﻼدي(‪.‬‬ ‫‪ .24‬ﻳــﺎ ‪ ،Aβιτζιανός/Avicenna‬ﭘﺰﺷــﻚ و ﻓﻴﻠﺴــﻮف ﺟــﺎﻣﻊاﻻﻃــﺮاف ﺧﺮاﺳــﺎﻧﻲ )‪ 370-428‬ﻗﻤــﺮي‪ 980-1037/‬ﻣــﻴﻼدي(‪ .‬او‬ ‫ﻃﺒﻴﻌﻲداﻧﻲ ﺗﻴﺰﺑﻴﻦ ﺑﻮد و ﺣﺘﻲ در آﺛﺎرش ﺑﻪ ردﭘﺎي ﺳﻨﮕﻮارهﺷﺪة ﺟﺎﻧﻮران دﻳﺮﻳﻦ اﺷﺎرهﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪدرﺳﺘﻲ ﭼﻴﺴﺘﻲ ﭘﺎرﻳﻦ آنﻫـﺎ را‬ ‫ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪25. Empirical Science‬‬


‫داﻧﺶ آزﻣﻮنﮔﺮا‬ ‫اﻳﺴﺘﺎﻳﻲ ﺑﺮ ﮔﻮاه‪ ‬دﻳﺪاري و ﺳ‪‬ﻬﺸﻲ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﺑﺮ زﻣﻴﻦ آزﻣﻮن‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ وزﻳﺪﮔﻲ داﻧﺶ ﻧﻮﻳﻦ از داﻧﺶ ﭘﻴﺸﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬اﻣـﺎ ﭘﻴﺸـﻴﻨﺔ‬ ‫اﻳﻦ ﻧﮕﺎه‪ ،‬ﺑﺎز ﺑﻪ ارﺳﺘﻮ و ﭘﻮرﺳﻴﻨﺎ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ارﺳﺘﻮ در رﺳﺎﻟﺔ ﺧﻮد ﭘﻴﺮاﻣﻮن روان‪ 26‬ﺑﻪ ﻣﻔﻬـﻮم ﻟـﻮح ﭘـﺎﻛﻴﺰه‪ 27‬ﻣـﻲﭘـﺮدازد و‬ ‫روان را ﭼﻨﻴﻦﺳﺎن ﺗﻮﺻﻴﻒﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ از او ﭘﻮرﺳﻴﻨﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ را ﺗﺒﻴﻴﻦﻛﺮد‪ .‬او ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺷﺪ روان ﻣﺮدﻣﺎن در آﻏﺎز‬ ‫زﻧﺪﮔﻲ ﭼﻮن ﺗﺨﺘﻪاي ﻧﻴﺎﻟﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ آﻣﻮﺧﺘﻦ و آزﻣﻮدن ﺑﺮ آن ﻧﺒﺸﺘﻪﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬ ‫ﺗﻮﻣﺎس آﻛﻮﺋﻴﻨﺎس‪ ،28‬دو ﻗﺮن ﭘﺲ از ﭘﻮرﺳﻴﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي او و ارﺳﺘﻮ اﻳﺴﺘﺎد و در دﻓﺎع از آﻧﺎن ﻛﻮﺷـﻴﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﻋﻘﻴـﺪه‪ ،‬در‬ ‫ﺑﺮاﺑﺮ آن ﮔﻔﺘﺔ اﻓﻼﺗﻮن‪ 29‬اﺳﺖ ﻛﻪ روان آدﻣﻲ را »ﭘﻴﺶآﮔﺎﻫﻲ اﻣﺎ ﻓﺮاﻣﻮشﻛﺎر« ﻣﻲﺷﻤﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﮕﺎه‪ ،‬ﺑـﻴﺶﺗـﺮﻳﻦ اﺛـﺮ را در‬ ‫ﭘﻴﺶرﻓﺖ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﮔﺬارد‪ .‬اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس ﻧﺒﺎﺗﻲ‪ ،30‬ﻛﻪ اﻧﺪﻛﻲ ﭘﻴﺶﺗﺮ از آﻛﻮﺋﻴﻨﺎس زاد و زﻳﺴﺖ‪ ،‬ﻧﺨﺴـﺘﻴﻦ روش ﻋﻠﻤـﻲ‬ ‫در ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ را ﺑﻨﺎﻧﻬﺎد )‪ (Huff, 2003, p. 218‬ﭼﻨﺪان ﻛﻪ ﺗﺮﺟﻤﺎن ﻻﺗﻴﻦ آﺛـﺎر او ﺗـﺎ ﻗـﺮن ﻧـﻮزدﻫﻢ در اروﭘـﺎ ﻛﺎرآﻣـﺪ‬ ‫ﻣﻲﺑﻮد‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ ﻳﻜﻲ از ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ رخ دادﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﺗﺎ اﻣﺮوز‪ ،‬ﺗﺪوﻳﻦ ﻧﻈـﺎم ﻃﺒﻘـﻪﺑﻨـﺪي ﺑـﻪدﺳـﺖ ﻳﻜـﻲ از ﻫﻤـﻴﻦ‬ ‫ﭘﻴﺮوان ﭼﻨﺪ ﺳﺪه ﺑﻌﺪ ﻧﺒﺎﺗﻲ‪ ،‬اﻧﺠﺎمﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻛﺎرل ﻓﻮن ﻟﻴﻨﻪ‪ 31‬ﻣﺪتﻫﺎ ﭘﺲ از ارﺳﺘﻮ‪ ،‬ﺳﺎﻣﺎﻧﻲ ﻳﻚدﺳـﺖ و ﺟﻬـﺎنﮔﻴـﺮ‬ ‫ﺑﺮاي ﻧﺎﻣﻴﺪن و ردهﺑﻨﺪي ﺟﺎنداران ﭘﻴﺶﻧﻬﺎد ﻛﺮد‪ .‬ﺳﺎﻣﺎﻧﻲ ﺑﺮ ﭘﺎﻳـﺔ ﮔـﻮاه و آزﻣـﻮن‪ .‬اﻳـﻦ ﺳـﺎﻣﺎن در ﭼﻴـﻨﺶ ﺟـﺎنداران‬ ‫»ﻣﺸﺎﺑﻪ« در ﻛﻨﺎر ﻳﻚدﻳﮕﺮ ﺑﻲﺷﻚ ﻧﻘﺸﻲ ﭼﺸﻢﮔﻴﺮ در زاﻳﺶ دوﺑﺎرة اﻧﺪﻳﺸﺔ ﻓﺮﮔﺸـﺖ ﺑـﺎزيﻛـﺮد‪ .‬ﻻﻣـﺎرك‪-‬ﻛـﻪ ﻳﻜـﻲ از‬ ‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺎرﺑﺮان واژة زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﻮد‪-‬ﻳﻜﻲ از ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ رواﻳﺖﻫﺎي داﻧﺶ ﻧﻮﻳﻦ ﺑﺮاي ﻓﺮﮔﺸﺖ را ﭘﻴﺶﻧﻬـﺎدﻛﺮد‪ .‬ﮔﺮﭼـﻪ‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﺔ او ﻣﺮدود داﻧﺴﺘﻪﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﺗﻨﻬﺎ آﻏﺎزي ﺑﻮد ﺑﺮ اﻧﺪﻳﺸﺔ ﻧﻮﻳﻦ ﻓﺮﮔﺸﺘﻲ و ﭼـﺎرﻟﺰ داروﻳـﻦ‪ 32‬ﻣﻴـﻮة ﺑـﺎرور اﻳـﻦ ﺗـﺎك‬ ‫ﭘﻴﭻدرﭘﻴﭻ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﻫﻴﭻ ﺷﺎﺧﻪاي در زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ اﻣﺮوز‪ ،‬ﺟﺪا از ﺗﺒﻴـﻴﻦﻫـﺎي ﻧﻈﺮﻳـﺔ ﻓﺮﮔﺸـﺖ ﻧﻴﺴـﺖ‪ .‬ﻓﺮﮔﺸـﺖ ﻣﻔﻬـﻮم ﻣﺤـﻮري داﻧـﺶ‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫|‪4‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲﺳﺖ و ﻣﻌﻨﺎي ﺑﻨﻴﺎدﻳﻦ زﻧﺪﮔﻲ‪ .‬ﻫﺮ ﺻﻮرﺗﻲ از زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬ﻓﺮﮔﺸﺖﻳﺎﻓﺘﻪ و ﻓﺮﮔﺸﺖﻣﻲﻳﺎﺑﺪ و اﻳـﻦ ﻳﮕﺎﻧـﻪ وﻳﮋﮔـﻲ‬ ‫ﻫﻤﺔ ﺟﺎنداراﻧﻲﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎﻛﻨﻮن ﺑﺮ زﻣﻴﻦ زﻳﺴﺘﻪاﻧﺪ و ﺧﻮاﻫﻨﺪزﻳﺴﺖ ﺗﺎ ﺟﺎنداراﻧﻲ ﻛﻪ اﺣﺘﻤـﺎﻻً در آﻳﻨـﺪه در ﺳـﺎﻣﺎﻧﻪﻫـﺎي‬ ‫ﺳﺘﺎرهايِ دﻳﮕﺮ ﺧﻮاﻫﻴﻢﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﻓﺮﮔﺸﺖ‪ ،‬ﻣﺮز ﻣﻴﺎن ﻣﺎﺷﻴﻦ و ﺟﺎندار اﺳﺖ‪.‬‬ ‫***‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن ﺧﺴﺮوي‬ ‫‪26. Περὶ Ψυχῆς‬‬ ‫‪27. Λευκός Πίνακας or Tabula rasa‬‬ ‫)‪28. Saint Thomas Aquinas (1225–1274‬‬ ‫)‪29. Πλάτων (428/427–348/347 BC‬‬

‫‪ .30‬اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس اﻟﻨﺒﺎﺗﻲ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ اﺑﻦاﻟﺮوﻣﻴﻪ )‪ 637–561‬ﻗﻤـﺮي‪ 1163-1239/‬ﻣـﻴﻼدي( ﮔﻴـﺎهﺷـﻨﺎس ﻧﻴﻤـﺎور ﻣﺴـﻠﻤﺎن زادة ﺳـﺒﻴﺎ در‬ ‫اﺳﭙﺎﻧﻴﺎ‪.‬‬ ‫)‪31. Carl von Linné; Latinized as Carolus Linnaeus (1707-1778‬‬ ‫)‪32. Charles Robert Darwin (1809-1882‬‬


‫آﻣﺎج اﺻﻠﻲ ﻣﺎ در ﻧﮕﺎرش اﻳﻦ ﺑﺤﺚ‪ ،‬ﺑﺮرﺳﻲ وﺿﻌﻴﺖ ورود و ﻧﻬﺎدﻳﻨﮕﻲ داﻧﺶ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻮﻳﻦ از ﻏﺮب ﺑﻪ اﻳﺮان اﺳـﺖ‪.‬‬ ‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺳﻮﺳﻮﻫﺎي ﭼﺮاغ داﻧﺶ ﻧﻮﻳﻦ‪ ،‬در دورة ﻗﺎﺟﺎر ﺑﺮقزد‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻴﭻﮔﺎه ﻓﺮوزﻳﻨﺔ درﺧﺖ داﻧﺶ ﻣـﺎ ﻧﮕﺸـﺖ‪ .‬ﻣﺠـﺎل اﻳـﻦ‬ ‫ﻣﻘﺎل‪ ،‬اﺟﺎزهﻧﻤﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺟﺰ ﺑﻪ ﺳﺎلﻫﺎي آﻏﺎزﻳﻦ ﻧﻬﻀﺖ ﻧﻮﻳﻦ ﺗﺮﺟﻤﺔ ﻣﺘﻮن ﻏﺮﺑﻲ ﺑﭙﺮدازﻳﻢ‪ ،‬اﻣـﺎ ﺑﺎﻳـﺪ ﭘـﺬﻳﺮﻓﺖ ﺣﺘّـﻲ ﺗـﺎ‬ ‫اﻣﺮوز در ﺑﺴﻴﺎري ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬آﺧﺮﻳﻦ ﮔﺎم ﻣﺎ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﺎن ﻧﺴﻚﻫﺎ و ﻧﺒﺸﺘﻪﻫﺎي ﻓﻨـﻲ و ﻋﻠﻤـﻲ ﻏـﺮب ﻣﺎﻧـﺪه و‬ ‫ﺑﺲ‪.‬‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﺪهاﻧﺪ‪:‬‬ ‫‪ ( 1‬ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﺗﻘﯽ ﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ ﺑـﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ اﻻﻧﺼـﺎری اﻟﮑﺎﺷـﺎﻧﯽ‪ .‬آﻏـﺎز ﺗـﺄﻟﯿﻒ ‪ ۱۲۸۷‬ﻫﺠـﺮی‬ ‫ﻗﻤﺮی )ﻣﻄﺎﺑﻖ ‪ ۱۲۴۹‬ﺧﻮرﺷﯿﺪی و ‪ ۱۸۷۰‬ﻣﯿﻼدی(‪.‬‬ ‫‪ ( 2‬اﺻﻮل ﻋﻠﻢ ﮔﯿﺎهﺷﻨﺎﺳﯽ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻋﻠﯽﺧﺎن ﻧﺎﻇﻢاﻟﻌﻠﻮم ﺑﻪﺗﺼﻮﯾﺐ وزارت ﺟﻠﯿﻠﮥ ﻣﻌﺎرف‪ .‬ﭼـﺎپ اول ﻃﻬـﺮان‬ ‫‪ ۱۳۲۷‬ﻗﻤﺮی )ﻣﻄﺎﺑﻖ ‪ ۱۲۸۸‬ﺧﻮرﺷﯿﺪی و ‪ ۱۹۰۹‬ﻣﯿﻼدی(‪.‬‬ ‫‪ ( 3‬ﺣﯿﻮانﺷﻨﺎﺳﯽ )ﺗﺎرﯾﺦ ﻃﺒﯿﻌﯽ‪ :‬ﺟﻠﺪ اول( ﺗﺼـﻨﯿﻒ ش‪ .‬ﮔﺮاوﯾـﻪ ﻓﺮاﻧﺴـﻮی و ﺟﻨـﺎب آﻗـﺎی دﮐﺘـﺮ وﻟﯽاﻟﻠـﻪ‬ ‫ﺧﺎن؛ ﺗﺄﻟﯿﻒ و ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺟﻨﺎب آﻗﺎی ﻣﯿﺮزا ﻣﻬﺪی ﺧـﺎن اﺑـﻦ واﻻ ﺷـﺎﻫﺰاده اﻋﺘﻀـﺎداﻟﻤﻠﮏ ﻣﻄـﺎﺑﻖ دﺳـﺘﻮر‬ ‫وزارت ﺟﻠﯿﻠﻪٔ ﻣﻌﺎرف‪ .‬ﭼﺎپ اول‪ .‬ﻃﻬﺮان‪ ۱۳۲۹ .‬ﻗﻤﺮی )ﻣﻄﺎﺑﻖ ‪ ۱۲۸۹‬ﺧﻮرﺷﯿﺪی و ‪ ۱۹۱۱‬ﻣﯿﻼدی(‪.‬‬ ‫‪ ( 4‬ﻋﻠﻢاﻻﺷــﯿﺎء ﺗــﺄﻟﯿﻒ ﺳــﯿﺪﻣﺤﻤﺪ ﺑﯿﺮﺟﻨــﺪی‪ .‬ﭼــﺎپ ‪ ۱۳۳۰‬ﻗﻤــﺮی )ﻣﻄــﺎﺑﻖ ‪ ۱۲۹۰‬ﺧﻮرﺷــﯿﺪی و ‪۱۹۱۲‬‬ ‫ﻣﯿﻼدی(‪.‬‬ ‫‪ ( 5‬ﻣﻌﺮﻓﺔاﻟﺤﯿﻮان ﺑﺮای ﺳﺎل اول ﻣﺘﻮﺳﻄﻪ )دورۀ ﺗﺎرﯾﺦ ﻃﺒﯿﻌﯽ( ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻏﻼﻣﺮﺿﺎﺧﺎن ﺷﯿﺦ ﻣﻌﻠّـﻢ داراﻟﻔﻨـﻮن‪.‬‬ ‫ﭼﺎپ اوّل ‪ ۱۳۴۲‬ﻗﻤﺮی )ﻣﻄﺎﺑﻖ ‪ ۱۳۰۲‬ﺧﻮرﺷﯿﺪی و ‪ ۱۹۲۳‬ﻣﯿﻼدی(‪.‬‬ ‫‪ ( 6‬ﻣﻌﺮﻓﺔاﻟﺤﯿﻮان ﺑـﺮای ﺳـﺎل ﭼﻬـﺎرم ﻣﺘﻮﺳـﻄﻪ )از ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪٔ اﻣﯿـﺮ‪ :‬ﺗـﺎرﯾﺦ ﻃﺒﯿﻌـﯽ( ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﺣﺴـﯿﻦ ﺳـﺎﻣﯽ و‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫|‪5‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﻣﺼــﻄﻔﯽ ﺣﺒﯿﺒــﯽ‪ ،‬ﭼــﺎپ ﻧﺨﺴــﺖ ‪) ۱۳۰۶‬ﻣﻄــﺎﺑﻖ ‪ ۱۳۴۵-۶‬ﻗﻤــﺮی و ‪ ۱۹۲۷‬ﻣــﯿﻼدی(‪ ،‬ﭼــﺎپ ﺳــﻪام‬ ‫‪.۱۳۱۱‬‬ ‫‪ ( 7‬ﺗﺎرﯾﺦ ﻃﺒﯿﻌﯽ )از ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ اﻣﯿـﺮ‪ :‬ﺣﯿﻮانﺷﻨﺎﺳـﯽ‪ ،‬ﮔﯿﺎهﺷﻨﺎﺳـﯽ‪ ،‬زﻣﯿﻦﺷﻨﺎﺳـﯽ( ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﺣﺴـﯿﻦ ﮔـﻞﮔﻼب‬ ‫)ﺑﺮای دورۀ اول ﻣﺘﻮﺳﻄﻪ( ﭼﺎپ ﺳﻪام ‪) ۱۳۱۰‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ‪ ۱۳۵۰‬ﻗﻤﺮی و ‪ ۱۹۳۱‬ﻣﯿﻼدی(‪.‬‬ ‫‪ ( 8‬ﻋﻠــﻮم ﻃﺒﯿﻌــﯽ ﺗــﺄﻟﯿﻒ ﻣﺮﺗﻀــﯽ ﻫﺎﺷــﻤﯽ )ﺑــﺮای دورۀ دوم دﺑﯿﺮﺳــﺘﺎنﻫﺎ( ﺟﻠــﺪ اول ﺗﺸــﺮﯾﺢ و ﻓﯿﺰﯾﻮﻟــﻮژی‬ ‫ﺣﯿﻮانﻫﺎ‪ .‬ﻃﺒﻊ دوم‪ .‬ﺧﺮداد ‪) ۱۳۱۴‬ﻣﻄﺎﺑﻖ ‪ ۱۳۵۴‬ﻗﻤﺮی و ‪ ۱۹۳۵‬ﻣﯿﻼدی(‪.‬‬

‫ﺑﺮﺧﻲ از اﻳﻦ ﻣﺠﻠﺪات )‪ (2-3-5-6‬در ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ ﻧﺴﺦ ﺧﻄﻲ و ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﻲ ﻛﺘﺎبﺧﺎﻧﺔ ﻣﻠﻲ ﻣﻮﺟﻮد ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕـﺮ‬ ‫)‪ (4-7-8‬ﻧﻴﺰ در ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ ﻛﺘﺐ ﺧﻄﻲ و ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﻲ ﻛﺘﺎبﺧﺎﻧﺔ ﻣﺮﻛﺰي داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان‪.‬‬ ‫ﺟﺰ اﻳﻦﻫﺎ ﭼﻨﺪ ﻛﺘﺎب دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ در ﻛﺘﺎبﺧﺎﻧﺔ ﻣﺮﻛﺰي داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺟﺎيﮔﻴـﺮي در ﺑﺨـﺶ آﺛـﺎر‬ ‫ﻧﻔﻴﺲ‪ ،‬ﻓﺮﺻﺖ دﺳﺖرﺳﻲ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﻛﺘﺎب ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﺎري دوﺳﺘﻲ ﮔﺮاﻣﻲ و ﺷـﺘﺎبﻛـﺎر ﺗﻬﻴـﻪﺷـﺪ و اﻟﺒﺘـﻪ ﮔﻮﻳـﺎ‬


‫ﻧﺴﺨﻪاي از آن در ﻛﺘﺎبﺧﺎﻧﺔ ﻣﺠﻠﺲ وﺟﻮد دارد‪.‬‬ ‫اﻫﻤﻴﺖ وﻳﮋة ﻛﺘﺐ ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫داﻧﺶ ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬از زﻣﺎن ﻟﻴﻨﻪ ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﻣﺪون ﺷﺪهﺑﻮد‪ .‬درﺻﻮرﺗﻲ ﻛـﻪ ﺗﻜـﻮﻳﻦ داﻧـﺶ ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳـﻲ دﻗﻴﻘـﺎً در زﻣـﺎﻧﻲ‬ ‫رخﻣﻲداد ﻛﻪ ﻧﻬﻀﺖ ﺗﺮﺟﻤﻪ در اﻳﺮان ﻋﻬﺪ ﻗﺎﺟﺎر ﻣﻲآﻏﺎزﻳﺪ‪ .‬ﻛﺸﻒ ﺳﻨﮕﻮارهﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪد‪ ،‬اﺑـﺮاز ﻧﻈﺮﻳـﺔ ﻓﺮﮔﺸـﺖ از ﻃﺮﻳـﻖ‬ ‫اﻧﺘﺨﺎب ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﺟﺴﺘﺠﻮ ﺑﺮاي ﻳﺎﻓﺘﻦ آنﭼﻪ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﺎن ﺗﺎ اواﺧﺮ ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ »ﺣﻠﻘﺔ ﮔﻤﺸﺪه«‪ 33‬ﻣﻲﻧﺎﻣﻴﺪﻧـﺪ‪ ،‬وراﺛـﺖ‪،‬‬ ‫و… ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ را ﺑﻴﺶ از ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌـﻲ دﺳـﺖﺧـﻮش ﺗﻐﻴﻴﺮﻛﺮدﻧـﺪ‪ .‬ﺗﻨﻬـﺎ ﻣﻘﺎﻳﺴـﻪاي ﻣﻴـﺎن ﺣﺠـﻢ‬ ‫دادهﻫﺎي ﺳﻨﮕﻮارهاي ﻛﻪ از اواﺧﺮ ﻗـﺮن ﻧـﻮزدﻫﻢ ﺗـﺎ ﻛﻨـﻮن ﭘﻴﺮاﻣـﻮن ﺟـﺎﻧﻮران و ﮔﻴﺎﻫـﺎن اﻧﺒﺎﺷـﺘﻪﺷـﺪه‪ ،‬ﻧﺸـﺎنﻣـﻲدﻫـﺪ‬ ‫ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﭼﻨﺪ ﺑﺮاﺑﺮ ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ دﭼﺎر اﻧﻘﻼب و دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﺷﺪهاﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮاي رﺻﺪ ﻧﺤﻮة ورود داﻧﺸﻲ از درﮔـﺎه‬ ‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺑﻪ ﻛﺸﻮر اﻳﺮان‪ ،‬آﺛﺎر ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ اﻫﻤ‪‬ﻴﺘﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻴﺶﺗﺮ از ﺷﺎﺧﺔ دﻳﮕﺮ ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ ﺧﻮاﻫﻨـﺪ‬ ‫داﺷﺖ‪.‬‬ ‫ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ‪ :‬دﻳﺮﻳﻨﻪروزﺗﺮﻳﻦ ﻧﺴﻚ و ﻧﻮﻳﻦﺗﺮﻳﻦ ﻧﮕﺮﮔﺎه‬ ‫ﻳﻜﻲ از ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﻛﺘﺎب ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻣﻴﺮزاﺗﻘﻲﺧﺎن اﻧﺼـﺎري ﻛﺎﺷـﺎﻧﻲ‪،‬‬ ‫ﻃﺒﻴﺐ ﻇﻞاﻟﺴ‪‬ﻠﻄﺎن‪ ،‬اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1287‬ﻗﻤﺮي‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻨﻬﺎ ‪ 11‬ﺳﺎل ﭘﺲ از ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﭼﺎپ ﻛﺘﺎب ﺗﺎرﻳﺦﺳـﺎز داروﻳـﻦ‬ ‫ﻣﻨﺘﺸﺮﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ دوﺳﺘﻲ ﻛﻪ ﻧﺴﺨﻪاي روﻧﻮﺷﺖ از ﻛﺘﺎب در اﺧﺘﻴﺎر داﺷﺖ‪ ،‬ﻓﺮﺻﺖ ﻛﺎﻓﻲ در اﺧﺘﻴﺎر ﻧﻨﻬﺎد ﺗﺎ ﺑـﻪدﻗـﺖ در ﻣﺤﺘـﻮاي‬ ‫ﻛﺘﺎب ﺟﺴﺘﺠﻮ ﺷﻮد و ﻃﻲ ﻣﺪﺗﻲ ﻛﻢﺗﺮ از ﻳﻚﺳﺎﻋﺖ‪ ،‬ﻗﺴﻤﺖﻫﺎﻳﻲ از ﻛﺘﺎب ﻳﺎدداﺷﺖ ﺑﺮداري ﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫|‪6‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ از ﺧﻄﺒﺔ ﻛﺘﺎب ﺟﻠﺐ ﻧﻈﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺎﻣﺔ ﺳﺮهﻧﻮﻳﺲ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه اﺳﺖ‪:34‬‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن ﺧﺴﺮوي‬ ‫‪ .33‬ﺣﻠﻘﺔ ﮔﻤﺸﺪه )‪ ،(Missing Link‬و ﻳﺎ »ﺣﺪواﺳﻂ« )‪ (Intermediate‬ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ ﻧﺎﻛﺎرآﻣﺪ اﺳﺖ ﻛـﻪ در زﻳﺴـﺖﺷﻨﺎﺳـﻲ اﻣـﺮوزﻳﻦ‬ ‫ﻛﺎرﺑﺮدي ﻧﺪارد‪ .‬ﺣﻠﻘﺔ ﮔﻤﺸﺪه‪ ،‬ﮔﻮﻳﺎي ﻣﺮﺣﻠﺔ ﮔﺬار ﻣﻴﺎن ﮔﺮوه »ﭘﺴﺖ« و ﮔﺮوه »ﭘﻴﺶرﻓﺘﻪ« اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻤﻮﻧﺔ ﻣﻌـﺮوف آن ﻧﻴـﺰ ﺳـﻨﮕﻮارة‬ ‫ﭘﺮﻧﺪة آﻏﺎزﻳﻦ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ‪ Archaeopteryx‬اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺮﻧﺪهاي ﻛﻪ »ﻫﻨﻮز« ﻣﻘﺪاري از آﺛﺎر ﻧﻴﺎﻛﺎن ﺧﺰﻧﺪهاش را در ﺧـﻮد دارد‪ .‬ﺑـﻪﻋﺒـﺎرت‬ ‫دﻳﮕﺮ‪ Archaeopteryx ،‬ﻣﻲرود ﻛﻪ دﻳﮕﺮ »ﺧﺰﻧﺪه ﻧﺒﺎﺷﺪ«‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻔﻬﻮم ﺑﻪ دﻻﺋﻞ ﺑﺴـﻴﺎري ﻛـﻪ از اﻧـﺪازة اﻳـﻦ ﻧﺒﺸـﺘﻪ ﺑﻴـﺮون اﺳـﺖ‪،‬‬ ‫ﻧﺎدرﺳﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺮوزه ﺑﺎور دارﻳﻢ ‪ Archaeopteryx‬ﻧﺨﺴـﺘﻴﻦ ﭘﺮﻧـﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬و ﻫﻤـﺔ اﻳـﻦ »ﭘﺮﻧـﺪﮔﺎن«‪ ،‬ﻳـﻚ زﻳﺮﮔـﺮوه از ﺧﺰﻧـﺪﮔﺎن‬ ‫ﻣﺤﺴﻮبﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬آنﻫﺎ در ﻋﻴﻦﺣﺎل ﻛﻪ »ﭘﺮﻧﺪه« ﻫﺴﺘﻨﺪ‪» ،‬ﺧﺰﻧﺪه« ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺘﻨﺪ و دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﻃـﺮح ﻣﻔﻬـﻮم »ﺣﺪواﺳـﻂ ﻣﻴـﺎن‬ ‫ﺧﺰﻧﺪه و ﭘﺮﻧﺪه« ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ‪ Archaeopteryx‬ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﭘﺮﻧﺪه و در ﻋﻴﻦﺣﺎل ﺧﺰﻧﺪه اﺳﺖ و ﺗﻨﻬﺎ در درﺧﺖ ﻓﺮﮔﺸﺖ‪ ،‬ﭘﻴﺶﺗﺮ از ﻫﻤﺔ‬ ‫ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن دﻳﮕﺮ اﻓﺘﺮاقﻳﺎﻓﺘﻪاﺳﺖ‪-‬و ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻴﺎي ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن ﺑﻌﺪي ﻣﺤﺴﻮب ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺮاي اﻃﻼﻋﺎت ﺑﻴﺶﺗﺮ ﻣﺮاﺟﻌـﻪﻛﻨﻴـﺪ ﺑـﻪ‬ ‫)ﺧﺴﺮوي و ﻣﺤﻤﺪيآزاد‪.(1389 ,‬‬ ‫‪ .34‬ﺷﻴﻮة ﻧﮕﺎرش ﻧﻘﻞﻫﺎ‪ ،‬ﻃﺒﻖ ﺷﻴﻮة ﻧﮕﺎرش ﻛﺘﺎب ﻣﺒﺪأ ﺗﻜﺮار ﺷﺪهاﺳﺖ‪.‬‬


‫»ﻣﻬﻴﻦ داورﻳﺮا ﺳﺘﺎﻳﺶ ﺑﺎﻳﺪ و ﺑﻬﻴﻦ ﭘﻴﻤﺒﺮﻳﺮا ﻛﺮاﻳﺶ ﺷﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺎﻳﻪ ﻫﺴﺘﻲ اﻧـﺮا ﻫـﻴﭻ آﻓﺮﻳـﺪه ﻧﺪاﻧﺴـﺖ و ﭘﺎﻳـﻪ‬ ‫اﻓﺮﻳﻨﺶ اﻳﻦ را ﻫﻴﭻ ﺟﻨﺒﻨﺪه ﻧﺸﻨﺎﺧﺖ« )اﻧﺼﺎري ﻛﺎﺷﺎﻧﻲ‪ ,‬آﻏﺎز ﻧﮕﺎرش ‪ 1287‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪.(1 .‬‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‪ ،‬ﺷﺨﺼﻲ روﺷﻦﻓﻜﺮ و آﮔﺎه اﺳﺖ و ﻣﻲﻛﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺧﺮد را دﺳﺘﻮر دارد و آرزوﻣﻨﺪ آﮔﺎﻫﻲ ﻣﺮدﻣﺎن اﺳﺖ‪:‬‬ ‫»ﭘﺲ داﻧﺶ ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻴ‪‬ﻪ ﺳﺒﺐ ﻣﻴﺸﻮد ﻛﻪ ﻫﺮﻛﺰ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي دروغ ﻧﻜﺮدد ﭼﻪ اﻳﻦ ﻋﻠﻮم ﻫﻤﻴﺸﻪ دﻟﻴﻠﻬﺎي ﻣﺎد‪‬ﻳﻪ‬ ‫در ﻛﻨﺎر اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ و ﭘﻨﺪارﻫﺎ ﻛﺬارﻧﺪ« )اﻧﺼﺎري ﻛﺎﺷﺎﻧﻲ‪ ,‬آﻏﺎز ﻧﮕﺎرش ‪ 1287‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪.(6 .‬‬ ‫او آﺷﻨﺎ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺮاﻧﺴﻪ اﺳﺖ و ﺑﻌﻀﻲ واژﮔﺎن ﻏﻴﺮﻓﻨﻲ را ﻧﻴﺰ در ﻛﻨﺎر واژﮔﺎن ﻓﻨﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻪﻛﺎرﻣﻲﺑﺮد‪:‬‬ ‫»ﻣﺮﺗﺐﻛﺮدن ﺟﺎﻧﻮراﻧﺮا ﺑﺮﺷﺘﻬﺎي ﺳﺮﺷﺘﻲ از روي اﻧﺪازه اﻓﻴﻨﻴﺘﻪﻫﺎي ﭘﻲدرﭘﻲ ﻛﻪ ﻣﻴـﺎن آﻧﻬﺎﺳـﺖ ﻳﻌﻨـﻲ ﺑﺨـﺶ‬ ‫ﻛﺮدن ﺟﺎﻧﻮراﻧﺮا ﺑﺪاﻧﻜﻮﻧﻪ ﻛﻪ آﻧﻬﺎﺋﻴﻜﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪﺗﺮاﻧﺪ ﻧﺰدﻳﻜﺘـﺮ ﺑﻴﻜـﺪﻳﻜﺮ ﺟـﺎي ﻛﻴﺮﻧـﺪ و دوري اﻧﻬـﺎ از روي اﻧـﺪازة‬ ‫اﺧﺘﻼف ﺑﺎﻳﻜﺪﻳﻜﺮ ﺑﻮد« )اﻧﺼﺎري ﻛﺎﺷﺎﻧﻲ‪ ,‬آﻏﺎز ﻧﮕﺎرش ‪ 1287‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪.(121-122 .‬‬ ‫و ﮔﺎﻫﻲ ﻃﻮري اﻳﻦ ﺗﺄﺛﻴﺮ آﺷﻜﺎر اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺜﺮ ﭘﺎﻛﻴﺰة او در ﺟﺎﻫﺎﻳﻲ‪-‬ﻛﻪ ﻣﻄﻠﺐ ﻓﻨﻲ و ﺗﺮﺟﻤﺎن اﺳﺖ‪-‬آﻟﻮده ﺑﻪ دﺳـﺘﻮرزﺑﺎن‬ ‫وارداﺗﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬ ‫»ﺑﻨﺎﺑﺮاﻧﭽﻪ ﻛﻔﺘﻪ ﺷﺪ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺟﺎﻧﻮري ﺑﺨﺶ ﻣﻴﺸﻮد ﺑﺠﺎﻧﻮران ﻣﻬﺮة )ﻓﻘﺮهدار( و ﺟﺎﻧﻮران ﭼﻨﺒـﺮي ﻳـﺎ ﻣﻔﺼـﻠﻲ و‬ ‫ﻧﺮمﺗﻨﺎن و ﺟﺎﻧﻮرﮔﻴﺎﻫﺎن« )اﻧﺼﺎري ﻛﺎﺷﺎﻧﻲ‪ ,‬آﻏﺎز ﻧﮕﺎرش ‪ 1287‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪.(121 .‬‬ ‫و اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺸﺨﺺاﺳﺖ ﺑﺮﺧﻲ ﮔﺰﻳﻨﺶﻫﺎي ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه )ﻣﺜﻞ ﻧﺮمﺗﻨﺎن( در ﻣﻴﺎن زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﺎن ﺳﭙﺴﻴﻦ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪﺷﺪﻧﺪ و اﻣﺮوز‬ ‫ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲروﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آنﻛﻪ در ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﻧﻮﺗﺮ از ﻧﺴﻚﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺧﺘﻲ دورة ﻗﺎﺟﺎر‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ﻣﻌﺎدل ﻫﻤﻴﻦ واژة‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫|‪7‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﻧﺮمﺗﻨﺎن ﺑﺎ ﻫﻤ‪‬ﺘﻲ دوﭼﻨﺪان ﻋﺮﺑﻲﮔﺰﻳﻦ ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﻧﻮاﻋﻢ ﺗﺤﻮﻳﻞ ﺧﻮاﻧﻨﺪه دادهاﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﮔﺮاﻳﺶ اﻳﻦ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺑﻪ واژﮔﺎﻧﻲ ﺟـﺰ‬ ‫ﻋﺮﺑﻲ ﺗﺎ آنﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ واژﮔﺎن ﻣﻐﻮﻟﻲ را ﺑﻪ ﺑﺮاﺑﺮ ﻋﺮﺑﻲ ﺗﺮﺟﻴﺢﻣﻲدﻫﺪ‪-‬و ﺷﺎﻳﺪ ﻳﺎﺳﺎ را ﻓﺎرﺳﻲ ﭘﻨﺪاﺷﺘﻪﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬ ‫»ﻳﺎﺳﺎﻫﺎﺋﻴﻜﻪ ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﺒﺨﺶ ﺳﺮﺷﺘﻲ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺟـﺎﻧﻮري ﭘﻴـﺮوي ﻣﻴﺸـﻮﻧﺪ ﺑﺴـﻴﺎر ﺳـﺎده و ﺑـﻲ اﻣﻴﺨﺘﮕـﻲ‬ ‫ﭼﻨﺪاﻧﻨﺪ…« )اﻧﺼﺎري ﻛﺎﺷﺎﻧﻲ‪ ,‬آﻏﺎز ﻧﮕﺎرش ‪ 1287‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪.(121 .‬‬ ‫ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬در ﺳﻪ ﺑﺨﺶ‪ ،‬درﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪة داﻧﺶ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﺑﻪروز ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻗـﺮن ﻧـﻮزدﻫﻢ اﺳـﺖ‪ .‬ﺑﺨـﺶ ﻧﺨﺴـﺖ در‬ ‫ردهﺑﻨﺪي ﺟﺎﻧﻮري‪ ،‬ﺑﺨﺶ دوم در دوران زﻣﻴﻦﺷﻨﺎﺧﺘﻲ و ﺑﺨﺶ ﺳﻪام در »ﭘﺨﺶ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ ﺟﺎﻧﻮران ﺑﺨﺼـﻮص ﺟـﺎﻧﻮران‬ ‫زﻫﺮﻧﺎك اﻳﺮان« )اﻧﺼﺎري ﻛﺎﺷﺎﻧﻲ‪ ,‬آﻏﺎز ﻧﮕﺎرش ‪ 1287‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪.(249 .‬‬ ‫اﻣ‪‬ﺎ ﻧﻜﺘﺔ ﻛﻠﻴﺪي ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ اﻳﻦﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ در اروﭘﺎي آن زﻣﺎن‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﺔ ﻓﺮﮔﺸﺖ داروﻳﻦ‪ ،‬ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﺔ ﻫﻤﮕﺎن ﻧﺒـﻮده و‬ ‫اﻳﻦﻛﻪ ﻃﺒﻴﺒﻲ ﻣﺴﺘﻐﺮب‪ ،‬در ﻛﺘﺎب ﺧﻮد ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺮﻳﺔ ﻧﻮﻳﻨﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺟﺎي ﺑﺴﻲ ﺷﮕﻔﺘﻲ دارد‪ .‬از اﻳـﻦ ﺟﺎﻟـﺐﺗـﺮ اﻳـﻦ‬


‫اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻧﻮﺷﺘﺔ ﻃﺒﻴﺐ ﻛﺎﺷﻲ روﺷﻦﻣﻲﺷﻮد وي ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺗﺮﺟﻤﺎن ﻓﺮﮔﺸـﺖ داروﻳﻨـﻲ ﻧﭙﺮداﺧﺘـﻪ‪ ،‬ﻛـﻪ آن را ﺑـﻪ ﺧـﻮﺑﻲ‬ ‫ﻫﻀﻢﻛﺮده‪ ،‬و ﺳﭙﺲ ﺑﺎ زﺑﺎن ﮔﺰﻳﺪه و وزﻳﺪة ﺧﻮد‪ ،‬ﺷﺮح دادهاﺳﺖ‪.‬‬ ‫اﺷﺎرات ﭘﻲدرﭘﻲ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺑﻪ آﺛﺎر ﺳﻨﮕﻮارهاي‪ ،‬ﻧﺸﺎنﻣﻲدﻫﺪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪة ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪاي ﺗﻚﻛﺘﺎﺑﻲ ﻋﺮﺿﻪﻧﻜﺮده و داﻧﺶ‬ ‫او ﺑﻪﻗﺪر ﻃﺒﻴﻌﻲدانﻫﺎي ﺟﺎﻣﻊاﻻﻃﺮاف اروﭘﺎﻳﻲ ﺑﻮدهاﺳﺖ‪:‬‬ ‫»اﻳﻨﻜﻮﻧﻪ ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ را ﻫﻤﻮاره ﺑﻨﺎم ﺗﻨﺎﺳﺐ ﻛﻔﺘﻪاﻧﺪ ﭘﺲ ﺳﺰاوار ﭼﻨﺎﻧﺴـﺖ ﻛـﻪ آﻧـﺮا ﺷـﻨﺎﺧﺘﻪ از اﻓﻴﻨﻴﺘـﻪ ﺳﺮﺷـﺘﻲ‬ ‫ﺟﺪاﺋﻲ دﻫﻨﺪ‪ .‬اﻓﻴﻨﻴﺘﻪﻫﺎ از ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ اﻧﺪك ﻳﺎ ﺑﺴﻴﺎر ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻤﻮﻧﻪ اﺳﺖ و ﺗﻨﺎﺳﺒﺎت از ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ و ﻣﺎﻧﻨﺪﺑﻮدن ﺑﺨﺸـﻬﺎ‬ ‫و ﭘﺎرﻫﺎ ﭘﻴﺪاﻣﻴﺸﻮد ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺷﺒﭙﺮه )ﭘﻴﻜﺮه( و ﭘﺘﺮوداﻛﺘﻴﻞ )ﭘﻴﻜﺮه( و داﻛﺘﻴﻠﻴﭙﺘﺮ )ﭘﻴﻜﺮه ( ﺟﺎﻧﻮراﻧﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ‬ ‫ﻧﺰدﻳﻚ ﻫﻴﭽﻜﻮﻧﻪ اﻓﻴﻨﻴﺘﻪ ژﺋﻮﻟﮋﻳﻚ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﻜﺮ ﻧﺪارﻧﺪ…ﻟﻴﻜﻦ ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ ﺗﻨﺎﺳﺐ ﺑﺴﻴﺎر ﺷﺎﻳﺎﻧﺴﺖ ﭼﻪ ﺳﺎﺧﺖ ﻫﻤﻪ‬ ‫ﺑﺮاي ﭘﺮﻳﺪن اﺳﺖ و ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻫﻨﺮ داراي ﺑﺎﻟﻬﺎي ﭘﺮدهﻣﺎﻧﻨﺪي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻧﻜﺸﺘﺎن آﻧﻬﺎ ﺗﻜﻴﻪﻛﺮدهاﻧﺪ…«‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه در اﻳﻦ ﺑﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ را ﺑﻴﺎنﻛﺮده ﻛﻪ ﺣﺘﻲ اﻣﺮوز ﻫﻢ ﺑﺴﻴﺎري از زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳـﺎن آن را ﺑـﻪدرﺳـﺘﻲ ﻧﺪاﻧﺴـﺘﻪاﻧـﺪ‪:‬‬ ‫ﻓﺮﮔﺸﺖ ﻫﻢﮔﺮا‪ .35‬از اﻳﻦ دﺳﺖ ﺷﺮحﻫﺎ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻛﻢﻳﺎب ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬ ‫در ﺑﺨﺶ دﻳﮕﺮ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﻪ دوران زﻣﻴﻦﺷﻨﺎﺳﻲ و روﻧﺪ ﻓﺮﮔﺸﺖ و ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﺟـﺎﻧﻮران ﻃـﻲ زﻣـﺎن ﭘﺮداﺧﺘـﻪﺷـﺪهاﺳـﺖ‪ .‬اﻣـﺎ‬ ‫ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﺑﺨﺶ ﻛﻪ آن را از ﺗﺮﺟﻤﻪاي ﺻﺮف ﻣﺠﺰا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻮﺷﺶ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه در ﺟﻤﻊآوري دادهﻫﺎﻳﻲ ﭘﻴﺮاﻣـﻮن ﺟـﺎﻧﻮران‬ ‫اﻳﺮان‪ ،‬ﺑﻪوﻳﮋه ﺟﺎﻧﻮران زﻫﺮدار اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻜﺘﺔ ﺷﻴﺮﻳﻦ ﻛﺎر اﻳﻦﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه از داﻧﺸﻲ ﻛـﻪ آن را ﻓﻴﺮوزﻣﻨﺪاﻧـﻪ ﺑـﺎ زﺑـﺎﻧﻲ‬ ‫وﻳﮋه ﺑﻪ رخ ﻣﻲﻛﺸﺪ‪ ،‬ﺳﻮد ﻣﻲﺑﺮد ﺗﺎ ﻣﺼﺪاق ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻲ ﻋﻤﻞ و زﻧﺒﻮر ﺑﻲﻋﺴﻞ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪.‬‬ ‫اﻳﻦ ﻧﮕﺮش ﻛﺎرﺑﺮدﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ‪ 36‬از ﺳﻮﻳﻲ‪ ،‬در ﻛﺸﻮري ﻛﻪ ﺑﻴﺸﻴﻨﺔ آﺛﺎر ﺗﺮﺟﻤﻪﺷﺪه ﺟـﺰ ﺑـﻪ ﻛـﺎر ازﺑﺮﻛـﺮدن ﻧﻤـﻲآﻳﻨـﺪ‪ ،‬ﺑﺴـﻲ‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫|‪8‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﺧﺠﺴﺘﻪ اﺳﺖ و از ﺳﻮﻳﻲ ﺣﺎﻛﻲ از ﻧﻮع ﻧﮕﺮﺷﻲﺳﺖ ﻛـﻪ ﺑﻌـﺪﻫﺎ از داﻧـﺶﻫـﺎ ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﻪ داﻧـﺶﻫـﺎي ﻛـﺎرﺑﺮدي و ﻓﻨﺎوراﻧـﻪ‬ ‫ﺑﺴﻨﺪهﻛﺮد و ﭘﺎﻳﺔ داﻧﺶﻫﺎي ﭘﺎﻳﻪ ﺑﻪوﻳﮋه ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ را در اﻳﺮان ﺧﺸﻜﺎﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻛﺘﺎب ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪايﺳﺖ از زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز دﻏﺪﻏﺔ ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪﮔﻲ در ﻓﻨﺎوري آنﻗﺪر ﭼﻴﺮهﻧﺒـﻮد ﻛـﻪ ﻣـﺎﻧﻊ ﭘـﻴﺶرﻓـﺖ‬ ‫درﺳﺖ داﻧﺶﻫﺎي ﭘﺎﻳﻪ ﺷﻮد‪ .‬ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻧﮕﺎﺷﺘﻪﺷﺪه ﺗﺎ اﻳﺮاﻧﻲ را »ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ« ﺑﻴﺎﻣﻮزد و اﻳﺮاﻧﻲ اﻳﻦ »ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳـﻲ« را‬ ‫آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ در زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪﻛﺎر ﺑﻨﺪد و ﻓﺮوزﻳﻨﺔ ﺧﺮد ﺳﺎزد‪ .‬ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ ﺣﺎﺻﻞ ﻓﻬﻢ و ادراك ﻧﻮﻳﺴﻨﺪهاش اﺳﺖ‪ ،‬ﻧـﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣـﺔ وزارت‬ ‫ﺟﻠﻴﻠﺔ ﻣﻌﺎرف‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺧﻮاﻧﻨﺪه آن را ﺑﻪﺷﻴﺮﻳﻨﻲ دركﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و از ﺧﻮاﻧﺶ آن ﺳﺮﺧﻮش ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺧﻮاﻧﻨﺪه آنﭼـﻪ را ﻛـﻪ‬ ‫در اﻳﻦ ﻧﺴﻚ آﻣﺪه‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﺮد ﺧﻮﻳﺶ ﻟﻤﺲﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﺎ دﺳﺘﺎن ﺧﻮﻳﺶ ﻣﻲآزﻣﺎﻳﺪ و در زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪﻛﺎرﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﺑﻪﻧﻈﺮﻣﻲرﺳـﺪ‬ ‫ﭼﻨﻴﻦ روﻧﺪي در ﻛﺘﺎبﻫﺎي دﻫﻪﻫﺎي آﻳﻨﺪة دورة ﻗﺎﺟﺎر ﮔﻢﺷﺪهاﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن ﺧﺴﺮوي‬ ‫‪35. Convergent Evolution‬‬ ‫‪36. Pragmatic‬‬


‫اﺻﻮل ﻋﻠﻢ ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ‪:‬‬ ‫ﭘﺲ از ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ ﻛﻪ ﺟﺰ در ﻧﺜﺮ ﺳﺮه و ﻧﻮﻳﻦاش و ﻧﻴﺰ در ﻣﺤﺘﻮاي روزآﻣﺪش‪ ،‬ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﺎﻣﻼً ﺳﻨﺘﻲ ﺑـﻪﺷـﻤﺎر ﻣـﻲرﻓـﺖ )از‬ ‫ﺣﻴﺚ ﺑﺨﺶﺑﻨﺪي ﻛﺘﺎب و آﻏﺎز ﻛﺘﺎب ﺑﻪ ﺧﻄﺒﻪ و ﺣﺘﻲ ﺧﻮشﻧﻮﻳﺴﻲ و آراﻳﺶ ﺑﺮگﻫﺎ(‪ ،‬ﻛﺘﺎبﻫـﺎي دﻳﮕـﺮ‪ ،‬داراي اﻟﮕـﻮﻳﻲ‬ ‫ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﻧﻮﻳﻦ در ﺑﺨﺶﺑﻨﺪي ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬آراﻳﺶ ﺑﺮگﻫﺎ‪ ،‬ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﺑﻪ ﻛﺘﺎبﻫﺎي اروﭘـﺎﻳﻲ ﻧﺰدﻳـﻚﺷـﺪ‪ .‬ﻗﻠـﻢ ﻧﺴـﺘﻌﻠﻴﻖ‪ ،‬ﻧﺒـﻮد‬ ‫ﺳﻴﺎﻫﻪ و ﻓﻬﺮﺳﺖ آﻏﺎزﻳﻦ و ﻧﻴﺰ ﭘﺎﻧﻮﻳﺲ در ﺻﻔﺤﺎت‪ ،‬آﺧﺮﻳﻦ و ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ وﻳﮋﮔﻲﻫـﺎي ﺳـﻨﺘﻲ ﻇـﺎﻫﺮ ﻛﺘـﺎبﻫـﺎي درﺳـﻲ‬ ‫ﻣﺼﻮب وزارت ﻣﻌﺎرف آن دوره اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺎﻣﺔ ﻋﺮﺑﻲزدة ﻛﺘﺎبﻫﺎي اﻳﻦ دوره ﻛﻢﺗﺮﻳﻦ ﺷﺒﺎﻫﺘﻲ ﺑﻪ ﻧﮕﺎرش ﺷـﻴﻮاي ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣـﻪ‬ ‫ﻧﺪارد‪ ،‬و ﮔﻮﻳﻲ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﻫﻴﭻﻛﺪام از اﻳﻦﻛﺘﺎبﻫﺎ‪ ،‬وﻗﻌﻲ ﺑﻪ ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ ﻧﮕﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪:‬‬ ‫»ﺳﺮﺧﺲ در آﻓﺎق ﺑﺎرده س ‪ 175‬ﻣﺮﺗﻔﻊ ﻧﻤﻴﺸﻮد وﻟﻲ در آﻓﺎق ﮔﺮﻣﺴﻴﺮ ﻣﻄﺎﺑﻖ س ‪ 171‬از آﻧﻬـﺎ اﺷـﺠﺎر واﻗﻌـﻲ‬ ‫ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻴﺸﻮد…و در اﻋﺼﺎر ﻣﻌﺮﻓﺖاﻻرﺿﻲ ﻗﺒﻞ از ﻋﺼﺮ ﻣﺎ اﻳﻦ ﻃﺎﻳﻔﻪ اﻧﻮاع ﻛﺜﻴﺮه داﺷﺘﻪ و ﺑﻌﻀﻲ از آﻧﻬﺎ اﺑﻌـﺎد‬ ‫ﻋﻈﻴﻤﻪ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ« )ﻧﺎﻇﻢاﻟﻌﻠﻮم‪ 1327 ,‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪(157 .‬‬ ‫ﻛﺘﺎب اﺻﻮل ﻋﻠﻢ ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺑﻲﺳﺖ اﺳﺘﺎﻧﺪه ﺑﻲﻛﻢ و ﻛﺎﺳﺖ از داﻧﺶ ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ آن ﻫﻨﮕﺎم‪ .‬از ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻧﻮﻳﻦ ﻣﺎﻧﻨـﺪ‬ ‫ﻓﺮﮔﺸﺖ ﺧﺒﺮي ﻧﺪارد و ﺑﻪ ﺷﺮح ﮔﺮوهﻫﺎي ﮔﻮﻧﻪﮔﻮن ﮔﻴﺎﻫﻲ و ﻋﻤﻞﻛﺮد آنﻫﺎ ﻣـﻲﭘـﺮدازد‪ .‬ﻣﻘﺪﻣـﺔ ﻛﺘـﺎب ﺟـﺪاﻳﻲ ﻣﻴـﺎن‬ ‫ﺟﺎﻧﻮران و ﮔﻴﺎﻫﺎن را ﺷﺮحﻣﻲدﻫﺪ و ﺑﻪ ﺑﺎﻓﺖﺷﻨﺎﺳﻲ و ﺗﺸﺮﻳﺢ ﮔﻴﺎﻫﻲ ﻣﻲﭘﺮدازد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪﮔﻮﻧﻲ ﮔﻴﺎﻫﺎن ﻣﻲﭘﺮدازد و‬ ‫ﮔﺎﻫﻲ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از ﺳﻨﮕﻮارهﻫﺎ ﻧﻴﺰ ﺷﺮحﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬ ‫ﺣﻴﻮانﺷﻨﺎﺳﻲ )ﺟﻠﺪ اول ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ( ﺗﺄﻟﻴﻒ ﮔﺮاوﻳﻪ ﻓﺮاﻧﺴﻮي‬ ‫ﻛﺘﺎب ﺣﻴﻮانﺷﻨﺎﺳﻲ ﮔﺮاوﻳﻪ ﻧﻴﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺘﺎب اﺻﻮل ﻋﻠﻢ ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺑﻲ اﺳﺘﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔـﺎوت ﻛـﻪ از ﺑﺴـﻴﺎري‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫|‪9‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﻬﻢ ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ آن زﻣﺎن در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺧﺒﺮي ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬ ‫ﻓﺼﻞ ﻧﺨﺴﺖ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ذوات ﺣﻴ‪‬ﻪ و ﺟﻤﺎدات ﻣﻲﭘﺮدازد و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺳﺮاغ »اﻋﻤﺎل ﺗﻐﺬﻳﻪ« )ﻫﻀﻢ‪ ،‬ﺗـﻨﻔﺲ‪ ،‬ﺗﺮﺷـﺢ‪،‬‬ ‫دوران و ﺟﺬب( ﻣﻲرود‪.‬‬ ‫ﻓﺼﻞ دوم ﻛﺘﺎب ﺑﻪ اﻋﻤﺎل ارﺗﺒﺎﻃﻴﻪ )ﺣﺮﻛﺖ‪ ،‬اﻋﺼﺎب‪ ،‬ﺣﺲ( و ﻧﻴﺰ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ذواتاﻟﻔﻘﺎر ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﻪ ﭼﺮا ﻣﻄﺎﻟـﺐ‬ ‫ﻛﺘﺎب در ﻓﺼﻞﻫﺎ اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﭘﺎﺷﺎن ﭘﺨﺶﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣﺔ آﻣﻮزﺷﻲ ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ ﻛﺘﺎب ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﻧﮕﺎﺷـﺘﻪﺷـﺪهاﺳـﺖ‪.‬‬ ‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻓﺼﻞ ﺳﻪام ﻧﻴﺰ از اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻧﮋادﻫﺎي اﻧﺴﺎﻧﻲ و ﺳﭙﺲ اﻧﺴﺎنرﻳﺨﺖﻫﺎ ﻣﻲآﻏﺎزد و ﺑﻪ ﺟﺎﻧﻮران ﺳﺎدهﺗﺮ ﻣﻲرود‪.‬‬ ‫ﻧﻜﺘﺔ ﺟﺎﻟﺐ ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻳﻦ ﻛﺘﺎب و ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ و ﺳﭙﺴﻴﻦ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻧﻮﻳﻦ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺑﺎ زﺑﺎﻧﻲ ﭘـﺮ از ﻋﺮﺑـﻲ و‬ ‫زﻣﻴﻨﻪاي ﻛﻤﺎﺑﻴﺶ ﺳﻨﺘﻲﺳﺖ‪:‬‬ ‫»…در واﻗﻊ اﺷﺮف ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت ﻣﺤﺴﻮبﻣﻲﺷﻮد ﻋﻼوه ﺑﺮ آن از ﺣﻴﺚ ﺻﻔﺎت و اﻋﻤﺎل ﺟﻮارح ﻧﻴـﺰ آﻧـﺮا اﺧﺘﺼـﺎص‬


‫ﻏﺮﻳﺒﻲ ﻣﻴﺒﺎﺷﺪ ﭼﻪ ﻋﻤﻮداً ﺑﺮوي دوﭘﺎ ﺣﺮﻛﺖﻛﺮده و دو دﺳﺖ را ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي اﺧﺬ اﺷﻴﺎ ﺑﻜﺎرﺑﺮد و از اﻳـﻦ رو اﺳـﺖ‬ ‫ﻛﻪ ﻧﺎم ذواتاﻟﻴﺪﻳﻦ ﻳﻌﻨﻲ دودﺳﺘﺎﻧﺮا ﺑﻨﻮع اﻧﺴﺎن دادهاﻧﺪ‬ ‫ﻗﻮل اﻛﺜﺮ ﺑﺮﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ آﺳﻴﺎ در اﺑﺘﺪا ﻣﻬﺪ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ ﺑﻮده و وﻫﻠﺔ او‪‬ﻟﻲ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ از اﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﺑﻪ ﻧﻘﺎط ﻣﺘﻔﺮﻗﺔ ﻋـﺎﻟﻢ‬ ‫ﭘﺮاﻛﻨﺪهﻛﺸﺘﻪ ﻫﻨﺪ و اروﭘﺎ و اﻓﺮﻳﻘﺎ و ﻛﻤﻲ ﺑﻌﺪ اﻣﺮﻳﻜﺎ را ﺻﺎﺣﺐ ﻧﻔﻮس و ﺟﻤﻌﻴﺖ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ…« )ﮔﺮاوﻳﻪ و وﻟـﻲ‬ ‫اﷲﺧﺎن‪ 1329 ,‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪.(33 .‬‬ ‫در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﻪﻧﺪرت ﻧﮕﺎرش ﻓﺮاﻧﺴﺔ ﺑﺮﺧﻲ واژﮔﺎن ﻣﻴﺎن ﻣﺘﻦ واردﺷﺪهاﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮﺧﻲ ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي ﻧﮕﺎرﺷﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺳـﺘﻔﺎده‬ ‫از ﻛﻨﺶ »ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ« و وﺟﻪ وﺻﻔﻲ »…ﺗﻔﺎوت ﺑﺴﻴﺎري ﺑﺎ آنﻫﺎ داﺷﺘﻪ…« در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻣﺸﻬﻮد اﺳﺖ‪.‬‬ ‫اﻣﺎ ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻧﻜﺘﺔ ﮔﻔﺘﻨﻲ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب و ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﻣﺸﺎﺑﻪ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻧﺎﺑﺴﻮدﻧﻲ آنﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﺗﻮﺻﻴﻒ ﺟـﺎﻧﻮران در اﻳـﻦ‬ ‫ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ ﻛﻢﺗﺮﻳﻦ ﻛﺎرﺑﺮد ﺑﺮاي ﺧﻮاﻧﻨﺪة اﻳﺮاﻧﻲ دارد و درﻋﻮض ﺳﺮﺷﺎر از ﻧﺎمﻫـﺎي ﻏﺮﻳﺒـﻪ اﺳـﺖ ﻛـﻪ اﮔـﺮ‬ ‫ﺗﺼﺎوﻳﺮ ﺑﻲﻛﻴﻔﻴﺖ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب را ﻣﻤﺘﺎز ﻧﻜﺮدهﺑﻮد‪ ،‬ﺣﻔﻆﻛﺮدﻧﺸﺎن ﺑﺴﻴﺎر دﺷﻮار و ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ ﻣﻲﺑﻮد‪.‬‬ ‫وﻳﮋﮔﻲ ﻣﻬﻢ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺿﻤﻴﻤﻪايﺳﺖ در ﭘﺎﻳﺎن ﻛﺘﺎب ﺑﺎ ﻋﻨﻮان »ﻣﺘﺤﺪﻳﻨﻤﺎن‪-‬ﺧﺎدﻣﺎﻧﻤـﺎن‪-‬دﺷـﻤﻨﺎﻧﻤﺎن«‪ .‬ﺑـﺎ ﻧﮕـﺎﻫﻲ ﺑـﻪ‬ ‫ﺳﻨﺖﻫﺎي اﻳﺮاﻧﻲ در ﻣﺪح ﻛﺸﺘﻦ ﺟﺎﻧﻮران ﭼﻨﺪشآور ﻛﻪ ﺳﺎﺑﻘﻪﺷﺎن ﺑﻪ ﭘﻴﺶ از اﺳـﻼم ﻧﻴـﺰ ﻣـﻲرﺳـﺪ )ﺑﻬـﺎر‪ ,1378 ,‬ص‪.‬‬ ‫‪ ،(299-334‬ﺟﺎي ﺷﮕﻔﺘﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺎر ﺑﺎ ﺗﻴﻎ داﻧﺶ ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﺟﺎﻧﻮران »ﻣﻮذي« ﺑﺮوﻳﻢ‪ .‬ﺑﺎز ﻫﻢ ﺟﺎي ﺧﻮﺷﻮﻗﺘﻲ ﻛـﻪ‬ ‫ﻣﺆﻟﻒ اﻳﻦ ﺿﻤﻴﻤﻪ‪ ،‬در آﮔﺎﻫﺎﻧﻴﺪن ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻣﻲﻛﻮﺷﺪ ﻛﻪ »ﺧﻔﺎش« ﻧﻴﻜﻮﺳﺖ و دوﺳﺖ ﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺣﺸﺮات را ﻣـﻲﺧـﻮرد‬ ‫وﻟﻲ روﺑﺎه در ﺻﻒ ﻧﺨﺴﺖ دﺷﻤﻨﺎن ﻣﺎ اﻳﺴﺘﺎده‪:‬‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬

‫»ﻣﺎ ﺑﻴﻦ دﺷﻤﻨﺎن در ﺧﻂّ اول روﺑﺎه را ﺑﺎﻳﺪ ذﻛﺮ ﻛﺮد اﻳﻦ ﺣﻴﻮان ﻣﺤﻴﻞ ﺧﺴـﺎرﺗﻬﺎي ﻓـﻮقاﻟﻌـﺎده رﺳـﺎﻧﺪه و ﺟـﺰ‬

‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬

‫ﺧﻮﻧﺮﻳﺰي و ﻗﺘﻞ و ﻏﺎرت ﻣﺮﻏﺎن ﺑﺪﺑﺨﺖ ﺧﻴﺎﻟﻲ در ﺳﺮ ﻧﺪارد ﭘﺲ اﻳﻦ ﺣﻴﻮان و ﻫﻢ ﻣﺴﻠﻜﺎﻧﺶ )راﺳﻮ…( را ﻛـﻪ‬

‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫| ‪10‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﻣﺜﻞ او ﭼﻨﺪان در اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺮﻏﺎن ﺑﺪﺳﻠﻴﻘﻪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎﻳﺪ دﻫﺎﻗﻴﻦ و زارﻋﻴﻦ ﺣﺘﻲاﻟﻤﻘﺪور ﻗﺘـﻞ و اﻋـﺪام ﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ«‬ ‫)ﮔﺮاوﻳﻪ و وﻟﻲاﷲﺧﺎن‪ 1329 ,‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪.(195 .‬‬ ‫ﻟﺤﻦ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه در اﻳﻦ ﺑﺨﺶ ﺻﻤﻴﻤﻴﺖ ﺧﺎﺻﻲ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ و از آن ﺧﺸﻜﻲ و ﺻﻼﺑﺖ ﺑﺨﺶ ﺗﺮﺟﻤﻪ دورﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬ ‫»اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻢ ﺿﺮرﻫﺎي ﺣﺸﺮات را ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺷﺮحﺑﺪﻫﻢ ﺧﻴﻠﻲ ﻃﻮلﻣﻲﻛﺸﺪ ﻫﻤﻴﻨﻘـﺪر ﺑﺪاﻧﻴـﺪ ﺑﻌﻀـﻲ از آنﻫـﺎ‬ ‫ﭼﻮب را ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ و درﺧﺘﻬﺎ را ﺧﺸﻚﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و…« )ﮔﺮاوﻳﻪ و وﻟﻲاﷲﺧﺎن‪ 1329 ,‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪.(199 .‬‬ ‫ﺑﻲﺷﻚ اﻳﻦ ﻟﺤﻦ ﺣﺎﺻﻞ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﺗـﺮاوش ﻗﻠـﻢ ﻣﺘـﺮﺟﻢ ﻛﺘـﺎب اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣﺘﺄﺳـﻔﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻧﺸـﺎﻧﺔ ﻧﺎآﮔـﺎﻫﻲ وي از‬ ‫ﺑﻮمﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ و ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ دﻗﻴﻘﺎً ﻧﻘﻄﺔ اﻓﺘﺮاق داﻧﺸﻲﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﺮد ﻟﻤﺲﻣﻲﺷـﻮد و داﻧﺸـﻲ ﻛـﻪ‬ ‫ﺟﺰ ﺑﻪ ﻛﺎر از ﺑﺮ ﻛﺮدن ﻧﻴﺎﻣﺪهاﺳﺖ‪.‬‬


‫ﻋﻠﻢاﻻﺷﻴﺎء‬ ‫در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺸﺮﻳﺢ ﺑﺪن اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺣﻴﻮانﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻓﻼﺣﺖ و اﺣﺠﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪﺷﺪهاﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻋﻤﻮم ﻣﻄﺎﻟﺐ ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ و ﺣﻴﻮانﺷﻨﺎﺳﻲ ﺗﻜﺮار ﻣﻜﺮرات ﻗﺒﻠﻲ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫در ﻗﺴﻤﺖ ﺗﺸﺮﻳﺢ ﺑﺪن اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺑﺎ ﻛﻤﻚ ﺗﺼـﺎوﻳﺮ و ﺗﻮﺿـﻴﺤﺎت ﺑﺴـﻴﺎر ﺳـﺎده‪ ،‬دﺳـﺘﮕﺎهﻫـﺎي ﺣﺮﻛﺘـﻲ‪ ،‬ﮔـﻮارش و ﺗـﻨﻔﺲ‬ ‫ﻣﺸﺮوحﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻧﻴﺰ ﺳﺮﺷﺎر از اﺻﻄﻼﺣﺎت ﻋﺮﺑﻲ ﻧﺎآﺷﻨﺎ در ﻗﺪﻳﻢوﺟﺪﻳﺪ اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻬﻴﻖ )دم( و زﻓﻴﺮ )ﺑـﺎزدم(‬ ‫)ﺑﻴﺮﺟﻨﺪي‪ 1330 ,‬ﻗﻤﺮي( ﻛﻪ دﺳﺖﻛﻢ دوﻣﻲ از ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻋﺮﺑﻲ رﻓﺘﻪاﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻧﻤﻮﻧﻪاي دﻳﮕﺮ از ﺧﻠﻂ داﻧﺶ ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺳﻨﺘﻲ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺧﻮرد‪ :‬از ﺳـﻮﺋﻲ ﺷـﺒﺎﻫﺖ ﻣﻴـﺎن اﻧﺴـﺎن و دﻳﮕـﺮ‬ ‫ﭘﺴﺘﺎنداران را ﻳﺎدآوري ﻣﻲﻛﻨﺪ و از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺷﺮاﻓﺖ ﺧﻠﻖ اﻧﺴﺎن اﺷﺎرهﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺑﺪن ﺳﮓ را ﺑﺎ ﺑﺪن اﻧﺴـﺎن‬ ‫ﻣﻘﺎﻳﺴﻪﻣﻲﻛﻨﺪ و اداﻣﻪﻣﻲدﻫﺪ‪:‬‬ ‫»ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل اﻋﻀﺎي ﻫﺮ ﺣﻴﻮاﻧﻲ را ﻣﻨﺎﺳﺐ وﺿﻊ زﻧﺪﮔﻲ او ﺧﻠﻖ ﻓﺮﻣﻮده ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در زﻣـﺎن ﺣﻴـﺎت از ﻋﻬـﺪة‬ ‫رﻓﻊ اﺣﺘﻴﺎﺟﺎت ﺧﻮد ﺑﺮآﻳـﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﺣﻴـﻮان ﮔﻮﺷـﺘﺨﻮار ﺑـﺎ اﻋﻀـﺎء ﺣﻴـﻮان ﻋﻠﻔﺨـﻮار ﻧﻤﻴﺘﻮاﻧـﺪ زﻧـﺪﮔﻲﻛﻨـﺪ«‬ ‫)ﺑﻴﺮﺟﻨﺪي‪ 1330 ,‬ﻗﻤﺮي‪ ,‬ص‪.(27 .‬‬ ‫در اﻳﻦﺟﺎ ﻧﻴﺰ ﻣﺸﺨﺺاﺳﺖ ﻛﻪ داﻧﺶ‪ ،‬ﻣﺎﻫﻴﺘﻲ ﺗﺮﺟﻤﻪاي دارد و ﻣﺜﺎﻟﻲ ﻋـﺎﻟﻲ از ﺑـﻮﻣﻲﻧﺸـﺪن داﻧـﺶ ﺑـﻪ ﺷـﻤﺎر ﻣـﻲرود‪.‬‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻣﺤﻞ زﻧﺪﮔﻲ ﺷﻴﺮ را در آﻓﺮﻳﻘﺎ‪ ،‬ﭘﻠﻨﮓ را در آﻣﺮﻳﻜﺎ و ﻳﻮزﭘﻠﻨﮓ و ﺑﺒﺮ را در آﺳﻴﺎ ذﻛﺮﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻲآﻧﻜـﻪ اﺷـﺎرهﻛﻨـﺪ‬ ‫ﻫﻤﺔ اﻳﻦ ﺟﺎﻧﻮران در ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﻧﻴﺰ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﮔﻮﻳﻲ ﻳﺎ اﻳﻦ ﺟﺎﻧﻮران را ﺑﻪدرﺳﺘﻲ ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻛﺸﻮر ﺧـﻮد‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫را‪.‬‬

‫| ‪ 11‬ﻧﮕﺮش اﻧﺴﺎنﻣﺤﻮراﻧﻪ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻧﻴﺰ ﻛﺎﻣﻼً آﺷﻜﺎر اﺳﺖ؛ ﺑﻪوﻳﮋه آنﺟﺎ ﻛﻪ ﮔﺮگ را ﺣﻴﻮاﻧﻲ ﺑﺴـﻴﺎر ﺧﻄﺮﻧـﺎك ﻣـﻲداﻧـﺪ‪،‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﭼﻮن ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﺣﻤﻠﻪور ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه در ﺑﺨﺶﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻛﻮﺷﺪ ﺑﻴﺶﺗﺮ داﻧﺶ ﻋـﻮام را ﺗﺤـﺖاﻟﺸـﻌﺎع ﻗﺮاردﻫـﺪ و‬ ‫ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ﺑﻴﺎنﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﻔﺎش از ﻃﻴﻮر ﻧﻴﺴﺖ و ﻳﺎ ﺑﺎل و دﻟﻔﻴﻦ ﻣﺎﻫﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﭘﺴﺘﺎﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬در ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻴﺰ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬ ‫ﭼﻮن اﺳﺐ و ﻗﺎﻃﺮ و اﻻغ را ﻫﻤﻪدﻳﺪهاﻳﻢ ﻣﺤﺘﺎج ﺑﻪ ﺷﺮح و ﺗﻔﺼﻴﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻴﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺘـﺎب ﻗﺒﻠـﻲ )و اﺣﺘﻤـﺎﻻً از‬ ‫روي آن( ﺑﻪ ﺟﺎﻧﻮران ﻣﻔﻴﺪ و ﻣﻀﺮ ﻣﻲﭘﺮدازد‪.‬‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﺖاﻟﺤﻴﻮان ﺗﺄﻟﻴﻒ ﺣﺴﻴﻦ ﺳﺎﻣﻲ و ﻣﺼﻄﻔﻲ ﺣﺒﻴﺒﻲ‬ ‫ﻣﺜﻞ ﺑﺎﻗﻲ ﻛﺘﺎبﻫﺎ درﺳﻲ ذﻛﺮﺷﺪه‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺤﻮري ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺗـﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌـﻲ ﻋﻨـﻮان ﺷـﺪه‪ ،‬اﻣـﺎ ﻣﻨـﺪرﺟﺎت ﻛﺘـﺎب ﺷـﺎﻣﻞ‬ ‫ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ )ﺣﻴﻮان ﺷﻨﺎﺳﻲ( ﺑﺎ ﺷﺮح آﻧﺎﺗﻮﻣﻲ و ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژي ﺟﺎﻧﻮران در ﻗﺴﻤﺖ ﻧﺨﺴﺖ‪ ،‬و آﻧﺎﺗﻮﻣﻲ و ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژي اﻧﺴـﺎﻧﻲ‬ ‫در ﻗﺴﻤﺖ دوم ﻛﺘﺎب اﺳﺖ‪.‬‬


‫در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﻣﻲآﻏﺎزد‪:‬‬ ‫»ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻋﻠﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻛﻴﻔﻴﺖ و ﺧﺼﺎﻳﺺ ﻛﻠﻴﺔ ﻣﻮﺟﻮدات ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬ ‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﻣﻮاد ﻣﺘﻌﺪده داﺧﻠﻲ و ﺧﺎرﺟﻲ ﻛﺮة زﻣﻴﻦ‪-‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﻪ ﺗﺸـﻜﻴﻼت داﺧﻠـﻲ و اﻋﻤـﺎل ﺣﻴـﺎﺗﻲ ﻣﻮﺟـﻮدات‬ ‫ذﻳﺮوح‪-‬اﻃﻼع از ﺻﻔﺎت و ﻓﻮاﺋﺪ اﻏﻠﺐ ﻧﺒﺎﺗﺎت و وﺳﻴﻠﻪ ﺗﻜﺜﻴﺮ و ﺗﺮﺑﻴﺖ آﻧﻬﺎ‪-‬ﺷﻨﺎﺳـﺎﻳﻲ ﻃﺒﻘـﺎت ﻣﺨﺘﻠﻔـﻪ زﻣـﻴﻦ و‬ ‫ﻣﻮاد ذﻳﻘﻴﻤﺖ آن از ﻗﺒﻴﻞ ﻓﻠﺰات اﺣﺠﺎر و ﻏﻴﺮه‪-‬ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻛﻪ در ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪه و ﻣﻴﺸـﻮد و‬ ‫ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﻪ ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت داﺧﻠﻲ واﺷﻜﺎل و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ اﻧﺘﺸﺎر ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ ﻛﻠﻴﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﻓﺎﻳـﺪه و ﻣﻮﺿـﻮع‬ ‫ﻋﻠﻢ ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ« )ﺳﺎﻣﻲ و ﺣﺒﻴﺒﻲ‪ ,1306 ,‬ص‪.(2 .‬‬ ‫زﻣﻴﻨﺔ ﺳﻨﺘﻲ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻧﻤﻮد وﻳﮋهاي دارد‪:‬‬ ‫»ﻣﺸﺎﻫﺪات روزاﻧﻪ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻴﺪارد ﻛﻪ ﻛﻠﻴﺔ ﻣﻮﺟﻮدات در ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﺮ دو ﻗﺴﻢاﻧﺪ‪ :‬ﻗﺴﻤﺘﻲ ﺑﻤﻮﺟﺐ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻓﻴﺰﻳﻜـﻲ‬ ‫داراي ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﺣﺲ و ﺣﺮﻛﺖ ﻧﺒﻮده و در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺗﺤﺮﻳﻜﺎت ﺧﺎرﺟﻲ ﻣﺘﺎﺛﺮ ﻧﻤﻲﺷـﻮﻧﺪ و آﻧﻬـﺎ را ﺑﺎﺳـﻢ اﺟﺴـﺎم‬ ‫ﻏﻴﺮ ﺣﻴﻪ ﻳﺎ ﺟﺎﻣﺪات ﻣﻴﻨﺎﻣﻨﺪ‪ .‬ﻗﺴﻤﺘﻲ دﻳﮕﺮ ﻛﻪ ﻣﻮﺳﻮماﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﺣﻴﻪ ﺑـﺎﻟﻌﻜﺲ داراي اﻋﻤـﺎل ﺣﻴـﺎﺗﻲ‬ ‫ﺑﻮده ﺻﺎﺣﺐ ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ اﻋﻀﺎء و آﻻﺗﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم آن اﻋﻤﺎل ﺑﻜﺎر ﻣﻴﺮوﻧـﺪ و ﺑﻌـﻼوه ﺑﺨـﻮدي ﺧـﻮد‬ ‫ﺗﻐﻴﻴﺮﺷﻜﻞ داده ﻧﻤﻮ و ﺗﻮﻟﻴﺪﻣﺜﻞ ﻧﻤﻮده ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻣﻴﻤﻴﺮﻧﺪ در ﺻﻮرﺗﻴﻜﻪ ﻃﺒﻘﻪ اول ﻣﺎداﻣﻴﻜﻪ ﻗـﻮه ﺧـﺎرﺟﻲ ﺑﺎﻋـﺚ‬ ‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻜﻠﺸﺎن ﻧﺸﻮد ﺷﻜﻞ آﻧﻬﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﻣﻴﻤﺎﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻃﺒﻘﻪ اﺧﻴﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﺪو ﻗﺴﻤﺖ ﻣﻴﺸﻮﻧﺪ‪ :‬ﻗﺴﻤﺘﻲ ﻓﺎﻗﺪ ﺣﺲ و ﺣﺮﻛﺖ ارادي ﺑـﻮده در ﻣﻜـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻫﻤﻴﺸـﻪ‬ ‫ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻴﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺷﺠﺎر و ﻣﻮﺳﻮماﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺒﺎﺗﺎت‪ .‬ﻗﺴﻤﺖ دﻳﮕـ��� داراي ﺣـﺲ و ﺣﺮﻛـﺖ ارادي ﺑـﻮده در ﻣﻘﺎﺑـﻞ‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫| ‪12‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﺗﺤﺮﻳﻜﺎت ﺧﺎرﺟﻲ اﻇﻬﺎر ﺗﺄﺛﺮ ﻣﻴﻨﻤﺎﻳﻨﺪ و ﻣﻮﺳﻮم اﻧﺪ ﺑﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت‪.‬‬ ‫ﭘﺲ ﺑﻄﻮر ﻛﻠﻲ ﺗﻤﺎم ﻣﻮﺟﻮدات ﺑﺴﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﺗﻘﺴـﻴﻢ ﻣﻴﺸـﻮﻧﺪ‪ :‬ﺣﻴﻮاﻧـﺎت ‪ .‬ﻧﺒﺎﺗـﺎت ‪ .‬ﺟﻤـﺎدات و در ﺣﻘﻴﻘـﺖ‬ ‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻋﻠﻮﻣﻲ ﻛﻪ از ﻃﺒﻘﺎت ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ ﻓﻮق ﺑﺤﺚ ﻣﻴﻨﻤﺎﻳﺪ ﻋﺒﺎرت از ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌـﻲ اﺳـﺖ« )ﺳـﺎﻣﻲ و ﺣﺒﻴﺒـﻲ‪,‬‬ ‫‪ ,1306‬ص‪.(2-3 .‬‬ ‫ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ذﻛﺮ ﺻﻔﺎت ﻣﻤﻴﺰة ﻣﻮﺟﻮدات ﺣﻴ‪‬ﻪ و اﺟﺴﺎم ﺟﺎﻣﺪه ﻣﻲﭘﺮدازد‪:‬‬ ‫»ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﻮﺟﻮدات ﺣﻴﻪ از ﻏﻴﺮ آن ﺑﺮ اﺻﻮل ذﻳﻞ اﺳﺖ‬ ‫‪ -1‬دوام و ﺑﻘﺎء‬ ‫]ﻣﻮﺟﻮد ﺣﻴﻪ ﻣﺪت دواﻣﺶ ﻣﺤﺪود اﺳﺖ و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻓﺎﻧﻲ ﻣﻴﺸـﻮد و ﺷـﺮط اﺳـﺎس ﺣﻴـﺎت ﺟـﺬب ﺑﻌﻀـﻲ ﻣـﻮاد‬


‫ﺧﺎرﺟﻲ اﺳﺖ از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﺒﺎدﻻﺗﻲ ﻣﺎﺑﻴﻦ ﻣﻮﺟﻮد ﺣﻴﻪ و ﻣﺤﻴﻂ ﺧﺎرﺟﻲ در ﻛـﺎر اﺳـﺖ و اﻳـﻦ ﺗﺒـﺎدل‬ ‫ﻋﺒﺎرت از ﺗﻐﺬﻳﻪ ﻣﻴﺒﺎﺷﺪ و ﺧﻮد ﺗﻐﺬﻳﻪ داراي دو ﻋﻤﻞ ﻣﻬﻢ ﺟﺬب و دﻓﻊ اﺳﺖ[‬ ‫‪ -2‬اﺻﻞ و ﻣﺒﺪأ‬ ‫]اﺟﺴﺎم ﺟﺎﻣﺪه ﻛﺎﻣﻼً ﺗﺎﺑﻊ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ و ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﺑﻮده ﻳﻌﻨﻲ در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﺘﻴﺠﺔ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻣﻮﻟﻜﻮلﻫﺎﻳﻲ اﺳـﺖ‬ ‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه آﻧﻬﺎ را ﺗﺸﻜﻴﻞ دادهاﻧﺪ و ﻣﻴﺘﻮان ﺑﻮﺳﺎﻳﻠﻲ ﻛـﻪ در دﺳـﺖ اﺳـﺖ اﻛﺜـﺮ آﻧﻬـﺎ را ﻣﺼـﻨﻮﻋﺎً‬ ‫ﺑﺪﺳﺖ آورد در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﺣﻴﻪ در اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﻫﻴﭻ ﺷﺒﺎﻫﺘﻲ ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﺣﻴﻪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺻﻞ و ﻣﺒﺪﺋﺸﺎن از‬ ‫راه ﺗﻮاﻟﺪ و ﺗﻨﺎﺳﻞ ﺑﻮده ﻧﻤﻴﺘﻮان آﻧﻬﺎ را در ﺗﺤﺖ اﺛﺮ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ و ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﺑﻮﺟﻮد آورد[‪.‬‬ ‫‪ -3‬ﺗﺸﻜﻴﻼت ]ﺗﺸﻜﻴﻼت ﺳﻠﻮﻟﻲ[‬ ‫]اﺟﺴﺎم ﻛﻮﭼﻚ ذرهﺑﻴﻨﻲ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﺳﻠﻮل ﺑﻌﻤﻞ آﻣﺪه اﻧﺪ ﺷﻜﻞ آﻧﻬﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺗﻐﻴﻴـﺮ ﻧﻤﺎﻳـﺪ وﻟـﻲ ﺗﺮﻛﻴﺒـﺎت‬ ‫اﺻﻠﻴﻪ ﺷﺎن در ﻫﻤﮕﻲ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﺛﺎﺑﺖ و ﻻﻳﺘﻐﻴﺮ اﺳﺖ[« )ﺳﺎﻣﻲ و ﺣﺒﻴﺒﻲ‪ ,1306 ,‬ص‪.(3-5 .‬‬ ‫در اﺧﺬ اﺑﺪاع واژﮔﺎن ﻋﺮﺑﻲ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻧﻴﺰ دﺳﺘﻲ ﺑﺮ آﺗﺶ دارد‪:‬‬ ‫» ﻣﺎده ﻣﻠﻮﻧﻪ ﺣﺼﺮهاﻟﻮرق در ﻧﺒﺎﺗﺎت‪ :‬ﻳﻚ ﻗﺴﻢ ﭘﺮﺗﭙﻼﺳﻢ ﻣﺨﺼﻮﺻﻲ اﺳﺖ« )ﺳﺎﻣﻲ و ﺣﺒﻴﺒﻲ‪ ,1306 ,‬ص‪.(7 .‬‬ ‫»در ﻏﺸﺎء ﻧﺒﺎﺗﺎت‪ ...‬ﺟﺴﻤﻲ اﺳﺖ ﺑﻔﻮرﻣﻮل ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ‪ ...C6H10O5‬ﻟﻜﻦ ﺳﻴﻮ ﺑِﺮﺗ‪‬ﻠﻮ‪ ‬ﻣﻮاد ﺳـﻠﻮﻟﺰي را در ﻏﺸـﺎء‬ ‫ﺑﻌﻀﻲ ﻧﻮاﻋﻢ ﭘﻴﺪاﻛﺮده اﺳﺖ« )ﺳﺎﻣﻲ و ﺣﺒﻴﺒﻲ‪ ,1306 ,‬ص‪.(8 .‬‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫ﻛﻪ ﺣﺼﺮهاﻟﻮرق ﻫﻤﺎن ﻛﻠﺮوﻓﻴﻞ اﺳﺖ و ﻧﻮاﻋﻢ ﻫﻤﺎن ﻧﺮمﺗﻨﺎن‪ .‬ﭘﻴﺶﺗﺮ دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ در ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ واژة ﻧﺮمﺗﻨﺎن ﺑﻪﻛﺎررﻓﺘﻪﺑﻮد‪.‬‬

‫| ‪ 13‬اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﻪرﻏﻢ زﻣﺎن ﻣﺘﺄﺧﺮ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﻋﻠﻤﻲ ﻧﺴـﺒﺘﺎً ﻋﻘـﺐ اﺳـﺖ و ﮔـﻮﻳﻲ ﭼﻨـﺪ ده ﺳـﺎﻟﻲ از ﻣﻨـﺎﺑﻊ ﻫـﻢﻋﺼـﺮ اروﭘـﺎﻳﻲ‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﭘﺲاﻓﺘﺎدهاﺳﺖ‪:‬‬ ‫»ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻏﺸﺎء را ﻳﻜﻲ از اﺟﺰاء اﺻﻠﻲ ﺳﻠﻮﻟﻲ داﻧﺴﺖ ﭼـﻪ ﺑﺴـﻴﺎري از ﺳـﻠﻮﻟﻬﺎ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺳـﻠﻮﻟﻬﺎي ﻋﺼـﺒﻲ و ﺑﻌﻀـﻲ‬ ‫ﺳﻠﻮﻟﻬﺎي اﺳﺘﺨﻮاﻧﻲ و ﮔﻠﺒﻮﻟﻬﺎي ﺳﻔﻴﺪ ﺧﻮن ﻋﺎري از ﻏﺸﺎء ﻣﻴﺒﺎﺷﻨﺪ« )ﺳﺎﻣﻲ و ﺣﺒﻴﺒﻲ‪ ,1306 ,‬ص‪.(16 .‬‬ ‫»ﺟﺬب اﻳﻦ ﻣﻮاد ]ﻏﺬاﻳﻲ[ در ﺳﻠﻮل ﺑﻘﺎﻋﺪه ‪ osmose‬اﺳﻤﺰ و ﺑﺎﻋﺎﻧﺖ ﻏﺸﺎء اﻧﺠﺎم ﻣﻴﮕﻴﺮد« )ﺳﺎﻣﻲ و ﺣﺒﻴﺒـﻲ‪,‬‬ ‫‪ ,1306‬ص‪.(17 .‬‬ ‫ازﻣﻴﺎن ﻛﺘﺎبﻫﺎي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺑﺮاي اﻳﻦﻛﺘﺎب‪ ،‬ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺟﺰءﺑﻪﺟﺰء ﻣﻄﺎﻟﺐ ذﻛﺮﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪﻛﺮد ﻛﻪ در اﺑﺘﺪاي ﻛﺘﺎب ﻫﻨﻮز‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﺷﻴﻮة ﻃﺒﻊ و آراﻳﺶ ﻛﺘﺎب ﭼﻮن ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺳﻨّﺘﻲ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪهاﺳﺖ‪:‬‬


‫ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ‬

‫ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻳﻚ ﺳﻠﻮﻟﻲ‬

‫ﻃﺒﻘﻪ ﻣﺎﻫﻴﺎن‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ‬

‫ﺷﻌﺒﻪ اول‪-‬ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻋﺪﻳﻢاﻟﻐﺸﺎء‬

‫ﻃﺒﻘﻪ ذوﺟﻨﺒﺘﻴﻦ‬

‫ﺗﻘﺴﻴﻢ اﺟﺴﺎم ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت ﺛﻼﺛﻪ‬

‫ﺷﻌﺒﻪ دوم‪-‬اﻧﻔﻮزوارﻫﺎ‬

‫ﻃﺒﻘﻪ ﺧﺰﻧﺪﮔﺎن‬

‫ﺻﻔﺎت ﻣﻤﻴـﺰه ﻣﻮﺟـﻮدات ﺣﻴـﻪ و‬

‫ﺷﻌﺒﻪ ﺳﻮم‪-‬اﺳﭙﻮروزوﺋﺮﻫﺎ‬

‫ﻃﺒﻘﻪ ﻃﻴﻮر‬

‫ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﭼﻨﺪﺳﻠﻮﻟﻲ‬

‫ﻃﺒﻘﻪ ﭘﺴﺘﺎﻧﺪاران‬

‫اﺟﺴﺎم ﺟﺎﻣﺪه‬ ‫ﺻﻔﺎت ﻣﺸﺘﺮﻛﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت و ﻧﺒﺎﺗﺎت‬ ‫ﺻﻔﺎت ﻣﻤﻴﺰه ﺣﻴﻮاﻧﺎت و ﻧﺒﺎﺗﺎت‬

‫ﺣﻴﻮان ﺷﻨﺎﺳﻲ‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫| ‪14‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫اول‪-‬ﻧﺒﺎﺗﻲ ﺷﻜﻼن‬ ‫ﺷﻌﺒﻪ اول اﺳﻔﻨﺞﻫﺎ‬

‫ﻗﺴﻤﺖ دوم اﻧﺴﺎن‬

‫ﺷﻌﺒﻪ دوم ﻣﺮﺟﺎﻧﻬﺎ‬

‫اﻋﻤﺎل ارﺗﺒﺎﻃﻲ‬

‫ﺷﻌﺒﻪ ﺷـﻮم ﺣﻴﻮاﻧـﺎت ﺷـﻮﻛﻲ ﻳـﺎ‬

‫اول اﺳﺘﺨﻮاﻧﺒﻨﺪي‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ‬

‫ﺧﺎرﭘﻮﺳﺘﺎن‬

‫ﺗﺸﺮﻳﺢ و ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژي ﺣﻴﻮاﻧﻲ‬

‫دوم‪-‬ذوﺷﻘﻴﻦ‬

‫ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺗﺸﺮﻳﺤﻲ ﺑﺪن ﺣﻴﻮاﻧﺎت‬

‫ﺷﻌﺒﻪ اول ﻛﺮﻣﻬﺎ‬

‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﺳﻠﻮل‬

‫ﺷﻌﺒﻪ دوم ﻣﻔﺼﻠﻲ اﻟﺮﺟﻠﻬﺎ‬

‫اﻋﻤﺎل ﺣﻴﺎﺗﻲ ﺳﻠﻮل‬

‫ﺷﻌﺒﻪ ﺳﻮم ﻧﻮاﻋﻢ‬

‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﺣﻴﻮان‬

‫ﺷﻌﺒﻪ ﭼﻬﺎرم ﺳﺎﻋﺪ رﺟﻼن‬

‫اﻧﺴﺎج‬

‫ﺷﻌﺒﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﭘﺮﺗﻜﺮده‬

‫ﻗﺴﻤﺖ اول‪ :‬ﺣﻴﻮاﻧﺎت‬

‫ﺷﻌﺒﻪ ﺷﺸﻢ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ذيﻓﻘﺎر‬

‫دوم ﻋﻀﻼت‬ ‫ﺳﻮم ﺳﻠﺴﻠﻪ اﻋﺼﺎب‬ ‫اﻋﻤﺎل ﺗﻐﺬﻳﻪ‬ ‫دوران دم‬ ‫دوران ﻟﻨﻒ‬ ‫ﺗﻨﻔﺲ‬ ‫دﻓﻊ ﻣﻮاد‬

‫ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺗﺄﻟﻴﻒ دﻛﺘﺮ ﮔﻞﮔﻼب‬ ‫دﻛﺘﺮ ﺣﺴﻴﻦ ﮔﻞﮔﻼب‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎي ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار در واژﮔﺎن ﻧﻮﻳﻦ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ اﻳﺮان اﺳﺖ‪ .‬اﺑﺪاع ﺑﺴﻴﺎري واژﮔﺎن‬ ‫ﻧﻮﻳﻦ در ﺗﺸﺮﻳﺢ ﮔﻴﺎﻫﻲ ﭼﻮن ﮔﻠﺒﺮگ‪ ،‬ﻛﺎﺳﺒﺮگ‪ ،‬ﭘﺮﭼﻢ‪ ،‬ﻣﺎدﮔﻲ‪ ،‬و… ﻣﻨﺴﻮب ﺑﻪ وياﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺴﺨﺔ ﻛﺘﺎﺑﻲ‬


‫ﻛﻪ از او در دﺳﺘﺮس آﻣﺪ‪ ،‬ﻧﺴﺨﻪاي ﻧﺎﻗﺺ و ﺑﺮﭼﻴﺪهﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻗﺴﻤﺖ ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﺘـﺎب ﮔـﻢﺷـﺪه و ﻛﺘـﺎب از ﻗﺴـﻤﺖ‬ ‫ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﻲآﻏﺎزد‪ .‬واژﮔﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﺗﺎ ﺣﺪي ﺟﺎيﮔﺰﻳﻦ واژﮔﺎن ﻋﺮﺑﻲ ﺷﺪهاﻧﺪ اﻣﺎ ﻫﻨﻮز از آن دﻛﺘﺮ ﮔﻞﮔﻼب ﻛﻪ ﮔﻮﻳﻨﺪة‬ ‫ﺳﺮود ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﺑﺪون ﻋﺮﺑﻲ »اياﻳﺮان ايﻣـﺮز ﭘﺮﮔﻬـﺮ« ﺑـﻮد‪ ،‬ﺳـﺮاﻏﻲ ﻧـﺪارﻳﻢ‪ .‬درﻗﺴـﻤﺖ زﻣـﻴﻦﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻧﻴـﺰ اﺷـﺎرهاي ﺑـﻪ‬ ‫دﻳﺮﻳﻨﻪﺷﻨﺎﺳﻲ و ﺳﻨﮓوارهﻫﺎ ﻧﺸﺪهاﺳﺖ و ﻧﺎﻣﻲ از ﻓﺮﮔﺸﺖ زﻳﺴﺘﻲ در ﻣﻴﺎن ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻴﻢ‪.‬‬ ‫ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻣﺮﺗﻀﻲ ﻫﺎﺷﻤﻲ‬ ‫آﺧﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﻪ از ﻧﻈﺮ زﻣﺎﻧﻲ ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬در ﺳﺎل ‪ 1314‬ﭼﺎپﺷﺪهاﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨـﻲ ﻣـﺪتﻫـﺎ ﭘـﺲ از ﻧﻬﻀـﺖ ﺗﺮﺟﻤـﺔ‬ ‫داﻧﺶﻫﺎي ﻧﻮﻳﻦ‪ .‬ﺑﺮاي ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب واژﮔﺎن ﻓﺮاﻧﺴﻪ داراي ﭘﺎﻧﻮﻳﺲﻫﺎﻳﻲ ﻣﻌﺪود ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺮﭼـﻪ ﻫﻨـﻮز ﺧﺒـﺮي از‬ ‫ﺗﺪوﻳﻦ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻄﺎﻟﺐ در آﻏﺎز ﻛﺘﺎب ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬ ‫اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻧﻴﺰ ﺣﺎوي ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺗﻜﺮاري ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ ﭘﻴﺸﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ اﻧﺴـﺎن ﻣـﻲﭘـﺮدازد و‬ ‫اﻧﺴﺎن را اﺷﺮف ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬در ﻫﻴﭻ ﻛﺪام از اﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺨﺶ اﻧﺴﺎن ﺣﺎوي دﺳﺘﮕﺎه ﺗﻮﻟﻴـﺪﻣﺜﻞ ﻧﻴﺴـﺖ‪ ،‬ﮔـﻮﻳﻲ‬ ‫ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺨﺶ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺗﺪرﻳﺲ در دﺑﻴﺮﺳﺘﺎنﻫﺎ داﻧﺴﺘﻪﻧﻤﻲﺷﺪهاﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺗﻨﻬﺎ ﻧﻜﺘﺔ وﻳﮋة اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ اﺷﺎرهاي ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮﮔﺸﺖ و ﻧﺎم داروﻳﻦ ﺑﻪ ﺻﻮرت داروِن در ﺻﻔﺤﺔ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺨﺶ دوم‬ ‫ﻛﺘﺎب ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻛﻪ اﻟﺒﺘﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ آن ﺑﻪ ﻓﻴﻜﺴﻴﺴﻢ ﻧﻴﺰ اﺷﺎرهﻛﺮدهاﺳﺖ‪.‬‬ ‫ارزﻳﺎﺑﻲ ﻛﻠﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎب ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ ﻃﺒﻴﺐ ﻛﺎﺷﻲ‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎﻻً ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺘﺎب زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﺎ ﻣﻮﺿـﻮع ﻧـﻮﻳﻦ در اﻳـﺮان اﺳـﺖ‪ .‬ﺷـﻴﻮة ﻧﮕـﺎرش‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫ﻣﻄﺎﻟﺐ و ﺑﻴﺎن آنﻫﺎ‪ ،‬اﻣﺘﺰاﺟﻲ از ﺷﻴﻮة ﺳﻨﺘﻲ و داﻧﺶ ﻧﻮﻳﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪﻧﻈﺮ ﻧﻤﻲرﺳﺪ ﻛﺘـﺎب ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣـﻪ ﺗـﺄﺛﻴﺮ ﻣﺴـﺘﻘﻴﻢ ﺑـﺮ‬

‫| ‪ 15‬ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﭘﺴﻴﻦﺗﺮ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ در دورة ﻗﺎﺟﺎر ﮔﺬاردهﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﺴﻴﺮ و ﺳـﻤﺖ و ﺳـﻮي ﻧﺜـﺮ ﻛﺘـﺎبﻫـﺎي ﺑﻌـﺪي‪،‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﻣﺴﻴﺮي ﺑﻪﻛﻠﻲ ﻣﺘﻔﺎوت و ﻣﺘﺒﺎﻳﻦ ﺑﺎ ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺳﭙﺴﻴﻦ‪ ،‬ﺑﻲﻛﻢوﻛﺎﺳﺖ ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ درﺳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻧﻤﻲﺑﻮدﻧﺪ ﭘﻠﻪﻫـﺎي رﺷـﺪ ﻓﺮﻫﻨﮕـﻲ و ﻋﻠﻤـﻲ ﻛﺸـﻮر‬ ‫ﻃﻲﻧﻤﻲﺷﺪ‪ .‬ﻣﺘﺮﺟﻤﻴﻦ آنﻫﺎ ﻋﻤﻮﻣﺎً از ﻓﺎرغاﻟﺘﺤﺼﻴﻼن ﻣﺪرﺳﺔ داراﻟﻔﻨﻮن ﺑﻮدﻧﺪ و ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻛﺘﺎبﻫﺎ را از زﺑﺎن داﻧـﺶﻣﻨـﺪان‬ ‫ﻓﺮاﻧﺴﻪزﺑﺎن ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺮﻣﻲﮔﺮداﻧﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد ﺑﻪ آﺳﻴﺐﻫﺎﻳﻲ دﭼﺎرﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ آﺷﻜﺎرا در ﺧﻮد ﻛﺘـﺎبﻫـﺎ ﺑـﻪروﺷـﻨﻲ‬ ‫ﭘﻴﺪاﺳﺖ و ﻧﺘﻴﺠﺔ درازﻣﺪت آن ﻧﻴﺰ ﭘﺲ از ﮔﺬﺷﺖ ﺣﺪود ﻳﻚ ﺳﺪه‪ ،‬ﺟﺎﻳﻲ آﺷﻜﺎرﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨـﻴﻢ داﻧـﺶﻫـﺎي ﭘﺎﻳـﻪ‬ ‫ﺑﻨﻴﺎن ﭘﺎﻳﺪاري در اﻳﺮان ﻧﻴﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ و از آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻛﺎرﺑﺮد و ﻓﻨﺎوري ﺑﺴﻨﺪهﻛﺮدهاﻳﻢ‪.‬‬ ‫ﻣﻲﺗﻮان اﻳﻦ آﺳﻴﺐﻫﺎ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻓﻬﺮﺳﺖﻧﻤﻮد‪:‬‬ ‫‪ ( 1‬ﺗﺮﺟﻤﺎن ﻣﺤﺾ‪ ،‬ﺑﺪون اﻳﻦﻛﻪ راﻫﻲ ﺑﺮاي ﭼﺸﻴﺪن و ﻟﻤﺲ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻓﺮاﻫﻢ آﻳﺪ‪ .‬ﻫﻴﭻ ﺷﻴﻮهاي ﺑﺮاي ﺗﺠﺮﺑـﺔ ﻓـﺮدي‬


‫داﻧﺶ ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ ﺗﻮﺳﻂ ﺧﻮاﻧﻨﺪة اﻳﺮاﻧﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﺣﺘﻲ در اﻳﻦ ﺣﺪ ﻛـﻪ ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪه ﻳـﺎدآوري ﻛﻨـﺪ ﺷـﻴﺮ و‬ ‫ﭘﻠﻨﮓ و ﻳﻮز‪ ،‬ﺟﺰ در آﻓﺮﻳﻘﺎ و آﻣﺮﻳﻜﺎ‪ ،‬در ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﻧﻴـﺰ وﺟـﻮد دارد‪ .‬ﻫﻨـﻮز ﻫـﻢ ﻣـﻲﺗـﻮان اﻳـﻦ ﻛﺎﺳـﺘﻲ را در‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي درﺳﻲ ﺟﺴﺘﺠﻮ ﻛﺮد‪ .‬در ﻋﻴﻦﺣﺎل ﻛﻪ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﺑﻮﻣﻲ و ﮔﻮﻧﻪﮔﻮن اﻳﺮاﻧﻲ ﺑﻪ ﺳﺨﺘﻲ ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﻋـﺎدي‬ ‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻪﺷﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬در ﻛﺘـﺎبﻫـﺎي درﺳـﻲ از ﺳـﻬﺮهﻫـﺎي ﺟﺰاﻳـﺮ ﮔﺎﻻﭘـﺎﮔﻮس و ﭘﺮواﻧـﺔ ﺑﻴـﺪ اروﭘـﺎﻳﻲ ﻣﺜـﺎل‬ ‫زدهﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﺎل آنﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺟﺎي ﻫﺮ ﻛﺪام از اﻳﻦ ﻣﺜﺎلﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از ﺧﻮد اﻳﺮان ﻣﺜﺎل زد‪.37‬‬ ‫‪ ( 2‬ﺑﺎﻗﻲﻣﺎﻧﺪن در ﭘﺲزﻣﻴﻨﺔ ﺳﻨﺘﻲ‪ ،‬ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه دﭼﺎر ﻛﺞﻓﻬﻤﻲ و ﺑﺪﻓﻬﻤﻲ ﻣﻮﺿﻮع ﺷﺪهاﺳﺖ و ﺧﻮاﻧﻨﺪه را‬ ‫ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺞﻓﻬﻤﻲ دﭼﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل در اﻳﻦﺟﺎ ﻛﻪ ﺑﺎ ذﻫﻨﻴﺖ ﺳﻨﺘﻲ اﻓﺘﺮاق ﻣﻴﺎن ﺟﺎندار و ﺑﻲﺟـﺎن‬ ‫را از ﺣﻴﺚ ﻣﺎدة ﺳﺎزﻧﺪه ﻣﻲداﻧﺪ‪:‬‬ ‫»اﺟﺴﺎم ﺟﺎﻣﺪه ﻛـﺎﻣﻼً ﺗـﺎﺑﻊ ﻗـﻮاﻧﻴﻦ ﻓﻴﺰﻳﻜـﻲ �� ﺷـﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﺑـﻮده ﻳﻌﻨـﻲ در ﺣﻘﻴﻘـﺖ ﻧﺘﻴﺠـﺔ ﺗﺮﻛﻴـﺐ‬ ‫ﻣﻮﻟﻜﻮلﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه آﻧﻬﺎ را ﺗﺸﻜﻴﻞ دادهاﻧﺪ و ﻣﻴﺘﻮان ﺑﻮﺳـﺎﻳﻠﻲ ﻛـﻪ در دﺳـﺖ‬ ‫اﺳﺖ اﻛﺜﺮ آﻧﻬﺎ را ﻣﺼﻨﻮﻋﺎً ﺑﺪﺳﺖ آورد در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﺣﻴﻪ در اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﻫﻴﭻ ﺷﺒﺎﻫﺘﻲ ﺑـﻪ‬ ‫ﻏﻴﺮ ﺣﻴﻪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺻﻞ و ﻣﺒﺪﺋﺸﺎن از راه ﺗﻮاﻟﺪ و ﺗﻨﺎﺳﻞ ﺑﻮده« )ﺳﺎﻣﻲ و ﺣﺒﻴﺒﻲ‪ ,1306 ,‬ص‪.(4 .‬‬ ‫‪ ( 3‬اﻓﺮاط در ﻣﻌﺎدلﺳﺎزي‪ :‬در ﺑﺴﻴﺎري ﻣﻮارد‪ ،‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻣ‪‬ﺼﺮّ اﺳﺖ ﺑـﻪايﻧﺤﻮﻛـﺎن‪ ،‬ﻟﻐـﺎت ﻓﻨـﻲ را ﺗﺮﺟﻤـﻪﻛﻨـﺪ و در‬ ‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻴﺰ از ﻟﻐﺎت ﻋﺮﺑﻲ ﻛﻤﻚ ﺑﮕﻴﺮد‪ .‬ﺑﺴﻴﺎري از اﻳﻦ ﻟﻐﺎت ﻫﺮﮔﺰ در ﻓﺎرﺳﻲ ﺟﺎيﺑﺎزﻧﻜﺮدﻧﺪ و ﺑﺎ واژﮔﺎن ﻓﺎرﺳـﻲ‬ ‫ﺟﺎيﮔﺰﻳﻦ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮﭼﻪ ﻛﺎرﺑﺮد ﻧﺎمﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﻪ ﺟﺎي ﻧﺎمﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ ﺟﺎنداراﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﭘﻴﺶ از اﻳـﻦ ﺑـﺮاي‬ ‫ﻓﺎرﺳﻲزﺑﺎﻧﺎن آﺷﻨﺎ ﻧﺒﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪﺟﺎي ﺧﻮد دردﺳﺮﻫﺎﻳﻲ ﺳﺎﺧﺘﻪاﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺸﺨﺺ اﺳـﺖ ﻛـﻪ آزﻣـﻮن ﻟﻐـﺖﺗﺮاﺷـﻲ‬ ‫ﻋﺮﺑﻲﻣﺄﺑﺎﻧﻪ ﺑﺮاي واژﮔﺎن ﻓﻨﻲ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻋﻘﻴﻢ ﻣﺎﻧﺪ و ﺷﻜﺴﺖ‪ .‬اﺧﺘﻴﺎر ﺑﺴﻴﺎري از اﻳﻦ ﻟﻐﺎت ﻋﺮﺑﻲ‪ ،‬درﺻﻮرﺗﻲ‬ ‫رخدادهﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺪتﻫﺎ ﭘﻴﺶ از آنﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪة ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﺔ ﭘﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﺑﺮاﺑﺮﻧﻬﺎدﻫﺎي زﻳﺒﺎي ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﺮاي اﻳـﻦ واژﮔـﺎن‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫| ‪16‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫ﭘﻴﺶﻧﻬﺎد دادهﺑﻮد و ﻧﻤﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﺑﺮاﺑﺮﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻓﺎرﺳﻲ ﺗـﺎ زﻣـﺎن ﻓﺮﻫﻨﮕﺴـﺘﺎن ﻧﺨﺴـﺖ و ﭘـﻴﺶﻧﻬﺎدﻫـﺎي‬ ‫اﻓﺮادي ﭼﻮن دﻛﺘﺮ ﮔﻞﮔﻼب و دﻛﺘﺮ ﺣﺴﺎﺑﻲ‪ ،‬وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫‪ ( 4‬ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﺷﻴﻮة ﺳﺎﻣﺎنﻣﻨﺪ در آراﻳﺶ ﻛﺘﺎبﻫﺎ و ﺗﺪوﻳﻦ ﻓﻬﺮﺳﺖ و ﭘﺎﻧﻮﻳﺲ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻘﻴﺼـﻪ‪ ،‬ﻛـﻪ ﺗـﺎ ﺣـﺪ زﻳـﺎدي ﺑـﻪ‬ ‫دﺷﻮاريﻫﺎي ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﻲ و ﺧﻮشﻧﻮﻳﺴﻲ ﻛﺘﺎبﻫﺎ ﺑﺎزﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﺎ ورود ﺣﺮوفﭼﻴﻨﻲ ﻧﻮﻳﻦ از ﻣﻴﺎن رﻓﺖ‪ .‬در اﻳـﻦ‬ ‫ﻣﻮرد‪ ،‬ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺗﺮﺟﻤﻪﺷﺪة درﺳﻲ اواﺧﺮ دورة ﻗﺎﺟﺎر‪ ،‬ﻣﺪو‪‬نﺗﺮ از ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﺔ دورة ﻧﺎﺻﺮي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺿﻤﻦ اﻳﻦﻛـﻪ‬ ‫ﻓﺼﻞﺑﻨﺪي و ﺑﺨﺶﺑﻨﺪي اﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﭘﺴﻴﻦ‪ ،‬در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﺔ ﺳﻨﺘﻲ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻬﻴﻨﻪﺗﺮ ﺷﺪهاﺳﺖ‪.‬‬ ‫‪ ( 5‬ﻧﮕﺮش ﻛﺎرﺑﺮدﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ و اﻧﺴﺎنﻣﺤﻮراﻧﻪ‪ :‬ﻳﻜﻲ از ﭘﻴﺎمﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻮﻳﻦ‪ ،‬ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴـﺎن ﻧﺒﺎﻳـﺪ‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن ﺧﺴﺮوي‬ ‫‪ .37‬در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻫﻤﺎﻳﺶ ﺗﺎرﻳﺦ و ﻓﻠﺴﻔﺔ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻪ در ﺑﻬﻤﻦﻣـﺎه ‪ 1388‬در داﻧﺸـﮕﺎه ﻓﺮدوﺳـﻲ ﻣﺸـﻬﺪ ﺑﺮﮔﺰارﺷـﺪ‪ ،‬اﺳـﺘﺎد‬ ‫ﮔﺮاﻣﻲ‪ ،‬دﻛﺘﺮ ﺟﻤﺸﻴﺪ دروﻳﺶ دﻗﻴﻘﺎً ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺷﺎرهﻛﺮدﻧﺪ و ﭘﻴﺶﻧﻬﺎد دادﻧﺪ‪ ،‬از ﺟﻮﻧﺪﮔﺎن ﮔﻮﻧﻪﮔﻮن اﻳﺮاﻧﻲ‪ ،‬ﺑﻪﺟﺎي ﺳﻬﺮهﻫـﺎي‬ ‫ﮔﺎﻻﭘﺎﮔﻮس در ﻣﺜﺎلﻫﺎي ﻛﺘﺎب درﺳﻲ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ اﺳﺘﻔﺎدهﺷـﻮد‪ .‬اﻳـﻦ ﭘـﻴﺶﻧﻬـﺎد را ﻣـﻲﺗـﻮان در ﺗﻤـﺎﻣﻲ اﺑﻌـﺎد ﮔﺴـﺘﺮشداد و‬ ‫ﺑﻪﺣﻮزهﻫﺎي دﻳﮕﺮ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﻫﻢ ﺑﺮد‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻛﺘﺎب درﺳﻲ ﺑﺮاي ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ ﻟﻤﺲﺗﺮ ﺷﻮد‪.‬‬


‫ﻧﻘﺶ ﻣﺨﻠﻮق ﻃﺎﻏﻲ و ﻳﺎﻏﻲ در ﻃﺒﻴﻌﺖ ﭘﻴﺪاﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﺣﻖ زﻧﺪﮔﻲ ﺟﺎنداران دﻳﮕﺮ دﺳﺖدرازيﻛﻨـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﻧﻘﻴﺼـﻪ‬ ‫ﻧﻴﺰ در اﻣﺘﺪاد ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪن ﻣﺘﺮﺟﻤﺎن و ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﻗﺎﺟﺎري در ﭼﺎرﭼﻮبﻫﺎي ﺳﻨﺘﻲ رخدادهاﺳـﺖ‪ .‬اﻣـﺎ ﺑـﺎزﺧﻮرد آن‬ ‫ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺮوز ﻛﺸﻴﺪهﺷﺪهاﺳﺖ‪ .‬دﺳﺖﻣﺎﻳﻪﻛﺮدن داﻧﺶ‪ ،‬ﺑﺮاي دﺳﺖدرازي ﺑﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬رويداد ﻧﺎﺧﺠﺴﺘﻪايﺳﺖ ﻛﻪ‬ ‫از دورﮔﻪﮔﻴﺮي ﺳﻨﺖﻫﺎي ﻧﻪﭼﻨﺪان ﻋﻤﻴﻖ و داﻧﺶ ﺳﻄﺤﻲ داﻣﻦﮔﻴﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻛﺸﺘﻦ ﻣﺎرﻣﻮﻟـﻚﻫـﺎ ﺧـﺎﻧﮕﻲ‪ ،‬ﺑـﻪ‬ ‫اﻳﻦ دﻟﻴﻞ واﻫﻲ ﻛﻪ ﺳﻴﺎﻧﻮر دارﻧﺪ‪-‬و اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪-‬ﺑﺎزﺧﻮرد ﻧﻤﻮﻧﺔ اﻣـﺮوزﻳﻦ اﻳـﻦ ﻓﺮاﻳﻨـﺪ اﺳـﺖ‪ .‬ﺿـﻤﻴﻤﺔ‬ ‫ﺑﺮﺧﻲ از ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺪانﻫﺎ اﺷﺎرهﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬دﻗﻴﻘﺎً اﺷﺎﻋﻪدﻫﻨﺪة ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻮع ﻧﮕﺮش ﺑﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﺎ دﺷـﻤﻨﺎن‬ ‫و ﻣﺘﺤﺪﻳﻨﻲ در ﻣﻴﺎن ﺣﻴﻮاﻧﺎت دارﻳﻢ و ﺑﺎﻳﺪ دﺷﻤﻨﺎﻧﻤﺎن را ﺑﻜﺸﻴﻢ و ﻣﺘﺤﺪﻳﻨﻤﺎن را اﻓﺰاﻳﺶدﻫﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﮕﺎه ﺧﻄﺎ‪،‬‬ ‫ﺣﺎﺻﻞ ﺳﻨﺖ اﻧﺴﺎنﻣﺤﻮراﻧﺔ ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻣﺎ‪ ،‬و ﻧﮕﺮش ﺗﻚﺑﻌﺪي ﺑﻪ ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲﺳﺖ‪ .‬ﻛﻮﭼﻚﺗﺮﻳﻦ اﻃﻼﻋﻲ از ﺗﻌـﺎدل‬ ‫زﻳﺴﺖﺑﻮم و ﻛﺎرﻛﺮد ﺣﻠﻘﻪﻫﺎي زﻧﺠﻴﺮة ﻏﺬاﻳﻲ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻊ از اﻳـﻦ ﺑﺮداﺷـﺖ ﺧﻄﺮﻧـﺎكﻣـﻲﺷـﺪ‪ .‬اﻣـﺎ ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪﮔﺎن اﻳـﻦ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎ‪ ،‬ﻫﻴﭻﻛﺪام »زﻳﺴﺖﺷﻨﺎس« ﻳﺎ »ﻃﺒﻴﻌﻲدان« ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪاي اﻃﻼﻋـﺎت ﺧـﺎم را از زﺑـﺎﻧﻲ‬ ‫ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺟﺎﻧﻮران ﻛﺸﻮر ﺧﻮدﺷﺎن ﻫﻢ ﻧﻤﻲآﻣﺪ‪.‬‬ ‫‪ ( 6‬ﻗﺪﻳﻤﻲﺑﻮدن ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﺮﺟﻤﻪ‪ :‬در ﺑﺴﻴﺎري ﻣﻮارد‪ ،‬ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻧﮕﺎرش اﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫـﺎ اﺳـﺘﻔﺎدهﺷـﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬روزآﻣـﺪ‬ ‫ﻧﺒﻮدهاﻧﺪ و ﺑﺎﻋﺚﺷﺪه ﻋﻘﺎﻳﺪ اﺷﺘﺒﺎه و ﻋﻮاﻣﺎﻧﺔ ﻗﺒﻠﻲ‪ ،‬در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ ﺟﺎيﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﻧﻤﻮﻧﺔ آﺷﻜﺎر آن‪ ،‬رد ﺷﺪن‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﺔ ﺧﻠﻖاﻟﺴﺎﻋﻪ‪ 38‬در ﺳﺎل ‪ 1859‬ﺗﻮﺳﻂ ﻟﻮﺋﻲ ﭘﺎﺳﺘﻮر‪ 39‬ﺑﻮد )ﻫﻤﺎن ﺳﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﻛﺘـﺎب داروﻳـﻦ ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﺷـﺪ(‪.‬‬ ‫ﺑﻪرﻏﻢ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع‪ ،‬ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ در ﻛﺘﺎب ﻣﻌﺮﻓﺖاﻟﺤﻴﻮان ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ذﻛﺮﺷﺪهاﺳﺖ‪:‬‬ ‫»وﺟﻪ ﺗﺴﻤﻴﻪ اﻳﻦﻫﺎ ﺑﻪ اﻧﻔﻮزوار ﺑﺮاي آن اﺳﺖ ﻛـﻪ از اﻧﻔﻮزﻳـﻮن ﻧﺒﺎﺗـﺎت ﺗﻮﻟﻴـﺪ ﻣﻴﺸـﻮﻧﺪ ﭼـﻪ ﺑـﺮاي‬ ‫ﻣﺸﺎﻫﺪه آﻧﻬﺎ ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ در ﻇﺮف ﭘﺮ از آب ﻣﻘﺪاري ﻳﻮﻧﺠﻪ ﻳﺎ ﻧﺒﺎت دﻳﮕﺮ ﺑﺮﻳﺰﻧﺪ در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﭘﺲ از‬ ‫ﭼﻨﺪ روز اﮔﺮ ﻗﻄﺮة از آن را ﺑﺘﻮﺳ‪‬ﻂ ﻣﻜﺮﺳﻜﭗ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻣﻘﺪار زﻳﺎدي از آﻧﻬـﺎ را ﺧﻮاﻫﻨـﺪ دﻳـﺪ«‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫)ﺳﺎﻣﻲ و ﺣﺒﻴﺒﻲ‪ ,1306 ,‬ص‪.(35 .‬‬

‫| ‪17‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬

‫‪ ( 7‬ﻣﺤﻮرﻳﺖ ﭘﺰﺷﻜﻲ‪ :‬ﺑﻪﺗﺪرﻳﺞ ﺑﺎ ﺟﺪيﺷﺪن ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﺼﻴﻞ‪ ،‬ﮔﺮاﻳﺶ از داﻧﺶﻫﺎي ﭘﺎﻳﻪ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﭘﺰﺷﻜﻲ ﭼﺮﺧﻴـﺪ‬ ‫و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﻪ ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮاي ﺗﺮﺑﻴﺖ ﭘﺰﺷﻜﺎن ﺗﺒﺪﻳﻞﺷـﺪﻧﺪ‪ .‬ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ ﭘﺰﺷـﻜﻲ ﻫﺮﮔـﺰ‬ ‫ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺪي ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣـﺎ در ﻣﺤـﺎقرﻓـﺘﻦ زﻳﺴـﺖﺷﻨﺎﺳـﻲ ﺑـﺮ اﺛـﺮ ﻣﻴـﻞ ﻣﺮدﻣـﺎن ﺑـﻪ ﺗﻔـﺎﺧﺮ ﭘﺰﺷـﻚﺑـﻮدن‪ ،‬و‬ ‫دﺳﺖﻣﺎﻳﻪﺷﺪن زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ )ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻳﻚ داﻧﺶ ﭘﺎﻳﻪ( ﺑﺮاي ﺗﺤﺼﻴﻞ در رﺷﺘﻪاي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ ﺿـﻌﻒ داﻧـﺶ‬ ‫زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺸﻜﻞ ﺗﺎ ﻫﻤﻴﻦ اﻣﺮوز ﻧﻴﺰ اداﻣﻪدارد و ﻣـﻲرود ﻛـﻪ ﺑـﻪ دردﺳـﺮي ﺟـﺪي ﺑـﺮاي ﻛﺸـﻮر‬ ‫ﺗﺒﺪﻳﻞﺷﻮد زﻳﺮا اﻓﺮاد ﻧﺨﺒﻪ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻢ ﺑﻪ ﺗﺤﺼﻴﻞ داﻧﺶﻫﺎي ﭘﺎﻳﻪ ﮔﺮاﻳﺶ دارﻧﺪ و ﺟـﻮ ﻓﺮﻫﻨﮕـﻲ ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ ﻧﺤـﻮي‬ ‫ﺗﻐﻴﻴﺮﻛﺮده ﻛﻪ »ﭘﺰﺷﻚﺷﺪن« ﺑﻪ ارزش ﺗﺒﺪﻳﻞﺷﺪهاﺳﺖ‪ .‬در ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ دورة ﻗﺎﺟﺎر‪ ،‬ﺑﻪﺗـﺪرﻳﺞ ﻛـﻪ‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن ﺧﺴﺮوي‬ ‫‪38. Spontaneous Generation‬‬ ‫)‪39. Louis Pasteur (1822-1895‬‬


‫ﭘﻴﺶ ﻣﻲروﻳﻢ‪ ،‬ﻏﻠﺒﺔ ﻣﻴﻞ ﺑﻪ ﺗﺤﺼﻴﻞ ﻃﺐ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺸﻬﻮد اﺳﺖ و ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن اﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎ‬ ‫و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰان درﺳﻲ ﻧﻴﺰ‪ ،‬آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ در ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﮔﺎم زدهاﻧﺪ و ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ را ﺑﻪ ﻣﻘﺪﻣـﺔ ﺗﺤﺼـﻴﻞ‬ ‫ﭘﺰﺷﻜﻲ ﺑﺪلﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪ ( 8‬آﻣﻮزﺷﻲ و ﻓﺮﻣﺎﻳﺸﻲ ﺑﻮدن ﻛﺘﺎبﻫﺎ‪ :‬ﺗﻮزﻳﻊ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻛﺘﺎبﻫﺎ‪ ،‬و ﺑﺮﻧﺎﻣﺔ ﻣﺼـﻮب وزارت ﻣﻌـﺎرف ﻛـﻪ در آﻏـﺎز ﻫﻤـﺔ‬ ‫آنﻫــﺎ آﻣــﺪه‪ ،‬ﻧﺸــﺎنﻣــﻲدﻫــﺪ ﻫــﻴﭻﻛــﺪام از اﻳــﻦ ﻛﺘــﺎبﻫــﺎ )ﺟــﺰ ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣــﻪ( ﺑــﺎ اﺧﺘﻴــﺎر و اﻧﺘﺨــﺎب ﻋﺎﻣﺪاﻧــﺔ‬ ‫دﺳﺖاﻧﺪرﻛﺎراﻧﺸﺎن ﺑﻪﮔﺰﻳﻦ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ رويﻛﺮد آﻣﻮزﺷﻲ و اﺳﺘﺎﻧﺪهﺳﺎزي در اﻧﺘﺨﺎب آنﻫﺎ دﺧﻴﻞ ﺑﻮدهاﺳـﺖ‪.‬‬ ‫اﻳﻦ رويﻛﺮد ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ ﺗﻘﻠﻴﺪ از ﻏﺮب ﺑﺮاي داﺷﺘﻦ آﻣﻮزش ﻧﻈﺎمﻣﻨـﺪ ﺑـﻮد و ﻫﻤـﻴﻦ ﺑﺎﻋـﺚ ﺑـﻲاﺛﺮﺷـﺪن اﻳـﻦ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎ در اﻧﺘﻘﺎل داﻧﺶ ﺟﺎﻣﻊ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﮔﺮدﻳﺪ‪.‬‬ ‫***‬ ‫اﻳﻦ ﻣﻮارد‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از ﻛﺎﺳﺘﻲﻫﺎي ﺟﺪي ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﺗﺮﺟﻤﻪﺷﺪه در اﻳﺮان اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻘـﺪ اﻳـﻦ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ آﻳﻨﻪاي ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاي وﺿﻌﻴﺖ اﻣﺮوز داﻧﺶﻫﺎي ﺗﺮﺟﻤﻪﺷﺪه در ﻛﺸﻮر‪ .‬ﻟﺰوم ﺑﻮﻣﻲﺳـﺎزي‬ ‫ﺑﻨﻴﺎﻧﻲ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ در ﻛﺸﻮر ﻣﺎ آﺷﻜﺎر اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺎآﮔﺎﻫﻲ ﺑﻴﺶﺗﺮ ﻣﺮدم از زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﺟـﺎنداران ﻛﺸـﻮر اﻳـﺮان‪ ،‬و‬ ‫ﻧﺤﻮة ﺗﻌﺎﻣﻞ درﺳﺖ ﺑﺎ ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺎﺳﺘﻲﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺟﺮأت ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ از آﻏـﺎز ﺗـﺎ اﻣـﺮوز‪،‬‬ ‫ﻫﺮﮔﺰ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻳﻚ داﻧﺶ ﭘﺎﻳﻪ را در ﻛﺸﻮر ﻣﺎ ﻛﺴﺐ ﻧﻜﺮدهاﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫| ‪18‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬


‫ﻣﻨﺎﺑﻊ اﺷﺎرهﺷﺪه در ﻣﺘﻦ‬ Agutter, P. S., & Wheatley, D. N. (2008). Thinking about Life: The History and Philosophy of Biology and Other Sciences. Springer. Bayrakdar, m. (1983). Al-Jahiz And the Rise of Biological Evolutionism. The Islamic Quarterly , Third Quarter. Coleman, W. (1978). Biology in the Nineteenth Century: Problems of Form, Function and Transformation (2nd Edition ed.). Cambridge: Cambridge University Press. Danker, F. W. (2001). A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature (3rd Edition ed.). Chicago: University Of Chicago Press. Huff, T. (2003). The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West. New York: Cambridge University Press. Junker, T. (2004). Geschichte der Biologie: Die Wissenschaft vom Leben. München: C. H. Beck Verlag. Lamarck, J.-B. (1802). Hydrogéologie. Paris: Agasse Impr-Lib. Lock, S., Last, J. M., & Dunea, G. (2001). The Oxford Illustrated Companion to Medicine (3rd Edition ed.). New York: Oxford University Press. Magner, L. N. (2002). A History of the Life Sciences. New York: CRC Press. Mason, S. F. (1956). A History of the Sciences. New York: Collier Books. Mattock, J. N. (1971). Aristotle and the Arabs: The Aristotelian Tradition in Islam by F. E. Peters. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 34 (1), 147-148. Mayr, E. (1982). The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. Peters, F. E. (1968). Aristotle and the Arabs: The Aristotelian Tradition in Islam. New York: New York University Press. Rutkow, I. M. (1988). The History of Surgery in the United States, 1775-1900. Novato: Jeremy Norman Co. Treviranus, G. R. (1802). Biologie oder Philosophie der lebenden Natur für Naturforscher und Aerzte. Göttingen: J. F. Röwer. Zhang, Z. (1999). Shang Han Lun (On Cold Damage). (C. Mitchell, F. Ye, & N. Wiseman, Trans.) Taos: Paradigm Publications. Zirkle, C. (1941). Natural Selection before the "Origin of Species". Proceedings of the American Philosophical Society, 84 (1), 71-123.

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬

19 |

…‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر‬

1389 ‫ ﺧﺮداد‬14-15


‫اﻧﺼﺎري ﻛﺎﺷﺎﻧﻲ‪ ,‬ت‪) .‬آﻏﺎز ﻧﮕﺎرش ‪ 1287‬ﻗﻤﺮي(‪ .‬ﺟﺎﻧﻮرﻧﺎﻣﻪ‪.‬‬ ‫ﺑﻬﺎر‪ ,‬م‪ .(1378) .‬ﭘﮋوﻫﺸﻲ در اﺳﺎﻃﻴﺮ اﻳﺮان‪ .‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﻧﺸﺮ آﮔﻪ‪.‬‬

‫ﺑﻴﺮﺟﻨﺪي‪ ,‬س‪ 1330) .‬ﻗﻤﺮي(‪ .‬ﻋﻠﻢاﻻﺷﻴﺎء‪.‬‬ ‫ﺧﺴﺮوي‪ ,‬ع‪ ,.‬و ﻣﺤﻤﺪيآزاد‪ ,‬م‪ .(1389) .‬ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪاي‪ .‬ﺗﻬﺮان‪ :‬رزﻣﻨﺪﮔﺎن‪.‬‬ ‫ﺳﺎﻣﻲ‪ ,‬ح‪ ,.‬و ﺣﺒﻴﺒﻲ‪ ,‬م‪ .(1306) .‬ﻣﻌﺮﻓﺖاﻟﺤﻴﻮان )ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ اﻣﻴﺮ‪ :‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ(‪ .‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﻣﻄﺒﻌﺔ ﻋﻠﻤﻲ‪.‬‬ ‫ﻃﺎﻟﺐزاده‪ ,‬س‪ .(1379) .‬ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺗﻔﻜﺮ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﺳﻼﻣﻲ ﺑﺮ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﻐﺮب زﻣﻴﻦ‪ .‬رﺷﺪ آﻣﻮزش ﻣﻌﺎرف اﺳﻼﻣﻲ ‪ ,‬ﺑﻬﺎر‬ ‫)‪.3-9 ,(41‬‬ ‫ﮔﺮاوﻳﻪ‪ ,‬ش‪ ,.‬و وﻟﻲاﷲﺧﺎن‪ 1329) .‬ﻗﻤﺮي(‪ .‬ﻣﻌﺮﻓﺖاﻟﺤﻴﻮان؛ ﺟﻠﺪ اول ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪) .‬م‪ .‬م‪ .‬ﺷﺎﻫﺰاده اﻋﺘﻀﺎداﻟﻤﻠﻚ‪,‬‬ ‫ﻣﺘﺮﺟﻢ( ﻃﻬﺮان‪ :‬ﻣﻄﺒﻌﺔ ﻣﻴﺮزا ﻋﻠﻲاﺻﻐﺮ‪.‬‬ ‫ﻧﺎﻇﻢاﻟﻌﻠﻮم‪ ,‬ع‪ 1327) .‬ﻗﻤﺮي(‪ .‬اﺻﻮل ﻋﻠﻢ ﮔﻴﺎهﺷﻨﺎﺳﻲ‪ .‬ﻃﻬﺮان‪.‬‬

‫ﻣﻌﺮﻓﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺴﺖﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در دورة ﻗﺎﺟﺎر…‬

‫| ‪20‬‬

‫‪ 14-15‬ﺧﺮداد ‪1389‬‬


Biology in Qajarid Era