Redité Umanis, 26 Januari 2020
NGEET pisan Mén Sanggra wekasan rumasa sida bungah, degdeg jroning manah, tegteg maring tangkah, tan malih nyemah matanah-tanah, sesampuné ngamargiang jengah, kaulurin somah, ngabénang pianak déréng sinah, kapastikayang padem malah, ring panyingkiran alas wayah, mangda atmané ten salah ulah kasasar lampah. Pamuput sayan ngangenin ati, anaké lingsir malah malih ngati-ati, tan rahina tan wengi gering nyakit ati kamati-mati, doning nora bukti, tan pasaksi, wantah ortén-orténan orti anték-anték nrepati mélanin kompeni, ngamusuhin gumi padidi, pianak nemu pati, tadah mregapati, tangkah témbak mimis besi. “Nggraaa….Nggraaa…?” “Nah suudang amonto nyambat sara Méméné! Yan saja ia mati apang melah-melah majalan, yan ia nu idup apang melah-melah mulih …!” “Kénkén sujatiné Cai Nggra? Inguh Mémé ngenyetang…” Ketah saking nguni, kramaning anak istri, asa rasané gumanti mamurti. Pan Sanggra tan banget masadah ring rasa, nanging matadah ning pariksa pratiaksa. Kantun gamang indik kahanan pianaknyané, napi jati sampun padem sakadi panulamé, napi kantun maurip sakadi pangarepé. Pan Sanggra wantah nagingin pamineh somah, doning i mémé sané pinih raket ring raré, pinih banget ngrasayang baat-ingan, pinih leket ring panes-tis, saking kantun marupa manik akletik jroning weteng, ngembas ngemban dados wang kaweng. “Tiang las Sanggra mati, kéwala tusing las ulah pati salah pati, atmané kasasar. Jalan abénang panaké Beli!” Raos Mén Sanggra punika setata ngieng-ngieng ring koping Pan Sanggra, sané ngawinang I Sanggra kaabénang, yata durung janten pisan idup kalawan matiné. Sawuku sampun atiwa-tiwa mamargi, tan pasawa apitui. Sané kaapti ten mabukti, sané nyelé ati malah mamurti. Mawantiwanti pangucap gumi, pianak kaucap bani-bani, nglawan sri nrepati. Mén Sanggra yén upami, asah idup kalawan mati. Inguh tambis buduh, sampun labuh, malih katandruh. I Malén glincak-glincak, tan surud-surud masesimbing, wastu katandruhin olih Pan Sanggra. “Apa alih Ci mai Lén? Glandangglindeng sing karuan ada alih Ci. Ci Nyekenang I Sanggra? “Néh, kan sing pelih munyin Cangé Beli.” “Unduk apa to Lén?” “Panak Belié.” “Kénkén panak Beliné?” “Ajum-ajuman, nyelap ngejotang bangké ka alasé.” “Sing suud-suud Ci melihang I Sanggra. Kanti ia suba dadi bangké nu duga baan Ci melihang. Apa gedé sajan utang ia tekén Ci? Panyingkiran
Nyastra
Nyingkir-5 (Padem ring Panyingkiran…?) I Madé Suarsa las mati mélanin gumi. Ci anték-anték Anak Agung Penjilat Kompeni, apa bélanin Ci? Belog ajak abanjar, didian Ci nampedang.” “Cang suba marasa belog. Suba marasa ngelah panak belog, sakéwala belog iané tusing taén ngaé kéweh. Panak Beliné dueg, setata ngaé kéweh.” “Ci mula setata nagih aluh. Tusing nyak ajak kéweh. Cara jani nyén nyak kéweh, nyén bani nyingkir nglawan Kompeni?” Rumasa kéweh I Malén kandikain setata netesang kasujatian kahanan Madé Sanggra, kumantos ten polih ipun ngurusang kulawarga, ten polih ngaritang sampi padang, ten polih makarya ka sawah, tan polih matekap, nglampit, ngasah ngeneng, pragat lemah-peteng ngindeng netesang kasujatian Madé Sanggra. “Bagaimana saudala Malén. Koé gagal lagi?” “Maaf Tuan.” “Koé telus saja maaf maaf. Koé secepatnya halus tau, di mana itu olang saudara Sanggla belada. Tangkap itu orang segela, hidup atawa mati! Ngelti!!!” “Ngerti Tuan.” Ten engsap-engsap I Malén ring pabesen Kepala Polisi Welanda Van der Péter sané negesang ring I Malén pinaka Kelihan Banjar. Kekes ny-
aliné I Malén katekain, katakénin, lan katekenin olih Polisi Welanda kasarengin polisi saking Gianyar. Mén Sanggra ngawit ten arsa nunas. Sampun tigang rahina ten keni napi-napi, setata nyambat sara I Sanggra. Urip Pan Sanggra kadi kajepit batu. Sampun sedih ngenyetang pianak ten karuan-karuan, maweweh ngenyetang somah seger ten guanguan. “Kénkén né Méméné? Makejang keneh Méméné suba tuutin Beli, sakéwala Méméné tusing karuankaruan seger…? Seger naké, liu nu lakar itungang, apang tusing kumuh ngitungan enééééé dogén…!” Pramangkin Mén Sanggra engsek, rumasa sampun meratin somah, wastu wusan uyang masesambatan. Paningalané prumpung nengneng puyung, sakémaon toya ning nyelét saking bilang samping jlinjingan paningalané kalih. Sadurung mapléngkasan ngrereh pabuan, ngémpok muncuk basé, ngolésin pamor, ngepéh gambir, ngepah nyaket buah, nginang, masigsig mako, Pan Sanggra alus ngusapain riin yéh paningalan somah. Suaran ayam sambung-sinambung langah, ajebos, apalet raris siep. Cihna sirep raré, sawetara dauh pat wengi. Pan Sanggra maklebet rumasa jagi kalahin somah. Sampun awuku Mén Sanggra tan nunas napi-napi.
Napi malih dedaaran, toya aketélan jua nénten. “Méméné, kénkén ya kal idup Beliné? Suba kalain pianak, jani bin Méméné lakar ngalahin. Nggra, énggalang ja Ci mulih yan Ci nu idup, apang seger mémén Ciné. Ci dogén dané ngidaang nyegerang. Nanang suba nyerah…!” Durung puput pakaeng Pan Sanggra, asliaban katon jadma soléh nylibsib bungkil dlima dauh paoné. Soléh doning sané biasa slasah-slisih drika paling banter I Malén lan pianak-pianakipuné, nyama-nyama sarurung, sami ten wénten madrebé jejaeg sakadi punika. Pan Sanggra cenidra, anték-anték Malén nylisib, utawi manusa sakti madaya corah nekain. “Ih nyén Ci?” “Cang Nang.” “Cang nyén?” “Sanggra.” “Sanggra?” Lipia ring padéwékan sada pérot lantaran naenin labuh ring pangkung sisin umané, makasuak Pan Sanggra nyagjagin pianaknyané, nylekep sinambi nekep bibih I Sanggra wastu nénten katah ngraos, mangda ten katanggehang sapatekanipuné. “Nang…” “Nengil, nengil, tengilang awaké, jlema liu slasah-slisih, nyanan tawanga benya teka, tangkepa Ci!” “Tangkepa, Cang sing kénkén. Cang ba siap.” “Nah, bin pidan ta urus. Jani mémén Ciné jalan urus!” Sareng kalih ngungsi pasaréan Mén Sanggra. Tan sah, napi sané nibénin Mahatma Gandhi duké riin, nibénin Pan Sanggra sané mangkin. Bulan-bulanan Gandhi nyantos ring samping Bapannyané gering rahat, wekasan mangda tastas ngaton Bapannyané padem ring sampingipuné. Nanging katinggal ajebos antuk banget Gandhi dahat kadaut ring somah, ri kanjekan ipun mawali sawus atemu tangan, Bapannyané sampun ngalahin. “Mé…” “Nggra…” Tulén sakadi Carita Sam Pik, pegat munyi, pegat angkihan. Jakti-jakti wantah paduma abuku ngraos, ritatkala digelis Sang Hyang Kala Mretiu nyabut Sang Hyang Atma saking stula sarirannyané Mén Sanggra. Pan Sanggra nguni sampun lascarya. Kamanah antuk ipun sampun nguni somahnyané patut sampun padem. Rinasa-nasa atman somahnyané sampun lepas saking angga, sakadi anglayang-nglayang luhuring angga sampun kaku. sakémawon wantah kantun nyantos sapatekan I Sanggra. I Malén gegangsaran ancab-ancab nglapor ring Kantor Bivak yéning I Sanggra sampun mawali, sampun dados tangkep. -0-
Nyoman Kirana Putri Maira Wiadnyana
Satua
”Pengalaman” pinaka Guru sané Utama
Galuh Payuk (9) Kaketus saking Satua-satua Bali (V) KACARITA lingsir sanja suba lantas teka I Tiwas luh muani uli ngalih gaé. Nu joh suba asira jukut bé siapé, wiréh basangné suba seduk gati. Lantas ngomong, “Béh nyén sih ngaé jukut bé siap, nyursur bonné nganteg mai. Nyai tusing ngadek?” “Yéh sajaan né,” kéto pasaut Mén Tiwasé. “Yéh to to nanangé, tingalin ja! Dadi kedas gati natahé laadé masampatang, nyén sih olas nyampatang. Yéh ih Pan Tiwasé, mai ja delokin, to dadi ada magenep di lenggatan paoné, nyén ja ngejang? Yé ih, né nasi suba lebeng, ento bé gerang mabasa blingbing, déngdéng pada ento di klakaté, ento jukut bé siap mawadah payuk. Beneh ya nyursur bonné ngiruk cunguh. Yé cirin kénkén ya né aah Bapané?” Masaut Pan Tiwas, “Cirin kénkén nyen orahang, jabin cirin basang betek. Nah, jalan té suba daar dogén, nyak ya ngranaang mati, dong suud ya kéné kesakitan ngalih dedaaran!” Ngomong Mén Tiwas, “Ah endén té malu awak ngiwasin payuk, sing nyen palinga tekén anaké ngaénang dedaaran. Mimi aget nu di tongosné, yan ento ilang tekan mati awaké sedih.” Suba suud kéto lantas ia madaar. Béh nyendi-nyendi koné sopan Pan Tiwasé baan tumben naar ané jaan-jaan. Sesubané pada suud madaar, lantas mapaomongan ajaka dadua, ngomongang undukné makejang suba pada ada lebeng matah di umahné. Buin mani semengané, I Tiwas luh muani tusing ngalih gaé, nanging ia mengkeb di durin kubunné, sawiréh ia makeneh nawang anaké ané ngaba magenepan ka kubunné. Kacarita suba dauh telu sawatara, dingeha munyin kéné di arep kubunné, “Troktoktok dengkok-dengkok-dengkok.” (Masambung)
ANAK alit puniki yukti jegég tur alep pisan. Aran jangkepnyané Nyoman Kirana Putri Maira Wiadnyana. Dané sané ketah kasengguh Kirana puniki akéh madué kasenengan sané pamuput prasida ngateh dané ngamolihang makudang-kudang prestasi. Kawagedan taler kasenengan dané taler prasida ngawi bangga tur bagia rerama sareng kulawargandané. “Kasenengan taler kabisan sané kaduénang sampunang kasumbungang kémanten, nanging patut kasinahang tur kauji majalaran nyarengin lomba,” baos Kirana. Murid kelas V SD Sarasawati 3 Denpasar puniki maosang, nyarengin lomba boya sawates nguji kabisan, nanging taler nincapang pauningan saha nincapang kabisan sané kaduénang. Sapunapi kémanten asilnyané pastika wénten pikenoh becik sané kapolihang. “Tiang nyarengin lomba boya sawates mangda polih juara, nanging lewih ring ngruruh pengalaman. Kocap, pengalaman wantah guru sané mautama,” weweh Kirana sinambi makenyung. Anak alit sané embas ring Denpasar, 25 Juni 2009 puniki sampun madué akéh pengalaman sajeroning nyarengin makudangkudang lomba. Soroh lomba sané kasarengin akéhan indik nyinahang daging pikayunan majalaran ekspresi miwah kruna, inggian ring lomba seni lan budaya Bali. Dané ketah nyarengin lomba nyurat miwah ngwacén puisi mabasa
Bali miwah mabasa Indonesia, masatua, mapidarta, miwah utsawa dharmagita. “Satios punika, tiang ketah nyarengin lomba seni tradisi taler budaya Bali,” baos Karina. Kirana ngangken ketah makarya puisi. Minakadi makarya puisi antuk murda “Tanah Airku”, “Bunda”, miwah “Guruku”. Yéning masatua, dané naen masatua indik Itihasa. Daweg punika dané ngambil carita indik bhakti Sang Bima majeng ring Bhagawan Drona. Kirana nyinahang carita punika antuk agem-ageman sané ngulangunin pisan. “Sajeroning carita punika, tiang patut sida masolah sakadi Bima, Raksasa, Dewa-dewi miwah Sang Guru Bhagawan Drona. Ketah tiang ngawigunayang property miwah piranti sané kabuatang manut carita sané kalampahang,” Kirana nyaritayang. Pianak kaping tiga pasangan I Gede Ari Wiadnyana - Ni Nyoman Maya Ratna Sari Dewi Thama puniki sampun mupulang makudang-kudang prestasi saking kasenengan dané punika. Minakadi; Juara I Lomba Puisi Bali tingkat SD se Bali KBOR Stikom Bali 2019, Juara II Lomba Bercerita tingkat SD se-Kota Denpasar 2019, Juara II Lomba Bercerita Prov. Bali 2019, Juara II Lomba Mapidarta Basa Bali tingkat SD sané kamargiang olih SMP Negeri 3 Denpasar 2019, Juara Harapan II Lomba Utsawa Dharma Gita Provinsi Bali 2019, Juara I Lomba Berpidato tingkat SD Book Fair Kota Denpasar 2018, miwah Juara II Lomba Puisi SD se-Bali Undiknas warsa 2017.(kmb)
7 Cerakén Lengkara Punggelan geguritan puniki kanggén ngulati basa lan aksara Bali. Kapunggel saking Geguritan Cokli sané kakawi olih Djelantik Santha. Kaolah antuk : Pangremba Bali Orti
pupu;mijil/. Pupuh Mijil 9.kp&tigmenomyekosi,
Kaping tiga Manomaya Kosi, h\ásenhlus/,
angga sané alus, enkw\unã¡ai÷nÑËiyen,
né kawangun Budhi Indriané, senksubåÛ\unæÉibdi,
sané kasub ngwangun pribadi, hlusßiw;w)ci,
alus miwah weci, ctu(ewdenmnunÓ¡n/.
Catur wédané manuntun. 10.kp&h)mætÙijÂnmyekosi,
Kaping empat Vijnanamaya Kosi, h\án&pmin);,
angganing pamineh, enkw\unÀnÓ¡kéÄnen,
né kawangun antuk Jnanané, sk&cucudßljh*buai,
saking cucud malajahang budhi, ds(pulk$`i,
dasar pula kerti, k(m|lenm\put/.
karma phalané mangaput
Saking Langit Bali Sepet yéh paningalan sané ngetél mapinda manik bulan tur aturang ring wengi mangda galang bintang-bintang keneh milu ngumbang nuju kanem nyujuh kapitu gulem dedet rasa sepet
Mapunya apa adané ané mentik dini di selagan kenehé sajabaning putek kadung mapunya ngilit tangkah kadi kaleleb yéh mata sing nyidayang kampih mausehan nyilem ka dasar dalem apa buin kruna konden pragat Nengah Patra 1941