Ser du dette?

Sigrid Agnethe Hansen

SER DU DETTE? Roman

Samlaget Oslo 2020

© Det Norske Samlaget 2020 www.samlaget.no Omslag: Marianne Gretteberg Engedal Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 12,5/17 pkt. Adobe Garamond Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0180-2

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.

NO Bilen luktar av bensinstasjonpølse og varme bollar. Vi har køyrt i tre timar, og veslesøstera mi held på å bli lei, ho sit i bilstolen ved sida av meg og sparkar.

– Anna, prøv å underhalde søstera di, er du grei, seier mamma frå framsetet.

Eg finn ei bok med bilde av dyr i og gir ho til søstera mi. Sparkinga sluttar, ho begynner å sjå i boka medan ho plukkar ein rosinbolle frå kvarandre.

Eg kikkar fort på mobilen. Det står at det er ein time og ni minutt igjen til det nye huset. Google Maps seier at det er 303 kilometer frå den gamle inngangsdøra til den nye. Ein ville bruke femti timar på å gå, men kven går femti timar i strekk? Ein kan også ta båt, det tar berre tre timar. Vi pleidde å gjere det før, dra med båten hit og besøke bestemor, men denne gongen køyrer vi bil, for no skal vi ikkje på besøk, no skal vi bu her.

– Snart er vi framme, seier pappa frå førarsetet.

Eg veit ikkje om han seier det for å trøyste eller for å åtvare.

5

Eit rykte reiser fortare enn ein bil kan køyre. Eit rykte treng ikkje feste setebeltet. Eit rykte stig ikkje på ein hurtigbåt, et ei pølse og ser ut vindauget, ser reklamane på skjermane som heng ned frå taket. Eit rykte veit at det gjeld å kome seg fort fram, og har ikkje tid til ein lang båttur. Ryktet ventar ikkje til båten har lagt til kai, ryktet ser ikkje på klokka, ryktet står ikkje i ro og mak og tenker på om nokon ventar på land.

Det er ikkje sånn eit rykte jobbar. Ryktet bryr seg ikkje om kilometer eller om fart eller om reiserute, det vil berre fort fram, og det vil nå så mange som mogleg.

Har ryktet reist framfor meg? Er det kome fram allereie? Det er alltid nokon som kjenner nokon andre, som veit noko ingen andre veit. 303 kilometer er ingenting.

Eg tenker på ryktet og lukkar auga. Eg ser for meg fjesa til alle i den gamle klassen min. Jentene, gutane, langt hår, kort hår, panneluggar, sideskil, hestehalar, håret ned, mellomrom mellom tenner, regulering. Eg ser det raude i kinna deira, blodet som blir vekke frå fjeset, eg ser fjes som har noko å fortelje vidare.

6

Pappa stansar framfor eit gult hus.

– No er vi framme, seier han, og veslesøstera mi tar til å sparke igjen. Ho vil ut, mamma kan ikkje få løyst ho fort nok frå bilsetet.

«Du er no ved målet ditt», står det på skjermen.

Eg slår av Google Maps-appen, tar eit djupt pust med magen og går ut av bilen.

7

Det er kasser overalt, i alle rom. I det som skal vere mitt rom, står det ei seng, elles er det kaos. Eg prøver å sjå ut vindauget i rommet, men det har allereie begynt å bli ganske mørkt.

– Ser det bra ut?

Mamma står i døropninga og ventar på svar. Ho smiler forsiktig og tolmodig.

– Blir sikkert bra når eg får pakka litt ut og har meir enn berre ei seng her inne, seier eg.

– Ei seng er vel trass alt det viktigaste no, så du får sove godt.

Eg svelgjer og nikkar. Mamma lukkar døra bak seg.

Meir skulle det ikkje til før eg begynte å kjenne nervøse bobler i magen. Skal dei halde meg vaken i natt?

8

I draumen er eg ei havfrue og svømmer gjennom eit hav som er grønt og blått. Sola skin ned og skapar eit lys som får det til å danse under vatn. I alt det blågrøne svømmer eg i same fart heile tida. Eg har ingenting eg skal rekke, det er berre havet og eg no, rørslene mine og vatnet. I havet finst ikkje lekseprøver, kviskring bak ryggen eller blikk som seier «herregud, er det mogleg?». I havet treng eg ikkje å vente på meldingar som ikkje kjem. Eg kan berre halde fram, kjenne håret som dansar rundt meg, det som tidvis ser ut som hår, tidvis som tang. Eg er ikkje på veg nokon plass, vil berre vere i det blågrøne som varmar rundt kroppen og gjer alt vektlaust og fritt for uro.

9

Når eg vaknar, tenker eg på kong Triton og dottera hans. Ho som var den vesle havfrua i Disney-filmen, ho som ville bli eit menneske, og som måtte leve med å ikkje ha språk, ikkje kunne snakke. Nokon må jo ein gong ha trudd at slike vesen fanst, eller som meg, ha drøymt om det. Nokon må ha sett føre seg at ein plass under havoverflata var det eit liv og ei verd vi menneske ikkje fekk vere med i.

Når eg tenker meg om, er det ganske mange verder eg ikkje får vere ein del av, utan at eg drøymer om dei om natta av den grunn. Da hadde eg fått det ganske travelt med drøyminga. Noko er sjølvsagt ganske urealistisk. Å leve på Mars, eller ein annan planet for den saks skuld. Eg hadde aldri orka å bu på ein plass der det alltid er vinter og ein blir forvandla til ein vandrande ispinne. Eg lever godt med at eg aldri kan ta del i dei verdene, det handlar nesten meir om kva som er fysisk mogleg å få til. Eg kjem nok ikkje til å orke å prøve å bli astronaut eller polfarar. Skulle eg ha klart det, måtte eg ha levd på eit heilt anna vis frå eg var lita. Folk som er 10

interesserte i sånne ting, blir det allereie når dei knapt har lært seg å snakke. Dei lærer seg rekkefølgja på planetane før dei lærer seg forskjellen på høgre og venstre, og kler seg ut med romdrakt på karneval i barnehagen. Eg kom som mjølkekartong på det første karnevalet eg hugsar. Ikkje fordi eg var så utruleg opptatt av mjølk, men fordi pappa syntest det var eit artig kostyme å lage.

Eg har uansett aldri brydd meg om verdsrommet. Det eg bryr meg om, er dei verdene som finst rundt meg kvar einaste dag, men som eg ikkje er i nærleiken av å kunne vere ein del av.

Kanskje aller mest ei verd der eg har ein bestevenn.

Eller ein venn i det heile tatt som ikkje er bestemor mi.

Kjøkkenet er ei borg av pappesker og barneleiker. Eg banar meg gjennom ein skog av Duplo, før eg tråkkar rett i ein pøl med jogurt. Veslesøster smiler nøgd der ho sit på stolen saman med pappa og smattar. Ho har framleis ikkje lært seg å ete med skei, og det er ikkje så nøye for ho om maten hamnar i munnen eller på golvet.

11

– Det burde vel nesten vere ei viss aldersgrense for å ete sjølv, mumlar eg.

– God morgon til deg også, seier pappa. – Like morgonmunter som vanleg, høyrer eg?

Spørsmålet blir hengande i lufta medan eg ser i kjøleskapet etter jogurt som passar for ei på femten også, ikkje berre for ein toåring. Ein halvliter med kirsebærsmak står heilt bakarst. Eg prøver å lirke han ut mellom forskjellige pålegg, men begeret går boms i bakken. Små lyserosa flekkar spreier seg utover mellom føtene mine.

– Perfekt, stønnar eg.

Pappa snur seg mot meg.

– Kva var vitsen med det der, du? spør han.

– Vits og vits, svarer eg. – Det er vel kanskje ikkje alltid ein vits med alt som skjer.

Det var ikkje eit forsøk på å vere artig, eg meinte det akkurat slik eg sa det, men han ler, og latteren hans kan av og til få meg til å gløyme at eg er svolten. Men ikkje i dag, ikkje no. No er eg berre svolten, og desto meir irriterande er det at kirsebærjogurten ligg på golvet, ubrukeleg og utflytande.

– Er du nervøs? spør pappa.

Eg lurer på om eg skal vere ærleg eller tøff. Det blir det første, så eg nikkar.

12

– Det forstår eg. Eg hadde nok også vore ganske nervøs om eg var deg.

Eg ristar på hovudet. Det er ikkje alle som har ein pappa som forstår så mykje som det min gjer.

– Kor er mamma? lurer eg.

– Det var ein på jobben som hadde blitt sjuk, så ho måtte gå litt før.

Eg skjønner. Det forklarer det kaotiske kjøkkenet.

– Men kjenner eg ho rett, ligg det ein liten lapp i matboksen din.

Matboks, ja. Eg er tiandeklassing, og mamma fiksar framleis maten til meg. Eg opnar lokket, og der ligg ein liten lapp der ho har skrive «Lykke til, Anna! Dette går bra. Her har du ein vits du kan fortelje dei andre: ‘Så vakre tenner du har!’ ‘Ja, dei har eg arva frå mor mi.’

‘Tenk sånn flaks at dei passa akkurat!’»

Eg veit ikkje om mamma trur at eg har blitt eit nytt menneske sånn heilt plutseleg, ei som kremtar og tar ordet i lunsjen første dagen på ny skule. Kanskje etter kvart. Først må dei berre forstå at ikkje eg er ein vits.

13

Pausen frå skulen har vore lang nok, meiner foreldra mine, no må eg tilbake. Ein gong må livet starte som normalt igjen, og no er vi komne til den gongen i mitt liv.

– Klar? spør pappa og festar setebeltet.

– Er vel det, svarer eg og gjer det same.

Vi køyrer forbi hus, leikeplassar og matbutikkar. Eg klarer ikkje følgje med på alt vi passerer, og ser heller ned på mobilen. Ei tekstmelding frå bestemor lyser opp: «Lykke til i dag!» Eg svarer med eit smilefjes. Det med at ho er min einaste ven, er på ein måte sant, og på ein annan måte ikkje sant i det heile tatt. Det er sant at eg ikkje har andre vener, og det er sant at eg ser på ho som min ven, men samtidig er ho jo bestemora mi og mykje eldre enn meg, og derfor synest eg også det blir feil å tenke på oss som vener. Vener er jo like gamle, eller i alle fall nesten like gamle, og dei opplever ting på cirka same tid. Går på skule saman eller speler i korps eller går i speidaren eller drar på turnering eller kva veit 14

eg. Slik kan eg naturlegvis ikkje ha det med bestemora mi, men eg vil likevel seie at vi er vener. Ho er ikkje ein slik person som skil seg frykteleg mykje ut, eller ei heilt spesiell bestemor med usedvanlege krefter slik som bestemødrer ein les om i bøker eller ser på film.

Ho er heilt totalt vanleg, med ein vanleg jobb og ein vanleg frisyre og lagar vanleg middagsmat som smakar heilt greitt. Men uansett kor vanleg ho er, er det ingen andre som er som ho.

Bestemor er venen min kanskje nettopp fordi ho er så vanleg og ting ikkje treng å vere så kompliserte. Sånn som da eg måtte fortelje ho om den eigentlege grunnen til at vi skulle flytte. Heile kroppen min grua seg til å seie kva som hadde skjedd, tunga ville ikkje ha orda mine. Men det ville bli verre om ho fekk høyre det frå pappa. Da ville eg ha mista kontrollen, den eg så gjerne ville ha. Så eg ringde ho.

Etterpå var ho lenge stille. Korfor? Tenkte ho på om eg framleis kunne vere barnebarnet hennar? Men så sa bestemor: – Eg hadde faen meg også skifta skule om det der hadde skjedd meg, og så lo ho ein liten latter som fekk skuldrene mine til å senke seg og klumpen i magen til 15

å bli lite grann mindre. Da var ho verkeleg venen min, på mi side.

Kan eg finne nokon som er på mi side også på den nye skulen? Eller vil alt vere som før? Det vil eg kanskje snart få svar på, for no stoppar bilen. Vi er framme.

Pappa og eg står i skulegarden. Skulen ser heilt ny ut.

Pappa virrar med hovudet som ein fugl som har rota seg bort.

– Eg gjekk jo også her ein gong, seier han til meg, – men det var ein heilt annan skule her da.

– Var det ein stor skule? spør eg og let som eg bryr meg om korleis den såg ut.

– Har du ikkje sett han? Det må du ha gjort, det er eg sikker på.

Eg ristar på hovudet. Det er ingen spor i hjernen min av korleis skulen såg ut før. Pappa fortel at dei hadde ein lærar som kom ut kvar einaste morgon og tok imot dei når skuledagen starta. Han heitte Georg og hadde raudt hår som var kjemt til eine sida, og så gjekk han alltid i vest med lomme på. I lomma hadde han skulekrit, og pappa ser spørjande på meg når han seier det ordet.

– Du veit vel kva skulekrit er?

16

– Er ikkje det noko slags godteri? Eg trudde ikkje det var lov med godteri på skulen, eg.

Pappa himlar med auga og føler seg nok gamal.

Inni er skulen også heilt ny, han har ikkje rokke å få den tunge og kvalme lukta av sur mjølk som har blitt gløymd over helga. Det er våte bølgjer langs heile det lyseblå golvet i gangen. Det er tomt for elevar. Timane har starta bak dørene vi går forbi, eg høyrer lærarar snakke og elevar svare. I trappegangen heng det eit stort bilde av ein blomster i svart-kvitt. Det ser flott ut, eit nærbilde av ein blomster, og det ser eksklusivt ut. Eg liker tanken på at eg skal gå på ein skule der dei ikkje er redde for å bruke pengar på å pynte litt.

– Fint, seier eg til pappa.

– Ser no litt ut som noko eg kunne ha laga sjølv, seier han tørt.

Medan eg går oppover trappa, snur eg meg mot bildet ein gong til og seier at eg liker det ganske godt.

– Trur du rektor har like fin kunst inne på kontoret sitt?

17

Rektor ventar på oss i gangen utanfor kontoret sitt. Ho helsar med mjuke hender og eit fjes som eg blir glad av å sjå. Ho ser ut som om ho har brukt mykje tid i livet på å smile. På døra til kontoret står det «REKTOR» med store bokstavar. Eg får ein klump i magen, men smilet til rektor smeltar han vekk.

– Eg heiter Anne, seier ho.

– Det blir lett å hugse, Anna, seier pappa og dultar meg lett i armen.

Vi går inn på kontoret hennar, som er måla i ein behageleg farge ein plass mellom grønt og blått. Det luktar handkrem og banan som held på å bli moden.

Vi får plass i kvar vår stol som ser litt ut som eit egg, og rektor set seg ned framfor datamaskinen sin.

– Jaså, Anna, så du skal altså starte her no, litt sånn midt i skuleåret, seier ho.

Klumpen i magen kjem tilbake. Det høyrest ut som om ho meiner at eg kjem og forstyrrar noko som allereie er godt i gang. Som om eg kjem og avbryt leiken utan å kunne reglane. Kanskje kan rektor sjå kva eg tenker, for ho tar seg fort inn og seier: 18

– Men det er berre koseleg at du skal starte her! Som du ser, er dette ein ny og fin skule, og vi har alltids plass til ein til. Og så skal du nok klare heilt fint å henge med i det dei andre har lært så langt, sjølv om du har hatt ein liten pause.

Pappa smiler til meg, han ser at eg blir litt engsteleg, og han mimar «dette klarer du». Samtidig veit eg at det er mi eiga skuld, at eg har trekt alle andre inn i mitt rot. Og eg skjønner det: No må vi inn i rotet.

Rektor, som for berre litt sidan var eit einaste stort smil, ser brått meir alvorleg ut, ho har gått frå å ha sola i ansiktet til å ha månen der.

– Ja, Anna, eg skjønner at det er vanskeleg, det du har vore gjennom.

Og så gjer eg det eg har gjort framfor så utruleg mange vaksne dei siste månadane: Eg blir raud. Varm.

Magen strammar seg, det blir trongt i halsen, eg kjempar for å puste normalt, framfor auga blir alt oransje og raudt og vanskeleg å sjå. Det er ikkje blitt enklare enno. For kvar gong ein vaksen seier slike ord i ein alvorleg tone, som om dei synest synd i meg, skjer dei same tinga. Kroppen reagerer på same måten. Eg må jobbe hardt for ikkje berre å springe ut døra og aldri kome tilbake.

Pappa reddar meg.

19

– Vi visste sjølvsagt ingenting, seier han. – Det kom som eit sjokk for oss også, og det var jo vanskeleg for Anna å seie noko til oss.

Han stryk handa mi, har han også blitt vand til at det er slik det må vere når vi snakkar om det som skjedde?

– Vi vil leggje dette bak oss. Sjølvsagt vil vi det. For Anna sin del trur eg at det er bra om dokker her på skulen ikkje snakkar noko særleg om det. Vi snakkar uansett om det heime, ofte, og det er ikkje slik at dokker absolutt ikkje kan snakke om det på skulen. Men eg synest ikkje dokker treng å fortelje at det skjedde med akkurat ho. Det er ikkje det ho treng.

Rektor nikkar sakte. Så slår ho hendene saman. Ho ser spent ut.

– Er du klar til å møte klassen, Anna?

20