Jan schoneveld

Jan Schoneveld

Het leven van

Bescheiden schipperstalent De vrijgezel verleid Globetrotter uit Groningen 1

02

Colofon

Dit magazine wordt uitgegeven in besloten kring van de desbetreffende opdrachtgever. Vormgeving: De Beer Grafimedia. Uitgeverij: Echteverhalen.nu. Jaar van uitgave: 2015. Plaats: De Beer Grafimedia in Wervershoof, 0228-745000, www.echteverhalen.nu, www.debeergrafimedia.nl Echteverhalen.nu alle rechten voorbehouden. Het dupliceren van de inhoud is niet toegestaan zonder toestemming van Echteverhalen.nu

03

Inhoud 04. Jeugd 06. Carrière 10. Liefde 12. Gezin 13. Levenswinter 14. Hoogte- en dieptepunten

Ik heb een ! d a h e g n e v le ig t prach

04

Jeugd

Van Niemandsland naar Wieringerland

Z

De herinnering aan mama

De 7e op rij was hij. Geboren in Niemandsland, in een klein huisje aan de dijk. Bovenaan de Waddenzee in Groningen.

Zijn ouders Jan en Jantje kregen 12 kinderen, 3 meisjes en 9 jongens.

ijn vader werkte als boer en arbeider op het stukje land zonder naam. Het land van armoe. ‘De armoe is met geen pen te beschrijven. Het was verschrikkelijk. Mijn vader werkte van 6 tot 18, 7 dagen per week. En mijn moeder runde het grote gezin. Vooral zij heeft een slecht leven gehad.’ Jan pauzeert even als de herinnering aan zijn moeder de ruimte vult. In zijn ogen staan tranen. ‘Ik had werkelijk een pracht van een moeder. Ze hield van ons allemaal, maar ik voelde me het lievelingetje. Ik deed ook graag veel voor haar.’

05

A

ls Jan 8 is verhuist het gezin naar Spijk in Gelderland.

Twee jaar later, in 1932, volgt een verhuizing naar de Wieringermeer.

Daar is werk voor de oudere broers.

Ze werken aan de inpoldering van de Wieringermeer. Het gezin vindt een onderkomen aan de Havenstraat 24 in Middenmeer. Of all places. Jan maakt zich vooral druk om het dialect aldaar.

‘Ik was 10, ik sprak Gronings en moest ineens Hollands leren. Achteraf viel dat reuze mee.’

Jans schooljaren eindigen als hij 13 jaar is. Een jaar later gaat hij aan het werk bij een boer. 4 jaren van fysiek zwaar werk volgen. Jan klaagt niet, hij is jong en sterk. Maar er is één ding waar hij niet tegen kan: onrecht. ‘De zoon van de boer hield van pesten. Treiteren. Hij tergde me zo dat ik ‘m een draai om zijn oren gaf.

Huilend droop hij af naar zijn moeder. Toen kreeg ik het met haar aan de stok.

Ze gaf mij de schuld. Dat vond ik zo onrechtvaardig dat ik zelf ben opgestapt.

‘Bekijk ’t maar’, riep ik en ik pakte mijn biezen. Dat was aan het begin van de oorlog, ik was een jaar of 19.

Jan ziet het levenslicht op 17 december 1922

06

Carrière

W

De schipper ontwaakt erkloos slenterde Jan langs de wateren van Middenmeer.

Hij raakt aan de praat met een schipper van de binnenvaart. Voor Jan er goed en wel erg in heeft wordt hem een baan aangeboden op de vaart van Middenmeer naar Amsterdam. Voor het vervoeren van goederen. En zo start zijn carrière in de scheepvaart….

Jarenlang vaart Jan op De Westfries 1 en De Westfries 3. Eerst als matroos en later als schipper. In de oorlog is Alkmaar zijn standplaats. Van daaruit bevoorraden Jan en zijn maatje verschillende fabrieken in Noord-Holland. Al spoedig woont hij op het schip. Het wordt zijn thuis. ‘In die jaren heb ik ontzettend veel geleerd. Niet alleen over het vak en het schippersleven, maar ook over de aard van mensen. De basis voor mijn brede mensenkennis is daar gelegd.’

De oorlogstijd is zwaar, maar Jan kent geen honger.

Schipperslui krijgen dubbel rantsoen omdat het werk fysiek zijn tol eist.

‘We hadden nooit bonnen mee. Overal langs de route waren vaste adresjes voor brood en aardappelen. We ruilden onderweg veel. Zeker in die tijd leerde ik ontdekken of iemand te vertrouwen was of niet. Er werden veel fabeltjes verteld. Ik kreeg daar een fijne neus voor. Had het snel door.’

Het is 1946. De oorlog is voorbij. Het werken langs steeds weer dezelfde vaarroute begint Jan te vervelen.

Zijn compagnon op de Westfries vraagt een Monsterboekje aan en kiest het ruime sop op zee. Jan volgt al snel zijn voorbeeld. Hij heeft niets te verliezen. De wijde wereld ligt aan zijn voeten.

07

De kapitein die hem naar school stuurde

H

et schip de Coaster zocht een stuurman. Jan wordt aangenomen. Zonder diploma, maar met lef verovert hij een stabiele plek binnen de schipperswereld. Hij heeft zelf maar nauwelijks in de gaten hoe goed hij is in zijn vak. Het vak dat hem over zee komt ‘aanwaaien’. Zo’n 4 a 5 jaar werkt hij als stuurman. Of beter gezegd ‘bestman’ zoals ze zijn rol ook wel omschreven. En hij deed het best! Dat zag de kapitein van het schip ook.

Jan: ‘Hij kwam net als ik uit Groningen. Dat schepte een band. Het was een erg joviale en amicale vent die zei waar het op stond. Ik had 2 jaar voor hem gevaren en zelf ontslag genomen. Dat nam hij sportief op. Op een zekere dag in IJmuien kwam hij naar me toe en sprak de woorden: je moet weer naar school gaan Jan. Naar de Zeevaartschool. Ik regel het voor je.

Zijn vertrouwen in mij verbaasde me. Ik twijfelde

juist zo aan mijn kunnen.’

Naast zijn gebrek aan zelfvertrouwen was het een feit dat de wachtlijsten voor de Zeevaartschool lang waren. Daar kwam je destijds niet zo gemakkelijk tussen.

Maar de Groninger Kapitein hield woord en meldde nog de volgende dag dat Jan toegelaten was. Ook had hij een kosthuis geregeld en als hij geld nodig had dan wilde hij het hem renteloos lenen.

Stomverbaasd maar dolgelukkig begon Jan half november aan de opleiding. Hij had al ruim 2 maanden studie gemist, maar dat weerhield hem er niet versneld af te studeren. De kapitein had zijn grote talent herkend. Al na een half jaar rondde Jan de eenjarige opleiding al af. Met goed gevolg.

Tot op de dag van vandaag is Jan dankbaar. Dankbaar voor de kans die hij kreeg.

08

Carrière

Globetrotter in hart en nie

ieren

09

Jan de memoschrijver Jan was geen brievenschrijver. Dat kostte teveel tijd. Hij schreef liever op kleine memoblaadjes om zijn thuisfront toch te laten weten hoe het hem verging.

Moeder grapte vaak: “Jan, stop daar toch eens mee. Ik heb verdorie een halve dag werk om al die brieven te lezen”.

N

a zijn studie werd Jan stuurman. Slechts 8 maanden later, hij was nog geen 29, werd hij kapitein. Zijn eerste reis bracht hem van Delfzijl naar een plaatsje vlakbij Liverpool. Stoere, dappere Jan trilde als een rietje. ‘Ik heb het niet in mijn broek gedaan, maar het scheelde weinig.’ Vanaf dat moment is alles altijd goed gegaan. 10 jaar lang stond hij aan het roer van verschillende schepen. Vaak met 9 man personeel: 1 kapitein, 1 stuurman, 4 matrozen, 2 machinisten en 1 kok. Ze vervoerden voornamelijk ladingen hout uit Scandinavië. Hij voer onder andere van Rotterdam naar Zuid-Amerika, Casablanca, Dakar en Brazilië. Een reis die hem is bijgebleven bracht hem in 17 dagen van Dakar naar Braz, de koffiehaven van Santos. Daarna voeren ze door via Montevideo naar Buenos Aires. De plaatsen die ze aandeden bekeek hij vooral vanaf het schip. Het was de tijd van Peron, te gevaarlijk om aan land te gaan. Een enkele keer durfden ze de stap aan land te wagen. ‘Dan aten we biefstuk in een Italiaans café in Santa Fé. De eigenaar hielp ons geen onvertogen woord te zeggen. Dat was wel eens lastig.

Het waren roerige jaren van varen. Het telefonisch bereik was slecht. Dikwijls was het beste contact te leggen via Scheveningen radio. Zo nu en dan bezocht Jan zijn ouders in Middenmeer, maar zijn hart lag bij het globetrotten.

Niemand gelooft in die tijd direct dat Jan kapitein is. Hij draagt zijn uniform liever niet. ‘Mijn uniform dragen? Ik prakkiseer er niet over! Ik kleedde me netjes, maar was van het werk vaak smerig. Zo zag ik er niet bepaald uit als kapitein.’

Veel vriendinnen heeft Jan niet. Als globetrotter heeft hij geen tijd voor een relatie. Tot hij op zijn 36e de vrouw van zijn dromen ontmoet….

10

Carrière

Jan’s uitspraken r a ja te is o o m ijn m s a w 1959

Varen was mijn hobby Ik was een beetje ban g voor vrouwen

, t a h c s r e d n o f l e z e Ik heb m t e i n k i n a k t a d : d j dacht alti

Succes dwing je af

Liefde

De vrijgezel verleid

W

e schrijven begin 1959. Jan ligt aangemeerd in Antwerpen. Met zijn scheepsmaten drinkt hij een paar glaasjes bier in het stamcafé het ‘Schipke’. Politieagenten uit de buurt schuiven na 24 uur in burger aan. Het is de kroeg van sterke verhalen. Deze dag treft Jan een leuke Duitse dame in het café. Haar naam is Marlies en ze is 12 jaar jonger dan Jan. Ze raken geanimeerd met elkaar in gesprek. ‘Toen ik wegging liep ze met me mee naar de deur.

Ik zei: wanneer gaan we trouwen? Het was liefde op het eerste gezicht.’

Jan nodigt haar uit voor een ontmoeting aan boord de dag erna. Ze komt. Het is het begin van een lang liefdesverhaal.

De plicht roept en Jan vertrekt weer. Maar het contact blijft. Vooral per telefoon, soms per brief. De romantiek van de lange afstanden. Als Jan voor een Poolse maatschappij vaart en vanuit Polen richting Oostzee zal vertrekken vraagt hij haar te volgen. Vanuit Antwerpen neemt Marlies de trein richting Zweden. Als Oost-Duitse mag ze niet door West-Duitsland reizen waardoor de reis extra lang duurt. Maar ze volgt. Van mei tot september reist ze mee. Dolverliefd zijn ze.

‘We voeren met 10 man personeel. Machinist Van der Wijk had ook een vriendin aan boord. Dat was fijn voor Marlies. Het groeide uit tot een jarenlange vriendschap.

Het was een prachtige zomer. We deden alle havens aan in de Oostzee. Hoewel ik aan het werk was vierden we vakantie op het schip. We deelden een hut. Ik was hervormd en zij katholiek, maar we deden net of we getrouwd waren.’

11

12

Liefde

Die ene keer ruzie Samenleven op een schip lijkt niet eenvoudig. Altijd op elkaar aangewezenmet beperkte ruimte en middelen. Jan en Marlies merken er weinig van.

Twee geloven op een kus Slechts 1 x hebben ze ruzie. ‘We waren in Helsinki en moesten weer uitvaren. Marlies wilde per se nog shoppen. Daardoor kwam ze een half uur te laat aan boord. Ik was woest. Afspraak is afspraak.’ Girls and shopping. Dat begrijpt elke vrouw. Maar Marlies leefde in een mannenwereld. Gelukkig sust zij de gemoederen weer snel met haar charmes.

I

n september 1959 gaat Marlies in Duinkerke weer van boord. Ze zullen elkaar niet lang hoeven missen.

Cupido had een voltreffer geschoten.

Marlies heeft al een 2-jarige dochter, Elisabeth. Met liefde neemt Jan ook haar onder zijn vleugels. In december 1959 trouwen ze in het gemeentehuis van Wieringerwerf. Pas later trouwen ze in Duitsland voor de kerk. Ze slapen al enige tijd met 2 geloven op 1 kussen en dat gaat prima.

Tijdens de Kerst die daarop volgt ontmoet Jan zijn schoonouders voor het eerst. Meneer en mevrouw Schauerte. De plek van ontmoeting is bijzonder: het ziekenhuis. Ze is van de trap gevallen.

Ondanks zijn goede kennis van de Duitse taal kan hij niet goed met haar praten. Ze begrijpen elkaar niet altijd even goed. Het was een lief mens, maar Jan heeft een betere band met zijn schoonvader.

13

ssen. Prima!

Jan en Marlies trouwen in Duitsland voor de katholieke kerk. Alvorens het huwelijk kan worden voltrokken moeten ze op audiëntie bij de Duitse pastoor. Hij zou hen huwelijkse voorlichting geven. ‘We spraken over voetbal en wereldse zaken. De pastoor zei op een gegeven moment lachend: ik ben bang dat jullie meer weten dan ik.’

Hoewel Maria hervormd is opgegroeid spreken ze af de kinderen katholiek op te voeden. Ze gaan naar een katholieke school en elke zondag naar de kerk.

14

Gezin J

an en Marlies gaan na hun trouwen in Kreileroord wonen. Marlies kan goed aarden in Nederland.

Ze spreekt de taal goed en redt zich prima de vele maanden dat ze alleen zit. Na een jaar of 5 koopt Maria een huis in Heerhugowaard terwijl Jan op zee vaart. Hij had haar toestemming gegeven een huis te zoeken en te kopen.

‘Ik vertrouwde mijn vrouw volledig. Ze was slim en zeer geëmancipeerd. Op een dag belde ze me op: niet schrikken. Ik heb een huis gekocht….’, vertelt Jan lachend. Zijn schoonvader was uit Duitsland over en hielp haar bij de aankoop van een mooie nieuwbouwwoning aan de Rembrandtstraat. Jan kwam thuis in een gespreid bedje. Ze wonen er decennia lang met groot plezier.

bij zijn pasgeboren kind wordt hij alweer opgeroepen. Het was niet altijd leuk. Een enkele keer gaat Jan tegen een oproep in om vrouw en kinderen te kunnen zien. De meisjes groeien op met hun moeder. Zomers komt Marlies met de kinderen elk jaar enkele weken aan boord. Ze neemt dan studieboeken mee en geeft de meiden zelf les zodat ze niets hoeven te missen. Alleen aan boord mist Jan zijn meiden enorm. Hij belooft het varen na de geboorte van de 3e dochter te staken. In 1970 beëindigt hij zijn carrière op zee.

‘Marlies runde het huishouden alleen. Dat deed ze prima. Ze was het gewend alleen te zijn met de meiden. Als ik van zee thuiskwam stonk ik naar het schip. Mijn kleding mocht niet in de kast.’

Als verrassing voor zijn vrouw solliciteert hij bij de Hoogovens naar aanleiding van een advertentie in het Noordhollands Dagblad. Hij wordt aangenomen.

Hij moet erg wennen. Op het schip was hij eigen baas. Maar ook daar wordt het talent van Jan al snel herkend en erkend. Hij is werkzaam op de kwaliteitsafdeling, krijgt veel vrijheid en heeft een uitstekende band met zijn leidinggevende.

De kinderen groeien op in Heerhugowaard. Ze mogen alles leren wat ze willen. Jan heeft op het schip een goed loon en wil ze alles meegeven. Zijn dochters zijn pienter en erven het technisch inzicht van hun vader. Elisabeth volgt de HTS en slaagt met een 9 voor wiskunde. Ze was destijds het eerste meisje op de HTS. Janny volgt de havo en ook Marlies slaagt later voor de HTS, richting bedrijfskunde. Ondanks familiaire strubbelingen is Jan erg trots op zijn 3 dochters. Ze schenken hem elk 2 kleinkinderen. Inmiddels zijn ook twee achterkleinkinderen aan de stamboom toegevoegd.

‘Ik vertrouwde mijn vrouw volledig’

Jan en Marlies krijgen samen nog 2 dochters: Janny (1960) en Marlies (1965). De eerste 12 jaar van hun huwelijk vaart Jan veel. Per telegram krijgt hij het bericht dat Janny is geboren. Na één dag thuis

Levenswinter

O

40 jaar getrouwd

P 18 januari 2013 verliest Jan zijn grote liefde Marlies. Ze overlijdt na een ziekbed van 2 maanden aan de gevolgen van kanker. Hij is bij haar als ze in het ziekenhuis sterft.

Haar loslaten is de moeilijkste opgave die hij ooit heeft moeten vervullen. Daar zijn geen handboeken, scholen of regels voor. Kort na haar dood verhuist Jan naar een appartement aan het Tamarix Plantsoen 241. Hij geniet van kinderen en kleinkinderen en krijgt zo nu een dan een buurvrouw op visite. Maar Marlies mist hij nog elke dag. Regelmatig bezoekt hij haar graf. Met zijn scootmobiel kan hij zich goed verplaatsen. Hij heeft 3 computers en blijft bij de tijd. Hij luister muziek via Spotify en draait graag grammofoonplaten. ‘Cor Steijn and his magic organ.’ Dat is een favoriet, jeugdsentiment. Want de man wordt oud, maar het hart blijft jong.

15

16

Hoogte- en dieptepunten Oud zijn Jan is 92 als hij zijn verhaal vertelt. Zijn gezondheid is redelijk goed. Hij woont nog op zichzelf. Met hulp in de huishouding redt hij het prima. ‘Ik loop wat slecht en kan moeilijk slikken. Alles wat ik eet maal ik fijn. Het is jammer dat ik daardoor niet bij mijn dochters kan eten. Ik wil ze er niet mee opzadelen.’

Jan blijft de bescheiden man die hij altijd was. Hij wil niemand tot last zijn. Het contact met zijn dochters Janny en Marlies is goed. Marlies doet zijn boekhouding. ‘Zij is zo handig, ze kan alles’, zegt hij trots.

Bescheiden schipperstalent ‘Ik was vroeger wel eens jaloers op de boerenzoons uit de regio die naar de ULO gingen in Medemblik. Doorleren was bij ons in het gezin geen optie.’

Toch kan Jan terugkijken op een glansrijke carrière in de scheepvaart. De baas van de rederij stuurde hem naar de Scheepvaartschool en biedt aan alles voor hem te betalen. Jan is dan 27. Hij denkt dat leren niets voor hem is. ‘Mijn hoofd zat vol’. Maar Jan verbaast zichzelf en zijn omgeving door de 1-jarige opleiding binnen half jaar af te ronden. In een half jaar tijd haalde hij de diploma’s ‘Ik dacht altijd voor de kustvaart en kleine handelsvaart. Van de 27 examenkandidaten zakken er 25. Jan behoort tot de dat ik daar te stom voor was...’’ gelukkige twee kandidaten met een herexamen.

Hij gaat opnieuw op voor het vak EHBO. Leren doet hij niet meer. ‘Ik dacht: als ik het nu nog moet leren dan lukt ’t niet meer.’ Zijn herexamen vindt plaats ergens tussen Den Haag en Scheveningen. Hij reist met de trein. Voor het behalen van een rijbewijs heeft hij geen tijd.

Bovendien heb je daar op zee niets aan.

Dat Jan zo gemakkelijk leerde verbaasde hem. ‘Ik dacht altijd dat ik daar te stom voor was…”

17

Grootste trots Dat ik kapitein ben geweest op de Tinda. Een prachtig, goed onderhouden schip met een mooie woonsalon en 3 slaapkamers. Het schip was 70 meter lang en 9 meter breed.

Hij voer de Tinda de laatste 6 jaren van zijn loopbaan op zee. Daar ontving hij zijn vrouw en dochters.

De rederij is baas aan wal, de kapitein is baas op zee. Zodra het schip was uitgevaren, voelde ik me de koning te rijk.

Grootste levensgeluk Mijn vrouw. We waren zo aan elkaar gehecht.

Grootste levensles Eerlijkheid tegenover elkaar gaat boven alles. Zeg de dingen rechtuit.

Duidelijke regels op het schip.

Grootste geloof In de eigen kracht van mensen.

Mooiste plekjes op aarde •

•

• •

Engeland ‘Ik heb alle havens wel gezien’ ‘Nieuw Zuid Wales was bijzonder mooi’ Glasgow, Schotland ‘De natuur is daar schitterend’ Denemarken Australië. Drie van mijn broers woonden daar. Ik ben er 3 keer met mijn vrouw op vakantie geweest. We werden er heel hartelijk ontvangen. Die vakanties waren echt een belevenis. Vooral Queensland en de Great Barrier Reef vonden we prachtig.

18

Hoogte- en dieptepunten

Geloof in God

Advies aan anderen Doe je best in het leven. Maak er geen rotzootje van en wees tevreden met wat je hebt.

De wereld is veranderd. Vroeger was je blij met een oude fiets. Nu ben je met ‘maar’ 1 auto al arm. Mensen willen steeds meer en meer, maar kunnen met veel minder toe. Er zijn vandaag de dag veel ontevreden mensen.

Er moet iets zijn. Kijk naar de wereld. Het begon ooit als wildernis. Hoe is het mogelijk?

Ik zat op de Tinda op weg naar Cork in Ierland. We voeren in het Engels Kanaal bij Lands End. Er was een zware storm voorspeld. Ik dacht dat we het makkelijk zouden redden, maar maakte een inschattingsfout.

Zo’n 25 mijl voor de kust kwamen we in een bizarre storm terecht met golven zo hoog als huizen die naar omhoog krulden. De wind ging van pal zuid plotseling naar noorden/ noord-westen. Het was levensgevaarlijk. Ik stond zelf aan het stuur. Had en nam ook de verantwoordelijkheid. Dan komt het aan op ervaring en gezond verstand om het water te kunnen bedwingen. Dan heb je niets aan formules. Het was een hele zware middag die ik met schietgebedjes doorbracht. Het is een wonder dat we het hebben overleefd. Ik voelde me op dat moment echt beschermd.

19

Toekomstdromen Ik heb geen wensen meer, ben uitgeleefd. Ik mis mijn Marlies. Ze was 13 jaar jonger, maar ging toch als eerste. Waarom? Soms denk ik: wat doe ik hier nog? Ik twijfel of ik haar ooit terug zal zien, maar hoop ’t van harte.

‘Ik twijfel of ik haar ooit terug zal zien, maar hoop ’t van harte’

Jan’s ouders

Grootste verlies Mijn moeder (overleden 1977), mijn vrouw (overleden 2013) en de man van mijn dochter Marlies (overleden 2007).

Grootste spijt Ik kwam te weinig bij mijn ouders. We hadden geen auto en ons leven was druk, maar ik schaam me er nog altijd een beetje voor.

Kijk op het leven Mijn leven ging van grote armoede naar grote welstand. De kinderen zijn allemaal goed terecht gekomen en ik ben blij dat ik niet afhankelijk van ze ben. Ik heb alles gezien en beleefd wat ik wilde. 100 worden hoeft niet; ik heb een prachtig leven gehad!

20

Doe je best in het leven. Maak er geen rotzootje van en wees tevreden met wat je hebt.

Jan Schoneveld

Augustus 2015 Uitgeverij: De Beer Grafimedia www.echteverhalen.nu