Nasza Troska 73

B E Z P Ł A T N Y M A G A Z Y N D L A O S Ó B Z E S T O M I Ą W Y D AWA N Y P R Z E Z F I R M Ę NR 73 GRUDZIEŃ 2025 ISSN 1642-2457

PORTRET

Andrzej Garstka i Mikołaj Mikulski Nie szukamy problemów, tylko rozwiązań

REHABILITACJA FUNKCJONALNA

WIELKI POTENCJAŁ TERAPII DNA MIEDNICY PIELĘGNACJA STOMII

FOT. MARTA WASILEWSKA

JAK UNIKNĄĆ PÓŹNYCH POWIKŁAŃ POOPERACYJNYCH NOWE PRODUKTY

SKUTECZNE ZAOPATRZENIE URETEROCUTANEOSTOMII • SKLEPY MEDYCZNE • SPRZĘT STOMIJNY • PORADNIE KONSULTACYJNE • STOWARZYSZENIA I KLUBY • SERWISY INTERNETOWE

ABC STOMII A dlaczego mój worek się odkleja? ������� 4 FELIETON Dr hab. med. Wojciech Szczęsny ����������� 5 PORTRET Bierzemy z życia to, co najlepsze ���������� 6 METODA NA ZDROWIE I WOREK MARZEŃ AGATY ŚMIETANY Co chciałabym wiedzieć jako początkująca stomiczka ���������������� 10 PIELĘGNACJA STOMII Późne powikłania po operacji wyłonienia stomii ���������������� 12 NOWE PRODUKTY Ureterocutaneostomia: instrukcja obsługi ��������������������������������������� 16 REHABILITACJA FUNKCJONALNA Przygotowanie pacjenta ze stomią czasową do odtworzenia ciągłości jelita grubego ��������������������������������������������� 18 ZDROWIE Stomia w endometriozie? ���������������������� 22 FIZJOTERAPIA Wsparcie w trudnym czasie ����������������� 24 DIETA Wspierające menu po 60. roku życia �� 26 NOWE TECHNOLOGIE Jak korzystać z AI z głową ����������������������� 28 PSYCHOLOGIA Terapia poza kontrolą ����������������������������� 30

Za nami najbardziej rodzinny czas w roku. Ze świątecznego okresu warto zabrać ze sobą w kolejne miesiące przede wszystkim klimat spotkań i rozmów – ciepłych, wspierających, życzliwych. Otaczajmy się dobrymi ludźmi, a nasze spojrzenie na świat nabierze optymistycznego koloru nadziei.

My także chcemy coraz lepiej wspierać Was w codzienności ze stomią i dlatego zaprosiliśmy do zespołu redakcyjnego „Naszej Troski” Agatę Śmietanę. Bohaterka okładki poprzedniego wydania magazynu od kilku lat ma ileostomię, a o życiu z nią, ale także o tym, jak ważna jest samoakceptacja, pisze na co dzień w mediach społecznościowych. W tym wydaniu przygotowała dla Was praktyczny poradnik – koniecznie przeczytajcie.

Równie gorąco polecamy nową rubrykę ABC stomii, w której pielęgniarki stomijne z wieloletnim doświadczeniem będą dzieliły się swoją wiedzą i podpowiadały, jak uniknąć komplikacji, by cieszyć się pełnią życia pomimo stomii. Jako pierwsza – mgr Agnieszka Kachniarz-Petelska podpowiada, co robić, by worek stomijny się nie odklejał. Mamy też artykuł o zaopatrzeniu i pielęgnacji ureterocutaneostomii, a kto nie słyszał jeszcze o specjalizacji, jaką jest fizjoterapia uroginekologiczna, z pewnością zainteresuje się tematem po przeczytaniu świetnego artykułu Roksany Jaroszczak. Dobra terapia potrafi zdziałać cuda – przekonajcie się sami.

Więcej wsparcia, więcej treści medycznych, więcej praktycznej wiedzy – to nasze zobowiązanie na nowy rok. Życzymy, by każdy jego dzień upływał Wam w zdrowiu, miłości i radości z życia.

FOT. ADOBE STOCK

Z

SPIS TREŚCI

Jeżeli chcesz dołączyć do programu „me+”, otrzymywać bezpłatne materiały edukacyjne i prenumeratę kwartalnika „Nasza Troska”, wypełnij czytelnie zamieszczony poniżej kupon i odeślij go na adres: Convatec Polska Sp.z o.o., Rondo Daszyńskiego 1, 00-843 Warszawa

Nr 73, Grudzień 2025

KUPON PROSZĘ WYPEŁNIĆ DRUKOWANYMI LITERAMI Potrzebujemy Pani/Pana zgody, aby przyjąć zgłoszenie udziału w Programie me+™.

IMIĘ: NAZWISKO: KOD POCZTOWY I MIEJSCOWOŚĆ:

ADRES E-MAIL:

TELEFON:

KOLOSTOMIA

ILEOSTOMIA

UROSTOMIA

STOMIA STAŁA Zgadzam się na przetwarzanie moich danych przez Convatec Polska (Zaznaczenie zgody jest niezbędne do rejestracji w Programie me+™ ) Będziemy przetwarzać Pani/Pana dane, w tym dane dotyczące stanu zdrowia, w celu dostarczenia zamówionych produktów (np. próbek) lub usług, w szczególności umożliwienia udziału w Programie me+™. Może to obejmować kontakt z Panią/Panem w celu weryfikacji danych.

Szczegółowe informacje dostępne są w „Warunkach uczestnictwa w Programie me+™” na stronie https://www.convatec.com/pl-pl/pielegnacja-stomii/forms/enroll-in-meplus/.

Chcę otrzymywać informacje o usługach i produktach Convatec Polska (opcjonalne) Co jakiś czas będziemy przesyłać - wskazanymi przez Panią/Pana kanałami komunikacji - aktualne informacje, magazyn Nasza Troska, pomysły na produkty, które może Pani/Pan wypróbować, a także materiały edukacyjne i zaproszenia na organizowane przez Convatec Polska wydarzenia (szkolenia, webinary).

W jaki sposób możemy się z Panią/Panem kontaktować?

Proszę wybrać przynajmniej jeden sposób komunikacji: Adres e-mail (materiały w wersji elektronicznej) Numer telefonu (połączenia telefoniczne i wiadomości SMS) Adres korespondencyjny (materiały w wersji drukowanej)

MIEJSCOWOŚĆ I DATA

DATA URODZENIA: (DD / MM / RRRR)

UROSTOMIA 2X

DATA OPERACJI: (DD / MM / RRRR)

INNE PRZETOKI

STOMIA TYMCZASOWA

W każdej chwili może Pani/Pan zarządzać swoją zgodą za pomocą Centrum Preferencji [https://privacyportal-eu.onetrust.com/ui/#/preferences/multipage/login dd5e84b9-a22f-4bb6-9021-a3b9f0d43d69] lub korzystając z linku znajdującego się w naszych wiadomościach e-mail. Jesteśmy do Pani/Pana dyspozycji również pod numerem telefonu 800 120 093 oraz adresem e-mail: dzial.pomocy@convatec.com lub dataprivacy@convatec.com.

Wypełniając formularz w imieniu pacjenta (w tym osoby małoletniej) oświadcza Pan/Pani, że dysponuje zgodą na przekazanie Convatec Polska danych osobowych pacjenta i ich przetwarzanie w celu opisanym w formularzu. Jeśli jest Pan/Pani pacjentem i przekazuje dane kontaktowe do innej osoby (np. opiekuna, osoby bliskiej), oświadcza Pan/Pani, że dysponuje zgodą tej osoby na przekazanie Convatec Polska jej danych osobowych i ich przetwarzanie w celu opisanym w formularzu.

Administratorem Pani/Pana danych osobowych (w tym danych osób małoletnich, w imieniu których opiekun prawny wypełnia formularz) jest Convatec Polska Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie, Rondo Daszyńskiego 1 (dalej: Administrator lub Convatec Polska). Kontakt z Administratorem jest możliwy za pośrednictwem numeru telefonu: +48 22 579 66 50. Na podstawie Pani/Pana dobrowolnej zgody, dane osobowe (w tym dane o stanie zdrowia) będą przetwarzane przez Convatec Polska w celu obsługi zgłoszenia, umożliwienia Pani/Panu udziału w Programie me+ oraz korzystania z usług oferowanych uczestnikom programu (podstawa prawna: art. 9 ust. 2 lit. a RODO).

W przypadku wyrażenia chęci otrzymywania informacji marketingowych za pośrednictwem wybranego kanału komunikacji (np. adresu korespondencyjnego, adresu e-mail, numeru telefonu), Pani/Pana dane będą przetwarzane przez Convatec Polska również w tym celu (podstawa prawna: art. 6 ust. 1 lit. a RODO).

Dane osobowe będą przetwarzane przez Convatec Polska do czasu odwołania przez Panią / Pana zgody. Zgodę na przetwarzanie danych osobowych można wycofać w każdej chwili, kontaktując się z Administratorem za pośrednictwem adresu e-mail: dzial.pomocy@convatec.com lub numeru telefonu: 800 120 093. Jeżeli skorzysta Pani/Pan z tego prawa - zaprzestaniemy przetwarzania danych i zostaną one usunięte z naszej bazy. Wycofanie zgody nie ma wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej wycofaniem. Przysługuje Pani/Panu także prawo wniesienia wniosku dotyczącego dostępu do danych, sprostowania danych, usunięcia danych, ograniczenia przetwarzania danych, sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych, przeniesienia danych do innego administratora. Ponadto ma Pani/Pan prawo do wniesienia skargi do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych (organu nadzorczego), jeżeli uważa Pani/Pan, że przetwarzanie danych osobowych narusza przepisy prawa (więcej informacji: https://uodo.gov.pl/pl/83/155).

W sprawach związanych z ochroną danych osobowych można kontaktować się z inspektorem ochrony danych (IOD), za pośrednictwem adresu e-mail: odo@convatec.com. Szczegółowe informacje na temat przetwarzania danych osobowych znajdują się na naszej stronie: https:// www.convatec.com/pl-pl/rodo

PODPIS PACJENTA LUB RODZICA/OPIEKUNA PRAWNEGO

OC/74/01/2026

ULICA, NUMER DOMU/NUMER LOKALU:

DONIESIENIA CONVATEC

10 LAT WSPIERANIA I NOWE HORYZONTY W STOMII WAŻNE DLA PACJENTÓW W firmie Convatec nieustannie pracujemy, aby zapewnić pacjentom ze stomią jak największy komfort i bezpieczeństwo. Mamy dla Was kilka ważnych i dobrych wiadomości, które mają pomóc zarówno Wam, jak i personelowi medycznemu.

Rozszerzamy naszą ofertę worków jednoczęściowych Esteem™ Body.

Wychodząc naprzeciw Waszym potrzebom, worki otwarte o wypukłości 3,5 mm są teraz dostępne również w większej pojemności 570 ml.

Ta nowość oznacza dla pacjentów większy wybór i możliwość lepszego dopasowania sprzętu do indywidualnych potrzeb. Nie bez powodu worki Esteem™ Body są tak popularne wśród pacjentów – świetnie się sprawdzają i są niezawodne, a wielu użytkowników zrezygnowało ze swojego dotychczasowego sprzętu właśnie na ich rzecz.

nowoczesny wygląd, ale zachowały te same, znane i cenione przez pacjentów formuły produktów. W nowym roku planujemy również odświeżenie opakowań pudru i pierścieni uszczelniających. Już teraz pod marką ESENTA™ możecie znaleźć paski mocujące, saszetki żelujące, a także chusteczki i spraye do ochrony skóry i usuwania przylepca.

Z ogromną radością świętujemy 10 lat istnienia naszego wyjątkowego programu me+™! Przez całą dekadę program me+™ wspierał i edukował tysiące pacjentów i ich bliskich w Polsce i na świecie, pomagając im odzyskać pewność siebie i żyć pełnią życia ze stomią.

REBRANDING ESENTA™ Nasze popularne akcesoria stomijne przechodzą zmianę nazwy na nową markę ESENTA™. Jeśli zauważycie nowy wygląd, pamiętajcie, że to tylko opakowanie! Zmianę szaty graficznej właśnie przechodzi pasta uszczelniająca Stomahesive®. Co najważniejsze, skład Waszej ulubionej pasty uszczelniającej się nie zmienił, a rebranding dotyczy tylko jej opakowania. Nowe opakowania produktów ESENTA™ mają

„Na­sza Tro­ska” Bez­płat­ny ma­ga­zyn dla osób ze sto­mią.

Ukazuje się od kwietnia 2001 r. www.convatec.pl www.stomia.pl

NOWA SEKCJA WIEDZY DLA PROFESJONALISTÓW W trosce o stałe podnoszenie standardów opieki stomijnej, na stronie www.convatec.pl została utworzona nowa, dedykowana sekcja dla specjalistów ochrony zdrowia. Znajduje się ona w zakładce „Pielęgnacja stomii”

Wy­daw­ca/ Adres redakcji Convatec Polska Sp. z o.o.

Warsaw Unit, piętro 13 Rondo Daszyńskiego 1 00-843 Warszawa tel.+48 22 579 66 50 e-mail: dzial.pomocy@convatec.com Bezpłatna infolinia: 800 120 093

pod hasłem „Pracownicy Ochrony Zdrowia”.

To miejsce, które umożliwia pielęgniarkom i innym profesjonalistom dostęp do specjalistycznej wiedzy, by mogli na bieżąco podnosić swoje kwalifikacje. Udostępnianie specjalistycznej wiedzy dla pracowników ochrony zdrowia jest związane z wymogami legislacyjnymi, które nakazują zastrzeganie pewnych treści dla profesjonalistów, dlatego wymagane jest proste i szybkie założenie konta oraz zalogowanie.

W tej sekcji znajdziecie również informacje o naszym ważnym zaangażowaniu: Convatec, we współpracy z międzynarodowymi ekspertami WOCN® (Wound, Ostomy, and Continence Nurses Society™), uruchomił dwa bezpłatne programy szkoleniowe dla personelu medycznego. Obejmują one program Ostomy Care Associate (OCA®) dla pielęgniarek niezajmujących się jeszcze specjalistycznie stomią oraz Zaawansowany Program Opieki Stomijnej dla doświadczonych specjalistów.

Czy Twoja pielęgniarka stomijna wie, że może rozwijać swoje kompetencje i poszerzać wiedzę za darmo razem z programami edukacyjnymi od Convatec? Jeśli nie, powiedz jej o tym i zachęć do rozpoczęcia samokształcenia, ponieważ to bezpośrednio przekłada się na Twój własny komfort i jakość opieki nad osobami ze stomią. ●

Re­daktor naczelna Monika Hab

Re­daktor prowadząca Anna Zarębska-Tutak Re­dak­cja Lidia Butowska Małgorzata Bocheńska lek. med. Marcin Pustkowski Dorota Roszkowska

Urszula Sobczak Agata Śmietana dr Wojciech Szczęsny

Opra­co­wa­nie graficzne Izabela Królikowska

ABC STOMII

A DLACZEGO

mój worek się odkleja?

TO PYTANIE ZADAJE SOBIE BARDZO WIELU PACJENTÓW ZE STOMIĄ.

NIEPLANOWANE ODKLEJENIE SIĘ SPRZĘTU STOMIJNEGO TO PROBLEM, KTÓRY CZĘSTO PROWADZI DO IZOLACJI SPOŁECZNEJ.

NIEDOPASOWANIE OTWORU W PŁYTCE Zbyt mały otwór może uciskać stomię, prowadząc do podrażnień, otarć śluzówki, a nawet krwawień.

Z kolei zbyt duży otwór spowoduje podciekanie treści stomijnej pod płytkę, co znacznie przyspieszy jej odklejenie. Należy pamiętać, że w pierwszych tygodniach po zabiegu stomia zmienia swój rozmiar i kształt. Obrzęk pooperacyjny ustępuje zazwyczaj w okresie 6-8 tygodni od operacji. W związku z tym, aby uniknąć problemów, stomia powinna być regularnie mierzona.

mgr Agnieszka Kachniarz-Petelska specjalistka pielęgniarstwa chirurgicznego, pielęgniarka stomijna. Zawodowo związana z Białostockim Centrum Onkologii. Współpracuje również z Polskim Towarzystwem Pielęgniarek Stomijnych

N

BRAK ZASTOSOWANIA USZCZELNIENIA (PASTY LUB PIERŚCIENI)

Nie musi tak być!

Właśnie dlatego startujemy z nową kolumną „ABC Stomii". Będzie ona prowadzona przez doświadczone pielęgniarki stomijne, które postarają się odpowiedzieć na cały alfabet pytań, które nurtują naszych Czytelników.

Przyczyn samoistnego odklejania się sprzętu jest kilka.

Głównym zadaniem produktów uszczelniających jest wypełnienie przestrzeni pomiędzy płytką a stomią, aby treść jelitowa lub mocz nie mogły podciekać pod przylepiec. Pasta stomijna znakomicie sprawdza się również jako wypełniacz przy wszelkich nierównościach czy fałdach na skórze. Z kolei pierścieniami uszczelniającymi można łatwo otulić stomię.

NIEWŁAŚCIWA HIGIENA SKÓRY WOKÓŁ STOMII Skóra wokół stomii to miejsce wyjątkowo delikatne, które wymaga szczególnej pielęgnacji. Przed założeniem nowego worka musi być ona idealnie czysta i sucha.

Nawet niewielka ilość wilgoci, treści jelitowej czy resztek mydła natychmiast spowoduje podciekanie pod płytkę, co w efekcie doprowadzi do bardzo szybkiego odklejenia się sprzętu.

PRZEPEŁNIENIE WORKA STOMIJNEGO

NIEPRAWIDŁOWO DOBRANY RODZAJ SPRZĘTU STOMIJNEGO Właściwy dobór sprzętu zapobiegnie samoistnemu odklejaniu się worka stomijnego. Przy stomii znacznie wystającej (3-5 cm ponad powierzchnię brzucha) zazwyczaj stosuje się płytkę płaską, natomiast w przypadku stomii wklęsłych lub płaskich, wyłonionych na poziomie powłok brzusznych, zaleca się płytkę wypukłą (convex). Prawidłowy dobór sprzętu zależy od wielu czynników, takich jak rodzaj, kształt i lokalizacja stomii, a także indywidualne potrzeby pacjenta.

REGULARNA WYMIANA Sprzęt stomijny należy wymieniać zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Pielęgniarek Stomijnych (PTPS).

Worki jednoczęściowe otwarte zaleca się wymieniać co 1-2 dni. W systemach dwuczęściowych płytkę zmieniamy co 3–4 dni, natomiast worek codziennie lub co drugi dzień. Najlepiej jest robić to rano, na czczo przed śniadaniem, kiedy to pasaż jelitowy jest jeszcze wyciszony. ●

4

FOT. ARCHIWUM PRYWATNE

Przepełniony worek może powodować otwarcie odpływu worka, całkowite oderwanie worka od płytki lub odklejeniem się całego sprzętu stomijnego od skóry. Dlatego konieczne jest regularne opróżnianie worka, gdy jego wypełnienie osiągnie około 1/3 objętości. Jeżeli pojawia się problem z balonowaniem worka,należy rozważyć korektę diety, eliminując produkty wzdymające..

FELIETON

CHIRURGIA JELITA GRUBEGO

W CHIRURGII JELITA GRUBEGO PODSTAWĘ STANOWIĄ DWIE TECHNIKI: ZESPOLENIE ORAZ WYŁONIENIE STOMII. JAKO ŻE O STOMII WIEMY JUŻ PRAWIE WSZYSTKO, POŚWIĘCIMY KILKA SŁÓW ZESPOLENIOM I EWENTUALNYM ICH POWIKŁANIOM.

FOT. MACIEJ NADOLSKI

P

dr Wojciech Szczęsny

Punkt wyjściowy to usunięcie fragmentu jelita. Teraz mamy wspomniane na wstępie dwie opcje: wyłonienie stomii lub zespolenie. Skupmy się na drugiej. Chcemy połączyć koniec proksymalny (od strony żołądka) z dystalnym (od strony odbytnicy). Nim to zrobimy, musimy pamiętać o kilku zasadach, które są warunkiem dobrego gojenia przyszłego zespolenia.

Po pierwsze, oba końce muszą być prawidłowo unaczynione. O to dbamy podczas preparowania. Po drugie, mimo wycięcia fragmentu pomiędzy zespalanymi odcinkami nie może być napięcia: muszą dość „luźno” do siebie pasować, inaczej zespolenie nie zagoi się.

Mamy zatem przygotowane końce jelita luźne i unaczynione. Jak je połączyć? Najczęściej wykonuje się zespolenie ręczne. Przez wieki opracowano wiele technik szycia. Wydaje się, że najbardziej rozpowszechniona jest metoda dwuwarstwowa. Śluzówkę i mięśniówkę jelita zszywa się szwami rozpuszczalnymi, zaś drugą warstwę stanowi szew nierozpuszczalny, zakładany na błonę surowiczą. Część chirurgów używa tylko jednej warstwy szwów. Warto tu wspomnieć o tzw. staplerach – to urządzenia zespalające jelita za pomocą miniaturowych zszywek. Są bardzo użyteczne, skracają czas zabiegu, a przede wszystkim umożliwiają wykonanie zespolenia w miejscach trudno dostępnych.

Choć około 30 proc. najlepiej wykonanych zespoleń jest nieszczelna, na szczęście większość tych nieszczelności nie objawia się klinicznie.

Czy można jakoś zabezpieczyć się przed nieszczelnością lub, co najgorsze, rozejściem się zespolenia? I tak, i nie. Oczywiście należy przestrzegać zasad przygoto-

wania jelita, ale mamy też inny sposób. Jeśli chirurg zszywa jelito grube, zwłaszcza nisko przy zwieraczach, i uważa zespolenie za ryzykowne, może je zabezpieczyć stomią pętlową na końcowym odcinku jelita cienkiego.

Co to daje? Treść pokarmowa nie dociera do zespolenia i może ono goić się w lepszych warunkach. Jeśli nic się nie wydarzy, tę tzw. stomię protekcyjną zamyka się po trzech miesiącach.

Chirurdzy najbardziej obawiają się 4.-8. dnia po wykonaniu zespolenia. Właśnie wtedy, o ile wystąpią, objawiają się powikłania rozejścia zespolenia. Bóle brzucha, wzdęcie, niedrożność. W badaniu USG i TK widać ropień lub zaciekanie treści w okolicy zespolenia. Niekiedy w drenach lub ranie pojawia się treść kałowa. To fatalny objaw. Co robić? Niestety w większości przypadków leczenie zachowawcze (ścisła dieta, antybiotyki) nie daje rezultatu. Można podjąć próbę drenażu ropnia pod kontrolą USG. Ostatnio stosuje się opatrunki podciśnieniowe (VAC) wprowadzane do odbytnicy na wysokość zespolenia. Niestety, zwykle konieczne jest ponowne otwarcie brzucha i wyłonienie stomii. Najbardziej przykre jest, jeśli powikłanie takie wystąpi po próbie odtworzenia ciągłości przewodu pokarmowego.

Z późnych powikłań zespoleń wspomnijmy możliwość ich zwężenia z objawami niedrożności.

Zakończmy jednak optymistycznym akcentem.

Nowe techniki, zwłaszcza robotowe, budzą nadzieję na zmniejszenie częstości powikłań, zwłaszcza związanych z niedokrwieniem czy uszkodzeniem systemu nerwowego. I tego chcą zarówno pacjenci, jak i chirurdzy. ●

5

PORTRET MAMA MÓWI O NICH „CHŁOPCY”, CHOĆ TO JUŻ MŁODZI MĘŻCZYŹNI. ANDRZEJ GARSTKA I MIKOŁAJ MIKULSKI MAJĄ PO 21 LAT, MIESZKAJĄ W LEGIONOWIE, W RODZINIE ZASTĘPCZEJ. OBAJ, NIEMAL OD URODZENIA, MAJĄ WYŁONIONĄ STOMIĘ, A TAKŻE NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ INTELEKTUALNĄ.

PROBLEMY ZDROWOTNE SĄ ICH CODZIENNOŚCIĄ, ALE – ZGODNIE Z MOTTEM TEGO DOMU – NIE SZUKAJĄ PROBLEMÓW, TYLKO ROZWIĄZAŃ.

ROZMAWIAŁA Lidia Butowska

Bierzemy z życia to,

J

co najlepsze

Jak długo się znacie?

Mikołaj: Od maleńkości. Poznaliśmy się w szpitalu, jak jeszcze byliśmy w Centrum Zdrowia Dziecka. Najpierw Andrzej był w szpitalu w Dębicy, tam się urodził, ale potem przenieśli go do Warszawy — i tak trafiliśmy do jednej sali.

Była z nami tylko Basia (biologiczna córka przyrodnich rodziców – red.). Nie było jeszcze Ireny, Łucji ani Jurka.

Andrzej: Znamy się całe życie. My jesteśmy jak bracia.

Właściwie to… my jesteśmy braćmi.

Mama: Oni byli dla siebie jedynymi stałymi osobami w tamtym szpitalnym świecie. Zmieniali się lekarze, pielęgniarki, wolontariusze, ale oni byli obok siebie codziennie. Dlatego ich relacja jest tak głęboka i naturalna.

Dorastaliście też razem?

Mikołaj: Tak, zawsze razem. Bawiliśmy się, byliśmy obok siebie. Basia bawiła się z nami, lubiła nas. Teraz mniej jesteśmy razem (wyjechała na studia – red.). Czasem się kłóciliśmy, ale przeważnie dobrze nam było ze sobą.

Andrzej: To były fajne czasy. Teraz też tak jest.

Jak zaczyna się wasz poranek?

Mikołaj: Mój bywa trudny. Rano, wiadomo, worki. Czasem są pełne już od nocy i mama musi je ogarnąć. Czasami przeciekają, więc mam mokre rzeczy, pościel. Wszystko idzie do prania. Jak jest przeciek, to jest dużo roboty.

Mama mi pomaga, bo sam nie wszystko mogę zrobić, choć się staram. Potem się przemywam, ubieram i robię śniadanie – sam albo z mamą.

Andrzej: A ja rano idę po chleb. Codziennie. Wstaję o szóstej, mama mnie budzi. Ubieram się, biorę portfel i idę

Przyjmują swoją codzienność „na klatę”, jak to mówią.

Nie jest to rezygnacja, tylko mądrość – deklaruje mama Andrzeja i Mikołaja

6

do kina albo na koncert. Starają się nawzajem zrozumieć swoje potrzeby. Mikołaj gra na pianinie z nut, ale też ze słuchu, co jest wręcz nieprawdopodobne, bo ma obustronny głęboki niedosłuch. Niepełnosprawność musi ustąpić miejsca pasji i talentowi. Andrzej natomiast, zanim zaczął mówić, nucił fragmenty zasłyszanych melodii, np. V Symfonii Beethovena.

do piekarni. Mama zapisuje mi na kartce, jaki chleb mam kupić. Bardzo lubię chodzić po pieczywo. Paniom zawsze mówię, co potrzebuję. A jak wracam, to mama woła: „O, wrócił mój ulubiony dostawca pieczywa!”. Lubię to robić. To takie moje zadanie.

Mama: Andrzej ma ogromne poczucie odpowiedzialności.

Gdy byłam chora, sam poszedł do apteki, a potem sam posprzątał mieszkanie. Nigdy się nie wycofuje, nie ucieka przed problemami.

Podobno dużo podróżujecie. Gdzie byliście?

Mikołaj: W Płocku, Krakowie, Wieliczce, Łodzi, Ciechanowie, Toruniu, Gdańsku, Olsztynie, Łebie, Sopocie, Malborku, Katowicach, Zabrzu... No i w Warszawie, wiadomo. Widzieliśmy też krasnale we Wrocławiu! Uwielbiam Muzeum Bitwy pod Grunwaldem — moje ukochane.

I Muzeum Historii Polski. I Muzeum Wojska Polskiego.

I wielkie obrazy, jak „Bitwa pod Grunwaldem”! A w zeszłym roku moja chrzestna Dorota pomogła nam spełnić moje marzenie. Byliśmy wszyscy w studiu Harry'ego Pottera w Londynie, gdzie kręcono filmy. I w ogóle dzięki cioci zwiedzaliśmy Londyn i byliśmy w Muzeum Historii Naturalnej. To było niesamowite! Teraz marzymy o Disneylandzie w Paryżu.

Andrzej: Ja bardzo lubię nasze wycieczki. Lubię aktywność. Podobało mi się latanie samolotem. I jak byliśmy w kopalniach.

Co się dzieje w ciągu dnia?

Mikołaj: Jak mama wróci po odwiezieniu rodzeństwa (do szkoły – red.), to robimy razem obiad. Czasem ja robię sam. Najczęściej makaron, bo szybko da się zrobić, no i potrafię. Umiem też ugotować ryż, ale muszę mieć miękki, więc mam napisany przepis. Sam go zapisałem.

Andrzej odmierza wodę, a ja pilnuję kolejności. Razem to ogarniamy.

Andrzej: Jak zabraknie czegoś do jedzenia, to idę do sklepu — tylko mama musi dać mi listę, bo nie wszystko pamiętam.

FOT. MARTA WASILEWSKA

Macie jeszcze jakieś obowiązki, poza gotowaniem i zakupami?

Mikołaj: Pomagam, jak mogę. Tylko czasami mam ograniczenia, bo jestem podłączony do pompy.

Andrzej: A ja sprzątam. Zamiatam też, jak trzeba. Jak mama wraca, to zawsze to zauważy i mówi: „O, Andrzejku, pozamiatałeś”. Lubię, jak w domu jest czysto.

Mama: Andrzej jest ogromnym wsparciem. Obaj chłopcy są bardzo zaangażowani w codzienne obowiązki i starają się być samodzielni.

Obaj jesteście stomikami. Co jest dla was najtrudniejsze w życiu ze stomią?

Mikołaj: To, że nie da się przewidzieć, co będzie. Czasem worek się odklei i wszystko przecieka — koszulka, spodnie, pościel. Czasem nawet poduszka idzie do prania. Mam dwa worki. Czasem jeden przecieka, czasem drugi. Jak w ileo jest bardzo dużo, to muszę wołać mamę, bo sam nie mogę spuścić. Uro sam spuszczam, ale tylko jeśli nie jest za bardzo pełny.

Andrzej: U mnie też worek czasami się gazuje. Szczególnie w nocy. Leżę na plecach i worek się bardzo nagrzewa. Czasem mogę spuścić powietrze, ale czasami tak się nagazuje, że nie mogę i muszę zawołać mamę.

Mama: Chłopcy mają stomie od urodzenia, co nie znaczy, że jest już łatwo. Mikołaj ma ponadto zespół krótkiego jelita, brak jelita grubego, skoliozę, niedowład kończyn dolnych, kamicę nerkową, przepuklinę oponowo–rdzeniową... Andrzej urodził się w zamartwicy, dostał jeden punkt w skali Apgar.

Co was interesuje, co lubicie robić?

Mikołaj: Historia! Uwielbiam muzea, zwiedzanie, filmy historyczne. Lubię też klocki Lego, gry planszowe, gry karciane. I muzykę! Muzykę filmową, polskich wykonawców i zagranicznych – Eda Sheerana, Marka Grechutę, Darię Zawiałow, Kwiat Jabłoni. Byłem na koncercie Sanah na Stadionie Narodowym. Było super!

Andrzej: Ja też lubię muzykę. Bardzo. Grechutę, Cygana, Turnaua, TGD, Pana Tik-Taka. Mam zgrane różne piosenki na odtwarzacz, które wybrałem. Rozpoznaję melodie z filmów. Czasem mama pyta: „Co to jest?”, a ja zawsze zgadnę, z jakiego filmu jest ta muzyka. Lubię też kino. Dużo chodzimy do kina. I na prawdziwe koncerty. Mama kupuje płyty, żebyśmy mogli potem jeszcze raz posłuchać. A poza tym lubię spacery, basen i rower.

Mama: Mają zupełnie różne zainteresowania — i to jest piękne, bo dzięki temu nasze wyjazdy są bardzo różnorodne. Jedno dziecko ciągnie nas do muzeum historii, a drugie

Czy czasem bywa tak ciężko, że płaczecie?

Mikołaj: Tak. Jak coś mi się nie uda, jak mama się zdenerwuje, jak coś nabroję… Wtedy jest mi przykro. Czasem płaczę. Wtedy idę do pokoju, siedzę sam, nie chce mi się

7

PORTRET

ANDRZEJ – WRAŻLIWOŚĆ I CIEPŁO

Pogodny, cierpliwy, opiekuńczy. Często się uśmiecha.

Potrzebuje trochę czasu, by ułożyć wypowiedź. Jego ulubioną przytulanką jest Timmy – miś przywieziony z Londynu. Podobnie jak inne maskotki, otula go w swoje kolorowe kominy, „żeby miały inne ubranie niż wszyscy”. Ma kolostomię oraz umiarkowaną niepełnosprawność intelektualną.

***

MIKOŁAJ – ENERGIA I ŻYWIOŁOWOŚĆ

Mówi dużo i chętnie. Jest pełen życia, skupiony na tym, co tu i teraz. Porusza się na wózku, świetnie włada drewnianym mieczem, bawiąc się z najmłodszym bratem, Jurkiem. Przez 14 godzin dziennie jest podłączony do pompy do żywienia pozajelitowego. Ma lekką niepełnosprawność intelektualną, ileostomię i urostomię.

Często przyjeżdżała z nami do szpitala, gdzie byli chłopcy.

Widziała, jak wymieniam im worki. Kiedyś bawiła się lalką i usłyszeliśmy, jak mówi: „Lala ma comia!”. W końcu zrozumieliśmy, że lalka ma stomię! Ona to przyjęła jako coś oczywistego i bawiła się, że wymienia lalce worek stomijny.

wychodzić. Potrzebuję czasu, żeby się wyciszyć i pomyśleć o tym, co się wydarzyło. I po jakimś czasie jest lepiej.

Andrzej: Ja też czasem płaczę, ale szybko się godzę. Jak się pokłócimy z Mikołajem, to ja częściej pierwszy przepraszam. Lubię, jak jest zgoda.

Mama: Emocje chłopców są bardzo intensywne, ale to dlatego, że mają ograniczenia, które ich frustrują. Kłótnie wynikają często nie z ich charakterów, ale z tego, że niektóre rzeczy są dla nich trudniejsze niż dla innych.

A potem przychodzą, przepraszają, przytulają się. Andrzej nie uznaje zamiatania konfliktów pod dywan — on każdą taką sytuację musi wyjaśnić i potrafi wziąć odpowiedzialność za swoje działanie. Czasem zdarza się i tak, że to ja muszę przeprosić.

Oprócz problemów ze zdrowiem macie normalne życie, rodzeństwo. Opowiedzcie o Jurku, waszym 6-letnim bracie.

Mikołaj: Walczę z nim na miecze. Uczymy go różnych rzeczy.

Andrzej: Ja z nim gram w planszówki, przytulam go, pomagam sprzątać. Uczę, że trzeba odkładać zabawki na miejsce.

Mama: Chłopcy są dla Jurka wzorem. Każdy z nich daje mu coś innego – Mikołaj siłę i determinację, Andrzej czułość i wrażliwość. Uczą go niepoddawania się, cierpliwości, odpowiedzialności, to piękna relacja.

Co możesz jeść, Mikołaj?

Mikołaj: Bułki, makarony — świderki, kokardki, spaghetti.

Ryż biały. Brązowego nie mogę. Ciemnego pieczywa też nie mogę. Mogę jeść kaszę gryczaną — ale białą, nie ciemną.

I jeszcze zupki, pierogi, kurczaka gotowanego, ziemniaki.

Mam swoje ulubione dania. Muszę uważać, żeby nie były za twarde. Od tego zależy, czy będzie mi dobrze.

Andrzej: Ja lubię pomagać. Jak Mikołaj mówi, że trzeba coś zrobić, to robię. Lubię jak jest porządek i wszystko idzie po kolei.

Mama: Chłopcy się uzupełniają. Mikołaj jest skupiony na szczegółach, Andrzej ma szerszą perspektywę. Jeden

Czy pamiętacie jakąś zabawną historię związaną ze stomią albo szpitalem?

Mama: O, takich historii jest mnóstwo. Jedna z moich ulubionych jest związana z Basią, kiedy miała dwa lata.

8

FOT. MARTA WASILEWSKA (2)

Jak sobie radzicie z domowym życiem, gdy Mikołaj jest podłączony do pompy?

Mikołaj: Mama pomaga mi z tą pompą – jak chcę iść do kuchni na śniadanie. Nie lubię być sam, kiedy wszyscy są razem. Czasem proszę Andrzeja, żeby odłączył pompę od kontaktu, jak muszę przejść.

Mama: Są dni, kiedy jesteśmy niemal „na uwięzi”. 14 godzin podłączenia kroplówki wymusza pewien rytm życia. Nie wszystko można wtedy zrobić, nie można pojechać, gdzie się chce. Ale też uczymy się nie traktować tego jak tragedii.

Na wyjazdach czasem robimy sobie „urlop od pompy”, w kontrolowany sposób, oczywiście. Żeby nie mieć poczucia, że choroba dyktuje nam życie.

pilnuje kolejności, drugi praktycznych czynności. Czasem się dość intensywnie przy tym spierają, ale zazwyczaj dochodzą do wspólnego celu.

worków EsteemTM do kolostomii. Wszystko dobrze działa, ale i tak wymieniamy worki codziennie. Zwłaszcza u Mikołaja, bo przy takich chorobach inaczej się nie da.

Co pomaga wam żyć z chorobą?

Mikołaj: To, że jestem z rodziną. I że wiem, co robić jak worek przecieka.

Andrzej: My mamy taką dewizę: „Nie szukamy problemów, szukamy rozwiązań”. Często ją powtarzamy. I działa.

Mikołaj: Mama tak mówi, a my powtarzamy, bo stomii nie przeskoczymy. Zawsze będzie, nie ma co płakać.

Mama: To motto powstało spontanicznie. Kiedy żyje się ze stomią dziecka od 20 lat, kiedy sprzęt trzeba zmieniać codziennie, kiedy są trudne noce, kiedy pompę trzeba podłączać codziennie, to albo człowiek popada w rozpacz, albo wybiera działanie. Chłopcy żyją tą zasadą. Zamiast się zamartwiać, zastanawiamy się: „Co można zrobić?”.

Takie podejście daje siłę. Nie użalamy się. Skupiamy się na tym, co możemy zrobić i bierzemy z życia to, co najlepsze.

Czy zdarza się Wam się zapomnieć o stomii?

Mikołaj: Tak. Jak jedziemy na wycieczkę. Albo jak gramy w gry. Albo jak oglądam film. Wtedy nie myślę o tym.

Andrzej: Jak jestem na zakupach albo jak sprzątam. Albo jak bawimy się z Jurkiem.

Mama: Oni są przecież młodymi ludźmi, chcą przede wszystkim korzystać z życia. Choroba ich nie definiuje.

Co chcielibyście powiedzieć tym, którzy boją się stomii albo się jej wstydzą?

Mikołaj: Że można z tym żyć, naprawdę.

Andrzej: Że trzeba być odważnym i szukać rozwiązań.

Mama: Moi synowie są najlepszym przykładem, że mimo ogromnych wyzwań można czerpać radość życia i codziennie czegoś pięknego doświadczać. Podróżować, uczyć się, rozwijać talenty, pracować i świętować, budując przy tym kochającą się rodzinę. I tak właśnie żyjemy. ●

Macie poczucie, że choroba czegoś was nauczyła?

Mikołaj: Że trzeba być cierpliwym i nie ma co panikować.

Trzeba się uspokoić, przemyśleć i działać.

Andrzej: Że trzeba pomagać innym. I że warto być odpowiedzialnym. Ja lubię, jak mogę pomóc rodzinie. Jak mama mnie prosi, żebym posprzątał albo jak mogę kupić chleb.

Mama: Chłopcy nauczyli nas uważności i pokory, ich siła jest inspirująca. Przyjmują swoją codzienność „na klatę”, jak to mówią. Nie jest to rezygnacja, tylko mądrość.

Sądzicie, że ludzie rozumieją, czym jest stomia?

Mikołaj: Chyba nie wszyscy. Czasem myślą, że to takie coś, że „worek i już”. A to jest dużo więcej. To jest codzienność, to jest pranie, czyszczenie, pilnowanie, żeby się nie odkleiło, żeby nie pękło, żeby nie przeciekło.

Andrzej: I że czasem w nocy trzeba wołać mamę. I że czasem boli albo jest strach, że przecieknie.

Mama: Tylko najbliżsi rozumieją nasze codzienne doświadczenia – przykrych zapachów, podrażnionej treścią jelitową skóry, nagłych awarii, konieczności systematycznej wymiany worków, ciągłej czujności. Ale chłopcy nigdy nie narzekają. To jest dla mnie coś niewiarygodnego, że mają w sobie taką pogodę ducha.

Moi synowie są najlepszym przykładem, że mimo ogromnych wyzwań można czerpać radość z życia i codziennie czegoś pięknego doświadczać – mówi mama chłopców

Z jakiego sprzętu stomijnego korzystają?

Mama: Od 18 lat używamy sprzętu firmy Convatec: Mikołaj – jednoczęściowych worków stomijnych EsteemTM Uro oraz dwuczęściowego sprzętu Natura® Stomahesive®, z genialną akordeonową płytką, do ileo. Andrzej – jednoczęściowych

9

METODA NA ZDROWIE I WOREK MARZEŃ AGATY ŚMIETANY

CO CHCIAŁABYM WIEDZIEĆ

jako początkująca stomiczka KILKA RZECZY, KTÓRE NAPRAWDĘ UŁATWIŁYBY MI ŻYCIE.

to nie jest czarna magia, tylko kilka kroków, z których każdy da się opanować. A odpowiednie dbanie o skórę wokół stomii to podstawa komfortu. Jeśli coś się odkleja, piecze, szczypie, jeśli sprzęt się nie trzyma, to sygnał, że trzeba coś zmienić. Czasem to kwestia złej pielęgnacji, wyboru worka i odpowiedniego typu przylepca. Szukaj, testuj, sprawdzaj.

Na rynku jest wiele rozwiązań i każde ciało reaguje inaczej.

Agata Śmietana stomiczka, dietetyczka, geofizyczka, absolwentka m.in. krakowskiej AG. W mediach społecznościowych prowadzi profil Metoda na Zdrowie, na własnym przykładzie edukując o stomii i akceptacji ciała

PIERWSZE WYJŚCIA Z DOMU

M

Pierwszy raz wyszłam z domu po operacji z bijącym sercem. Rozglądałam się na wszystkie strony, jakbym miała coś do ukrycia. Wydawało mi się, że każdy patrzy na mój brzuch. Wszędzie nosiłam przy sobie wielką torbę, do której pakowałam pół łazienki. Bałam się, że worek przecieknie.

I niestety tak było. Worek odkleił się w najmniej oczekiwanym momencie, a ja przemoczona i przestraszona wróciłam do domu w stresie i ze łzami, pewna, że to znak, że powinnam zostać w czterech ścianach. Przez jedno wydarzenie zamknęłam się w domu.

Dziś patrzę na to inaczej. Takie sytuacje zdarzają się większości stomików, tylko rzadko o tym mówią. Nie dlatego, że się wstydzą, ale dlatego, że z czasem uczymy się sobie z tym radzić i staje się to częścią naszej codzienności.

Moja historia to 26 lat bólu, wizyt u specjalistów, badań, które nic nie wykazywały. Żyłam z nierozpoznaną chorobą Hirschsprunga. Operacja była jedyną szansą na zdrowie. Dziś nie mam już całego jelita grubego, mam ileostomię i życie, które naprawdę pokochałam. Dlatego chcę dzielić się doświadczeniem. Nie jako specjalistka, ale jako kobieta, stomiczka, która przeszła drogę akceptacji nowej rzeczywistości, ucząc się obsługi sprzętu, dbania o skórę, konstruowania diety, radzenia sobie z emocjami i szukania wsparcia, którego na początku najbardziej mi brakowało.

Każdy z nas – pacjentów zaczyna dokładnie w tym samym miejscu: od niewiedzy. I nie ma w tym nic złego.

Kiedy wracam myślami do pierwszych tygodni po operacji, przychodzi mi do głowy jedno zdanie: „Szkoda, że nikt mi tego wszystkiego nie powiedział wcześniej”. Z medycznego punktu widzenia byłam przygotowana dobrze, ale z takiego codziennego – zupełnie nie. Czułam się jak ktoś, kto nagle dostał nowe życie, tylko bez instrukcji obsługi.

Gdybym wtedy mogła porozmawiać z bardziej doświadczoną stomiczką, wiele rzeczy wyglądałoby inaczej. Dlatego dziś piszę ten tekst dla osób, które dopiero zaczynają drogę, i dla tych, którzy im towarzyszą. Chcę, żebyście wiedzieli, że trudne momenty są normalne. I że naprawdę da się ze stomią żyć dobrze, szczęśliwie i spokojnie. Bardzo ważna jest edukacja, ponieważ dzięki niej codzienność naprawdę staje się prostsza. I nagle okazuje się, że zmiana sprzętu

W tamtym czasie wydawało mi się, że każdy drobiazg to wielka sprawa. Każde balonowanie w nocy, każdy odklejony fragment przylepca, każda sytuacja, która wymagała szybkiej reakcji. A tak naprawdę to był proces akceptacji nowej rzeczywistości.

Uczyłam się tego, w jakich sytuacjach muszę uważać bardziej, a kiedy mogę zaufać sprzętowi. Z czasem jednak człowiek nabiera wprawy i zaczyna działać odruchowo, zupełnie jak przy innych codziennych czynnościach.

Chciałabym, żeby ktoś powiedział mi wtedy jedno zdanie: „To minie, daj sobie czas”.

10

FOT. ARCHIWUM AGATY ŚMIETANY

TO, CO WTEDY MNIE PRZYTŁACZAŁO, DZIŚ JEST TYLKO WSPOMNIENIEM

EDUKACJA, KTÓRA PRZYWRÓCIŁA MI SPOKÓJ

• dodatkowy worek, już z wyciętym otworem, • małą torebkę na odpady, • c ienki pierścień lub pastę, jeśli wiem, że dzień będzie

Był taki moment, w którym postanowiłam, że zamiast się bać – będę się uczyć. Zaczęłam szukać rzetelnych informacji, słuchałam specjalistów, rozmawiałam z innymi stomikami. Testowałam rozwiązania, obserwowałam, jak reaguje moja skóra, co pogarsza sytuację z odklejaniem się worka, a co ją poprawia.

Z czasem przestałam patrzeć na stomię jak na coś nieprzewidywalnego. Zrozumiałam, że wiele rzeczy mogę kontrolować. Wiem, że dla wielu osób czytających ten tekst, to może być bardzo ważne zdanie: nie musicie wszystkiego wiedzieć od razu.

intensywny,

• c husteczki ochronne i usuwające pozostałości przylepca.

Przy sobie mam też zawsze żel do dezynfekcji skóry i chusteczki higieniczne. To zestaw, który daje poczucie bezpieczeństwa. Nie zajmuje dużo miejsca, a potrafi uratować każdą sytuację.

STOMIA TO DLA MNIE NOWE ŻYCIE, NIE WYROK Kiedyś myślałam, że stomia będzie mnie ograniczać. Dziś widzę to inaczej. Ona dała mi życie. Dała szansę i zdrowie, o które tak długo walczyłam.

Oczywiście, że są dni trudniejsze. Że pobudki w nocy bywają męczące. Ale tak samo bywa z każdym innym aspektem zdrowia. Różnica jest taka, że stomia uczy nas wyjątkowej uważności na siebie i troski o swoje ciało.

Uczy też wdzięczności. Bo kiedy człowiek przez tyle lat choruje, to naprawdę zaczyna doceniać każdy dzień bez bólu i zaparć.

MOJE RADY PRAKTYCZNE Pierwsza to otwartość. W towarzystwie mówię o swojej stomii, nie wstydzę się, jeśli worek czasem „gada”. Takie sytuacje zdarzają się każdemu stomikowi, a przez lata nauczyłam się, że szczera rozmowa i humor pomagają oswoić nawet najbardziej nieoczekiwane momenty.

Druga sprawa to wyjazdy i wyjścia poza znane otoczenie.

Zabieram ze sobą dodatkowy sprzęt i informuję personel w hotelu, że mam stomię. Wiedząc, że mam „plan B”, mogę spokojnie podróżować, spotykać się z ludźmi, bez strachu, że nagła awaria zepsuje mi dzień.

Kolejna ważna rzecz to obserwacja własnego organizmu i troska o dietę. Każdy stomik musi znaleźć swoje rytuały żywieniowe – co jeść, w jakich ilościach i w jakim tempie.

Nie ma jednej recepty dla wszystkich, ale warto testować i obserwować reakcje ciała. Sport też jest możliwy – wręcz zalecany, tylko trzeba dobierać aktywności i poziom intensywności do własnych możliwości.

I wreszcie – wsparcie. To nieocenione, jeśli masz kogoś, z kim możesz porozmawiać: bliskiego, pielęgniarkę stomijną, grupę wsparcia lub innych stomików. Wspólne doświadczenia, porady i poczucie, że nie jesteś sam/sama, potrafią dodać pewności siebie i oswoić początkowy strach.

Nie bój się sięgnąć po pomoc psychologa lub innego specjalisty, który pomoże uporać się z początkowym lękiem, stresem i nowymi emocjami. Rozmowa z kimś doświadczonym w pracy z osobami po operacji może ułatwić radzenie sobie w trudnych sytuacjach i sprawić, że droga do akceptacji stomii stanie się łatwiejsza. To nie oznaka słabości, wręcz przeciwnie – świadczy o tym, że dbasz o siebie kompleksowo.

WAŻNE, ŻEBYŚMY BYLI DLA SIEBIE WSPARCIEM Wsparcie w pierwszych tygodniach i miesiącach po operacji jest nieocenione – zarówno emocjonalne, jak i praktyczne. Warto zacząć od rozmów z innymi stomikami – grupy wsparcia online czy lokalne stowarzyszenia to miejsca, gdzie można bez wstydu zadawać pytania, dzielić się doświadczeniami i uczyć od osób, które przeszły podobną drogę. W takich grupach często pojawiają się wskazówki dotyczące codziennych wyzwań, poradniki na temat sprzętu, a także inspirujące historie, które dodają odwagi i nadziei. Kolejnym źródłem wiedzy są stomijni doradcy – osoby wykwalifikowane, które pomogą dobrać odpowiedni sprzęt, podpowiedzą, jak układać dietę czy reagować na problemy z funkcjonowaniem stomii.

Kiedy zaczęłam mówić o swojej historii, zrozumiałam ważną rzecz: ludzie potrzebują nie tylko porad, lecz także wsparcia. Kogoś, kto powie „Tak, ja też przez to przechodziłam/em”. Kogoś, kto nie ocenia, potrafi wysłuchać.

NA KONIEC NAJWAŻNIEJSZE Jeśli jesteś świeżo po operacji, boisz się wyjść z domu – wiedz, że wiele osób czuje dokładnie to samo na początku. To nie znaczy, że sobie nie poradzisz. To tylko znaczy, że zaczynasz nowy rozdział i potrzebujesz czasu. Dlatego warto się edukować.

Jestem pewna, że przyjdzie moment, w którym pomyślisz: „Dałam/em radę”. I to będzie prawdziwy początek Twojego nowego życia – życia ze stomią. ●

CO ZAWSZE MAM PRZY SOBIE: MÓJ NIEZBĘDNIK Dziś wychodzę z domu spokojna. Nie dlatego, że „nic się nie zdarzy”, ale dlatego, że jestem przygotowana. Wielką torbę zamieniłam na małą kosmetyczkę, taką jak większość kobiet nosi w torebce. W środku mam tylko kilka rzeczy:

11

PIELĘGNACJA STOMII

Późne powikłania

po operacji wyłonienia stomii PÓŹNE POWIKŁANIA PO OPERACJI TO TAKIE, KTÓRE MOGĄ POJAWIĆ SIĘ KILKA TYGODNI, KILKA MIESIĘCY, A NAWET LAT PO OPERACJI. RYZYKO ICH POWSTANIA MOŻE ZNACZNIE ZMNIEJSZYĆ REGULARNA PIELĘGNACJA I OCENA WYGLĄDU STOMII.

wystąpienie

zakażenia w okresie okołooperacyjnym,

znaczna

otyłość pacjenta (szczególnie z obwodem

PRZEPUKLINA OKOŁOSTOMIJNA

JAK ZMNIEJSZYĆ RYZYKO POWSTANIA PRZEPUKLINY – WSKAZÓWKI DLA PACJENTÓW utrzymuj

prawidłową masę ciała, rzuć

palenie, wzmacniaj

mięśnie brzucha, bądź

aktywny, dbaj

o siłę mięśni, a szczególnie ramion, pomaga to bezpiecznie przenosić i przemieszczać się, chroniąc brzuch, kiedy

coś podnosisz lub przenosisz, rób to w bezpieczny sposób, stosuj

pas brzuszny w pierwszych tygodniach po operacji, zakładając go zawsze w pozycji leżącej, zapoznaj

się z programem rehabilitacji „Me+ aktywnie” .

WSKAZANIA DO OPERACJI PRZEPUKLINY Nie wszyscy pacjenci wymagają leczenia operacyjnego.

Wskazania bezwzględne to sytuacje, w których doszło do uwięźnięcia i martwicy końcowego odcinka pętli jelitowej.

Wskazania względne to przepuklina z towarzyszącym zwężeniem lub wypadnięciem stomii, problemy z aplikacją sprzętu stomijnego, względy kosmetyczne, odczuwanie bólu przez pacjenta.

Obecność przepukliny może utrudniać pielęgnację i zaopatrzenie stomii. Pacjent może mieć problem z doborem worków stomijnych. Często jest konieczność zmiany stosowanego dotąd sprzętu. Należy wybrać sprzęt bardzo miękki, który łatwo dopasowuje się do wypukłej części brzucha. Dobrze sprawdza się Natura®

Przepuklina okołostomijna to szczególny rodzaj przepukliny, która powstaje w miejscu wytworzonego otworu w powłokach, przez który wyprowadzona jest stomia.

W kanał stomijny oprócz jelita, które tworzy przetokę, wsuwa się inny fragment jelita. Na brzuchu pacjenta w okolicach wyłonionej stomii tworzy się wypukłość (Fot. 1).

OBJAWY PRZEPUKLINY: ból

brzucha, uczucie

dyskomfortu, asymetria

powłok przedniej ściany brzucha, uwypuklenie

powłok brzusznych w okolicach stomii, może

dojść do uwięźnięcia przepukliny, gdy wrota przepukliny są wąskie, a ciśnienie w jamie brzusznej wysokie.

Zwiększone ciśnienie wewnątrzbrzuszne jest bezpośrednią przyczyną powstawania przepukliny, a do jego niepożądanego wzrostu przyczyniają się takie codzienne czynności, jak kaszel, podnoszenie ciężarów, śmiech, naprężanie się, wstawanie z krzesła, pchanie przedmiotów (w tym odkurzanie czy koszenie trawnika), przyjmowanie pozycji schylonej oraz spacer z psem, który ciągnie smycz.

CZYNNIKI ZWIĘKSZAJĄCE RYZYKO POWSTANIA PRZEPUKLINY OKOŁOSTOMIJNEJ otwór

stomijny większy niż 3 cm, wyłonienie

stomii poza mięśniem prostym brzucha, brak

wyznaczenia miejsca stomii przed zabiegiem,

12

FOT. ARCHIWUM PRYWATNE, URSZULA SOBCZAK (3)

mgr Urszula Sobczak pielęgniarka stomijna

pasa powyżej 100 cm), wiek

powyżej 60 lat, kaszel,

przewlekłe

zaparcia, palenie

tytoniu, nadmierny

wysiłek fizyczny.

(Fot. 2), jeśli stomia wypada na 5-8 cm (Fot. 3), należy obserwować, czy to wypadanie się nie pogłębia.

Stomahesive® płytka plastyczna nie wymagająca docinania lub Natura® Stomahesive® płytka Flexible® do docięcia z akrylem lub hydrokoloidem w systemie dwuczęściowym. Płytki te w części zewnętrznej są zbudowane z miękkiej i bardzo elastycznej fizeliny, którą zaprojektowano tak, aby podążała za ruchami ciała i szczelnie przylegała do wystającej części brzucha.

PRZYCZYNY WYPADANIA STOMII ZALEŻNE OD CHIRURGA: nieprawidłowe

umiejscowienie stomii (poza mięśniem prostym brzucha), uformowanie

zbyt szerokiego kanału stomijnego, nieodpowiednie

ufiksowanie (przyszycie) jelita do otrzewnej w jamie brzusznej na końcowym jego odcinku.

Uwaga! Nie każda wypukłość wokół stomii jest przepukliną, czasem występuje tzw. przepuklina rzekoma – zwiotczenie tkanek wokół stomii. Chirurg może stwierdzić prawdziwość przepukliny, wykonując tzw. próbę Valsalvy. Polega ona na zwiększeniu ciśnienia w jamie brzusznej w sposób zbliżony do parcia w czasie oddawania stolca lub podczas kaszlu. Próba ta powoduje ujawnienie przepukliny.

PRZYCZYNY WYPADANIA STOMII ZALEŻNE OD PACJENTA: kaszel,

zaparcia

stolca, podnoszenie

ciężkich przedmiotów, otyłość,

podeszły

wiek, tzw.

pseudowypadanie stomii u kobiet w ciąży – zwiększone ciśnienie w jamie brzusznej wywołane przez powiększającą się macicę może wypchnąć stomię kilka cm na zewnątrz. Po porodzie stomia powraca do swego pierwotnego położenia i powikłanie cofa się samoistnie.

WYPADANIE STOMII Wypadanie stomii występuje, gdy śluzówka stomii wydłuża się i wystaje teleskopowo z kanału stomijnego. Wypadnięcie stomii może wystąpić w każdym typie stomii, ale częściej występuje w przypadku stomii pętlowych (dwulufowych).

Wypadanie zwykle nie powoduje bólu ani problemów z funkcjonowaniem stomii, ale stanowi duże obciążenie psychiczne dla chorego. Ponadto prawidłowe dopasowanie worka może być trudne ze względu na wagę i wielkość wypadniętej stomii. W rezultacie może to prowadzić do przeciekania sprzętu stomijnego i podrażnień skóry wokół stomii. Ponadto śluzówka wypadającej stomii jest bardziej narażona na urazy, otarcia, pęknięcia i tworzenie się nadżerek. Gdy wypadnięte jelito wypełnia prawie cały worek i nie ma tendencji do samoistnego cofania się, konieczna jest pilna konsultacja z lekarzem

Fot. 1. Charakterystycznym objawem przepukliny okołostomijnej jest uwypuklenie powłok brzusznych

POSTĘPOWANIE PRZY WYPADANIU STOMII 5-8 CM: weryfikacja

dotychczas używanego sprzętu, nauka

samodzielnego odprowadzania śluzówki po konsultacji i przeszkoleniu przez pielęgniarkę stomijną, zwiększenie

średnicy otworu w płytce lub przylepcu, biorąc pod uwagę średnicę podstawy śluzówki w stanie jej uwypuklenia, zakładanie

sprzętu w pozycji leżącej, która umożliwia całkowite cofnięcie jelita.

Fot. 2 Gdy wypadnięte jelito samoistnie nie cofa się, konieczna jest pilna konsultacja z lekarzem

13

Fot. 3. Jeśli stomia wypada na 5-8 cm, należy obserwować, czy to wypadanie się nie pogłębia

PIELĘGNACJA STOMII PRZYROST LUB UTRATA WAGI CIAŁA

POSTĘPOWANIE PRZY WYPADANIU 15-20 CM: duże

wypadanie musi być chronione przed urazem, Przy

używaniu sprzętu dwuczęściowego należy zachować ostrożność, aby uniknąć uszkodzenia jelita podczas dociskania worka do płytki, przy

niedokrwieniu, uwięźnięciu, zadzierzgnięciu jelita konieczna jest pilna interwencja chirurgiczna.

ZWĘŻENIE STOMII Zwężenie stomii objawia się tym, że światło jelita staje się wąskie i sztywne (Fot. 4). Może występować na poziomie skóry, powięzi lub wewnątrz przewodu pokarmowego.

Do zwężenia może prowadzić zła technika podczas operacji, ale też nawrót choroby.

NAJCZĘSTSZE PRZYCZYNY TO: zakażenie

lub stany zapalne wokół stomii, radioterapia

obejmująca okolicę stomii, słabe

gojenie po operacji, choroba

Leśniowskiego-Crohna, martwica

stomii, rozdzielenie

się błony śluzowej jelita od skóry.

Kluczem do leczenia zwężeń jest profilaktyka. Łagodne zwężenie, jeżeli nie występuje objawowo, można leczyć zachowawczo, modyfikując dietę, a także stosując środki zmiękczające stolec. Zwężenie objawowe, prowadzące do epizodów niedrożności przewodu pokarmowego, należy początkowo leczyć poprzez wielokrotne rozszerzanie palcem światła jelita. Jednak w przypadku ciężkiego zwężenia nie należy go rozszerzać.

Leczeniem z wyboru w takim przypadku jest korekta zwężonej stomii.

Fot. 4. Przy zwężeniu stomii światło jelita staje się wąskie i sztywne

Fot. 5. Zwiększona wskutek pooperacyjnej Fot. 6. Wskutek redukcji obrzęku po operacji masa ciała spada i pojawia się rekonwalescencji masa ciała może wiotkość skóry prowadzić do zmiany wyglądu brzucha

14

FOT. URSZULA SOBCZAK (3)

Kiedy rehabilitacja po zabiegu operacyjnym przebiega prawidłowo, poprawia się kondycja fizyczna pacjenta. W ciągu kilku miesięcy po operacji chory, który był wyniszczony chorobą, może przytyć nawet kilka kilogramów, co wiąże się ze zmianą wyglądu ciała, a w szczególności brzucha (Fot. 5).

Przy zwyżce masy ciała stomia, która była wyłoniona na gładkim brzuchu, może stać się stomią wklęsłą.

Możliwa jest też sytuacja, kiedy w ciągu kilku tygodni mija pooperacyjny obrzęk powłok brzusznych i stomii, lub pacjent traci na wadze, zanika tkanka podskórna z powodu postępującej choroby nowotworowej, pojawia się wiotkość skóry, pofałdowania, zmarszczki (Fot. 6).

Te sytuacje często wymagają zmiany sprzętu stomijnego, a przy jego odpowiednim doborze konieczna jest konsultacja z pielęgniarką stomijną. Ocenia ona brzuch pacjenta w pozycji stojącej i siedzącej, by dostrzec ewentualne fałdy, i nierówności, których nie widać, kiedy pacjent leży.

Należy też wspomnieć o osobach starszych, które mają stomię kilkanaście lub kilkadziesiąt lat. Ich skóra zmienia się z wiekiem, na skutek sił grawitacyjnych powstają zmarszczki, zanika tkanka podskórna, skóra staje się cienka, sucha i łatwo ulega powierzchownemu uszkodzeniu. Przy każdej zmianie sprzętu taką skórę należy traktować bardzo delikatnie, zawsze stosując spray do usuwania przylepca.

Każda zmiana wyglądu stomii oraz skóry wokół niej powinny być skonsultowane z pielęgniarką stomijną i chirurgiem, aby zapobiec poważniejszym komplikacjom.

Należy dążyć do indywidualnego doboru sprzętu, aby zapewnić jak najlepszy komfort życia.

Stomia zmienia się przez całe życie pacjenta, więc chorzy posiadający stomię permanentną co najmniej raz w roku powinni poddać się ocenie przez pielęgniarkę stomijną. ●

Nowe opakowanie ta sama skuteczność.

Pasta Stomahesive®

Wypełnia nierówności na skórze Zwiększa szczelność i poprawia dopasowanie sprzętu stomijnego Pomaga zapobiegać podciekaniu Chroni skórę wokół stomii ESENTATM Pasta Stomahesive® to wyrób medyczny przeznaczony do zaopatrzenia kolostomii, ileostomii i urostomii.

Producent: Convatec Limited | Upoważniony przedstawiciel: UNOMEDICAL A/S | Podmiot prowadzący reklamę: Convatec Polska Sp. z o.o.

TO JEST WYRÓB MEDYCZNY. UŻYWAJ GO ZGODNIE Z INSTRUKCJĄ UŻYWANIA LUB ETYKIETĄ.

NOWE PRODUKTY

Ureterocutaneostomia: instrukcja obsługi PRZYPOMINAMY PODSTAWOWE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ZAOPATRZENIA I PIELĘGNACJI PRZETOKI MOCZOWODOWO-SKÓRNEJ, KTÓRE SĄ KLUCZOWE DLA CODZIENNEGO KOMFORTU I BEZPIECZEŃSTWA.

zastąpić pęcherz moczowy. Metoda ta wymaga od pacjenta umiejętności samodzielnego cewnikowania.

W tym tekście skupimy się na ureterocutaneostomii, która wiąże się z konkretnymi wymaganiami pielęgnacyjnymi.

Karolina Woś mgr pielęgniarstwa, specjalistka pielęgniarstwa chirurgicznego. Oddział Urologii i Urologii Onkologicznej Szpitala w Puszczykowie im. prof. S.T. Dąbrowskiego S.A.

DOBRY SPRZĘT UROSTOMIJNY

P

Najważniejsze cechy dobrego sprzętu urostomijnego to jego szczelność, łatwość obsługi oraz opróżniania zawartości worka stomijnego, a także jego odpowiednia pojemność, niwelowanie podrażnień skóry oraz cofania się moczu do górnej części worka, jak również dyskrecja, błyskawiczna przylepność do skóry i wygodny system łączenia z workiem do zbiórki moczu.

Pielęgnacja przetoki moczowodowo-skórnej polega głównie na codziennej higienie, prawidłowym doborze i zakładaniu sprzętu stomijnego dopasowanego do indywidualnych potrzeb, regularnym opróżnianiu worka oraz obserwacji i dbaniu o skórę wokół stomii, która może być narażona na podrażnienia.

Istnieje możliwość wyboru optymalnego i indywidualnie dobranego worka pomiędzy dwoma różnymi systemami: jednoczęściowym i dwuczęściowym. W przypadku pierwszego systemu płytka chroniąca skórę i worek jednoczęściowy są zintegrowane ze sobą, natomiast w systemie dwuczęściowym płytka i worek to dwa osobne elementy, które należy połączyć ze sobą. System dwuczęściowy pozwala na rzadszą wymianę płytki (co 3-4 dni), co zmniejsza ryzyko podrażnień skóry wokół stomii. System jednoczęściowy wymusza natomiast zmianę worka codziennie lub najpóźniej co drugi dzień.

Pierwszym i najczęściej spotykanym typem urostomii jest nadpęcherzowe odprowadzenie moczu metodą Brickera.

Mamy tu do czynienia z wyłonieniem urostomii jednostronnej (worek stomijny znajduje się wyłącznie po jednej stronie powłok brzusznych). Z kolei ureterocutaneostomia – inaczej przetoka moczowodowo-skórna – polega na chirurgicznym odcięciu jednego lub dwóch moczowodów od pęcherza moczowego i wszczepieniu go w skórę powłok brzusznych. W moczowodzie pozostawia się odpowiedniej średnicy cewnik, który wydostaje się przez otwór w jamie brzusznej (Fot. 1) i wymaga regularnej wymiany w poradni urologicznej. Cewnik powinien być przy każdej zmianie sprzętu stomijnego wprowadzony do wnętrza worka stomijnego (Fot. 2). Niekontrolowane wydalanie moczu jest skutkiem powyższych operacji i wiąże się z koniecznością korzystania ze specjalistycznego sprzętu przeznaczonego do pielęgnacji oraz zapatrzenia urostomii.

Wyróżniamy też metodę szczelną (kontynentną), jaką jest zastępczy zbiornik jelitowy na mocz, który ma za zadanie Fot. 1

Fot. 2

PRAKTYCZNE WSKAZÓWKI PIELĘGNACYJNE Sprzęt stomijny należy przechowywać w chłodnym, suchym miejscu.

Z uwagi na mniejsze wydzielania moczu przed posiłkami zaplanuj wymianę sprzętu stomijnego rano.

Opróżnij worek z moczu przed wymianą sprzętu stomijnego. W pierwszej kolejności unieś worek zatycz

16

minaj, iż zabarwienie moczu może być związane ze spożyciem pokarmów zabawiających mocz w sposób naturalny.

Nie bój się zgłosić po poradę do pielęgniarki stomijnej w przypadku wystąpienia powikłań lub problemów z zaopatrzeniem.

Przeczytaj uważnie i bez pośpiechu instrukcję obsługi danego sprzętu stomijnego oraz dodatkowych akcesoriów. Naucz się techniki ich poprawnego stosowania i przeznaczenia.

W razie konieczności usuwania owłosienia wokół stomii, wykonuj to regularnie i ostrożnie, aby nie doszło do uszkodzenia naskórka.

Mocz na ewentualne badania kontrolne (posiew moczu i badanie ogólne) pobieraj wyłącznie z nowo założonego worka stomijnego.

Przy każdym wyjściu z domu nie zapomnij zabrać ze sobą kosmetyczki z podstawowym sprzętem stomijnym oraz środkami pielęgnacyjnymi.

Regularnie zgłaszaj się na okresową wymianę cewników moczowodowych zgodnie z zaleceniami lekarza oraz niezwłocznie w przypadku wystąpienia niedrożności, bezmoczu lub podejrzenia zakażenia.

FOT. ARCHIWUM PRYWATNE, MATERIAŁY PRASOWE CONVATEC

Akcesoria pomocne w pielęgnacji ureterocutaneostomii

ką ku górze, zaciskając podstawę kranika palcami jednej ręki. Następnie drugą ręką otwórz zatyczkę worka. Skieruj otwór kranika do muszli klozetowej, zwolnij ucisk podstawy kranika i opróżnij worek z moczu.

Stosuj worki do nocnej zbiórki moczu. Unikniesz zakażeń układu moczowego oraz przecieku, rozszczelnienia worka i podrażnień skóry. Dla spokojnego snu użyj łącznika (adaptera) do zbiornika nocnego. Otwórz zatyczkę kranika przy worku urostomijnym. Połącz białą, sztywną część łącznika z otwartym kranikiem worka urostomijnego. Następnie podłącz worek do zbiórki moczu do otwartej końcówki łącznika. Możesz zachować łącznik po jego odłączeniu i użyć ponownie.

Przy odklejaniu płytki bardzo przydatne będzie użycie gazików lub sprayu do usuwania przylepca ESENTA™ (Adhesive Remover). Produkty te ułatwiają proces odklejania płytki oraz zapobiegają uszkodzeniom skóry.

Skórę wokół ujścia stomii i cewników moczowodowych umyj dokładnie wodą z mydłem o pH 5,5 lub pianką z serii PRESENTA®. Następnie dokładnie osusz skórę.

Przed przyklejeniem worka na skórę zastosuj koniecznie gazik lub spray ochronny z linii ESENTA™ (Skin Barrier), który utworzy warstwę ochronną pomiędzy skórą a przylepcem oraz zwiększy przyczepność sprzętu stomijnego.

Jeśli na skórze wokół stomii zaobserwujesz zaczerwienienie lub podrażnienie, zastosuj żel do ochrony skóry z serii PRESENTA®, który stworzy barierę ochronno-nawilżającą.

Koniecznie sprawdź stopień przylegania sprzętu stomijnego i połączenia płytki z workiem po wymianie sprzętu stomijnego.

Przy każdej wymianie sprzętu oceń wygląd skóry wokół stomii i sam otwór oraz ilość moczu i jego barwę. Nie zapo-

NIEPOKOJĄCE OBJAWY Konsultacji z lekarzem lub pielęgniarką stomijną wymagają między innymi: dreszcze lub podwyższona temperatura ciała; bezmocz lub znaczne ograniczenie ilości wydalanego moczu; krwiomocz lub mętny kolor moczu; bóle brzucha lub pleców; wszelkie zmiany skórne wokół stomii, takie jak odparzenia, owrzodzenia, zaczerwienienia lub maceracja skóry.

Firma Convatec ma w swojej ofercie bogaty wybór zarówno sprzętu stomijnego, jak i akcesoriów do pielęgnacji skóry. Każdy pacjent z ureterocutaneostomią ma szanse na znalezienie idealnie dobranego sprzętu do swoich indywidualnych potrzeb. Samoświadomość oraz umiejętność obsługi ureterocutaneostomii pozwala ograniczyć obawy oraz poprawić jakość życia. ● Esteem®+ Durahesive® worek z zastawką antyzwrotną i kranikiem AccusealTM

Natura® Stomahesive® płytka Flexible® fizelinowa z akrylem

Natura®+ worek urostomijny z kranikiem Soft Tap

Esteem Body™ z Leak Defense™ worek urostomijny

17

REHABILITACJA FUNKCJONALNA

PRZYGOTOWANIE PACJENTA

ze stomią czasową do odtworzenia ciągłości jelita grubego

HOLISTYCZNE PODEJŚCIE, ŁĄCZĄCE ELEMENTY REHABILITACJI FUNKCJONALNEJ I REEDUKACJI MIĘŚNI DNA MIEDNICY, ODGRYWA KLUCZOWĄ ROLĘ W PROCESIE POWROTU DO PEŁNEJ SPRAWNOŚCI I POPRAWY JAKOŚCI ŻYCIA PO ZABIEGU REKONSTRUKCYJNYM. Okres poprzedzający zabieg to czas, w którym należy nie tylko ocenić stan ogólny chorego, lecz także przygotować jego układ mięśniowy i nerwowy do ponownego uruchomienia funkcji defekacji. W tym kontekście szczególną rolę odgrywa fizjoterapeuta dna miednicy (nazywany potocznie fizjoterapeutą uroginekologicznym), zajmujący się rehabilitacją proktologiczną. Dlatego proces przygotowania pacjenta do odtworzenia ciągłości jelita powinien obejmować nie tylko aspekt chirurgiczny, lecz także wsparcie fizjoterapeutyczne, edukacyjne i psychologiczne.

Roksana Jaroszczak dyplomowana fizjoterapeutka z kilkunastoletnim stażem pracy. Absolwentka Wyższej Szkoły Fizjoterapii i Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Specjalistka fizjoterapii urologiczno-ginekologicznej, proktologicznej i położniczej.

Prowadzi wykłady m.in. na Uniwersytecie Trzeciego Wieku i w domach opieki, szerząc wiedzę na temat terapii dna miednicy

D

MIĘŚNIE DNA MIEDNICY A STOMIA Mięśnie dna miednicy odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowej funkcji układów moczowo-płciowego oraz pokarmowego. Odpowiadają za podparcie narządów miednicy mniejszej, stabilizację tułowia oraz kontrolę mechanizmu wydalania gazów i stolca. Ich praca jest ściśle skoordynowana z działaniem przepony oddechowej, mięśni głębokich brzucha i mięśni grzbietu, tworząc zintegrowany system odpowiadający za prawidłową kontrolę funkcji wydalniczych.

U pacjentów ze stomią czasową, w wyniku przerwania naturalnego toru pasażu jelitowego, dochodzi do zaniku odruchów defekacyjnych, osłabienia napięcia mięśni dna miednicy oraz zaburzeń czucia trzewnego, co prowadzi do trudności z utrzymaniem stolca, gazów lub niepełnego wypróżnienia. Dzieje się tak na skutek braku fizjologicznej stymulacji receptorów w odbytnicy prowadzących do dezaktywacji funkcji neuromotorycznej, czyli zaburzenia współpracy pomiędzy zwieraczami odbytu, mięśniami głębokimi brzucha i przeponą.

Dynamiczny rozwój nauk medycznych przyczynia się do coraz skuteczniejszego leczenia schorzeń, które niedawno uznawane były za nieuleczalne. Jedną z nich jest współczesna chirurgia jelita grubego obejmująca szerokie spektrum zabiegów rekonstrukcyjnych, w tym operacje przywracające ciągłość przewodu pokarmowego po wcześniejszym wyłonieniu stomii czasowej. Stanowią one istotny etap leczenia, ale równocześnie duże wyzwanie funkcjonalne i psychologiczne dla pacjenta.

Zabieg wytworzenia przetoki jelitowej, mimo że często ratuje życie, wiąże się z istotnymi następstwami natury fizycznej, emocjonalnej i społecznej. Ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu, trudności w utrzymaniu dotychczasowej aktywności oraz obniżenie jakości życia mogą prowadzić do zwiększonego poziomu lęku, poczucia izolacji, a w niektórych przypadkach – do objawów depresyjnych i wycofania z życia rodzinnego oraz społecznego.

18

nienia, ewentualne reakcje odruchowe oraz czucie.

Kolejnym etapem są badania instrumentalne potwierdzające i uzupełniające badanie manualne. Do badań tych należą: EMG z biofeedbackiem oraz USG przezkroczowe umożliwiające ocenę jakości pracy mięśni dna miednicy w sposób wizualny w czasie rzeczywistym.

Badaniem dodatkowym jest manometria anorektalna, bazująca na pomiarze ciśnienia w kanale odbytu i odbytnicy, dostarczająca obiektywnej oceny czucia i reakcji odruchowych w odbytnicy, co jest kluczowe w planowaniu terapii przed odtworzeniem ciągłości.

Niezmiernie istotna jest jeszcze edukacja pacjenta dotycząca anatomii, roli mięśni dna miednicy, prawidłowych wzorców oddechowo-posturalnych oraz przygotowania do powrotu naturalnej defekacji.

Tak kompleksowe postępowanie diagnostyczne pozwala na stworzenie indywidualnego programu terapeutycznego, dostosowanego do aktualnych potrzeb i możliwości pacjenta. Systematyczna praca pod kontrolą fizjoterapeuty umożliwia stopniowe przywracanie prawidłowych wzorców funkcjonalnych, poprawę świadomości ciała oraz odbudowę kontroli nad mięśniami dna miednicy, co ma kluczowe znaczenie w procesie przygotowania do operacji odtworzenia ciągłości jelita i adaptacji po zabiegu.

W efekcie może dojść do obniżenia świadomości czucia trzewnego, pogorszenia reakcji odruchowych i spadku kontroli nad napięciem mięśniowym w obszarze miednicy.

FOT. ARCHIWUM PRYWATNE, ADOBE STOCK

ROLA FIZJOTERAPEUTY I PROCES DIAGNOSTYCZNY Fizjoterapeuta specjalizujący się w terapii dna miednicy i proktologii odgrywa istotną rolę w przygotowaniu pacjenta ze stomią do odtworzenia ciągłości jelita. Po wcześniejszej szczegółowej diagnostyce funkcjonalnej fizjoterapeuta poprowadzi terapię ukierunkowaną na mięśnie dna miednicy (MDM) oraz ostatni odcinek przewodu pokarmowego, czyli struktury kluczowe dla prawidłowej kontroli wypróżnień. Diagnostyka fizjoterapeutyczna ma na celu ocenę funkcji mięśni dna miednicy, stopnia osłabienia układu anorektalnego oraz przygotowanie pacjenta do ponownego uruchomienia mechanizmu defekacji.

Ocena obejmuje wywiad dotyczący pracy stomii (częstotliwość i konsystencja treści, ewentualne wzdęcia i parcia fantomowe etc.) oraz pytania dotyczące cyklu i jakości wypróżnień przed zabiegiem. Podczas wywiadu fizjoterapeuta zadaje pytania odnośnie do mikcji, życia seksualnego oraz chorób współistniejących, dlatego należy zabrać ze sobą aktualną dokumentację medyczną.

Następnie przeprowadza się badanie funkcjonalne, skupiające się na ocenie postawy ciała mającej bezpośredni wpływ na funkcję oddechową, badaniu per rectum i per vaginam (o ile to możliwe), oceniającym napięcie spoczynkowe, zdolność do skurczu i rozluź-

METODY I NARZĘDZIA TERAPEUTYCZNE Przygotowanie pacjenta ze stomią czasową do odtworzenia ciągłości jelita wymaga zastosowania różnorodnych metod fizjoterapeutycznych, które mają na celu odbudowanie funkcji anorektalnych, poprawę koordynacji mięśniowej i przywrócenie prawidłowych wzorców defekacji. Dobór technik zależy od stopnia osłabienia mięśni dna miednicy, jakości ich napięcia spoczynkowego oraz czasu trwania stomii.

Jednym z podstawowych narzędzi pracy jest biofeedback (BFB), który umożliwia pacjentowi naukę świadomego i aktywnego napinania oraz rozluźniania mięśni poprzez wizualizację w czasie rzeczywistym.

Kolejnym bardzo istotnym elementem biofeedbacku, bazującym na czuciu, jest trening z sondą balonikową.

Trening ten przygotowuje odbytnicę do wypełniania treścią i uruchomienia odruchów defekacyjnych. U osób z długotrwałą stomią ta metoda pomaga odtworzyć prawidłowe reakcje mięśniowe i czucie w odbytnicy często „wyciszone” w okresie braku defekacji.

Elementem wspierającym i/lub uzupełniającym jest aktywna elektrostymulacja funkcjonalna (FES) mięśni osłabionych, poprawiająca czucie głębokie, rozluźniająca mięśnie nadmiernie napięte, oraz elektrostymula-

19

REHABILITACJA FUNKCJONALNA

cja TENS zmniejszająca ewentualne odczucia bólowe.

Metody te szczególnie sprawdzają się u pacjentów, którzy mają trudność z samodzielną aktywacją mięśni lub zgłaszają dyskomfort i ból w obrębie miednicy.

Niezwykle istotny jest również trening oddechowy i posturalny, pozwalający na przywrócenie współpracy przepony, głębokich mięśni brzucha i dna miednicy.

Regulacja ciśnienia w jamie brzusznej oraz koordynacja oddechowo–kroczowa stanowią fundament prawidłowego parcia, bezpiecznego wypróżniania i utrzymania stolca oraz gazów.

Całość terapii uzupełnia trening funkcjonalny, prowadzony w pozycjach codziennego funkcjonowania, czyli stojącej, podczas chodu czy w pozycjach równoważnych. Dzięki temu pacjent uczy się kontroli mięśni dna miednicy w sytuacjach życia codziennego.

Regularna terapia (czasami raz-dwa razy w tygodniu), wsparta ćwiczeniami w domu, stanowi kluczowy element prehabilitacji. Tak kompleksowe przygotowanie zwiększa szanse na prawidłowe odzyskanie kontroli wypróżnień po odtworzeniu ciągłości jelita i minimalizuje ryzyko późniejszych powikłań.

cie niepełnego opróżnienia. Regularna i odpowiednio poprowadzona fizjoterapia przedoperacyjna zmniejsza nasilenie objawów LARS, wspiera regenerację tkanek oraz zwiększa szanse na pełniejszy powrót funkcji defekacyjnych po przywróceniu ciągłości jelita.

W literaturze podkreśla się, że fizjoterapia wdrożona jeszcze przed zabiegiem pełni kluczową funkcję w profilaktyce tych zaburzeń. Regularna praca z mięśniami dna miednicy pomaga utrzymać ich aktywność i siłę, poprawia koordynację skurczu i rozluźnienia, a także wspiera odbudowę prawidłowych odruchów anorektalnych po okresie funkcjonowania z wyłonioną stomią.

Ważnym aspektem terapii jest również trening świadomości ciała, regulacja ciśnienia w jamie brzusznej oraz nauka prawidłowego toru oddechowego, co wpływa na efektywne i bezpieczne parcie po zabiegu. Odpowiednio prowadzona prehabilitacja zmniejsza nasilenie objawów LARS, wspiera regenerację tkanek oraz zwiększa szanse na pełniejszy powrót funkcji defekacyjnych po przywróceniu ciągłości jelita.

WSKAZÓWKI DLA PACJENTÓW Przygotowanie do odtworzenia ciągłości jelita wymaga nie tylko oceny lekarskiej, lecz także świadomego zaangażowania pacjenta w proces fizjoterapii. Odpowiednio prowadzone działania przedoperacyjne wspierają regenerację tkanek, zmniejszają ryzyko powikłań i ułatwiają odzyskanie pełnej funkcji układu anorektalnego po zabiegu. Pacjent powinien pamiętać o kilku kluczowych elementach: R egularne ćwiczenia mięśni dna miednicy pod okiem fizjoterapeuty umożliwią precyzyjny dobór intensywności i rodzaju treningu do aktualnego stanu funkcjonalnego, przez co powrót do kontroli defekacji jest szybszy. Prawidłowa postawa i tor oddechowy zmniejszają ewentualne wzmożone napięcie mięśniowe, ułatwiają rozluźnienie, zmniejszają wzmożone ciśnienie w jamie brzusznej i wspierają prawidłowy mechanizm parcia.

N ależy unikać nadmiernego parcia podczas wypróżniania, żeby chronić struktury dna miednicy, a w przypadku zaparć – zastosować techniki wspierające odpowiednie parcie, np. podnóżek w toalecie, pacie z ustnikiem Guillarme lub z zaciśniętą pięścią, tu z pomocą przychodzi fizjoterapeuta.

U trzymanie umiarkowanej aktywności fizycznej dopasowanej do możliwości pacjenta, np. spacer i/lub lekkie ćwiczenia w połączeniu z ćwiczeniami oddechowymi, usprawniające prawidłową pracę jelit.

B ardzo ważne jest kontynuowanie fizjoterapii po zabiegu pod kątem ćwiczeń skierowanych na dno

POWIKŁANIA POOPERACYJNE I PROFILAKTYKA Po odtworzeniu ciągłości jelita grubego część pacjentów doświadcza problemów określanych jako LARS (skrót od ang. low anterior resection syndrome – red.), czyli zespołu objawów obejmującego częste, naglące wypróżnienia, nietrzymanie gazów lub stolca oraz uczu-

PRZECIWWSKAZANIA DO REHABILITACJI B ezwzględne to aktywna infekcja, gorączka, krwawienia oraz ostre bóle brzucha – terapię można kontynuować po ich ustąpieniu.

O bjawy ze strony stomii, takie jak szybko narastająca przepuklina i upośledzenie odpływu stomii – tu fizjoterapeuta będzie wspierać pracę powłok brzucha, żeby nie dopuszczać to takich powikłań.

P rzeciwwskazania względne to również objawy neurologiczne, zwłaszcza przebiegające z trudnością w oddawaniu moczu i/lub stolca, co prowadzi do zalegania – wymagają pogłębienia diagnostyki lekarskiej, następnie fizjoterapeuta będzie mógł wspomóc pacjenta w przywróceniu prawidłowości tych funkcji.

N ależy zawsze poinformować fizjoterapeutę o ciąży oraz wszczepionym rozruszniku serca, które stanowią przeciwwskazanie do niektórych zabiegów.

20

FOT. ADOBE STOCK

miednicy, oddech, prawidłowe wzorce motoryczne oraz bliznę.

S ystematyczna terapia ogranicza ryzyko wystąpienia LARS i innych zaburzeń pooperacyjnych.

W łączenie fizjoterapii w proces przygotowania i rekonwalescencji po operacji nie tylko zwiększa szanse na prawidłowe funkcjonowanie układu jelitowego, lecz także pomaga pacjentowi poczuć się bezpieczniej, odzyskać kontrolę nad własnym ciałem i aktywniej uczestniczyć w procesie leczenia.

backu, trening świadomości ciała, reedukacja defekacji, ćwiczenia oddechowo-posturalne czy praca z sondą balonikową wspierają odbudowę czucia rektalnego, umożliwiają przywrócenie prawidłowych wzorców motorycznych oraz poprawiają jakość życia pacjentów.

Zgodnie z najnowszymi wytycznymi i doniesieniami naukowymi, najlepsze efekty terapeutyczne osiąga się dzięki interdyscyplinarnej współpracy pomiędzy chirurgiem, całym zespołem medycznym, fizjoterapeutą i samym pacjentem. Wspólne planowanie leczenia, właściwa edukacja i aktywne zaangażowanie chorego w proces terapii przed zabiegiem i po nim pozwalają zwiększyć bezpieczeństwo operacji, poprawić jej wynik funkcjonalny oraz w sposób istotny podnieść komfort codziennego funkcjonowania. ●

WSPÓŁPRACA NA MIARĘ ZDROWIA Fizjoterapia odgrywa istotną rolę nie tylko w przygotowaniu do zabiegu, lecz także w procesie odzyskiwania funkcji po odtworzeniu ciągłości jelita.

Odpowiednio dobrane techniki z obszaru biofeed-

21

ZDROWIE

STOMIA

w endometriozie?

ENDOMETRIOZA TO STOSUNKOWO CZĘSTA CHOROBA KOBIET, ALE ZWYKLE UMIEJSCAWIA SIĘ ONA POZA JELITAMI. JEŚLI JEDNAK TAK SIĘ STANIE, MOŻE DOJŚĆ DO NIEDROŻNOŚCI JELIT, A W REZULTACIE WYŁONIENIA STOMII. w ciążę. Szacuje się, że nawet połowy pacjentek dotyczy ten właśnie problem. Najczęstszym (choć niejednym mechanizmem) jest fakt, że ogniska endometriozy mogą blokować drogę komórki jajowej do macicy, gdzie ulega zapłodnieniu.

Mogą również uszkadzać samo jajeczko lub plemnik. Dlatego specjaliści zajmujący się niepłodnością w pierwszej kolejności (u kobiety) zwracają uwagę na ewentualną endometriozę.

lek. med. Marcin Pustkowski specjalista medycyny rodzinnej

E

Endometrioza to często sprawiająca ból choroba, w której wyściółka macicy (czyli endometrium) wzrasta poza tym narządem. Najczęściej ogniska błony śluzowej macicy, które „zabłąkały” się poza pierwotne miejsce, spotyka się w jajnikach, jajowodach oraz wyściółce miednicy.

Zarówno prawidłowo, jak i nieprawidłowo umieszczone endometrium zachowuje się w trakcie cyklu miesiączkowego tak samo. Najpierw grubieje, potem się złuszcza i krwawi. W jajnikach to krwawienie następuje do torbieli zwanych od koloru ich zawartości „czekoladowymi”.

Jest wiele hipotez, skąd się bierze błona śluzowa macicy poza tym narządem. Niektórzy naukowcy uważają, że te komórki „migrują” ze swojego prawidłowego miejsca, inni twierdzą, że były tam od urodzenia, ale przekształciły się nieprawidłowo w endometrium.

ENDOMETRIOZA JELITOWA

DOKUCZLIWE OBJAWY

ROZPOZNANIE POSTACI JELITOWEJ

Tak czy inaczej, jest to choroba, której głównym objawem jest ból, a jednym z najpoważniejszych powikłań – niepłodność. Ból przybiera różne postacie. Pacjentki skarżą się na ból towarzyszący miesiączkom, ból w trakcie stosunku płciowego, w czasie wypróżnień lub oddawania moczu (zwłaszcza tuż przed miesiączką lub w jej trakcie). Częstym objawem są nadmierne krwawienia miesiączkowe. Rzadziej spotyka się zmęczenie, biegunkę, zaparcia, wzdęcia lub nudności. Te ostatnie objawy mogą wskazywać na tzw. endometriozę jelitową, o której napiszemy dalej.

Opowiedzmy jeszcze o podstawowym powikłaniu endometriozy, jakim jest niepłodność. Wiele kobiet nie odczuwa w ogóle żadnych objawów tej choroby, a nie może zajść

Podstawą są oczywiście objawy, choć przypominają one inną, bardziej rozpowszechnioną chorobę – zespół jelita drażliwego. Lekarz (zwykle na początku ginekolog) wykona badanie ginekologiczne oraz USG (przezbrzuszne i/lub przezpochwowe). W przypadku głębiej leżących ognisk pomóc może badanie techniką rezonansu magnetycznego. Najlepszym badaniem oceniającym zakres endometriozy (w tym jelitowej) jest laparoskopia. Jest to badanie endoskopowe, w którym małą i cienką rurkę z kamerą na końcu wkłada się przez powłoki do jamy brzusznej i ogląda jej zawartość (z możliwością pobrania próbek do badania).

Innym badaniem endoskopowym, które można tutaj wykonać jest sigmoidoskopia lub kolonoskopia. Zasada

Jak stwierdziliśmy wcześniej, ogniska błony śluzowej macicy pojawiają się głównie w jajnikach i jajowodach albo w wyściółce (rzadziej w narządach) miednicy. Jednak to nie znaczy, że nie mogą wystąpić w innych miejscach.

Szacuje się, że nawet w 30 proc. przypadków endometriozy – większe lub mniejsze ogniska tej błony śluzowej – występują w jelitach. Mogą sięgać też głębiej – do błony mięśniowej (mięśniówki) jelit. Wtedy zwykle towarzyszy im tkanka bliznowata. Te postacie nazywamy odpowiednio endometriozą jelitową powierzchowną i głęboką.

Objawami endometriozy jelitowej są bóle przy wypróżnieniu i głęboki ból w miednicy podczas stosunku płciowego. Mogą pojawić się też: wzdęcia, biegunka lub zaparcie.

Objawy nasilają się podczas miesiączki.

22

CZYNNIKI RYZYKA ENDOMETRIOZY Są to takie stany, w których częściej niż w populacji ogólnej kobiet dochodzi do rozwoju tej choroby. Należą do nich: • brak dzieci • rozpoczęcie miesiączkowania w młodym wieku • późno pojawiająca się menopauza • krótkie cykle miesiączkowe (np. <27 dni) • obfite krwawienia miesiączkowe (zwłaszcza jeśli trwają dłużej niż 7 dni) • wysokie stężenia estrogenu w organizmie • niski wskaźnik masy ciała (BMI) • jedna lub więcej krewnych (matka, ciotka, siostra itp.) z endometriozą.

Skąd w takim razie stomia? Otóż, szczególnie w pierwszym rodzaju operacji (wycięciu całego segmentu jelita), wyłania się tymczasową stomię, aby nie obciążać połączonych chirurgicznie odcinków jelita i dać im czas na wygojenie się. Jeśli ten proces pójdzie sprawnie i nie dojdzie do żadnych powikłań (np. wycieku treści jelitowej), po 3-12 miesiącach stomię można zamknąć (dlatego mówimy, że jest tymczasowa). Stomia może także służyć jako wyjście „awaryjne” w pozostałych rodzajach zabiegów chirurgicznych, kiedy np. w miejscu ściętego guzka lub zaszytego otworu w ścianie jelita dochodzi do wycieków.

Istnieją też szczególnego rodzaju przypadki (na szczęście rzadkie), kiedy endometrioza zajmuje tak dużą część jelita (inaczej: na dużej długości), że pozostałe części przewodu pokarmowego są zbyt „krótkie”, żeby zszyć je razem.

Wówczas należy liczyć się z tym, że stomia pozostanie już z nami na stałe. Na szczęście dzięki specjalistom i firmom farmaceutycznym można prowadzić normalne i aktywne życie, mając wyłonioną stomię, a ulga w postaci braku objawów endometriozy jest bezcenna.

Należy również pamiętać o innych powikłaniach operacji, które mogą pojawić się jeszcze w szpitalu. Należą do nich zakażenia. Dlatego proszę nie dziwić się, jeśli profilaktycznie otrzymają panie antybiotyki. Innym powikłaniem jest zatorowość płucna, dlatego lekarze tak bardzo naciskają na (w miarę możliwości) jak najszybsze „uruchamianie” pacjentki, która na dodatek często otrzymuje do noszenia pończochy przeciwzakrzepowe. Po operacji często występuje ból, z którym lekarze na pewno sobie poradzą.

Nierzadko jelita nie podejmują pracy (ze stomią czy bez stomii) przez kilka dni po operacji. Trzeba dać im trochę czasu, stosować odpowiednią dietę i pić dużo płynów. ●

jest ta sama, z tym że endoskop wprowadza się do przewodu pokarmowego przez odbyt.

LECZENIE FARMAKOLOGICZNE W łagodniejszych przypadkach wystarczy postępowanie zachowawcze – leki przeciwbólowe i (lub) przeciwzapalne.

W przypadku zaparć lub bolesnych wypróżnień pomocą okazują się środki zmiękczające stolec albo (rzadziej) inne leki przeczyszczające.

Ze względu na hormonalne podłoże podaje się również środki, których zadaniem jest zatrzymanie miesiączek.

Może to być progesteron lub doustne środki antykoncepcyjne. Pojawiła się także nowa grupa leków: agoniści gonadoliberyny (GnRH), które wywołują stan podobny do menopauzy. Należą do nich takie leki, jak leuprorelina, goserelina czy tryptorelina.

FOT. ARCHIWUM PRYWATNE, ADOBE STOCK

TERAPIA CHIRURGICZNA Jeśli leki nie pomagają albo sytuacja jest poważniejsza, wykorzystuje się techniki chirurgiczne. Można to zrobić laparoskopowo (podobnie jak w przypadku diagnostyki) lub rozcinając powłoki brzuszne w tzw. operacji otwartej.

Wyróżniamy trzy główne rodzaje zabiegów stosowanych w endometriozie jelitowej.

•M ożna przede wszystkim usunąć segment jelita zawierający ognisko endometriozy, a potem zszyć pozostałe części przewodu pokarmowego razem.

•W przypadku mniejszych ognisk wystarczy je wyciąć ze ściany jelita (w postaci małej „tarczy”), a powstały ubytek zaszyć.

•W końcu, w endometriozie powierzchownej, powstały guzek można po prostu ściąć skalpelem.

23

FIZJOTERAPIA

WSPARCIE W TRUDNYM

czasie JEDNYM Z ELEMENTÓW LECZENIA ONKOLOGICZNEGO JEST CHEMIOTERAPIA. OD NASZEJ KONDYCJI ZDROWOTNEJ W DUŻYM STOPNIU ZALEŻY, JAK ORGANIZM PORADZI SOBIE Z NASTĘPSTWAMI TEJ INTERWENCJI. ROZMAWIAŁA Anna Zarębska-Tutak

mgr Łukasz Stołowski fizjoterapeuta, pomaga w powrocie do zdrowia sportowcom zawodowym i amatorom, współpracował z męską reprezentacją Polski w hokeju na trawie jako fizjoterapeuta i trener przygotowania fizycznego. prowadzi zajęcia na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu

Chemioterapia to szczególne wyzwanie zdrowotne. Jakie może mieć konsekwencje w kontekście narządów ruchu?

Na wpływ chemioterapii na układ ruchu należałoby spojrzeć wielopoziomowo. Po pierwsze, jest to obciążenie dla całego ciała – osłabienie, utrata masy mięśniowej czy wydolności organizmu, co wiąże się z przyjmowanymi lekami, ale również z samą chorobą. Po drugie, same leki, mimo iż skuteczne w leczeniu choroby nowotworowej, mają – jak wszystkie – działania niepożądane, które wpływają na układ ruchu. Dość częste są neuropatie obwodowe – osłabienie czucia, drętwienie czy osłabienie mięśni. Następnie nie możemy nie wspomnieć o wpływie farmakologii na układ mięśniowy i zwiększenie ryzyka dolegliwości mięśniowych, miopatii nabytej, osłabienia czy sarkopenii. Dodatkowo osłabieniu ulega również układ kostny, co może wiązać się z większym ryzykiem złamań.

W jakim stopniu ćwiczenia z zakresu fizjoterapii czy terapii manualnej mogą przynieść ulgę w bólu pacjentom w trakcie chemioterapii? Ćwiczenia oraz terapia manualna mogą okazać się całkiem skuteczne w niwelowaniu dolegliwości bólowych związanych z chemioterapią. Same ćwiczenia mogą powodować wyrzut endorfin, które mają działanie przeciwbólowe.

Dodatkowo mogą zmniejszać sztywność stawów i mięśni, nasilającą się w czasie leczenia oraz samej choroby. Jednym z objawów choroby jest tzw. zmęczenie nowotworowe, które dzięki odpowiedniej edukacji oraz dobrze dobranym ćwiczeniom można również niwelować. Pamiętajmy jednak, że ćwiczenia nie muszą być intensywne – nawet

Jak fizjoterapia może pomóc na dolegliwości i powikłania, o których pan wspomniał? Jakiego rodzaju ćwiczenia lub aktywności mogą się okazać wspierające?

24

FOT. ARCHIWUM PRYWATNE, ADOBE STOCK

Polekowa neuropatia obwodowa kończyn najczęściej powoduje osłabienie czucia, siły mięśniowej, propriocepcji (tzw. czucia głębokiego, odpowiadającego m.in. za odczuwanie pozycji i lokalizacji ciała czy kontroli motorycznej), a fizjoterapia może wspomóc poprawę w tym zakresie. Żeby pobudzić czucie, stosuje się techniki sensoryczne – bodźcowanie różnymi fakturami, wibrację czy delikatny masaż. Pomocne mogą być też ćwiczenia, w których rękę (lub stopę) umieszcza się np. w ryżu i próbuje odnaleźć inne, większe przedmioty. Na atrofię (zanik) i osłabienie mięśni dobrze sprawdzają się ćwiczenia siłowe, chociaż programując je, musimy wziąć pod uwagę ogólne osłabienie organizmu – dlatego na początku mogą to być zwykłe ćwiczenia izometryczne, a następnie ćwiczenia ze wzrastającym oporem, wykonywane na większej liczbie powtórzeń. Dla poprawy kontroli motorycznej można zastosować ćwiczenia równoważne na stabilnym i niestabilnym podłożu, także z zamkniętymi oczami. Ważna jest również edukacja – zwiększenie lub utrzymanie aktywności fizycznej w formie spacerów i ogólnej ilości ruchu w ciągu dnia, ale także zachęcanie do zdrowej diety bogatej w białko, dbania o relacje i sen.

cery, ćwiczenia oddechowe, lekkie treningi oporowe czy aktywność w wodzie. Takie działania poprawiają wydolność, siłę mięśniową oraz odporność. Duże znaczenie ma też odżywianie, nawodnienie i sen, które wspierają regenerację i odporność na stres. Fizjoterapeuta może pomóc w doborze indywidualnego programu ćwiczeń przygotowującego do leczenia oraz nauczyć strategii, które ułatwią powrót do sprawności po jego zakończeniu.

O czym jeszcze warto pamiętać w kontekście przygotowywania się do leczenia onkologicznego?

Warto podejść do tematu systemowo. Po pierwsze, zadbać o logistykę oraz przygotowanie mieszkania – będzie to szczególnie ważne w momentach, gdy nie będziemy czuć się najlepiej i będziemy musieli oszczędzać siły. Po drugie, warto porozmawiać z bliskimi, którzy stanowią wsparcie zarówno mentalne, jak i fizyczne. Po trzecie, przygotować się psychicznie na nadchodzące trudności i następstwa leczenia – lepiej zrobić to w momencie, gdy czujemy się jeszcze względnie dobrze, niż później, gdy pojawi się zmęczenie czy inne dolegliwości. Takie planowanie pozwala zachować spokój i poczucie sprawczości, które będą procentować w czasie leczenia. ●

mikrodawka ruchu może poprawiać ukrwienie, a tym samym dotlenienie organizmu i ogólne samopoczucie.

Często stosowana jest również terapia manualna, która może działać na zakończenia nerwowe, zmniejszając ich uwrażliwienie, co skutkuje redukcją bólu. Dotyk ma także działanie rozluźniające i obniżające poziom stresu, który niekorzystnie wpływa na odczucia w czasie leczenia.

Zazwyczaj mówimy tutaj o technikach delikatnych.

A jakie znaczenie ma podejmowanie aktywności fizycznej jako takiej w czasie leczenia?

Ostatnie lata przynoszą wiele badań potwierdzających pozytywne działanie ogólnej aktywności fizycznej w trakcie leczenia chemio- czy radioterapeutycznego u pacjentów onkologicznych. Delikatne ćwiczenia mogą działać przeciwzapalnie oraz poprawiać aktywność układu odpornościowego, wspierając tym samym działanie leków. Dodatkowo zwiększają one aktywność mięśniową, zmniejszając ryzyko atrofii, która często towarzyszy chorobie. Kolejny aspekt to poprawa wydolności krążeniowo-oddechowej, co może prowadzić do lepszego natlenowania mięśni i szybszej regeneracji. Równie ważny jest aspekt mentalny – wykonując nawet proste ćwiczenia, pacjenci odzyskują poczucie sprawczości i sensu, co ma ogromne znaczenie w tak obciążającej chorobie.

MOŻLIWE DZIAŁANIA NIEPOŻĄDANE CHEMIOTERAPII • Neuropatie obwodowe – uszkodzenia struktur komórek nerwowych tworzących nerwy obwodowego układu nerwowego, powodujące dolegliwości o charakterze chorobowym.

Możliwe formy neuropatii to ruchowa (osłabienie siły mięśniowej, utrata możliwości skurczu przez mięsień lub grupę mięśni), czuciowa (zaburzenia czucia, m.in. mrowienie, drętwienie, kłujący ból), autonomiczna (zaburzenia funkcjonowania narządów wewenętrznych) lub mieszana.

• Miopatia – grupa schorzeń polegających na uszkodzeniu lub dysfunkcji mięśni szkieletowych. Wskutek nieprawidłowego funkcjonowania włókien mięśniowych dochodzi do ich osłabienia i zmniejszonej zdolności do skurczu. W dalszej konsekwencji zaś – do trudności w poruszaniu się, dolegliwości bólowych, a ostatecznie nawet zaniku mięśni.

Na ile istotna jest dobra kondycja fizyczna pacjenta, który dopiero ma mieć wdrożone leczenie onkologiczne?

Co można zrobić wcześniej? Jak się przygotować?

Dobra kondycja fizyczna przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego ma kluczowe znaczenie dla jego przebiegu i efektów. Pacjenci w lepszej formie fizycznej zwykle lepiej znoszą chemioterapię czy zabiegi operacyjne, szybciej się regenerują i rzadziej doświadczają powikłań. Warto więc już na etapie przygotowań zadbać o wzmocnienie organizmu poprzez regularny, umiarkowany ruch – spa-

• Sarkopenia – choroba powodująca osłabienie siły mięśni szkieletowych. Prowadzi do większej podatności na upadki, złamania, a w skrajnej formie – do niepełnosprawności ruchowej.

• Atrofia mięśni – stopniowy zanik masy i siły mięśniowej, który może skutkować powikłaniami w funkcjonowaniu narządu ruchu.

25

DIETA

WSPIERAJĄCE MENU

po 60. roku życia

WRAZ Z WIEKIEM NASZ ORGANIZM PRZECHODZI NATURALNE ZMIANY – SPOWALNIA METABOLIZM, ZMNIEJSZA SIĘ MASA MIĘŚNIOWA, A APETYT MOŻE ULEGAĆ OSŁABIENIU. WŁAŚCIWA DIETA I STYL ŻYCIA MOGĄ ZNACZĄCO WPŁYNĄĆ NA JAKOŚĆ ŻYCIA, WYDOLNOŚĆ FIZYCZNĄ I PSYCHICZNĄ, A TAKŻE ZMNIEJSZYĆ RYZYKO ROZWINIĘCIA CHORÓB PRZEWLEKŁYCH. znacznie utrudniony. Właściwe postępowanie żywieniowe jest zatem kluczowym elementem, który skutecznie wspiera procesy zachodzące w organizmie człowieka.

Niedożywienie wśród osób starszych to istotny problem zdrowotny, który wpływa negatywnie na jakość życia i zwiększa ryzyko śmiertelności. Przyczyny niedożywienia w grupie pacjentów w podeszłym wieku są wielopłaszczyznowe, związane zarówno z procesem starzenia się organizmu, wielochorobowością, jak i stanem psychicznym.

Konsekwencje problemów żywieniowych u seniorów to: n iedożywienie i utrata masy mięśniowej (sarkopenia) – co prowadzi do osłabienia, większego ryzyka upadków, złamań i pogorszenia sprawności, o bniżona odporność, n asilenie przebiegu chorób przewlekłych, z

aburzenia pamięci i koncentracji.

dr n. med. Barbara Kuczyńska dietetyczka, pracuje w Poradni Żywienia Dojelitowego w Warunkach Domowych, Klinika Chirurgii Ogólnej, Endokrynologicznej i Onkologii Gastroenterologicznej, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego oraz w Centrum Leczenia Zaburzeń Stanu Odżywienia w Poznaniu

N

Niewłaściwe nawyki i sposób odżywiania, obok stresu, braku aktywności fizycznej, jak również zanieczyszczenia środowiska, stanowią przyczynę wielu chorób cywilizacyjnych. Co więcej, od właściwego żywienia uzależnione jest funkcjonowanie ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, co w kontekście procesów starzenia i związanych z nim zmian w organizmie odgrywa kluczową rolę.

OTO KLUCZOWE WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE ZDROWEGO ODŻYWIANIA: 1. Spożywaj posiłki regularnie (co 2-3 godziny), pokrywające twoje indywidualne zapotrzebowanie na składniki odżywcze, witaminy i pierwiastki śladowe.

2. Znaczenie ma wielkość posiłków – mniejsze objętościowo, spożywane regularnie i bez pośpiechu.

3. Pamiętaj o codziennym spożywaniu możliwie świeżych warzyw i owoców.

4. Spożywaj pełnoziarniste produkty zbożowe, które stanowią bogate źródło błonnika pokarmowego, regulującego funkcję przewodu pokarmowego.

5. Nie zapominaj o odpowiednim nawadnianiu organizmu, czyli spożyciu płynów (w postaci wody, świeżych soków warzywnych, owocowych (bez dodatku cukru), kompotów niskosłodzonych czy łagodnych naparów herbat, co najmniej 1,5-2,5 l dziennie, w zależności od zapotrzebowania, czyli około 6-10 szklanek.

JEDZENIE JAKO LECZENIE Znaczenie ma nie tylko dobór konkretnych produktów, wykazujących korzystne działanie na organizm, lecz także wysoka jakość produktów, np. pochodzących z ekologicznych upraw, oraz jak najniższy stopień ich przetworzenia.

Sam proces produkcji i przechowywania również wpływa na produkt ostateczny, który trafia do naszej kuchni.

Obecnie coraz większą rolę przypisuje się prozdrowotnej funkcji żywienia, w postaci żywności funkcjonalnej, biologicznie aktywnej, dzięki, której jesteśmy w stanie skutecznie wspomóc efektywność stosowanego leczeni.

Warto podkreślić, że organizm, którego stan odżywienia jest nieprawidłowy, np. w niedożywieniu lub nadwadze czy otyłości, nie odpowie właściwie na stosowane leczenie, a tym samym, proces powrotu do zdrowia jest

26

zalej je wrzątkiem i ogranicz całkowity czas gotowania, do osiągnięcia pożądanej miękkości.

12. Unikaj spożywania alkoholu, palenia papierosów i innych używek, które niekorzystnie wpływają na twój organizm.

OWOCOWY MIKS Składniki: • 1/2 obranego mango • 1/2 lub 1 banan • 100-180 g jogurtu naturalnego • sok wyciśnięty z 1/2 pomarańczy Sposób przygotowania:

Są to ogólne zasady, miej jednak na uwadze, iż organizm często wymaga indywidualnego podejścia, ze względu na współistniejące dolegliwości i choroby, które mogą wiązać się z koniecznością modyfikacji diety bądź wprowadzenia pewnych restrykcji twojego planu żywienia.

W takiej sytuacji warto skorzystać z pomocy dietetyka albo poradzić się lekarza.

Całość zblenduj na gładki koktajl.

Wyłóż do miseczki lub szklanki. Możesz dodać całe owoce: maliny, borówki amerykańskie, orzechy, owoce suszone, wiórki kokosowe. Dopraw kurkumą, cynamonem.

FOT. ADOBE STOCK

O CZYM JESZCZE WARTO PAMIĘTAĆ?

P otrawy, które spożywasz, powinny być estetyczne

6. Zwróć uwagę na źródła białka w diecie.

Białka zwierzęce są lepiej przyswajane niż białko roślinne, więc w codziennym menu warto uwzględnić produkty mięsne (drób, ryby, ewentualnie wołowina, cielęcina), jaja, nabiał. Ograniczaj spożycie czerwonego mięsa (głównie wieprzowiny) oraz przetworzonych produktów mięsnych (np. konserw). Ze źródeł roślinnych najlepiej przyswajalne jest białko roślin strączkowych: soi, soczewicy, białej fasoli, a także zbóż i orzechów.

7. Unikaj spożywania produktów wysoko przetworzonych w postaci gotowych dań (jeśli takie wybierasz, sprawdź skład na etykiecie), dań typu instant, a także fast food.

8. Ograniczaj spożycie tłuszczów zwierzęcych. Zastępuj je wysokiej jakości olejami roślinnymi.

Jako dodatek do potraw świetnie nadają się oleje roślinne: oliwa, olej lniany, z ostropestu, pestek dyni, ryżowy.

Najlepiej dodawać je w postaci surowej, do gotowych potraw. Korzystne są również tłuszcze omega-3 zawarte m.in. w mięsie ryb morskich.

9. Unikaj cukru i słodyczy. Zastępuj je owocami czy orzechami.

Pamiętaj, że kolorowe napoje gazowane, soki z kartonów, tzw. napoje energetyczne czy wody smakowe są źródłem cukru w twojej diecie, a więc najlepiej się ich wystrzegać.

10. Jeśli nie ma ku temu wskazań, nie dosalaj dodatkowo potraw, stosuj zioła świeże bądź suszone, które skutecznie poprawią walory smakowe potraw.

11. Zwróć uwagę na sposób przyrządzania potraw, a więc stosowane techniki kulinarne.

Polecana jest metoda pieczenia w piekarniku w folii lub naczyniach ceramicznych żaroodpornych i na ruszcie, delikatne grillowanie na patelni czy też duszenie pod przykryciem. Niewskazane jest nadmierne przypiekanie, a jedynie delikatne zrumienienie z ograniczeniem dodawania tłuszczu. By zachować wartość odżywczą warzyw,

27

i zachęcały do delektowania się posiłkiem. Urozmaicaj menu – dzięki temu zyskasz większą pewność, że dostarczasz organizmowi wszystkich niezbędnych witamin i minerałów. Dla przykładu dodatek świeżych warzyw i owoców wzbogaci kolorystycznie twój talerz, ale pozwoli też dostarczyć dodatkowych mikroelementów.

W łaściwe rozplanowanie posiłków ma znaczenie.

Zacznij od pełnowartościowego śniadania, które doda ci sił, by dobrze rozpocząć dzień. W zależności od potrzeb zaplanuj 4 nawet do 6 posiłków w ciągu dnia. Pomiędzy głównymi posiłkami (jak śniadanie, obiad, kolacja) rozplanuj przekąski. Pamiętaj również, by ostatni posiłek, nawet jeśli jest to kolacja, był lekki (nie obciążał organizmu na noc), spożywany nie później niż 2-3 godziny przed snem.

W szelkie zmiany diety i nowe produkty wprowadzaj stopniowo. Przy nagłym zwiększeniu spożycia błonnika pokarmowego w postaci świeżych produktów pochodzenia roślinnego (jak warzywa, owoce, zboża) mogą pojawić się dolegliwości związane ze wzdęciami, przyspieszonym pasażem jelitowym, dlatego jeśli wcześniej twoje menu nie obfitowało w tego typu produkty, wprowadzaj je etapami, najpierw w lekko przetworzonej formie w postaci świeżych soków, musów czy gotowanych warzyw.

Jeśli sięgasz po dania gotowe, pamiętaj, by sprawdzać skład na opakowaniu.

Nie zapomnij o ruchu. Oprócz tego, co jesz i w jaki sposób przygotowujesz posiłki, ważne jest również utrzymanie aktywności fizycznej, chociażby poprzez regularne spacery na świeżym powietrzu. Rodzaj i intensywność wysiłku powinny być dostosowane do stanu zdrowia oraz indywidualnej wydolności organizmu. ●

NOWE TECHNOLOGIE

JAK KORZYSTAĆ Z AI

z głową SZTUCZNA INTELIGENCJA WKRACZA W NASZE ŻYCIE SZYBCIEJ, NIŻ WIELU Z NAS SIĘ SPODZIEWAŁO. POMAGA, PODPOWIADA, ROZMAWIA – ALE POTRAFI TEŻ ZMYŚLAĆ I WPROWADZAĆ W BŁĄD. JAK KORZYSTAĆ Z NIEJ MĄDRZE,

BY NIE BYŁA ZAGROŻENIEM? TEKST Anna Zarębska-Tutak

N

Najnowszy raport NASK „Nastolatki 2024” pokazuje, że młodzi ludzie spędzają w internecie średnio blisko 5 godzin dziennie, głównie na smartfonach.

Aż 70 proc. z nich korzysta już z narzędzi sztucznej inteligencji, takich jak ChatGPT, by odrabiać lekcje czy tworzyć teksty. Jednocześnie ponad połowa nie wie, czym jest deepfake (patrz: Słowniczek).

Tymczasem pokolenia, które pamiętają rozwój analogowych technologii, często wciąż z rezerwą patrzą na te nowe osiągnięcia, nie do końca wiedząc, jak działają i na co uważać. Z drugiej zaś strony, zachłystują się nowinkami, korzystając z nich na swoich smartfonach i laptopach. Niestety, nieświadomi zagrożeń, coraz częściej stają się ofiarami oszustw, które wykorzystują sztuczną inteligencję. Dlatego warto poznać ją bliżej – bez strachu, ale i bez naiwności.

znajomy. Ale trzeba pamiętać: nie wie, tylko odgaduje, co brzmi prawdopodobnie.

ZISZCZONE WIZJE Zanim pojawiły się smartfony, internet i ChatGPT, pisali o niej wizjonerzy science fiction. Isaac Asimov w zbiorze opowiadań „Ja, robot” wprowadził słynne Trzy Prawa Robotyki, które miały chronić ludzi przed maszynami (w skrócie: robot nie może zaszkodzić człowiekowi).

Stanisław Lem w „Summa technologiae” przewidział rozwój myślących komputerów i ostrzegał przed ich etycznymi konsekwencjami. Natomiast znany z ostatnich monumentalnych ekranizacji filmowych Frank Herbert, autor „Diuny”, opisał społeczeństwo, które po buncie maszyn zakazało tworzenia „myślących komputerów”.

Wszyscy oni przeczuwali, że pewnego dnia człowiek będzie musiał nauczyć się żyć z technologią, którą sam stworzył – i nauczyć się jej ufać, ale mądrze.

SZTUCZNA, A JAK PRAWDZIWA Sztuczna inteligencja, w skrócie AI (czyt. ej aj; ang. Artificial Intelligence), to obszar informatyki, który zajmuje się tworzeniem systemów potrafiących uczyć się na podstawie danych. Wykazują ją komputery. Nie myśli ani nie czuje jak człowiek, ale potrafi rozpoznawać wzorce, przewidywać, pisać teksty, tworzyć obrazy, filmy, a nawet prowadzić rozmowę.

ChatGPT (czyt. czat dżi pi ti) to przykład tzw. modelu językowego – programu, który sczytuje ogromne ilości tekstów i uczy się, jak ludzie formułują zdania i prowadzą rozumowanie. Dzięki temu może odpowiadać na pytania, tłumaczyć, streszczać, a czasem – rozmawiać jak dobry

Dziś towarzyszy nam na każdym kroku, choć często nawet tego nie zauważamy. W smartfonie podpowiada najkrótszą drogę do celu, rozpoznaje twarze na zdjęciach i tłumaczy teksty na obce języki. W banku analizuje nasze transakcje, by wykryć podejrzane operacje i ostrzec przed oszustwem. W medycynie pomaga lekarzom szybciej diagnozować choroby, odczytując zdjęcia RTG czy wyniki badań z niezwykłą precyzją. Nawet w domu działa dyskretnie – steruje światłem, ogrzewaniem, przypomina o zażyciu leków lub terminie wizyty u lekarza. To ogromne

28

FOT. ADOBE STOCK

AI NA CO DZIEŃ

SŁOWNICZEK UŻYTKOWNIKA – PRZYDATNE POJĘCIA • Algorytm – zestaw kroków, które komputer wykonuje, by osiągnąć cel (np. rozpoznać twarz, znaleźć trasę).

• Technostres – stres i niepokój spowodowany szybkim rozwojem technologii i koniecznością korzystania z niej. Często dotyka osoby dojrzałe i starsze, które są zmęczone ciągłą nauką nowinek.

• Deepfake (czyt. dipfejk) – fałszywe nagranie stworzone przez AI, na którym ktoś robi lub mówi coś, czego nigdy nie zrobił.

• Wojna hybrydowa – działania, w których używa się informacji (także fałszywych lub zmanipulowanych), by wpływać na opinię publiczną lub destabilizować społeczeństwo.

Odbywa się w internecie i często wykorzystuje się w niej tzw. trolli (opłacanych pracowników, którzy sieją dezinformację i podburzają ludzi przeciw sobie). Lepiej z rezerwą podchodzić do komentarzy w internecie i social mediach (Facebook, Instagram), zwłaszcza jeśli prowokują i dzielą.

• Fake news (czyt. fejk njuz) – wymyślona wiadomość udająca prawdziwą informację.

Może zawierać szczyptę prawdy, ale jest ona zmanipulowana i podana w przekłamany sposób.

• Model językowy (np. ChatGPT) – program uczący się ludzkiego języka, który potrafi pisać, tłumaczyć i odpowiadać jak człowiek.

• Profilowanie – automatyczne analizowanie danych o użytkowniku, by dopasować reklamy lub treści.

tego nie powiedzieli. Zdarzają się też oszustwa głosowe: ktoś dzwoni i brzmi jak nasz wnuk proszący o pieniądze, a w rzeczywistości to komputer. Dlatego nigdy nie wolno przesyłać nikomu pieniędzy ani danych po takim telefonie – najpierw trzeba zadzwonić do bliskiego i upewnić się, że naprawdę prosił o pomoc.

ułatwienie, szczególnie dla osób starszych, które dzięki AI mogą żyć wygodniej i bezpieczniej. Trzeba jednak pamiętać, że każda technologia, która zna nasze nawyki i dane, może zostać wykorzystana także w nieuczciwy sposób, jeśli nie zachowamy ostrożności.

GDY KOMPUTER ZACZYNA ZMYŚLAĆ

POMOC I MANIPULACJA

Możemy odnieść wrażenie, że czat nas rozumie i rozmawia z nami jak człowiek. To złudzenie. AI nie rozumie świata – tylko tworzy odpowiedzi, które pasują do pytania.

Czasem robi to błędnie, ale bardzo przekonująco. Takie błędne, zmyślone informacje nazywamy halucynacjami sztucznej inteligencji. Przykład? ChatGPT może napisać, że istnieje lekarstwo, którego nigdy nie opracowano, albo że ktoś powiedział coś, czego nigdy nie powiedział.

Szczególnie niebezpieczne jest to w przypadku „porad” dotyczących medycyny i żywienia. Znane są przypadki, gdy ktoś, odżywiając się na podstawie wskazówek AI, wylądował w szpitalu z powodu zatrucia. Podobnym zagrożeniem jest traktowanie Chatu jako terapeuty czy doradcy duchowego – będzie on raczej potwierdzał nasze sugestie, byśmy poczuli się lepiej, niż udzieli faktycznej, fachowej porady.

Dlatego zawsze warto sprawdzać źródła i traktować AI z ograniczonym zaufaniem – jak nowego znajomego, który jeszcze nie zdał egzaminu z prawdomówności.

Coraz więcej wiadomości, reklam i postów w internecie powstaje przy pomocy AI. Część z nich to tzw. fake newsy – fałszywe wiadomości, które mają wzbudzić emocje lub wprowadzić w błąd. Warto zachować czujność i nie przekazywać dalej informacji, które budzą wątpliwości. AI potrafi też analizować nasze zachowania – co oglądamy, w co klikamy, co kupujemy – i tworzyć nasz profil. To tzw. profilowanie. Dzięki temu w internecie (w tym na Facebooku i Instagramie) widzimy reklamy dopasowane do naszych zainteresowań, ale też możemy być podatni na manipulacje.

ZAUFANIE Z GŁOWĄ Sztuczna inteligencja może być sprzymierzeńcem – pomaga, ułatwia życie, daje rozrywkę. Ale warto ją traktować tak, jak nie zawsze wiarygodnego doradcę. Słuchać, korzystać, uczyć się – ale sprawdzać samodzielnie dane, pytać żywych ludzi, którzy się znają na danym temacie i nie wierzyć ślepo we wszystko, co wygeneruje.

Nie chodzi o to, by się bać, ale by rozumieć. Technologia nie zastąpi bowiem ludzkiej mądrości – a ta, jak wiadomo, przychodzi z doświadczeniem. ●

GŁĘBOKIE SZACHRAJSTWO AI potrafi też tworzyć fałszywe obrazy i nagrania – tzw. deepfaki. W internecie można znaleźć filmy, na których znani ludzie mówią coś skandalicznego, choć wcale

29

PSYCHOLOGIA

Terapia

poza kontrolą

NIE WSZYSTKIE METODY WSPIERANIA PSYCHICZNEGO SĄ JEDNAKOWO BEZPIECZNE I SKUTECZNE. ZANIM SKORZYSTASZ ZE WSPARCIA, UPEWNIJ SIĘ, ŻE MASZ DO CZYNIENIA ZE SPECJALISTĄ, KTÓRY FAKTYCZNIE UDZIELI CI FACHOWEJ POMOCY.

Joanna Godecka psychoterapeutka, terapeutka TSR, członkini Polskiego Stowarzyszenia Terapeutów Terapii Skoncentrowanej na Rozwiązaniach, dyplomowany life coach, coach oddechu, autorka książek, m.in. „Przestań się zamartwiać” i „Nie odkładaj życia na później”

K

Psychologia stała się modna. W mediach społecznościowych roi się od coachów, terapeutów i doradców emocjonalnych, którzy chętnie dzielą się „złotymi radami”.

Z jednej strony to pozytywne zjawisko – coraz więcej ludzi szuka wsparcia, edukuje się emocjonalnie i przestaje wstydzić wizyty u specjalisty. Z drugiej jednak – rośnie liczba osób, które nadużywają języka psychologii, by zyskać popularność, pieniądze lub kontrolę nad innymi. To zjawisko bywa nazywane psychowashingiem – czyli udawaniem profesjonalizmu psychologicznego.

Psychowashing to pojęcie inspirowane terminami takimi jak greenwashing czy pinkwashing. Oznacza pozorowanie autentycznej pomocy psychologicznej, rozwojowej lub terapeutycznej przy jednoczesnym braku odpowiednich kompetencji, kwalifikacji i zasad etycznych. Osoby uprawiające psychowashing często wykorzystują język psychologii do celów marketingowych, manipulacyjnych lub narcystycznych.

W praktyce może to oznaczać: nadużywanie pojęć psychologicznych w sposób uproszczony i wyrwany z kontekstu („Masz lęk przed bliskością, więc to twój problem, nie jego”); promowanie pseudonaukowych metod, które nie mają potwierdzenia w badaniach („uzdrawianie wewnętrznego dziecka w jeden dzień”, „terapia energią miłości”);

30

FOT. ARCHIWUM PRYWATNE, ADOBE STOCK

CZYM JEST PSYCHOWASHING?

Kiedy Marta trafiła do „terapeutki” polecanej przez znajomą z Instagrama, była w rozsypce. Po rozstaniu, zmagając się z lękami i bezsennością, szukała pomocy. Profil kobiety wyglądał imponująco — eleganckie zdjęcia, cytaty o miłości do siebie, tysiące obserwujących i zapewnienia, że „wystarczy otworzyć serce, by uzdrowić przeszłość”.

Pierwsza sesja odbyła się online. Terapeutka mówiła dużo o energii, wibracjach i „odcinaniu się od toksycznych wspomnień”. Marta miała zamknąć oczy i wyobrazić sobie, jak wypuszcza z ciała ból. Brzmiało to przyjemnie, prawie jak medytacja. Po spotkaniu czuła się lekko. Ale już następnego dnia wrócił niepokój.

Z każdym tygodniem „terapia” stawała się coraz droższa, a terapeutka coraz bardziej stanowcza. Twierdziła, że Marta blokuje proces uzdrawiania, bo „nie jest gotowa”.

Namawiała ją na warsztaty za kilka tysięcy złotych i sugerowała, że bez nich „jej energia nigdy się nie oczyści”. Gdy Marta zaczęła pytać o kwalifikacje, usłyszała: „Wykształcenie to stare paradygmaty, ja pracuję intuicyjnie z duszą”.

Po pół roku Marta była bardziej zagubiona niż wcześniej.

Dopiero rozmowa z prawdziwym fachowcem uświadomiła jej, że padła ofiarą manipulacji. Niepotrzebnie obwiniała się o brak postępów, bo nikt jej naprawdę nie słuchał.

Dziś mówi, że to doświadczenie nauczyło ją jednego: jeśli ktoś obiecuje cud, to znaczy, że nie rozumie, jak naprawdę działa psychika.

media społecznościowe promują estetykę samopomocy – ładne zdjęcia, spokojny głos, afirmacje. A im bardziej ktoś mówi o „autentyczności”, „energii” i „uzdrawianiu”, tym łatwiej zapomnieć, że autentyczność nie wymaga certyfikatów, ale rzetelność – owszem.

Granica między rozowojem osobistym a psychowahingiem bywa cienka. Coaching, mentoring, warsztaty rozwojowe – wszystkie te formy mogą być wartościowe, o ile nie udają terapii i jasno określają swoje ramy.

Psychowashing zaczyna się tam, gdzie ktoś zastępuje psychoterapię obietnicą cudownej przemiany, choć nie ma ani przygotowania, ani odpowiedzialności za skutki.

Przykład: jeśli ktoś mówi „Pomagam kobietom odzyskać pewność siebie” – to w porządku, jeśli robi to w formie warsztatu motywacyjnego. Ale jeśli dodaje „wypieram z ciebie traumę z dzieciństwa i uzdrawiam relację z ojcem” – to już przekroczenie granicy kompetencji.

sprzedawanie terapii bez kwalifikacji – przez osoby

po krótkich kursach, które przedstawiają się jako „psychoterapeuci” lub „specjaliści od traumy”; wykorzystywanie relacji terapeutycznej do autopromocji (np. dzielenie się historiami pacjentów bez zgody, publikowanie „świadectw przemiany” w celach marketingowych); obwinianie pacjenta za brak efektów („nie uzdrowiłeś się, bo nie chcesz naprawdę zmiany”).

Psychowashing to nie tylko kwestia braku wykształcenia.

To także nadużycie zaufania – złudzenie, że ktoś jest autorytetem, podczas gdy jego głównym celem jest sprzedaż produktu lub kreowanie własnego wizerunku.

JAK ROZPOZNAĆ ZŁE PRAKTYKI? Oto kilka sygnałów ostrzegawczych, że możesz mieć do czynienia z psychowashingiem: 1. Brak informacji o kwalifikacjach.

Osoba przedstawia się jako „terapeutka duszy”, „przewodniczka emocji”, „mentor transformacji”, ale nie podaje, jakie studia lub szkołę terapii ukończyła.

2. Obietnice szybkiego efektu.

Psychoterapia to proces, który wymaga czasu, relacji i systematycznej pracy. Jeśli ktoś obiecuje natychmiastowe uzdrowienie, to raczej marketing niż pomoc.

3. Dyskredytowanie innych form pomocy.

Psychowasher często twierdzi, że „psychologia akademicka jest sztywna i bezużyteczna”, a „prawdziwe uzdrowienie płynie z serca, nie z nauki”. Tymczasem zdrowe podejście integruje emocje z wiedzą.

4. Uzależnianie klienta od siebie.

Zamiast uczyć samoregulacji, taka osoba tworzy relację zależności. Klient ma wrażenie, że bez niej nie poradzi sobie z emocjami, że tylko ona ma klucz do jego „transformacji”.

5. Brak granic i poufności.

Terapeuta lub coach dzieli się szczegółami sesji w mediach społecznościowych, komentuje zachowania klientów lub wykorzystuje ich historie jako anegdoty.

6. Nadmierna ekspresja emocjonalna.

W prawdziwej terapii emocje są narzędziem pracy. W psychowashingu – często stają się widowiskiem. Łzy, uniesienia, dramatyzm mają wytworzyć atmosferę „intensywnego uzdrawiania”, która raczej przytłacza niż pomaga.

JAK SIĘ CHRONIĆ?

1. Sprawdź kwalifikacje.

Psychoterapeuta powinien mieć ukończoną szkołę terapii, odbywać superwizję i działać zgodnie z kodeksem etycznym. Warto zapytać, do jakiego nurtu należy (np. poznawczo-behawioralnego, psychodynamicznego, integracyjnego, systemowego).

2. Zwróć uwagę na język.

Jeśli słyszysz dużo metafor i obietnic, a mało konkretów, to sygnał ostrzegawczy.

3. Zaufaj intuicji, ale nie ulegaj czarowi.

Charyzmatyczna osoba może budzić zaufanie, ale w terapii chodzi o ciebie – nie o to, żebyś podziwiał(a) terapeutę.

4. Nie bój się zapytać o etykę pracy.

Każdy profesjonalny terapeuta powinien jasno określić zasady poufności, długość sesji, cel pracy i możliwość zakończenia terapii w dowolnym momencie.

5. Uważaj na influencerów emocjonalnych.

Nie każda osoba mówiąca o emocjach w sieci jest terapeutą. Warto traktować ich treści jedynie jako inspirację.

O TYM WARTO PAMIĘTAĆ Jak rozpoznać, że terapeuta przekracza granice? Jeśli „terapia” wymaga od ciebie zachowań sprzecznych z twoim poczuciem bezpieczeństwa – picia alkoholu, uczestnictwa w rytuałach, ujawniania zbyt osobistych treści wobec grupy czy ślepego podporządkowania się prowadzącemu – jest to nadużycie zaufania.

Prawdziwy terapeuta nigdy nie wywiera presji, nie stawia warunków „gotowości” ani nie interpretuje sprzeciwu jako braku chęci do uzdrowienia. Granice w terapii nie są przeszkodą – są jej podstawą. ●

DLACZEGO DAJEMY SIĘ NABRAĆ?

Psychowashing działa, bo trafia w nasze potrzeby emocjonalne: zrozumienia, akceptacji i szybkiej ulgi, a także psychicznego bezpieczeństwa. W świecie, w którym cierpienie często jest wstydliwe, ktoś, kto mówi: „Zmień myślenie, a wszystko się ułoży”, daje prostą nadzieję. Dodatkowo

31

INFORMACJE

SPRZĘT STOMIJNY CONVATEC OFERUJĄ PONIŻSZE SKLEPY MEDYCZNE Zawsze warto sprawdzić ceny na stronie internetowej www.stomia.pl. Dzięki temu mogą Państwo upewnić się, że otrzymują największą ilość sprzętu stomijnego Convatec przysługującego w ramach refundacji.

Woj. dolnośląskie

Woj. kujawsko-pomorskie

Bielawa 58-260 Sklep Med. ARKMED ul. 1 Maja 31A, tel. 74 817 60 67 Bielawa 58-260 Sklep Med. BE-MED ul. Szkolna 2, tel. 792 671 026 Bolesławiec 59-700 Sklep Med. MIR-MED ul. Grunwaldzka 4, tel. 75 735 10 80 Bolesławiec 59-700 Sklep Med. MIR-MED ul. Jeleniogórska 4, tel. 75 610 35 03 Dzierżoniów 58-200 Sklep Med. ARKMED ul. Piłsudskiego 8, tel. kom. 661 180 218 Głogów 67-200 Sklep Med. KORIM ul. Kościuszki 15A, tel. 76 835 01 02 Jelenia Góra 58-500 Sklep Med. MEDYK ul. Groszowa 9, tel. 75 764 61 55 Kamienna Góra 58-400 Sklep Med. MEDYK ul. Broniewskiego 24, tel. 75 744 61 10 Legnica 59-220 Sklep Med. EMAG Szpital Wojewódzki ul. Iwaszkiewicza 5, tel. 76 721 11 66 Legnica 59-220 Sklep Med. EMAG ul. Gwiezdna 35/9, tel. 76 854 21 13 Lubań 59-800 Sklep Med. VENA-MED ul. Wąska 2A, tel. 75 721 40 48 Lubin 59-300 Sklep Med. EMAG ul. Sikorskiego 54, tel. 76 724 96 16 Lwówek Śląski 59-600 Sklep Med. MIR-MED (teren przychodni), ul. Morcinka 7, tel. 75 782 57 22 Strzelin 57-100 Sklep Med. MEDUS ul. Brzegowa 18, tel. 71 393 69 00 Szprotawa 67-300 Sklep Med. KORIM ul. Kościuszki 37, tel. 68 376 36 31 Świdnica 58-100 Sklep Med. ARKMED ul. Siostrzana 23, tel. kom. 661 180 218 Wałbrzych 58-300 Sklep Med. MEDITEK ul. Moniuszki 35, tel. 74 842 30 85 Wrocław 50-227 Sklep Med. STOM-MED ul. Kleczkowska 9, tel. 71 321 52 22 Wrocław 53-110 Sklep Med. MEDUS ul. Ślężna 189-191 lok. 1, tel. 71 302 75 74 Wrocław 51-319 Sklep Med. INTERMEDICA ul. Sycowska 6B, tel. 71 789 33 55 Wrocław 53-333 Sklep Med. ORTMEDICA ul. Powstańców Śl. 122, tel. 71 367 00 48 Wrocław 50­-073 Sklep Med. MEDICA HUMANA ul. św. Antoniego 36/38, tel. 71 344 81 20, faks 71 344 81 22 Wrocław 50-335 Sklep Med. CEZAL SA ul. Sienkiewicza 42/44, tel. 71 322 53 30 Wrocław 53-413 Sklep Med. REMEDIUM ul. Ołowiana 2-4, tel. 71 333 25 45 Ząbkowice Śl. 57-200 Sklep Med. MEDUS pl. 1 Maja 8E, tel. 74 810 09 85 Zgorzelec 59-900 Sklep Med. VENA-MED ul. Broniewskiego 27, tel. 75 775 00 62

Bydgoszcz 85-171 Sklep Med. MEDICA HUMANA ul. Wojska Polskiego 15/12, tel. 52 375 21 00 Bydgoszcz 85-950 Sklep Med. ART-MED ul. Słowackiego 1 (wejście od ul. Gdańskiej), tel. kom. 795 557 932, tel. 52 322 01 13 Bydgoszcz 85-863 Sklep Med. ACTIVE-MED ul. Łomżyńska 48A, tel. kom. 513 682 110 Chełmno 86-200 Sklep Med. MED4U, ul. Rydygiera 1 (obok szpitala), tel. kom. 726 492 792 Golub-Dobrzyń 87-400 Sklep Med. FHU OL-MA Justyna Jeszka ul. Kościuszki 1, tel. kom. 667 447 197 Grudziądz 86-300 Szpitalny Sklep Med. ul. Rydgiera 15/17, tel. 56 641 35 62 Inowrocław 88-100 Sklep Med. ORTOMEDICA ul. Dworcowa 55, tel./faks 52 353 24 94 Radziejów 88-200 Sklep Med. ORTOMEDICA, Czołowo 107, tel. kom. 692 855 926 Strzelno 88-320 Sklep Med. ORTOMEDICA SC Ilona Kędzierska, Małgorzata Zielińska ul. Kolejowa 3, tel. 52 511 48 58 Toruń 87-100 Sklep Med. ART-MED ul. Uniwersytecka 17, pok. 13 (parter przy rentgenie), tel. 56 611 99 40 Tuchola 89-500 Sklep Med. AKSEL-MED ul. Pocztowa 4, tel. 52 334 53 00 Wąbrzeźno 87-200 Sklep Med. FHU OL-MA Justyna Jeszka ul. Ojca Bernarda 7F, tel. 607 488 198 Więcbork 89-410 Sklep Med. AKSEL-MED ul. Mickiewicza 26, tel. 52 389 62 56 Włocławek 87-800 Sklep Med. ART-MED ul. Kilińskiego 7, tel. 54 231 19 81 Włocławek 87-800 Sklep. Med. ALJAMEEDICA ul. Kilińskiego 7A/1, tel. 54 420 12 47

Woj. lubelskie

Biała Podlaska 21-500 Sklep Med. MEDICUS ul. Brzeska 32, tel. 83 342 62 30 Chełm 22-100 Sklep Med. MEDICUS ul. Lubelska 73, tel. 82 565 07 53 Krasnystaw 22-300 Sklep Med. MEDICUS pl. Kościuszki 3, tel. 82 576 19 45 Kraśnik 23-200 Sklep Med. MEDICUS ul. Narutowicza 24, tel. 81 821 00 69 Lublin 20-094 Sklep Med. MEDICUS ul. Lubartowska 64/66, tel. 81 743 35 51 Lublin 20-089 Sklep Med. MEDICUS ul. Biernackiego 12/9, tel./faks 81 748 38 77 Łuków 21-400 Sklep Med. MEDICUS u. Pastewnik 2, tel. 25 798 34 22 Puławy 24-100 Sklep Med. MEDICUS ul. Piłsudskiego 89, tel. 81 887 70 42 Tomaszów Lubelski 22-600 Sklep Med. MEDICUS ul. Gen. Andersa 5, tel. kom. 609 200 882

Włodawa 22-200 Sklep Med. MEDICUS ul. Rynek 4, tel. 82 572 53 79 Zamość 22-400 Sklep Med. MEDICUS ul. Partyzantów 7, tel. 84 638 72 13

Woj. lubuskie

Gorzów Wlkp. 66-400 Sklep Med. LIFE+ ul. Gen. Maczka 1B, tel. kom. 695 120 490 Gorzów Wlkp. 66-400 Sklep Med. MED4ME ul. Sikorskiego 13, tel. kom. 795 126 660 Kostrzyn nad Odrą 66-470 Sklep Med. MED-LIFE ul. Mickiewicza 39, tel. 95 752 19 34, tel. kom. 513 045 556 Kożuchów 67-120 Sklep Med. ALLMED ul. Szprotawska 21/15, tel. kom. 537 739 305 Krosno Odrzańskie 66-600 Sklep Med. MED-DAR ul. Obrońców Stalingradu 2, tel. kom. 503 062 843 Lubsko 68-300 Zakład Pielęgnacyjno-Opiekuńczy ul. Poznańska 2, tel. 68 475 77 02 Sulechów 66-100 Sklep Med. VIGOR ul. Kopernika 14, tel. kom. 601 204 000 Świebodzin 66-200 Sprzęt Reh.-Med. PLUS ul. Głogowska 6C, tel. 68 477 19 02 Wschowa 67-400 Sklep Med. KORIM ul. Cicha 7B, tel. 65 540 21 37 Zielona Góra 65-751 Sklep Med. LIFE+, ul. Podgórna 46C pok. 47, tel. kom. 695 120 795 Zielona Góra 65-044 Sklep Med. ESKULAP, Poliklinika MSWiA (parter przy portierni), ul. Wazów 42, tel. 68 452 78 20 Żary 68-200 Sklep Med. ESKULAP ul. Moniuszki 2, tel. 68 470 65 72

Woj. łódzkie

Kutno 99-300 Sklep Med. POFAM ul. Kościuszki 52, tel. 24 254 31 80 Łódź 91-425 Sklep Med. AKSEL-MED ul. Północna 42 (Szpital MSWiA), tel. 42 634 15 02 Łódź 93-189 Sklep Med. MEDICA HUMANA CROSS MEDICA ul. Przybyszewskiego 32/34, tel. 42 646 87 35, tel. kom. 728 252 690 Łódź 91-803 Sklep Med. APUS ul. Marynarska 6A, tel. 42 640 68 84, faks 42 640 68 44 Łódź 90-368 PROFESOR DZIKI CLINIC al. Marsz. Józefa Piłsudskiego 9/A tel. kom. 579 009 955 Łódź 90-612 Sklep Med. AKSON ul. Gdańska 57A, tel. 42 630 84 09 Opoczno 26-300 Sklep Med. IRMED ul. Armii Ludowej 1C, tel. 44 788 49 16 Pabianice 95-200 Sklep Med. POFAM ul. Jana Pawła II 68, tel. 42 214 90 20 Piotrków Tryb. 97-300 Sklep MEDAGO ul. Targowa 2, tel. 44 715 07 75

32

Radomsko 97-500 Sklep Med. EXPERT MED ul. Stodolna 2, tel. 44 680 96 99, tel. kom. 608 639 238 Radomsko 97-500 Sklep Med. ul. Narutowicza 20, tel. 44 683 22 24 Radomsko 97-500 Sklep Med. LEMAR ul. Jagiellońska 36 (Szpital Powiatowy) tel. 44 685 47 34, tel. kom. 609 291 759 Sieradz 98-200 Sklep Med. POFAM ul. Armii Krajowej 7, tel. 43 822 03 61 Sieradz 98-200 Sklep. Med. MEDYK ERKA ul. Partyzantów 16A, tel. 43 827 34 09 Skierniewice 96-100 Sklep Med. AKSON ul. Kopernika 5, tel. 46 833 28 58 Tomaszów Maz. 97-200 Sklep Med. ORT-REH ul. Niska 14, tel. 44 725 72 49 Tomaszów Maz. 97-200 Sklep Med. TWÓJ SKLEP MEDYCZNY ul. Słowackiego 4, tel. kom. 570 019 100

Woj. małopolskie

Brzesko 32-800 Sklep Med. M&M ul. T. Kościuszki 68, tel. 790 328 190 Chrzanów 32-500 Sklep Med. PETRUS ul. Sokoła 10, tel. 32 623 42 73 Gorlice 38-300 Salon LIFE CARE GL+ ul. Sienkiewicza 36, tel. 18 354 92 12 Kraków 31-154 Sklep Med. MEDICA HUMANA CROSS MEDICA, ul. Pawia 34, tel. 12 422 10 51, tel. kom. 785 936 314 Kraków 31-115 Sklep Med. FARMED ul. Garncarska 18, tel. 12 422 87 00 Kraków 30-638 Sklep Med. SAMARYTANKA ul. Białoruska 15, tel. 12 265 74 87 Kraków 31-202 Salon LIFE CARE GL+ ul. Prądnicka 35/37, tel. 12 416 25 19 Kraków 30-039 Salon LIFE CARE GL+ ul. Pomorska 1, tel. 12 429 63 93 Kraków 31-826 Salon LIFE CARE GL+ os. Złotej Jesieni 1, tel. 12 64 68 741, 64 82 698 Myślenice 32-400 Sklep Med. ARSMED ul. Słowackiego 35, tel. kom. 691 130 200 Nowy Sącz 33-300 Salon LIFE CARE GL+ ul. Długosza 8/2, tel. kom. 697 068 614 Nowy Sącz 33-300 Sklep Med. KAMED+ ul. Śniadeckich 3, tel. 18 542 63 59, tel. kom. 502 156 343 Olkusz 32-300 Sklep Med. MEDIX ul. Króla Kazimierza Wielkiego 36, tel. kom. 501 152 801 Oświęcim 32-600 Sklep Med. SANITEKS ul. Dąbrowskiego 18B, tel. 33 842 30 65 Tarnów 33-100 Salon LIFE CARE GL+ al. Matki Boskiej Fatimskiej 17, tel. 14 627 82 35 Tarnów 33-100 Sklep Med. TARMED ul. Okrężna 4A, tel. 14 626 98 66 Wadowice 34-100 Sklep Med. PHUP ALEX ul. Trybunalska 12, tel. 33 823 22 311

Woj. mazowieckie Ciechanów 06-400 Sklep Med. MARABUT ul. Sienkiewicza 32, tel. 23 672 20 92 Ciechanów 06-400 Sklep Med. ALL-REH ul. Gwardii Ludowej 23/11, tel. kom. 504 235 769, tel. 23 672 04 65 Gostynin 09-500 Sklep Med. CREATIVE VIEW ul. Armii Krajowej 16, tel. 24 263 65 77 Grodzisk Mazowiecki 05-825 Sklep Med. ORTIKON ul. Grunwaldzka 4A (wejście od ul. Sadowej), tel. 22 734 40 96 Płock 09-400 Wojewódzki Szpital Zespolony, Zakład Usprawniania Leczniczego, gab. 3 ul. Medyczna 19, tel. 24 364 62 46 Płońsk 09-100 Sklep Med. ALL-REH (budynek główny poziom -1) ul. Sienkiewicza 7, tel. kom. 507 944 989 Przasnysz 06-300 Sklep Med. ORTOMIS ul. Sosnowa 13, tel. 735 570 533 Pułtusk 09-100 Sklep Med. ALL-REH (1 piętro, obok poradni chirurgicznej) ul. T. Kwiatkowskiego 19, tel. kom. 518 529 779 Radom 26-600 Sklep Med. ZTM STYMAT ul. Giserska 4, tel. 48 365 11 88 Siedlce 08-110 Sklep Med. PHU ANTA ul. Czerwonego Krzyża 21, tel./faks 25 644 92 80 Warszawa 00-864 Sklep Med. MEDICA HUMANA ul. Krochmalna 32A, tel. 22 890 03 01 Warszawa 03-462 Sklep Med. MEDICA HUMANA CROSS MEDICA ul. Jagiellońska 50/326, tel. 22 670 17 00, 22 670 04 10, tel. kom. 695 350 350 Warszawa 02-495 Sklep Med. PHU ANTA ul. Bohaterów Warszawy 8, tel. 22 252 90 92 Wyszków 07-200 Sklep Med. ATUMED ul. Stefana Okrzei 75, tel. 29 742 91 75

Woj. opolskie

Brzeg 49-300 Sklep Med. REHABMED ul. Huberta 5, tel. 77 416 76 75 Kędzierzyn-Koźle 47-220 Sklep Med. REHABMED ul. Racławicka 20, tel. 77 482 66 10 Krapkowice 47-300 Sklep Med. REHABMED ul. Jagiellońska 29, tel. 77 446 07 00 Nysa 48-313 Sklep Med. REHABMED ul. Bohaterów Warszawy 21, tel. 77 433 95 85 Nysa 48-303 Sklep Med. VITAMED ul. Piłsudskiego 47, tel. 77 431 06 88 Olesno 46-300 Sklep Med. REHABMED ul. Klonowa 3, tel. 34 350 95 09 Opole 44-005 Sklep Med. REHABMED ul. Książąt Opolskich 33, tel. 77 453 22 44 Opole 45-061 Sklep Med. REHABMED Szpital Wojewódzki (budynek portierni). ul. Katowicka 64, tel. kom. 730 636 317

Prószków 46-060 NZOZ SANATIS ul. Zamkowa 5, tel. kom. 728 334 315 Strzelce Opolskie 47-100 Sklep Med. MEDIREHAB ul. Krakowska 47, tel. 77 550 04 43

Woj. podkarpackie

Rzeszów 35-073 Salon LIFE CARE GL+ pl. Wolności 12, tel./faks 17 852 49 22, 852 88 10 Rzeszów 35-615 Sklep Med. MED-PARTNER ul. Leszka Czarnego 4D, tel. 17 250 26 21

Woj. podlaskie

Augustów 16-300 Sklep Med. ZDROWIE ul. Wojska Polskiego 37A, tel. kom. 606 634 129 Białystok 15-270 Sklep Med. MEDICA ul. Wojskowa 4/2, tel. 85 652 46 66 Białystok 15-305 Sklep Med. MEDICA HUMANA ul. Waszyngtona 32/U01, tel. kom. 572 000 745, 572 004 746 Białystok 15-064 Sklep Med. LIFE+ ul. Pałacowa 4, tel. kom. 697 051 236 Grajewo 19-200 Sklep Med. LEMAR ul. Konstytucji 3 Maja 34, tel. kom. 533 323 134 Łomża 18-400 Sklep Med. EKO-MEDICA ul. Kazańska 4, 18-400 Łomża, tel. kom. 608 025 910 Suwałki 16-400 Sklep Med. LEMAR ul. Waryńskiego 25, tel. kom. 533 323 579 Suwałki 16-400 Sklep Ortoped.-Rehab.

DOMIN-MED ul. Patli 30 (boczna Witosa), tel. 87 565 78 81, tel. kom. 665 281 884 Suwałki 16-400 Sklep Med. LIFE+ ul. Ogińskiego 5A, tel. 87 562 60 36, tel. kom. 509 549 060

Woj. pomorskie

Chojnice 89-600 Sklep Med. PROMEDICA ul. Leśna 10, tel. 52 395 67 97 Chojnice 89-600 Sklep Med. pl. św. Jerzego 1, tel. 52 3951970 Gdańsk 80-850 Sklep Med. ORTOMAX MEDICA HUMANA ul. Rajska 14A-B, tel. 58 309 10 71 Gdańsk 80-214 Sklep Med. ORTOMAX ul. Smoluchowskiego 17, tel. 58 344 38 94 Gdynia 81-519 Sklep Med. ORTOMAX ul. Powstania Styczniowego 8, tel. 58 622 12 19 Kartuzy 83-300 Sklep Med. ul. Gdańska 7, tel. kom. 500 053 847 Malbork 82-200 NZOZ CHIR-MED ul. J. Słowackiego 2, tel. 55 267 05 39 Słupsk 76-200 Sklep Med. ESKULAP ul. Wojska Polskiego 22, tel. 59 842 27 28 Słupsk 76-200 Sklep Med. ESKULAP ul. Kopernika 28, tel. 59 841 34 27 Słupsk 76-200 Sklep Med. POD SŁOWIKIEM ul. Jana Pawła II 1, tel. 59 846 86 18, tel. kom. 606 385 568 Słupsk 75-200 Sklep Med. ul. Sienkiewicza 5/1, tel. 59 810 87 94 Sopot 80-001 Sklep Med. MA-MED al. Niepodległości 755, tel. kom. 500 819 320 Starogard Gdański 83-200 Sklep Med. OL-MED al. Jana Pawła II 4C, tel. 664 966 260

Starogard Gdański 83-200 Spec. Sklep Zaopatrzenia Med. DOZ-MED Zdzisław Chudziński ul. Droga Nowowiejska 1, tel. kom. 665 877 399 Tczew 83-110 Sklep Med. MAMED ul. 30 Stycznia 2, tel. kom. 665 031 197 Wejherowo 84-200 Sklep Med. AKSEL-MED ul. 10 Lutego 1, tel. 58 677 55 56

Woj. śląskie

Bielsko-Biała 43-300 Sklep Med. BLUE MED ul. Widok 12, tel. 33 815 00 34 Bielsko-Biała 43-300 Specjalistyczny Sklep Zaopatrzenia Medycznego DAGMED ul. Batorego 5, tel. 33 819 22 08 Bielsko-Biała 43-300 Sklep Med. ORTHO-PHARMA ul. Dworkowa 2, tel. 33 819 39 24 Chorzów 41-500 Sklepy Ortoped.-Med. REMED ul. Katowicka 80, tel. 32 241 7579 Chorzów 41-506 Sklep Med. RELAX-MED ul.Batorego 15, tel. 32 348 82 52 Bytom 41-902 Sklep Med. PLAST-MED ul. Wrocławska 3, tel. 32 386 03 28 Cieszyn 43-400 Sklep Med. DAGMED ul. Bobrecka 32A, tel. 33 851 46 65 Cieszyn 43-400 Sklep Med. FHU DAGMED Szpital Śląski przy wejściu głównym ul. Bielska 4 (od ul. Chrobrego), tel. 33 851 20 70, 33 852 05 11 w. 577 Częstochowa 42-200 Sklep Med. ABC CHOREGO ul. Warszawska 13, tel. 34 324 73 01 Częstochowa 42-200 PPHU TYTAN ul. Dekabrystów 33, tel. 34 325 53 35 Częstochowa 42-200 Sklep Med. SALONIK AMAZONKA al. Najświętszej Maryi Panny 52, tel. 34 368 22 21 Częstochowa 42-200 Sklep Med. RELAX-MED Al. Pokoju 44 (Przychodnia AMICUS) tel. kom. 534 802 459 Dąbrowa Górnicza 41-300 Sklep Med.-Ortoped. ul. Górników Redenu 2, tel. kom. 509 731 401 Dąbrowa Górnicza 41-300 Sklep Med. MED+ TWÓJ SKLEP MEDYCZNY ul. Jaworowa 3/7, tel. kom. 790 470 090 Gliwice 44-100 Sklep Med. INTER-MED ul. Bohaterów Getta Warszawskiego 1, tel. 32 231 93 14 Gliwice 44-100 Sklep Med. AKA-MED ul. Zygmunta Starego 18 tel. kom. 691 547 779 Gliwice 44-100 Sklep Med. LIFE CARE+, ul. Wincentego Pola 7, tel. kom. 607 459 240 Jastrzębie-Zdrój 44-300 MED. PULS Specjalistyczny Sklep Zaopatrzenia Medycznego, al. Jana Pawła II 7 (w budynku szpitala), tel. 32 478 44 51 Jastrzębie Zdrój 44-335 MED. PULS Specjalistyczny Sklep Zaopatrzenia Medycznego, ul. Harcerska 1B, tel. kom. 797 731 566 Jastrzębie Zdrój 44-335 MED. PULS Specjalistyczny Sklep Zaopatrzenia Medycznego, al. Józefa Piłsudskiego 2A, tel. kom. 797 501 221 Jastrzębie Zdrój 44-335 Sklep Med. REHA-MED Dariusz Ziębacz ul. Wodeckiego 23, tel. kom. 661 333 280 Jaworzno 43-609 Sklep Med. ABE ul. Farna 12, tel. 32 616 34 54

Katowice 40-009 Sklep Med. MEDICA HUMANA CROSS MEDICA ul. Słowackiego 13, tel. 32 256 82 35, tel. kom. 500 836 529 Katowice 40-833 Sklepy Ortoped.-Med. REMED ul. Sławka 5, tel. 32 353 90 40 Katowice 40-009 Sklep Med. RELAX-MED ul. Warszawska 40, tel. 32 253 54 56 Katowice 40-832 Sklep Med. PLAST-MED ul. 3 Maja 11, tel. 32 781 53 33 Piekary Śląskie 41-940 Centrum Zaopatrzenia Med. MIRMED ul. Bytomska 129, tel. 32 668 64 88 Racibórz 47-400 Sklep Med. SENECTUS MED ul. Opawska 49/10, tel. kom. 883 133 803 Racibórz 47-400 Sklep Med. REHABMED ul. Ocicka 51, tel. 32 417 84 85 Racibórz 47-400 Sklep Med., ul. Gamowska 3 (bud. szpitalny), tel. 32 755 51 33 Racibórz 47-400 Sklep Med. MEDYK Zbigniew Jadach ul. Ocicka 4, tel. kom. 603 940 639 Rybnik 44-200 Sklep Med. REHABMED ul. Sobieskiego 11, tel. 32 423 54 90 Rybnik 44-200 Sklep Med. REHA-MED ul. Energetyków 46, tel. 32 425 45 14, tel. kom. 663 336 680 Rybnik 44-200 ARMED ORT, ul. Miejska 11, tel. kom. 661 144 441 Siemianowice Śląskie 41-100 Sklepy Ortoped.-Med. REMED ul. Jana Pawła II 1, tel. 32 765 97 19 Skoczów 43-430 Sklep Med. DAGMED ul. Morcinka 16B (bud. poradni NOVUM), tel. kom. 509 511 527 Sosnowiec 41-200 Sklep Med. BESTMED ul. Targowa 3/20, tel. kom. 508 552 937 Świętochłowice 41-600 Sklepy Ortoped.-Med. REMED ul. Katowicka 31A, tel. 32 245 86 16 Tychy 43-100 Sklep Med. AKMED al. Niepodległości 5, tel. 32 227 53 77 Zabrze 41-800 Sklep Med. AB MEDICA ul. 3 Maja 45, tel. 32 273 05 05 Zabrze 41-800 Sklep Med. PLAST-MED ul. Wolności 312, tel. 32 373 32 22 Zawiercie 42-400 Sklep Med. MEDYK ul. gen. Sikorskiego 22, tel. 32 670 60 00 Żory 44-240 Sklep Med. AKAMED ul. Dąbrowskiego 12, tel. kom. 691 547 779 Żywiec 34-300 Sklep Med. WALMED ul. Dworcowa 23, tel. kom. 502 188 801

Kępno 63-600 Sklep Med. POFAM ul. Ks. P. Wawrzyniaka 42, tel. 62 782 02 19 Konin 62-023 Sklep Med. ASMED ul. Dworcowa 4, tel. kom. 730 170 234 Leszno 64-100 Sklep Med. ESKULAP ul. Jackowskiego 9, tel. kom. 663 700 815 Międzychód 64-400 Sklep Med. ROMA ul. Marszałka Piłsudskiego 9, tel. kom. 608 274 286 Nowy Tomyśl 64-300 Sklep Med.-Reh. PROMED ul. Szpitalna 10, tel. kom. 661 244 135 Ostrów Wielkopolski 63-400 Sklep Med. POFAM ul. Limanowskiego 20/22, tel. 62 595 11 28 Piła 64-920 Sklep Med. SAMO ZDROWIE ul. Franklina Roosevelta 25B, tel. kom. 730 764 092 Piła 64-920 RIVAMED Sklep Med. pl. Zwycięstwa 14/1B, tel. kom. 667 050 050 Woj. warmińsko-mazurskie Pleszew 63-300 Bartoszyce 11-200 Sklep Med. ESKULAP Sklep Med. LEMAR ul. Pozańska 125 (na terenie szpitala) ul. Wyszyńskiego 11, tel. 62 742 08 58 tel. kom. 533 303 895 Poznań 60-371 Biskupiec 11-300 Sklep Med. MEDICA HUMANA Sklep Med. LEMAR MAG-STOM ul. Armii Krajowej 8, tel. 89 526 58 85 ul. Międzychodzka 10/39, Elbląg 82-300 tel. 61 867 96 50 Sklep Med. Zaopatrzenie Poznań 60-322 Ortopedyczne Sklep. Med. LIFE+, pl. Dworcowy 1, tel. 55 233 58 49 ul. Grunwaldzka 165A, Elbląg 82-300 tel. kom. 695 120 390 Sklep Med. MEDART Rawicz 63-900 ul. Morszyńska 54, tel. 55 233 77 79 Sklep Med. ALTEA Ełk 19-300 ul. Grunwaldzka 44, tel. 65 546 10 17 Sklep Med. LIFE+ Słupca 62-400 ul. Chopina 11 lok. 2, tel. 87 610 94 95 Sklep Med. KASIA Ełk 19-300 ul. Sikorskiego 1, Sklep Med. REHABILITACJA tel. 63 275 23 00 wew. 373 ul. Mickiewicza 10B, Szamotuły 64-500 tel. 87 732 81 51 wew. 19 Sklep Med. AN-MED Nidzica 12-100 ul. Dworcowa 16A, tel. 61 292 58 38 Sklep Med. LEMAR Śrem 63-100 ul. Traugutta 10F, tel. 89 307 07 02 Sklep Med. EURO-MED Olsztyn 10-434 ul. 1 Maja 5 boks 3, Sklep Med. LEMAR tel. kom. 603 403 001 ul. Żołnierska 41B, Środa Wielkopolska 63-000 tel. 89 526 08 49, Punkt Refundacji ESKULAP tel. kom. 506 006 481 ul. Czerwonego Krzyża 2, Olsztyn 10-228 tel. 61 285 01 93 Sklep Med. LEMAR (Szpital MSW) Woj. zachodniopomorskie ul. Wojska Polskiego 37, Kamień Pomorski 72-400 tel. 89 320 02 10 Sklep Med. MEDI-CAL Olsztyn 10-684 ul. Szpitalna 10, tel. 91 382 40 58 Sklep Med. LEMAR Kołobrzeg 78-100 ul. Wańkowicza 5, tel. 89 526 07 69 Sklep Med. MED CENTER Olsztyn 10-555 ul. Kupiecka 3B lok. U2, tel. 94 352 21 16 Sklep Med. Koszalin 75-800 MEDICA HUMANA ESKULAP Zakład Sprzętu ul. Kościuszki 84A/1, Ortopedycznego K-ORT tel. 89 527 41 10, ul. 1 Maja 38, tel. 94 345 01 56, tel. kom. 500 200 282 tel. kom. 696 096 546 Olsztyn 10-228 Stargard 73-110 Sklep Med. Sklep Med. STARMED S.C. Z MIŁOŚCIĄ DO ZDROWIA ul. Piłsudskiego 89, ul. Wojska Polskiego 39, tel. kom. 915 785 838 tel. kom. 535 275 436 Szczecin 70-240 Olsztynek 11-015 Sklep Med. LIFE+, Woj. świętokrzyskie Sklep Med. BLADORTOL ul. Narutowicza 13E/XIIIE/8A ul. Kościuszki 6D, Busko-Zdrój 28-100 tel. kom. 695 120 386 tel. kom. 795 516 715 Sklep Med. LIFE+ Szczecin 71-470 ul. Boh. Warszawy 67, Ostróda 14-100 Sklep Med. MEDICA HUMANA tel. 41 378 34 17, tel. kom. 695 122 554 Sklep Med. BLADORTOL STOMIA-MED Kielce 25-734 ul. Czarnieckiego 19 lok. A, ul. Arkońska 42, tel. 91 454 06 04 Sklep Med. LIFE+ tel. 89 642 14 05 Szczecinek 76-400 ul. Artwińskiego 24, Pisz 12-200 Sklep Zielarsko-Med. tel. 41 367 15 40, tel. kom. 669 970 580 Sklep Med. LEMAR Kielce 25-516 ul. Sienkiewicza 4, tel. 87 739 00 73 PANACEUM Teresa Pitra ul. Kard. S. Wyszyńskiego 23, Sklep. Med. LIFE+ Woj. wielkopolskie tel. 94 372 19 30, tel. kom. 663 778 761 ul. Grunwaldzka 45, Chodzież 64-800 Świdwin 78-300 tel. kom. 607 877 076 Sklep Med. Halina Lubawy Punkt Sprzedaży K-ORT Kielce 25-017 ul. Boczna 6, tel. 67 281 03 61 ul. Wojska Polskiego 22C, Sklep. Med. LIFE+ tel. kom. 602 539 563 Gniezno 62-200 ul. Paderewskiego 4A/1, Centrum Med. SALOMED tel. kom. 695 120 395 Trzebiatów 72-320 ul.

Wolności 4A, tel.

61 425 00 12 Sklep Med. MEDI-CAL Końskie 26-200 ul. Wojska Polskiego 39, Kalisz 62-800 Sklep Med. LIFE+ tel. 91 852 56 40, Sklep Med. POFAM ul. Gimnazjalna 41B, tel. 41 372 44 65, tel. kom. 669 970 360 ul. Poznańska 58, tel. 62 760 10 22 tel. kom. 882 083 087

33

Ostrowiec Św. 27-400 Sklep Med. LIFE+ al. Jana Pawła II 5C, tel. kom. 661 616 576 Sandomierz 27-600 Sklep Med. LIFE+ ul. Schinzla 13, tel. 15 864 75 83, tel. kom. 697 068 627 Skarżysko-Kamienna 26-110 Sklep. Med. LIFE+ ul. Szpitalna 1, tel. kom. 697 068 617 Starachowice 27-200 Sklep Med. LIFE+, ul. Batalionów Chłopskich 6, tel. kom. 785 058 397 Starachowice 27-200 Sklep Med. LIFE+ al. Armii Krajowej 28, tel. kom. 663 901 017 Staszów 28-200 Sklep Med. LIFE+ ul. 11 Listopada 78, tel. 15 864 13 24, tel. kom. 697 068 618 Włoszczowa 29-100 Sklep Med. LIFE+ ul. Żeromskiego 28, tel. kom. 697 072 163

INFORMACJE

ADRESY PORADNI STOMIJNYCH I PIELĘGNIARSKICH PUNKTÓW KONSULTACYJNYCH Woj. dolnośląskie

Dolnośląskie Centrum Onkologii, Poradnia Stomijna, pl. Hirszfelda 12 53-413 Wrocław Budynek H, piętro 2, p. 208 Czynna w każdy wtorek w godz. 15–17 Opiekun: piel. Ewa Obuszko tel. kom. 603 672 269 Wojewódzki Szpital Specjalistyczny, Poradnia Stomijna, ul. Kamieńskiego 73A 51-124 Wrocław Ośrodek Onkologii, poziom -1, p. 0.08 Czynna we wtorki i czwartki w godz. 15–18 Opiekun: piel. Anna Śmiżewska tel. kom. 781 827 328, 603 151 082, 713 270 628 Ośrodek Diagnostyki Onkologicznej, Poradnia dla Chorych ze Stomią przy Poradni Onkologicznej, ul. Andersa 4 59-220 Legnica Kierownik poradni: dr Andrzej Hap tel. 76 855 09 41, 76 855 55 17 Woj. kujawsko-pomorskie

Pielęgniarski Punkt Konsultacyjny dla Osób ze Stomią Sklep Med. MEDICA HUMANA (ELD-MED) ul. Wojska Polskiego 15/12, Bydgoszcz 85-171 Czynny co drugi piątek, po wcześniejszym umówieniu wizyty Opiekun: piel. Beata Haj Bakri tel. kom. 795 557 932, 608 555 640, 52 375 21 00 Punkt Konsultacyjny dla Osób ze Stomią Sklep Medyczny MED4U, ul. Rydygiera 1 (obok szpitala) 86-200 Chełmno tel. kom. 795 557 932, 608 555 640

Pielęgniarski Punkt Konsultacyjny dla Osób ze Stomią Miejska Przychodnia Specjalistyczna, ul. Uniwersytecka 17 87-100 Toruń Gabinet 228, I piętro Czynny w poniedziałki, po wcześniejszym umówieniu się telefonicznym tel. kom. 795 557 932, 608 555 640 Woj. lubelskie

Poradnia Stomijno-Proktologiczna z Pracownią Endoskopową Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej, ul. dr. K. Jaczewskiego 7 20-090 Lublin tel. 81 454 15 25 Woj. małopolskie

Poradnia Stomijna Szpital Specjalistyczny im. Stefana Żeromskiego, os. Na Skarpie 66 31-913 Kraków Opiekun: piel. stomijna Dorota Jesionka-Kukla tel. kom. 889 402 924 Pielęgniarski Punkt Konsultacyjny dla Osób ze Stomią Salon LIFE CARE GL+, ul. Długosza 8/2 33-300 Nowy Sącz Opiekun: piel. stomijna Małgorzata Bocheńska tel. kom. 697 068 614, 501 608 501 Szpital Skawina Sp. z o.o. im. Stanleya Dudricka Poradnia Stomijna, ul. Tyniecka 15 32-050 Skawina tel. 12 444 65 26, 12 444 65 26, wew. 1 Woj. mazowieckie

SPZOZ Wojewódzki Szpital Zespolony Poradnia Proktologiczno-Stomijna, ul. Medyczna 19 09-400 Płock

Kierownik poradni: dr Mariusz Obrębski tel. 24 364 62 84 Pielęgniarski Punkt Konsultacyjny dla Osób ze Stomią CROSS MEDICA, ul. Jagiellońska 50 03-462 Warszawa tel. 22 670 17 00 Poradnia Stomijna Narodowy Instytut Onkologii, ul. Wawelska 15 02-034 Warszawa Opiekun: piel. Ewa Urbańska tel. 22 570 91 00 Woj. opolskie

Opolskie Centrum Onkologii, ul. Katowicka 66 45-060 Opole Kierownik poradni: dr Aleksander Sachanbiński tel. rej. 77 44 160 04 tel. poradnia 77 441 60 17 Woj. podlaskie

Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku Poradnia i Klinika Chirurgii Ogólnej dla Chorych ze Stomią, ul. Waszyngtona 15A 15-274 Białystok Opiekun: piel. stomijna Urszula Żakiewicz-Łobasiuk tel. 85 745 80 00, 85 746 85 73 Poradnia Chirurgiczna przy Wojewódzkim Szpitalu Zespolonym, ul. Skłodowskiej-Curie 26 15-950 Białystok Opiekun: piel. stomijna Ewa Gryka tel. 85 748 83 68 Białostockie Centrum Onkologii, ul. Ogrodowa 12 15-027 Białystok Poradnia stomijna Czynna we wtorki i czwartki w godz. 15-17 Opiekun: piel. Agnieszka Kachniarz-Petelska tel. rej. 85 664 68 88

LIMITY NA SPRZĘT STOMIJNY Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 października zmieniającego rozporządzenie w sprawie wykazu wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie (Dz. U. z 2022 poz. 2319) • kolostomia: 450 zł • ileostomia: 450 zł • urostomia: 530 zł

34

Woj. podkarpackie

Poradnia Stomijna, ul. Słowackiego 11 35-060 Rzeszów tel. 17 852 82 77 Poradnia Stomijna MED PARTNER, ul. Litewska 10A1 35-302 Rzeszów tel. kom. 508 391 411 www.med-partner.pl Woj. pomorskie

Gabinet Stomijny przy Poradni Chirurgii Ogólnej Gdański Uniwersytet Medyczny, ul. Smoluchowskiego 17 80-214 Gdańsk Czynny w środy w godz. 12–14 Szpital Morski im. PCK Gdynia, ul. Powstania Styczniowego 1 81-519 Gdynia Czynny w środy w godz. 10.30–15 tel. 58 726 03 93 Woj. śląskie

Poradnia Proktologiczna i Stomijna przy Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym nr 5, pl. Medyków 1 41-200 Sosnowiec Kierownik poradni: prof. dr hab. n. med.

Jacek Starzewski tel. 32 36 82 733 Przyszpitalna Poradnia Stomijna, ul. Wyzwolenia 18 43-300 Bielsko-Biała tel. 33 816 40 61 Woj. świętokrzyskie

Świętokrzyskie Centrum Onkologii w Kielcach, Poradnia Stomijna, ul. Artwińskiego 1 25-734 Kielce

Kierownik poradni: dr Wojciech Korejba tel. 41 367 15 40 Woj. warmińsko-mazurskie

Poradnia Stomijna z Poradnią Chirurgii Ogólnej, ul. Konopnickiej 1 19-300 Ełk Czynna we wtorki w godz. 15–17 Kierownik poradni: dr Maria Ulrych-Karasińska tel. 87 610 84 17 Woj. wielkopolskie

Szpital Kliniczny nr 2 Poradnia Stomijna, ul. Przybyszewskiego 49 60-355 Poznań tel. 61 669 82 22 Punkt konsutacyjny Sklep Medyczny Medica Humana ul. Międzychodzka 10/39 60-371 Poznań tel. 61 867 96 50 Wielkopolskie Centrum Onkologii, Poradnia Stomijna, ul. Garbary 15 61-866 Poznań Kierownik poradni: dr Bohdan Kaczmarczyk tel. 61 885 05 79 Wojewódzki Szpital Zespolony Poradnia dla Chorych ze Stomią, ul. Kardynała S. Wyszyńskiego 1 62-510 Konin Kierownik poradni: dr Jarosław Długosz tel. 62 245 44 89 Woj. zachodniopomorskie

Punkt Konsultacyjny Sklep Medyczny MEDICA HUMANA STOMIA-MED, ul. Arkońska 42 71-470 Szczecin tel. 91 454 06 04, tel. kom. 795 557 903

Sprzęt stomijny – worki i płytki w systemie jednoczęściowym i dwuczęściowym – jest refundowany w 100 proc. dla wszystkich osób ze stomią w ramach powyższych limitów miesięcznych.

Akcesoria stomijne dla każdego rodzaju stomii dostępne są na odrębne zlecenie z miesięcznym limitem 120 zł z 20-proc. dopłatą pacjenta.

DONIESIENIA POL-ILKO

AKTUALNOŚCI POL-ILKO (LISTOPAD 2025) 21 listopada w Warszawie odbyło się posiedzenie Zarządu Głównego POL-ILKO. W trakcie spotkania podsumowao mijający rok, a także przyjęto plan pracy oraz budżet na rok 2026. Dzięki staraniom pana Grzegorza Kniazielskiego został powołany nowy Oddział Regionalny POL-ILKO w Toruniu.

Natomiast dzięki przychylności Świętokrzyskiego Centrum Onkologii w Kielcach, a przede wszystkim pana dra n. med. Przemysława Ciepieli oraz pielęgniarki stomijnej pani Małgorzaty Gajek reaktywowaliśmy Oddział Regionalny POL-ILKO w Kielcach.

Zatem obecnie mamy 18 oddziałów w całej Polsce.

W planach na rok 2026 są między innymi: Szkolenie wolontariuszy stomijnych – Kielce, luty 2026

Posiedzenie ZG POL-ILKO – Częstochowa, 11 marca 2026 r.

WIADOMOŚCI Z ODDZIAŁÓW POL-ILKO

Dołącz do nowo powstałego oddziału regionalnego POL-ILKO w Toruniu

Oddział Regionalny POL-ILKO w Krakowie z a p r a s z a n a c o m i esięczne spotkania, które odbywają się w Centrum Obywatelskim na Stadionie Miejskim i m . H e n r y ka R ey m an a ul. Rey monta 20 w środy o godz. 16.00.

Ponadto w jeden wtorek w miesiącu wychodzimy wspólnie na z w i e d z a n i e k r a kow-

skich muzeów. Zapraszamy do uczestnictwa.

Kontakt do pani prezes Lucyny Kołodziejczyk – tel. 512 617 810 Oddział Regionalny POL-ILKO w Kielcach zaprasza na spotkania, które odbywają się w Świętokrzyskim Centrum Onkologii. Kontakt do pani prezes Anny Orzechowskiej – tel. 720 707 755

Konferencja onkologiczna i spotkanie integracyjne

– Żegiestów-Zdrój, 19-24 kwietnia 2026 r.

Spotkanie Graniczne – Słowacja, Sirava 11-15 maja 2026 r.

Spotkanie rowerowe Velo Małopolska – Harbutowice, Osada Mała Kozówka, 1-6 czerwca 2026 r.

Walne sprawozdawcze delegatów POL-ILKO oraz szkolenie wolontariuszy stomijnych – Bydgoszcz lub Toruń, ostatni tydzień czerwca 2026 r.

5 Tydzień Godności Osób ze Stomią – Internet oraz Oddziały POL-ILKO, 1-7 października 2026 r. ● Zapraszamy do kontaktu z naszymi oddziałami (informacje szczegółowe na www.polilko.pl) Zarząd Główny POL-ILKO

Jesteś osobą ze stomią? A może w twoim otoczeniu są osoby z niepełnosprawnością posiadające stomię?

Czy wiesz, że w Polsce działa Stowarzyszenie Polskie Towarzystwo Stomijne POL-ILKO? Organizacja jest stowarzyszona w Europejskim (EOA) oraz Światowym Stowarzyszeniu Stomijnym (IOA). Ma w Polsce 20 oddziałów i kilka klubów.

Osób posiadających stomię z roku na rok przybywa, stąd potrzeba tworzenia nowych oddziałów POL-ILKO, które otoczą osoby ze stomią pomocą i wsparciem.

Jeśli jesteś z tomikiem Mieszkasz w Toruniu lub w okolicy Dostrzegasz potrzebę integracji i podejmowania działań na rzecz osób ze stomią – możesz dołączyć do nas!

Kontakt: Grzegorz Kniazielski, tel. kom. 605 365 566

STOWARZYSZENIA STOMIJNE ① Polskie Towarzystwo Stomijne POL-ILKO ul. Przybyszewskiego 49, 60-355 Poznań, tel. kom. 660 479 242, e-mail: polilko@polilko.pl.

Strona internetowa: www.polilko.pl

② Pomorskie Stowarzyszenie Stomijne Jerzy Szabowicz, 84-240 Reda, ul. Elizy Orzeszkowej 8, tel. kom. 665 128 693

② Dolnośląskie Stowarzyszenie Stomijne dr Krystyna Kuchtyn, 51-340 Wrocław, ul. Skłodowskiej-Curie 66, tel. 71 361 16 94

KLUBY OSÓB ZE STOMIĄ ①N OWY SĄCZ – Jan Woźniak, ② PIŁA – Ewa Sowińska, ul. Brzeziny 8A, 33-300 Nowy Sącz, ul. Jagiellońska 11, tel. 18 443 96 54, 64-920 Piła, tel. kom. 514 333 766. tel. 67 214 16 54.

Miejsce spotkań: ul. Kościuszki 24, I piętro w każdy pierwszy czwartek miesiąca, godz. 16.

③ RACIBÓRZ – Klub Stomika przy Szpitalu Rejonowym, ul. Gamowska 3, Beata Wysoczańska-Skroban, tel. kom. 603 256 816

35

④ WARSZAWA – Dorota Kaniewska, Ośrodek „Nowolipie“, ul. Nowolipie 25B, 01-011 Warszawa.

Spotkania w każdą ostatnią środę miesiąca, w godz. 12–14 w ośrodku „Nowolipie".

Poznaj nas!

Dział Dział Pomocy Pomocy Convatec Convatec

Bezpłatna Infolinia Działu Pomocy ) 800 120 093 pon.–pt. 8:00–17:00 Bezpłatna Infolinia Działu Pomocy ) 800 120 093 pon.–pt. 8:00–17:00

SKORZYSTAJ Z PROFESJONALNEGO WSPARCIA W ZAKRESIE: SKORZYSTAJ Z PROFESJONALNEGO WSPARCIA W ZAKRESIE: •● prawidłowego doboru sprzętu stomijnego •● uzyskać informacje na temat aktualnych •● prawidłowego doboru sprzętu stomijnego •● uzyskać informacje na temat aktualnych oraz akcesoriów zasad refundacji oraz akcesoriów zasad refundacji •● właściwego użytkowania produktów •● dowiedzieć się, które sklepy medyczne •● właściwego użytkowania produktów •● dowiedzieć się, które sklepy medyczne •● pielęgnacji skóry wokół stomii oferują sprzęt stomijny oraz akcesoria •● pielęgnacji skóry wokół stomii oferują sprzęt stomijny oraz akcesoria lub zadzwoń do nas, aby: Convatec lub zadzwoń do nas, aby: Convatec •● zrealizować zlecenie na sprzęt stomijny •● kupić produkty poza zleceniem •● zrealizować zlecenie na sprzęt stomijny •● kupić produkty poza zleceniem i akcesoria i akcesoria

Opcje do wyboru: Jeśli chcesz bliżej poznać nasze produkty i być na bieżąco Opcje do wyboru: chcesz bliżejdotyczącymi poznać naszetematów produktystomijnych, i być na bieżąco 1.

Rozmowa z Konsultantem Stomijnym zJeśli aktualnościami 1. Rozmowa Konsultantem Stomijnym z aktualnościami dotyczącymi tematów stomijnych, 2.

Platformazstomia.pl - realizacja zamówień i obsługa konta odwiedź nasze strony internetowe: convatec.pl i stomia.pl 2. Platforma stomia.pl - realizacja zamówień i obsługa konta odwiedź nasze strony internetowe: convatec.pl i stomia.pl Możesz także obserwować nasze profile na portalach Możesz także obserwować nasze profile na portalach Dyżurne godziny pracy Infolinii Działu Pomocy: społecznościowych: Dyżurne 17:00–20:00 godziny pracy Infolinii Działu Pomocy: społecznościowych: pon.–pt.

Facebook: convatecstomia.pl pon.–pt.

17:00–20:00 Facebook: sob. 10:00–14:00 Instagram: convatecstomia.pl convatecstomia.pl sob. 10:00–14:00 Instagram: convatecstomia.pl Podmiot prowadzący reklamę: Convatec Polska Sp. z o.o.

Podmiot prowadzący reklamę: Convatec Polska Sp. z o.o.

Przewidziane zastosowanie: zastosowanie: *Przewidziane Esteem Body™ worek jednoczęściowy zamknięty, * Esteem Body™ worek jednoczęściowy otwarty - do zaopatrzenia * Esteem Body™ worek jednoczęściowy zamknięty, * Esteem Body™ worek jednoczęściowy otwarty - do zaopatrzenia kolostomii lub ileostomii, * Esteem Body™ worek jednoczęściowy urostomijny – do zaopatrzenia urostomii. kolostomii lub ileostomii, * Esteem Body™ worek jednoczęściowy urostomijny – do zaopatrzenia urostomii. * Natura® Durahesive® płytka plastyczna Convex® – do zaopatrzenia kolostomii, ileostomii lub urostomii. * Natura® Durahesive® płytka plastyczna Convex® – do zaopatrzenia kolostomii, ileostomii lub urostomii. * Puder Stomahesive® – do pielęgnacji stomii (kolostomii, ileostomii lub urostomii). * Puder Stomahesive® – do pielęgnacji stomii (kolostomii, ileostomii lub urostomii). * ESENTA™ Spray medyczny do usuwania przylepca, nieszczypiący, *ESENTA™ Spray ochronny, nieszczypiący – do pielęgnacji * ESENTA™ Spray medyczny usuwania przylepca, nieszczypiący, *ESENTA™ Spray ochronny, nieszczypiący – do pielęgnacji stomii (kolostomii, ileostomiido lub urostomii). stomii (kolostomii, ileostomii lub urostomii).

CR-69908-POL-POL-v1 (v1.0) AP-77961-POL-POL-v1 CR-69908-POL-POL-v1 (v1.0)