Co chciałabym wiedzieć jako początkująca stomiczka 10
PIELĘGNACJA STOMII
Późne powikłania po operacji wyłonienia stomii 12
NOWE PRODUKTY
Ureterocutaneostomia: instrukcja obsługi 16
REHABILITACJA FUNKCJONALNA
Przygotowanie pacjenta ze stomią czasową do odtworzenia ciągłości jelita grubego 18
ZDROWIE
Stomia w endometriozie? 22
FIZJOTERAPIA
Wsparcie w trudnym czasie 24
DIETA
Wspierające menu po 60. roku życia 26
NOWE TECHNOLOGIE
Jak korzystać z AI z głową 28
PSYCHOLOGIA
Terapia poza kontrolą 30
ZZa nami najbardziej rodzinny czas w roku. Ze świątecznego okresu warto zabraćzesobąwkolejnemiesiąceprzedewszystkimklimatspotkańirozmów –ciepłych,wspierających,życzliwych.Otaczajmysiędobrymiludźmi,anasze spojrzenie na świat nabierze optymistycznego koloru nadziei.
My także chcemy coraz lepiej wspierać Was w codzienności ze stomią i dlatego zaprosiliśmy do zespołu redakcyjnego „Naszej Troski” Agatę Śmietanę.Bohaterkaokładkipoprzedniegowydaniamagazynuodkilkulat maileostomię,aożyciuznią,aletakżeotym,jakważnajestsamoakceptacja, pisze na co dzień w mediach społecznościowych. W tym wydaniu przygotowała dla Was praktyczny poradnik – koniecznie przeczytajcie.
RówniegorącopolecamynowąrubrykęABCstomii,wktórejpielęgniarki stomijne z wieloletnim doświadczeniem będą dzieliły się swoją wiedzą ipodpowiadały,jakuniknąćkomplikacji,bycieszyćsiępełniążyciapomimo stomii. Jako pierwsza – mgr Agnieszka Kachniarz-Petelska podpowiada, corobić,byworekstomijnysięnieodklejał.Mamyteżartykułozaopatrzeniu i pielęgnacji ureterocutaneostomii, a kto nie słyszał jeszcze o specjalizacji, jakąjestfizjoterapiauroginekologiczna,zpewnościązainteresujesiętematem po przeczytaniu świetnego artykułu Roksany Jaroszczak. Dobra terapia potrafi zdziałać cuda – przekonajcie się sami.
Więcej wsparcia, więcej treści medycznych, więcej praktycznej wiedzy –tonaszezobowiązanienanowyrok.Życzymy,bykażdyjegodzieńupływał Wam w zdrowiu, miłości i radości z życia.
Jeżeli chcesz dołączyć do programu „me+”, otrzymywać bezpłatne materiały edukacyjne i prenumeratę kwartalnika „Nasza Troska”, wypełnij czytelnie zamieszczony poniżej kupon i odeślij go na adres: Convatec Polska Sp.z o.o., Rondo Daszyńskiego 1, 00-843 Warszawa
KUPON PROSZĘ WYPEŁNIĆ DRUKOWANYMI LITERAMI
Potrzebujemy Pani/Pana zgody, aby przyjąć zgłoszenie udziału w Programie me+™.
IMIĘ:
NAZWISKO:
ADRES E-MAIL:
KOLOSTOMIA
STOMIA TYMCZASOWA STOMIA STAŁA
Zgadzam się na przetwarzanie moich danych przez Convatec Polska (Zaznaczenie zgody jest niezbędne do rejestracji w Programie me+™ ) Będziemy przetwarzać Pani/Pana dane, w tym dane dotyczące stanu zdrowia, w celu dostarczenia zamówionych produktów (np. próbek) lub usług, w szczególności umożliwienia udziału w Programie me+™. Może to obejmować kontakt z Panią/Panem w celu weryfikacji danych. Szczegółowe informacje dostępne są w „Warunkach uczestnictwa w Programie me+™” na stronie https://www.convatec.com/pl-pl/pielegnacja-stomii/forms/enroll-in-meplus/. Chcę otrzymywać informacje o usługach i produktach Convatec Polska (opcjonalne)
Co jakiś czas będziemy przesyłać - wskazanymi przez Panią/Pana kanałami komunikacji - aktualne informacje, magazyn Nasza Troska, pomysły na produkty, które może Pani/Pan wypróbować, a także materiały edukacyjne zaproszenia na organizowane przez Convatec Polska wydarzenia (szkolenia, webinary).
W jaki sposób możemy się z Panią/Panem kontaktować?
Proszę wybrać przynajmniej jeden sposób komunikacji:
Adres e-mail (materiały w wersji elektronicznej)
Numer telefonu (połączenia telefoniczne i wiadomości SMS)
Adres korespondencyjny (materiały w wersji drukowanej)
W każdej chwili może Pani/Pan zarządzać swoją zgodą za pomocą Centrum Preferencji [https://privacyportal-eu.onetrust.com/ui/#/preferences/multipage/login dd5e84b9-a22f-4bb6-9021-a3b9f0d43d69] lub korzystając z linku znajdującego się w naszych wiadomościach e-mail. Jesteśmy do Pani/Pana dyspozycji również pod numerem telefonu 800 120 093 oraz adresem e-mail: dzial.pomocy@convatec.com lub dataprivacy@convatec.com. Wypełniając formularz w imieniu pacjenta (w tym osoby małoletniej) oświadcza Pan/Pani, że dysponuje zgodą na przekazanie Convatec Polska danych osobowych pacjenta i ich przetwarzanie w celu opisanym w formularzu. Jeśli jest Pan/Pani pacjentem i przekazuje dane kontaktowe do innej osoby (np. opiekuna, osoby bliskiej), oświadcza Pan/Pani, że dysponuje zgodą tej osoby na przekazanie Convatec Polska jej danych osobowych i ich przetwarzanie w celu opisanym w formularzu.
Administratorem Pani/Pana danych osobowych (w tym danych osób małoletnich, w imieniu których opiekun prawny wypełnia formularz) jest Convatec Polska Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie, Rondo Daszyńskiego 1 (dalej: Administrator lub Convatec Polska). Kontakt z Administratorem jest możliwy za pośrednictwem numeru telefonu: +48 22 579 66 50. Na podstawie Pani/Pana dobrowolnej zgody, dane osobowe (w tym dane o stanie zdrowia) będą przetwarzane przez Convatec Polska w celu obsługi zgłoszenia, umożliwienia Pani/Panu udziału w Programie me+ oraz korzystania z usług oferowanych uczestnikom programu (podstawa prawna: art. 9 ust. 2 lit. a RODO).
W przypadku wyrażenia chęci otrzymywania informacji marketingowych za pośrednictwem wybranego kanału komunikacji (np. adresu korespondencyjnego, adresu e-mail, numeru telefonu), Pani/Pana dane będą przetwarzane przez Convatec Polska również w tym celu (podstawa prawna: art. 6 ust. 1 lit. a RODO).
Dane osobowe będą przetwarzane przez Convatec Polska do czasu odwołania przez Panią / Pana zgody. Zgodę na przetwarzanie danych osobowych można wycofać w każdej chwili, kontaktując się z Administratorem za pośrednictwem adresu e-mail: dzial.pomocy@convatec.com lub numeru telefonu: 800 120 093. Jeżeli skorzysta Pani/Pan z tego prawa - zaprzestaniemy przetwarzania danych i zostaną one usunięte z naszej bazy. Wycofanie zgody nie ma wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej wycofaniem. Przysługuje Pani/Panu także prawo wniesienia wniosku dotyczącego dostępu do danych, sprostowania danych, usunięcia danych, ograniczenia przetwarzania danych, sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych, przeniesienia danych do innego administratora. Ponadto ma Pani/Pan prawo do wniesienia skargi do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych (organu nadzorczego), jeżeli uważa Pani/Pan, że przetwarzanie danych osobowych narusza przepisy prawa (więcej informacji: https://uodo.gov.pl/pl/83/155).
W sprawach związanych z ochroną danych osobowych można kontaktować się z inspektorem ochrony danych (IOD), za pośrednictwem adresu e-mail: odo@convatec.com. Szczegółowe informacje na temat przetwarzania danych osobowych znajdują się na naszej stronie: https:// www.convatec.com/pl-pl/rodo
10 LAT WSPIERANIA
I NOWE HORYZONTY W STOMII
WAŻNE DLA PACJENTÓW
W firmie Convatec nieustannie pracujemy, aby zapewnić pacjentom ze stomią jak największy komfort i bezpieczeństwo. Mamy dla Was kilka ważnych i dobrych wiadomości, które mają pomóc zarówno Wam, jak i personelowi medycznemu. Rozszerzamy naszą ofertę worków jednoczęściowych Esteem™ Body. Wychodząc naprzeciw Waszym potrzebom, worki otwarte o wypukłości 3,5 mm są teraz dostępne również w większej pojemności 570 ml. Ta nowość oznacza dla pacjentów większy wybór i możliwość lepszego dopasowania sprzętu do indywidualnych potrzeb. Nie bez powodu worki Esteem™ Body są tak popularne wśród pacjentów – świetnie się sprawdzają i są niezawodne, a wielu użytkowników zrezygnowało ze swojego dotychczasowego sprzętu właśnie na ich rzecz.
REBRANDING ESENTA™
Nasze popularne akcesoria stomijne przechodzą zmianę nazwy na nową markę ESENTA™. Jeśli zauważycie nowy wygląd, pamiętajcie, że to tylko opakowanie! Zmianę szaty graficznej właśnie przechodzi pasta uszczelniająca Stomahesive®. Co najważniejsze, skład Waszej ulubionej pasty uszczelniającej się nie zmienił, a rebranding dotyczy tylko jej opakowania. Nowe opakowania produktów ESENTA™ mają
nowoczesny wygląd, ale zachowały te same, znane i cenione przez pacjentów formuły produktów. W nowym roku planujemy również odświeżenie opakowań pudru i pierścieni uszczelniających. Już teraz pod marką ESENTA™ możecie znaleźć paski mocujące, saszetki żelujące, a także chusteczki i spraye do ochrony skóry i usuwania przylepca.
Z ogromną radością świętujemy 10 lat istnienia naszego wyjątkowego programu me+™! Przez całą dekadę program me+™ wspierał i edukował tysiące pacjentów i ich bliskich w Polsce i na świecie, pomagając im odzyskać pewność siebie i żyć pełnią życia ze stomią.
pod hasłem „Pracownicy Ochrony Zdrowia”.
To miejsce, które umożliwia pielęgniarkom i innym profesjonalistom dostęp do specjalistycznej wiedzy, by mogli na bieżąco podnosić swoje kwalifikacje. Udostępnianie specjalistycznej wiedzy dla pracowników ochrony zdrowia jest związane z wymogami legislacyjnymi, które nakazują zastrzeganie pewnych treści dla profesjonalistów, dlatego wymagane jest proste i szybkie założenie konta oraz zalogowanie.
W tej sekcji znajdziecie również informacje o naszym ważnym zaangażowaniu: Convatec, we współpracy z międzynarodowymi ekspertami WOCN® (Wound, Ostomy, and Continence Nurses Society™), uruchomił dwa bezpłatne programy szkoleniowe dla personelu medycznego. Obejmują one program Ostomy Care Associate (OCA®) dla pielęgniarek niezajmujących się jeszcze specjalistycznie stomią oraz Zaawansowany Program Opieki Stomijnej dla doświadczonych specjalistów.
„Nasza Troska”
Bezpłatny magazyn dla osób ze stomią. Ukazuje się od kwietnia 2001 r. www.convatec.pl www.stomia.pl
NOWA SEKCJA WIEDZY DLA PROFESJONALISTÓW
W trosce o stałe podnoszenie standardów opieki stomijnej, na stronie www.convatec.pl została utworzona nowa, dedykowana sekcja dla specjalistów ochrony zdrowia. Znajduje się ona w zakładce „Pielęgnacja stomii”
Czy Twoja pielęgniarka stomijna wie, że może rozwijać swoje kompetencje i poszerzać wiedzę za darmo razem z programami edukacyjnymi od Convatec? Jeśli nie, powiedz jej o tym i zachęć do rozpoczęcia samokształcenia, ponieważ to bezpośrednio przekłada się na Twój własny komfort i jakość opieki nad osobami ze stomią. ●
lek. med. Marcin Pustkowski
Dorota Roszkowska
Urszula Sobczak
Agata Śmietana dr Wojciech Szczęsny Opracowanie graficzne
Izabela Królikowska
A DLACZEGO
mój worek się odkleja?
TO PYTANIE ZADAJE SOBIE BARDZO WIELU PACJENTÓW ZE STOMIĄ.
NIEPLANOWANE ODKLEJENIE SIĘ SPRZĘTU STOMIJNEGO TO PROBLEM, KTÓRY CZĘSTO PROWADZI
DO IZOLACJI SPOŁECZNEJ.
mgr Agnieszka Kachniarz-Petelska specjalistka pielęgniarstwa chirurgicznego, pielęgniarka stomijna. Zawodowo związana z Białostockim Centrum Onkologii. Współpracuje również z Polskim Towarzystwem Pielęgniarek Stomijnych
NNie musi tak być!
Właśnie dlatego startujemy z nową kolumną „ABC Stomii". Będzie ona prowadzona przez doświadczone pielęgniarki stomijne, które postarają się odpowiedzieć na cały alfabet pytań, które nurtują naszych Czytelników. Przyczyn samoistnego odklejania się sprzętu jest kilka.
NIEWŁAŚCIWA HIGIENA SKÓRY WOKÓŁ STOMII
Skóra wokół stomii to miejsce wyjątkowo delikatne, które wymaga szczególnej pielęgnacji. Przed założeniem nowego worka musi być ona idealnie czysta i sucha. Nawet niewielka ilość wilgoci, treści jelitowej czy resztek mydła natychmiast spowoduje podciekanie pod płytkę, co w efekcie doprowadzi do bardzo szybkiego odklejenia się sprzętu.
NIEPRAWIDŁOWO DOBRANY RODZAJ
SPRZĘTU STOMIJNEGO
Właściwy dobór sprzętu zapobiegnie samoistnemu odklejaniu się worka stomijnego. Przy stomii znacznie wystającej (3-5 cm ponad powierzchnię brzucha) zazwyczaj stosuje się płytkę płaską, natomiast w przypadku stomii wklęsłych lub płaskich, wyłonionych na poziomie powłok brzusznych, zaleca się płytkę wypukłą (convex). Prawidłowy dobór sprzętu zależy od wielu czynników, takich jak rodzaj, kształt i lokalizacja stomii, a także indywidualne potrzeby pacjenta.
NIEDOPASOWANIE OTWORU W PŁYTCE
Zbyt mały otwór może uciskać stomię, prowadząc do podrażnień, otarć śluzówki, a nawet krwawień. Z kolei zbyt duży otwór spowoduje podciekanie treści stomijnej pod płytkę, co znacznie przyspieszy jej odklejenie. Należy pamiętać, że w pierwszych tygodniach po zabiegu stomia zmienia swój rozmiar i kształt. Obrzęk pooperacyjny ustępuje zazwyczaj w okresie 6-8 tygodni od operacji. W związku z tym, aby uniknąć problemów, stomia powinna być regularnie mierzona.
BRAK ZASTOSOWANIA USZCZELNIENIA (PASTY LUB PIERŚCIENI)
Głównym zadaniem produktów uszczelniających jest wypełnienie przestrzeni pomiędzy płytką a stomią, aby treść jelitowa lub mocz nie mogły podciekać pod przylepiec. Pasta stomijna znakomicie sprawdza się również jako wypełniacz przy wszelkich nierównościach czy fałdach na skórze. Z kolei pierścieniami uszczelniającymi można łatwo otulić stomię.
PRZEPEŁNIENIE WORKA STOMIJNEGO
Przepełniony worek może powodować otwarcie odpływu worka, całkowite oderwanie worka od płytki lub odklejeniem się całego sprzętu stomijnego od skóry. Dlatego konieczne jest regularne opróżnianie worka, gdy jego wypełnienie osiągnie około 1/3 objętości. Jeżeli pojawia się problem z balonowaniem worka,należy rozważyć korektę diety, eliminując produkty wzdymające..
REGULARNA WYMIANA
Sprzęt stomijny należy wymieniać zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Pielęgniarek Stomijnych (PTPS). Worki jednoczęściowe otwarte zaleca się wymieniać co 1-2 dni. W systemach dwuczęściowych płytkę zmieniamy co 3–4 dni, natomiast worek codziennie lub co drugi dzień. Najlepiej jest robić to rano, na czczo przed śniadaniem, kiedy to pasaż jelitowy jest jeszcze wyciszony. ●
CHIRURGIA JELITA GRUBEGO
W CHIRURGII JELITA GRUBEGO PODSTAWĘ STANOWIĄ DWIE TECHNIKI: ZESPOLENIE ORAZ WYŁONIENIE STOMII. JAKO ŻE O STOMII WIEMY JUŻ PRAWIE WSZYSTKO, POŚWIĘCIMY KILKA SŁÓW
ZESPOLENIOM I EWENTUALNYM ICH POWIKŁANIOM.
dr Wojciech Szczęsny
PPunktwyjściowytousunięciefragmentujelita.Teraz mamywspomnianenawstępiedwieopcje:wyłonienie stomiilubzespolenie.Skupmysięnadrugiej.Chcemy połączyć koniec proksymalny (od strony żołądka) zdystalnym (od strony odbytnicy). Nim to zrobimy, musimypamiętaćokilkuzasadach,któresąwarunkiem dobrego gojenia przyszłego zespolenia. Popierwsze,obakońcemusząbyćprawidłowounaczynione.Otodbamypodczaspreparowania.Podrugie, mimo wycięcia fragmentu pomiędzy zespalanymi odcinkaminiemożebyćnapięcia:musządość„luźno” do siebie pasować, inaczej zespolenie nie zagoi się. Mamyzatemprzygotowanekońcejelitaluźneiunaczynione.Jakjepołączyć?Najczęściejwykonujesięzespolenie ręczne. Przez wieki opracowano wiele technik szycia. Wydaje się, że najbardziej rozpowszechniona jest metoda dwuwarstwowa. Śluzówkę imięśniówkę jelita zszywa się szwami rozpuszczalnymi, zaś drugą warstwę stanowi szew nierozpuszczalny, zakładany na błonę surowiczą. Część chirurgów używa tylko jednej warstwy szwów. Warto tu wspomnieć o tzw. staplerach–tourządzeniazespalającejelitazapomocą miniaturowychzszywek.Sąbardzoużyteczne,skracają czas zabiegu, aprzede wszystkim umożliwiają wykonanie zespolenia wmiejscach trudno dostępnych. Choć około 30 proc. najlepiej wykonanych zespoleń jestnieszczelna,naszczęściewiększośćtychnieszczelności nie objawia się klinicznie. Czy można jakoś zabezpieczyć się przed nieszczelnościąlub,conajgorsze,rozejściemsięzespolenia?Itak, inie.Oczywiścienależyprzestrzegaćzasadprzygoto-
wania jelita, ale mamy też inny sposób. Jeśli chirurg zszywajelitogrube,zwłaszczaniskoprzyzwieraczach, iuważazespoleniezaryzykowne,możejezabezpieczyć stomiąpętlowąnakońcowymodcinkujelitacienkiego. Cotodaje?Treśćpokarmowaniedocieradozespolenia imożeonogoićsięwlepszychwarunkach.Jeślinicsię nie wydarzy, tę tzw. stomię protekcyjną zamyka się po trzech miesiącach.
Chirurdzy najbardziej obawiają się 4.-8. dnia powykonaniuzespolenia.Właśniewtedy,oilewystąpią,objawiająsiępowikłaniarozejściazespolenia.Bóle brzucha, wzdęcie, niedrożność. W badaniu USG i TK widać ropień lub zaciekanie treści w okolicy zespolenia. Niekiedy wdrenach lub ranie pojawia się treść kałowa. To fatalny objaw. Co robić? Niestety w większościprzypadkówleczeniezachowawcze(ścisładieta, antybiotyki) nie daje rezultatu. Można podjąć próbę drenażu ropnia pod kontrolą USG. Ostatnio stosuje sięopatrunkipodciśnieniowe(VAC)wprowadzanedo odbytnicy na wysokość zespolenia. Niestety, zwykle koniecznejestponowneotwarciebrzuchaiwyłonienie stomii. Najbardziej przykre jest, jeśli powikłanie takie wystąpi po próbie odtworzenia ciągłości przewodu pokarmowego.
Zpóźnychpowikłańzespoleńwspomnijmymożliwość ich zwężenia zobjawami niedrożności.
Zakończmy jednak optymistycznym akcentem. Nowe techniki, zwłaszcza robotowe, budzą nadzieję nazmniejszenieczęstościpowikłań,zwłaszczazwiązanychzniedokrwieniemczyuszkodzeniemsystemunerwowego.Itegochcązarównopacjenci,jakichirurdzy.●
MAMA MÓWI O NICH „CHŁOPCY”, CHOĆ TO JUŻ MŁODZI MĘŻCZYŹNI.
ANDRZEJ GARSTKA I MIKOŁAJ MIKULSKI MAJĄ PO 21 LAT, MIESZKAJĄ W LEGIONOWIE, W RODZINIE ZASTĘPCZEJ. OBAJ, NIEMAL OD URODZENIA, MAJĄ WYŁONIONĄ STOMIĘ, A TAKŻE NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ INTELEKTUALNĄ. PROBLEMY ZDROWOTNE SĄ ICH CODZIENNOŚCIĄ, ALE – ZGODNIE Z MOTTEM TEGO DOMU – NIE SZUKAJĄ PROBLEMÓW, TYLKO ROZWIĄZAŃ.
ROZMAWIAŁA Lidia Butowska
Bierzemy z życia to, co najlepsze
JJak długo się znacie?
Mikołaj: Od maleńkości. Poznaliśmy się w szpitalu, jak jeszcze byliśmy w Centrum Zdrowia Dziecka. Najpierw Andrzej był w szpitalu w Dębicy, tam się urodził, ale potem przenieśli go do Warszawy — i tak trafiliśmy do jednej sali. Była z nami tylko Basia (biologiczna córka przyrodnich rodziców – red.). Nie było jeszcze Ireny, Łucji ani Jurka.
Andrzej: Znamy się całe życie. My jesteśmy jak bracia. Właściwie to… my jesteśmy braćmi.
Mama: Onibylidlasiebiejedynymistałymiosobamiwtamtymszpitalnymświecie.Zmienialisięlekarze,pielęgniarki, wolontariusze,aleonibylioboksiebiecodziennie.Dlatego ich relacja jest tak głęboka inaturalna.
Dorastaliście też razem?
Mikołaj: Tak, zawsze razem. Bawiliśmy się, byliśmy obok siebie. Basia bawiła się z nami, lubiła nas. Teraz mniej jesteśmy razem (wyjechała na studia – red.). Czasem się kłóciliśmy, ale przeważnie dobrze nam było ze sobą.
Andrzej: To były fajne czasy. Teraz też tak jest.
Jak zaczyna się wasz poranek?
Mikołaj: Mój bywa trudny. Rano, wiadomo, worki. Czasem są pełne już od nocy i mama musi je ogarnąć. Czasami przeciekają, więc mam mokre rzeczy, pościel. Wszystko idzie do prania. Jak jest przeciek, to jest dużo roboty. Mama mi pomaga, bo sam nie wszystko mogę zrobić, choć się staram. Potem się przemywam, ubieram i robię śniadanie – sam albo z mamą.
Andrzej: A ja rano idę po chleb. Codziennie. Wstaję o szóstej, mama mnie budzi. Ubieram się, biorę portfel i idę
Przyjmują swoją codzienność „na klatę”, jak to mówią. Nie jest to rezygnacja, tylko mądrość – deklaruje mama Andrzeja i Mikołaja
do piekarni. Mama zapisuje mi na kartce, jaki chleb mam kupić. Bardzo lubię chodzić po pieczywo. Paniom zawsze mówię, co potrzebuję. A jak wracam, to mama woła: „O, wrócił mój ulubiony dostawca pieczywa!”. Lubię to robić. To takie moje zadanie.
Mama: Andrzejmaogromnepoczucieodpowiedzialności.
Gdy byłam chora, sam poszedł do apteki, apotem sam posprzątałmieszkanie.Nigdysięniewycofuje,nieucieka przed problemami.
Co się dzieje w ciągu dnia?
Mikołaj: Jak mama wróci po odwiezieniu rodzeństwa (do szkoły – red.), to robimy razem obiad. Czasem ja robię sam. Najczęściej makaron, bo szybko da się zrobić, no i potrafię. Umiem też ugotować ryż, ale muszę mieć miękki, więc mam napisany przepis. Sam go zapisałem. Andrzej odmierza wodę, a ja pilnuję kolejności. Razem to ogarniamy.
Andrzej: Jak zabraknie czegoś do jedzenia, to idę do sklepu — tylko mama musi dać mi listę, bo nie wszystko pamiętam.
Macie jeszcze jakieś obowiązki, poza gotowaniem i zakupami?
Mikołaj: Pomagam, jak mogę. Tylko czasami mam ograniczenia, bo jestem podłączony do pompy.
Andrzej: A ja sprzątam. Zamiatam też, jak trzeba. Jak mama wraca, to zawsze to zauważy i mówi: „O, Andrzejku, pozamiatałeś”. Lubię, jak w domu jest czysto.
Mama: Andrzejjestogromnymwsparciem.Obajchłopcy sąbardzozaangażowaniwcodzienneobowiązkiistarają się być samodzielni.
Co was interesuje, co lubicie robić?
Mikołaj: Historia! Uwielbiam muzea, zwiedzanie, filmy historyczne. Lubię też klocki Lego, gry planszowe, gry karciane. I muzykę! Muzykę filmową, polskich wykonawców i zagranicznych – Eda Sheerana, Marka Grechutę, Darię Zawiałow, Kwiat Jabłoni. Byłem na koncercie Sanah na Stadionie Narodowym. Było super!
Andrzej: Ja też lubię muzykę. Bardzo. Grechutę, Cygana, Turnaua, TGD, Pana Tik-Taka. Mam zgrane różne piosenki na odtwarzacz, które wybrałem. Rozpoznaję melodie z filmów. Czasem mama pyta: „Co to jest?”, a ja zawsze zgadnę, z jakiego filmu jest ta muzyka. Lubię też kino. Dużo chodzimy do kina. I na prawdziwe koncerty. Mama kupuje płyty, żebyśmy mogli potem jeszcze raz posłuchać. A poza tym lubię spacery, basen i rower.
Mama: Mają zupełnie różne zainteresowania — i to jest piękne,bodziękitemunaszewyjazdysąbardzoróżnorodne.Jednodzieckociągnienasdomuzeumhistorii,adrugie
dokinaalbonakoncert.Starająsięnawzajemzrozumieć swoje potrzeby. Mikołaj gra na pianinie znut, ale teżze słuchu, co jest wręcz nieprawdopodobne, bo ma obustronny głęboki niedosłuch. Niepełnosprawność musi ustąpićmiejscapasjiitalentowi.Andrzejnatomiast,zanim zaczął mówić, nucił fragmenty zasłyszanych melodii, np. V Symfonii Beethovena.
Podobno dużo podróżujecie. Gdzie byliście?
Mikołaj: W Płocku, Krakowie, Wieliczce, Łodzi, Ciechanowie, Toruniu, Gdańsku, Olsztynie, Łebie, Sopocie, Malborku, Katowicach, Zabrzu... No i w Warszawie, wiadomo. Widzieliśmy też krasnale we Wrocławiu! Uwielbiam Muzeum Bitwy pod Grunwaldem — moje ukochane. I Muzeum Historii Polski. I Muzeum Wojska Polskiego. I wielkie obrazy, jak „Bitwa pod Grunwaldem”! A w zeszłym roku moja chrzestna Dorota pomogła nam spełnić moje marzenie. Byliśmy wszyscy w studiu Harry'ego Pottera w Londynie, gdzie kręcono filmy. I w ogóle dzięki cioci zwiedzaliśmy Londyn i byliśmy w Muzeum Historii Naturalnej. To było niesamowite! Teraz marzymy o Disneylandzie w Paryżu.
Andrzej: Ja bardzo lubię nasze wycieczki. Lubię aktywność. Podobało mi się latanie samolotem. I jak byliśmy w kopalniach.
Obaj jesteście stomikami. Co jest dla was najtrudniejsze w życiu ze stomią?
Mikołaj: To, że nie da się przewidzieć, co będzie. Czasem worek się odklei i wszystko przecieka — koszulka, spodnie, pościel. Czasem nawet poduszka idzie do prania. Mam dwa worki. Czasem jeden przecieka, czasem drugi. Jak w ileo jest bardzo dużo, to muszę wołać mamę, bo sam nie mogę spuścić. Uro sam spuszczam, ale tylko jeśli nie jest za bardzo pełny.
Andrzej: U mnie też worek czasami się gazuje. Szczególnie w nocy. Leżę na plecach i worek się bardzo nagrzewa. Czasem mogę spuścić powietrze, ale czasami tak się nagazuje, że nie mogę i muszę zawołać mamę.
Mama: Chłopcymająstomieodurodzenia,conieznaczy, że jest już łatwo. Mikołaj ma ponadto zespół krótkiego jelita, brak jelita grubego, skoliozę, niedowład kończyn dolnych, kamicę nerkową, przepuklinę oponowo–rdzeniową... Andrzej urodził się w zamartwicy, dostał jeden punkt wskali Apgar.
Czy czasem bywa tak ciężko, że płaczecie?
Mikołaj: Tak. Jak coś mi się nie uda, jak mama się zdenerwuje, jak coś nabroję… Wtedy jest mi przykro. Czasem płaczę. Wtedy idę do pokoju, siedzę sam, nie chce mi się
ANDRZEJ – WRAŻLIWOŚĆ I CIEPŁO
Pogodny, cierpliwy, opiekuńczy. Często się uśmiecha. Potrzebuje trochę czasu, by ułożyć wypowiedź. Jego ulubioną przytulanką jest Timmy – miś przywieziony z Londynu. Podobnie jak inne maskotki, otula go w swoje kolorowe kominy, „żeby miały inne ubranie niż wszyscy”. Ma kolostomię oraz umiarkowaną niepełnosprawność intelektualną.
MIKOŁAJ – ENERGIA I ŻYWIOŁOWOŚĆ
Mówi dużo i chętnie. Jest pełen życia, skupiony na tym, co tu i teraz. Porusza się na wózku, świetnie włada drewnianym mieczem, bawiąc się z najmłodszym bratem, Jurkiem. Przez 14 godzin dziennie jest podłączony do pompy do żywienia pozajelitowego. Ma lekką niepełnosprawność intelektualną, ileostomię i urostomię.
wychodzić. Potrzebuję czasu, żeby się wyciszyć i pomyśleć o tym, co się wydarzyło. I po jakimś czasie jest lepiej.
Andrzej: Ja też czasem płaczę, ale szybko się godzę. Jak się pokłócimy z Mikołajem, to ja częściej pierwszy przepraszam. Lubię, jak jest zgoda.
Mama: Emocje chłopców są bardzo intensywne, ale to dlatego, że mają ograniczenia, które ich frustrują. Kłótnie wynikają często nie zich charakterów, ale ztego, że niektóre rzeczy są dla nich trudniejsze niż dla innych. Apotemprzychodzą,przepraszają,przytulająsię.Andrzej nieuznajezamiataniakonfliktówpoddywan—on każdą takąsytuacjęmusiwyjaśnićipotrafiwziąćodpowiedzialność za swoje działanie. Czasem zdarza się itak, że to ja muszę przeprosić.
Oprócz problemów ze zdrowiem macie normalne życie, rodzeństwo. Opowiedzcie o Jurku, waszym 6-letnim bracie.
Mikołaj: Walczę z nim na miecze. Uczymy go różnych rzeczy.
Andrzej: Ja z nim gram w planszówki, przytulam go, pomagam sprzątać. Uczę, że trzeba odkładać zabawki na miejsce.
Mama: ChłopcysądlaJurkawzorem.Każdyznichdajemu coś innego – Mikołaj siłę ideterminację, Andrzej czułość i wrażliwość. Uczą go niepoddawania się, cierpliwości, odpowiedzialności, to piękna relacja.
Czy pamiętacie jakąś zabawną historię związaną ze stomią albo szpitalem?
Mama: O, takich historii jest mnóstwo. Jedna z moich ulubionych jest związana z Basią, kiedy miała dwa lata.
Częstoprzyjeżdżałaznamidoszpitala,gdziebylichłopcy. Widziała,jakwymieniamimworki.Kiedyśbawiłasięlalką iusłyszeliśmy, jak mówi: „Lala ma comia!”. Wkońcu zrozumieliśmy, że lalka ma stomię! Ona to przyjęła jako coś oczywistegoibawiłasię,żewymienialalceworekstomijny.
Jak sobie radzicie z domowym życiem, gdy Mikołaj jest podłączony do pompy?
Mikołaj: Mama pomaga mi z tą pompą – jak chcę iść do kuchni na śniadanie. Nie lubię być sam, kiedy wszyscy są razem. Czasem proszę Andrzeja, żeby odłączył pompę od kontaktu, jak muszę przejść.
Mama: Sądni,kiedyjesteśmyniemal„nauwięzi”.14godzin podłączenia kroplówki wymusza pewien rytm życia. Nie wszystkomożnawtedyzrobić,niemożnapojechać,gdzie sięchce.Aleteżuczymysięnietraktowaćtegojaktragedii. Na wyjazdach czasem robimy sobie „urlop od pompy”, wkontrolowanysposób,oczywiście.Żebyniemiećpoczucia, że choroba dyktuje nam życie.
Co możesz jeść, Mikołaj?
Mikołaj: Bułki, makarony — świderki, kokardki, spaghetti. Ryż biały. Brązowego nie mogę. Ciemnego pieczywa też nie mogę. Mogę jeść kaszę gryczaną — ale białą, nie ciemną. I jeszcze zupki, pierogi, kurczaka gotowanego, ziemniaki. Mam swoje ulubione dania. Muszę uważać, żeby nie były za twarde. Od tego zależy, czy będzie mi dobrze.
Andrzej: Ja lubię pomagać. Jak Mikołaj mówi, że trzeba coś zrobić, to robię. Lubię jak jest porządek i wszystko idzie po kolei.
Mama: Chłopcy się uzupełniają. Mikołaj jest skupiony na szczegółach, Andrzej ma szerszą perspektywę. Jeden FOT. MARTA WASILEWSKA (2)
pilnujekolejności,drugipraktycznychczynności.Czasem się dość intensywnie przy tym spierają, ale zazwyczaj dochodzą do wspólnego celu.
Co pomaga wam żyć z chorobą?
Mikołaj: To, że jestem z rodziną. I że wiem, co robić jak worek przecieka.
Andrzej: My mamy taką dewizę: „Nie szukamy problemów, szukamy rozwiązań”. Często ją powtarzamy. I działa.
Mikołaj: Mama tak mówi, a my powtarzamy, bo stomii nie przeskoczymy. Zawsze będzie, nie ma co płakać.
Mama: To motto powstało spontanicznie. Kiedy żyje się zestomiądzieckaod20lat,kiedysprzęttrzebazmieniać codziennie, kiedy są trudne noce, kiedy pompę trzeba podłączaćcodziennie,toalboczłowiekpopadawrozpacz, albo wybiera działanie. Chłopcy żyją tą zasadą. Zamiast się zamartwiać, zastanawiamy się: „Co można zrobić?”. Takiepodejściedajesiłę.Nieużalamysię.Skupiamysięna tym,comożemyzrobićibierzemyzżyciato,conajlepsze.
Macie poczucie, że choroba czegoś was nauczyła?
Mikołaj: Że trzeba być cierpliwym i nie ma co panikować. Trzeba się uspokoić, przemyśleć i działać.
Andrzej: Że trzeba pomagać innym. I że warto być odpowiedzialnym. Ja lubię, jak mogę pomóc rodzinie. Jak mama mnie prosi, żebym posprzątał albo jak mogę kupić chleb. Mama: Chłopcy nauczyli nas uważności ipokory, ich siła jest inspirująca. Przyjmują swoją codzienność „na klatę”, jak to mówią. Nie jest to rezygnacja, tylko mądrość.
Sądzicie, że ludzie rozumieją, czym jest stomia?
Mikołaj: Chyba nie wszyscy. Czasem myślą, że to takie coś, że „worek i już”. A to jest dużo więcej. To jest codzienność, to jest pranie, czyszczenie, pilnowanie, żeby się nie odkleiło, żeby nie pękło, żeby nie przeciekło.
Andrzej: I że czasem w nocy trzeba wołać mamę. I że czasem boli albo jest strach, że przecieknie.
Mama: Tylko najbliżsi rozumieją nasze codzienne doświadczenia – przykrych zapachów, podrażnionej treścią jelitową skóry, nagłych awarii, konieczności systematycznej wymiany worków, ciągłej czujności. Ale chłopcy nigdy nie narzekają. To jest dla mnie coś niewiarygodnego, że mają w sobie taką pogodęducha.
Z jakiego sprzętu stomijnego korzystają?
Mama: Od18latużywamysprzętufirmyConvatec:Mikołaj –jednoczęściowychworkówstomijnychEsteemTM Urooraz dwuczęściowegosprzętuNatura® Stomahesive®,zgenialną akordeonowąpłytką,doileo.Andrzej –jednoczęściowych
worków EsteemTM dokolostomii.Wszystkodobrzedziała, aleitakwymieniamyworkicodziennie.ZwłaszczauMikołaja, bo przy takich chorobach inaczej się nie da.
Czy zdarza się Wam się zapomnieć o stomii?
Mikołaj: Tak. Jak jedziemy na wycieczkę. Albo jak gramy w gry. Albo jak oglądam film. Wtedy nie myślę o tym.
Andrzej: Jak jestem na zakupach albo jak sprzątam. Albo jak bawimy się z Jurkiem.
Mama: Oni są przecież młodymi ludźmi, chcą przede wszystkim korzystać zżycia. Choroba ich nie definiuje.
Co chcielibyście powiedzieć tym, którzy boją się stomii albo się jej wstydzą?
Mikołaj: Że można z tym żyć, naprawdę.
Andrzej: Że trzeba być odważnym i szukać rozwiązań.
Mama: Moi synowie są najlepszym przykładem, że mimo ogromnychwyzwańmożnaczerpaćradośćżyciaicodziennieczegośpięknegodoświadczać.Podróżować,uczyćsię, rozwijaćtalenty,pracowaćiświętować,budującprzytym kochającą się rodzinę. Itak właśnie żyjemy. ●
Moi synowie są najlepszym przykładem, że mimo ogromnych wyzwań można czerpać radość z życia i codziennie czegoś pięknego doświadczać – mówi mama chłopców
CO CHCIAŁABYM WIEDZIEĆ jako początkująca
stomiczka
KILKA RZECZY, KTÓRE NAPRAWDĘ UŁATWIŁYBY MI ŻYCIE.
Agata Śmietana stomiczka, dietetyczka, geofizyczka, absolwentka m.in. krakowskiej AG. W mediach społecznościowych prowadzi profil Metoda na Zdrowie, na własnym przykładzie edukując o stomii i akceptacji ciała
MMoja historia to 26 lat bólu, wizyt u specjalistów, badań, które nic nie wykazywały. Żyłam z nierozpoznaną chorobą Hirschsprunga. Operacja była jedyną szansą na zdrowie. Dziś nie mam już całego jelita grubego, mam ileostomię i życie, które naprawdę pokochałam. Dlatego chcę dzielić się doświadczeniem. Nie jako specjalistka, ale jako kobieta, stomiczka, która przeszła drogę akceptacji nowej rzeczywistości, ucząc się obsługi sprzętu, dbania o skórę, konstruowania diety, radzenia sobie z emocjami i szukania wsparcia, którego na początku najbardziej mi brakowało. Każdy z nas – pacjentów zaczyna dokładnie w tym samym miejscu: od niewiedzy. I nie ma w tym nic złego.
Kiedy wracam myślami do pierwszych tygodni po operacji, przychodzi mi do głowy jedno zdanie: „Szkoda, że nikt mi tego wszystkiego nie powiedział wcześniej”. Z medycznego punktu widzenia byłam przygotowana dobrze, ale z takiego codziennego – zupełnie nie. Czułam się jak ktoś, kto nagle dostał nowe życie, tylko bez instrukcji obsługi.
Gdybym wtedy mogła porozmawiać z bardziej doświadczoną stomiczką, wiele rzeczy wyglądałoby inaczej. Dlatego dziś piszę ten tekst dla osób, które dopiero zaczynają drogę, i dla tych, którzy im towarzyszą. Chcę, żebyście wiedzieli, że trudne momenty są normalne. I że naprawdę da się ze stomią żyć dobrze, szczęśliwie i spokojnie. Bardzo ważna jest edukacja, ponieważ dzięki niej codzienność naprawdę staje się prostsza. I nagle okazuje się, że zmiana sprzętu
to nie jest czarna magia, tylko kilka kroków, z których każdy da się opanować. A odpowiednie dbanie o skórę wokół stomii to podstawa komfortu. Jeśli coś się odkleja, piecze, szczypie, jeśli sprzęt się nie trzyma, to sygnał, że trzeba coś zmienić. Czasem to kwestia złej pielęgnacji, wyboru worka i odpowiedniego typu przylepca. Szukaj, testuj, sprawdzaj. Na rynku jest wiele rozwiązań i każde ciało reaguje inaczej.
PIERWSZE WYJŚCIA Z DOMU
Pierwszy raz wyszłam z domu po operacji z bijącym sercem. Rozglądałam się na wszystkie strony, jakbym miała coś do ukrycia. Wydawało mi się, że każdy patrzy na mój brzuch. Wszędzie nosiłam przy sobie wielką torbę, do której pakowałam pół łazienki. Bałam się, że worek przecieknie. I niestety tak było. Worek odkleił się w najmniej oczekiwanym momencie, a ja przemoczona i przestraszona wróciłam do domu w stresie i ze łzami, pewna, że to znak, że powinnam zostać w czterech ścianach. Przez jedno wydarzenie zamknęłam się w domu.
Dziś patrzę na to inaczej. Takie sytuacje zdarzają się większości stomików, tylko rzadko o tym mówią. Nie dlatego, że się wstydzą, ale dlatego, że z czasem uczymy się sobie z tym radzić i staje się to częścią naszej codzienności.
TO, CO WTEDY MNIE PRZYTŁACZAŁO, DZIŚ JEST TYLKO WSPOMNIENIEM
W tamtym czasie wydawało mi się, że każdy drobiazg to wielka sprawa. Każde balonowanie w nocy, każdy odklejony fragment przylepca, każda sytuacja, która wymagała szybkiej reakcji. A tak naprawdę to był proces akceptacji nowej rzeczywistości.
Uczyłam się tego, w jakich sytuacjach muszę uważać bardziej, a kiedy mogę zaufać sprzętowi. Z czasem jednak człowiek nabiera wprawy i zaczyna działać odruchowo, zupełnie jak przy innych codziennych czynnościach.
Chciałabym, żeby ktoś powiedział mi wtedy jedno zdanie: „To minie, daj sobie czas”.
EDUKACJA, KTÓRA PRZYWRÓCIŁA MI SPOKÓJ
Był taki moment, w którym postanowiłam, że zamiast się bać – będę się uczyć. Zaczęłam szukać rzetelnych informacji, słuchałam specjalistów, rozmawiałam z innymi stomikami. Testowałam rozwiązania, obserwowałam, jak reaguje moja skóra, co pogarsza sytuację z odklejaniem się worka, a co ją poprawia.
Z czasem przestałam patrzeć na stomię jak na coś nieprzewidywalnego. Zrozumiałam, że wiele rzeczy mogę kontrolować. Wiem, że dla wielu osób czytających ten tekst, to może być bardzo ważne zdanie: nie musicie wszystkiego wiedzieć od razu.
MOJE RADY PRAKTYCZNE
Pierwsza to otwartość. W towarzystwie mówię o swojej stomii, nie wstydzę się, jeśli worek czasem „gada”. Takie sytuacje zdarzają się każdemu stomikowi, a przez lata nauczyłam się, że szczera rozmowa i humor pomagają oswoić nawet najbardziej nieoczekiwane momenty.
Druga sprawa to wyjazdy i wyjścia poza znane otoczenie. Zabieram ze sobą dodatkowy sprzęt i informuję personel w hotelu, że mam stomię. Wiedząc, że mam „plan B”, mogę spokojnie podróżować, spotykać się z ludźmi, bez strachu, że nagła awaria zepsuje mi dzień.
Kolejna ważna rzecz to obserwacja własnego organizmu i troska o dietę. Każdy stomik musi znaleźć swoje rytuały żywieniowe – co jeść, w jakich ilościach i w jakim tempie. Nie ma jednej recepty dla wszystkich, ale warto testować i obserwować reakcje ciała. Sport też jest możliwy – wręcz zalecany, tylko trzeba dobierać aktywności i poziom intensywności do własnych możliwości.
I wreszcie – wsparcie. To nieocenione, jeśli masz kogoś, z kim możesz porozmawiać: bliskiego, pielęgniarkę stomijną, grupę wsparcia lub innych stomików. Wspólne doświadczenia, porady i poczucie, że nie jesteś sam/sama, potrafią dodać pewności siebie i oswoić początkowy strach.
Nie bój się sięgnąć po pomoc psychologa lub innego specjalisty, który pomoże uporać się z początkowym lękiem, stresem i nowymi emocjami. Rozmowa z kimś doświadczonym w pracy z osobami po operacji może ułatwić radzenie sobie w trudnych sytuacjach i sprawić, że droga do akceptacji stomii stanie się łatwiejsza. To nie oznaka słabości, wręcz przeciwnie – świadczy o tym, że dbasz o siebie kompleksowo.
CO ZAWSZE MAM PRZY SOBIE: MÓJ NIEZBĘDNIK
Dziś wychodzę z domu spokojna. Nie dlatego, że „nic się nie zdarzy”, ale dlatego, że jestem przygotowana. Wielką torbę zamieniłam na małą kosmetyczkę, taką jak większość kobiet nosi w torebce. W środku mam tylko kilka rzeczy:
• dodatkowy worek, już z wyciętym otworem,
• małą torebkę na odpady,
• cienki pierścień lub pastę, jeśli wiem, że dzień będzie intensywny,
• chusteczki ochronne i usuwające pozostałości przylepca. Przy sobie mam też zawsze żel do dezynfekcji skóry i chusteczki higieniczne. To zestaw, który daje poczucie bezpieczeństwa. Nie zajmuje dużo miejsca, a potrafi uratować każdą sytuację.
STOMIA
TO DLA MNIE NOWE ŻYCIE, NIE WYROK
Kiedyś myślałam, że stomia będzie mnie ograniczać. Dziś widzę to inaczej. Ona dała mi życie. Dała szansę i zdrowie, o które tak długo walczyłam.
Oczywiście, że są dni trudniejsze. Że pobudki w nocy bywają męczące. Ale tak samo bywa z każdym innym aspektem zdrowia. Różnica jest taka, że stomia uczy nas wyjątkowej uważności na siebie i troski o swoje ciało. Uczy też wdzięczności. Bo kiedy człowiek przez tyle lat choruje, to naprawdę zaczyna doceniać każdy dzień bez bólu i zaparć.
WAŻNE, ŻEBYŚMY
BYLI DLA SIEBIE WSPARCIEM
Wsparcie w pierwszych tygodniach i miesiącach po operacji jest nieocenione – zarówno emocjonalne, jak i praktyczne. Warto zacząć od rozmów z innymi stomikami – grupy wsparcia online czy lokalne stowarzyszenia to miejsca, gdzie można bez wstydu zadawać pytania, dzielić się doświadczeniami i uczyć od osób, które przeszły podobną drogę. W takich grupach często pojawiają się wskazówki dotyczące codziennych wyzwań, poradniki na temat sprzętu, a także inspirujące historie, które dodają odwagi i nadziei. Kolejnym źródłem wiedzy są stomijni doradcy – osoby wykwalifikowane, które pomogą dobrać odpowiedni sprzęt, podpowiedzą, jak układać dietę czy reagować na problemy z funkcjonowaniem stomii.
Kiedy zaczęłam mówić o swojej historii, zrozumiałam ważną rzecz: ludzie potrzebują nie tylko porad, lecz także wsparcia. Kogoś, kto powie „Tak, ja też przez to przechodziłam/em”. Kogoś, kto nie ocenia, potrafi wysłuchać.
NA KONIEC NAJWAŻNIEJSZE
Jeśli jesteś świeżo po operacji, boisz się wyjść z domu – wiedz, że wiele osób czuje dokładnie to samo na początku. To nie znaczy, że sobie nie poradzisz. To tylko znaczy, że zaczynasz nowy rozdział i potrzebujesz czasu. Dlatego warto się edukować.
Jestem pewna, że przyjdzie moment, w którym pomyślisz: „Dałam/em radę”. I to będzie prawdziwy początek Twojego nowego życia – życia ze stomią. ●
Późne powikłania po operacji wyłonienia stomii
PÓŹNE POWIKŁANIA PO OPERACJI TO
TAKIE, KTÓRE MOGĄ POJAWIĆ
SIĘ
KILKA
TYGODNI, KILKA MIESIĘCY, A NAWET LAT PO OPERACJI. RYZYKO ICH POWSTANIA MOŻE ZNACZNIE ZMNIEJSZYĆ REGULARNA PIELĘGNACJA I OCENA WYGLĄDU
STOMII.
mgr Urszula Sobczak pielęgniarka stomijna
PRZEPUKLINA OKOŁOSTOMIJNA
Przepuklina okołostomijna to szczególny rodzaj przepukliny, która powstaje w miejscu wytworzonego otworu w powłokach, przez który wyprowadzona jest stomia. W kanał stomijny oprócz jelita, które tworzy przetokę, wsuwa się inny fragment jelita. Na brzuchu pacjenta w okolicach wyłonionej stomii tworzy się wypukłość (Fot. 1).
OBJAWY PRZEPUKLINY:
ból brzucha,
uczucie dyskomfortu,
asymetria powłok przedniej ściany brzucha,
uwypuklenie powłok brzusznych w okolicach stomii, może dojść do uwięźnięcia przepukliny, gdy wrota przepukliny są wąskie, a ciśnienie w jamie brzusznej wysokie.
Zwiększone ciśnienie wewnątrzbrzuszne jest bezpośrednią przyczyną powstawania przepukliny, a do jego niepożądanego wzrostu przyczyniają się takie codzienne czynności, jak kaszel, podnoszenie ciężarów, śmiech, naprężanie się, wstawanie z krzesła, pchanie przedmiotów (w tym odkurzanie czy koszenie trawnika), przyjmowanie pozycji schylonej oraz spacer z psem, który ciągnie smycz.
CZYNNIKI ZWIĘKSZAJĄCE RYZYKO
POWSTANIA PRZEPUKLINY OKOŁOSTOMIJNEJ
otwór stomijny większy niż 3 cm, wyłonienie stomii poza mięśniem prostym brzucha, brak wyznaczenia miejsca stomii przed zabiegiem,
wystąpienie zakażenia w okresie okołooperacyjnym, znaczna otyłość pacjenta (szczególnie z obwodem pasa powyżej 100 cm),
wiek powyżej 60 lat,
kaszel,
przewlekłe zaparcia,
palenie tytoniu,
nadmierny wysiłek fizyczny.
JAK ZMNIEJSZYĆ RYZYKO POWSTANIA PRZEPUKLINY
– WSKAZÓWKI DLA PACJENTÓW
utrzymuj prawidłową masę ciała,
rzuć palenie,
wzmacniaj mięśnie brzucha,
bądź aktywny,
dbaj o siłę mięśni, a szczególnie ramion, pomaga to bezpiecznie przenosić i przemieszczać się, chroniąc brzuch,
kiedy coś podnosisz lub przenosisz, rób to w bezpieczny sposób,
stosuj pas brzuszny w pierwszych tygodniach po operacji, zakładając go zawsze w pozycji leżącej, zapoznaj się z programem rehabilitacji „Me+ aktywnie”
WSKAZANIA DO OPERACJI PRZEPUKLINY
Nie wszyscy pacjenci wymagają leczenia operacyjnego. Wskazania bezwzględne to sytuacje, w których doszło do uwięźnięcia i martwicy końcowego odcinka pętli jelitowej. Wskazania względne to przepuklina z towarzyszącym zwężeniem lub wypadnięciem stomii, problemy z aplikacją sprzętu stomijnego, względy kosmetyczne, odczuwanie bólu przez pacjenta.
Obecność przepukliny może utrudniać pielęgnację i zaopatrzenie stomii. Pacjent może mieć problem z doborem worków stomijnych. Często jest konieczność zmiany stosowanego dotąd sprzętu. Należy wybrać sprzęt bardzo miękki, który łatwo dopasowuje się do wypukłej części brzucha. Dobrze sprawdza się Natura®
(3)
Stomahesive® płytka plastyczna nie wymagająca docinania lub Natura® Stomahesive® płytka Flexible® do docięcia z akrylem lub hydrokoloidem w systemie dwuczęściowym. Płytki te w części zewnętrznej są zbudowane z miękkiej i bardzo elastycznej fizeliny, którą zaprojektowano tak, aby podążała za ruchami ciała i szczelnie przylegała do wystającej części brzucha.
Uwaga! Nie każda wypukłość wokół stomii jest przepukliną, czasem występuje tzw. przepuklina rzekoma – zwiotczenie tkanek wokół stomii. Chirurg może stwierdzić prawdziwość przepukliny, wykonując tzw. próbę Valsalvy. Polega ona na zwiększeniu ciśnienia w jamie brzusznej w sposób zbliżony do parcia w czasie oddawania stolca lub podczas kaszlu. Próba ta powoduje ujawnienie przepukliny.
WYPADANIE STOMII
Wypadanie stomii występuje, gdy śluzówka stomii wydłuża się i wystaje teleskopowo z kanału stomijnego. Wypadnięcie stomii może wystąpić w każdym typie stomii, ale częściej występuje w przypadku stomii pętlowych (dwulufowych).
Wypadanie zwykle nie powoduje bólu ani problemów z funkcjonowaniem stomii, ale stanowi duże obciążenie psychiczne dla chorego. Ponadto prawidłowe dopasowanie worka może być trudne ze względu na wagę i wielkość wypadniętej stomii. W rezultacie może to prowadzić do przeciekania sprzętu stomijnego i podrażnień skóry wokół stomii. Ponadto śluzówka wypadającej stomii jest bardziej narażona na urazy, otarcia, pęknięcia i tworzenie się nadżerek. Gdy wypadnięte jelito wypełnia prawie cały worek i nie ma tendencji do samoistnego cofania się, konieczna jest pilna konsultacja z lekarzem
Fot. 1. Charakterystycznym objawem przepukliny okołostomijnej jest uwypuklenie powłok brzusznych
(Fot. 2), jeśli stomia wypada na 5-8 cm (Fot. 3), należy obserwować, czy to wypadanie się nie pogłębia.
nieodpowiednie ufiksowanie (przyszycie) jelita do otrzewnej w jamie brzusznej na końcowym jego odcinku.
PRZYCZYNY WYPADANIA STOMII ZALEŻNE OD PACJENTA:
kaszel,
zaparcia stolca,
podnoszenie ciężkich przedmiotów,
otyłość,
podeszły wiek,
tzw. pseudowypadanie stomii u kobiet w ciąży – zwiększone ciśnienie w jamie brzusznej wywołane przez powiększającą się macicę może wypchnąć stomię kilka cm na zewnątrz. Po porodzie stomia powraca do swego pierwotnego położenia i powikłanie cofa się samoistnie.
POSTĘPOWANIE PRZY WYPADANIU STOMII 5-8 CM:
weryfikacja dotychczas używanego sprzętu,
nauka samodzielnego odprowadzania śluzówki po konsultacji i przeszkoleniu przez pielęgniarkę stomijną,
zwiększenie średnicy otworu w płytce lub przylepcu, biorąc pod uwagę średnicę podstawy śluzówki w stanie jej uwypuklenia,
zakładanie sprzętu w pozycji leżącej, która umożliwia całkowite cofnięcie jelita.
Fot. 3. Jeśli stomia wypada na 5-8 cm, należy obserwować, czy to wypadanie się nie pogłębia
Fot. 2 Gdy wypadnięte jelito samoistnie nie cofa się, konieczna jest pilna konsultacja z lekarzem
POSTĘPOWANIE PRZY WYPADANIU 15-20 CM:
duże wypadanie musi być chronione przed urazem,
Przy używaniu sprzętu dwuczęściowego należy zachować ostrożność, aby uniknąć uszkodzenia jelita podczas dociskania worka do płytki,
przy niedokrwieniu, uwięźnięciu, zadzierzgnięciu jelita konieczna jest pilna interwencja chirurgiczna.
ZWĘŻENIE STOMII
Zwężenie stomii objawia się tym, że światło jelita staje się wąskie i sztywne (Fot. 4). Może występować na poziomie skóry, powięzi lub wewnątrz przewodu pokarmowego. Do zwężenia może prowadzić zła technika podczas operacji, ale też nawrót choroby.
NAJCZĘSTSZE PRZYCZYNY TO:
zakażenie lub stany zapalne wokół stomii,
radioterapia obejmująca okolicę stomii,
słabe gojenie po operacji,
choroba Leśniowskiego-Crohna,
martwica stomii,
rozdzielenie się błony śluzowej jelita od skóry.
Kluczem do leczenia zwężeń jest profilaktyka. Łagodne zwężenie, jeżeli nie występuje objawowo, można leczyć zachowawczo, modyfikując dietę, a także stosując środki zmiękczające stolec. Zwężenie objawowe, prowadzące do epizodów niedrożności przewodu pokarmowego, należy początkowo leczyć poprzez wielokrotne rozszerzanie palcem światła jelita. Jednak w przypadku ciężkiego zwężenia nie należy go rozszerzać. Leczeniem z wyboru w takim przypadku jest korekta zwężonej stomii.
PRZYROST LUB UTRATA WAGI CIAŁA
Kiedy rehabilitacja po zabiegu operacyjnym przebiega prawidłowo, poprawia się kondycja fizyczna pacjenta. W ciągu kilku miesięcy po operacji chory, który był wyniszczony chorobą, może przytyć nawet kilka kilogramów, co wiąże się ze zmianą wyglądu ciała, a w szczególności brzucha (Fot. 5).
Przy zwyżce masy ciała stomia, która była wyłoniona na gładkim brzuchu, może stać się stomią wklęsłą. Możliwa jest też sytuacja, kiedy w ciągu kilku tygodni mija pooperacyjny obrzęk powłok brzusznych i stomii, lub pacjent traci na wadze, zanika tkanka podskórna z powodu postępującej choroby nowotworowej, pojawia się wiotkość skóry, pofałdowania, zmarszczki (Fot. 6).
Te sytuacje często wymagają zmiany sprzętu stomijnego, a przy jego odpowiednim doborze konieczna jest konsultacja z pielęgniarką stomijną. Ocenia ona brzuch pacjenta w pozycji stojącej i siedzącej, by dostrzec ewentualne fałdy, i nierówności, których nie widać, kiedy pacjent leży. Należy też wspomnieć o osobach starszych, które mają stomię kilkanaście lub kilkadziesiąt lat. Ich skóra zmienia się z wiekiem, na skutek sił grawitacyjnych powstają zmarszczki, zanika tkanka podskórna, skóra staje się cienka, sucha i łatwo ulega powierzchownemu uszkodzeniu. Przy każdej zmianie sprzętu taką skórę należy traktować bardzo delikatnie, zawsze stosując spray do usuwania przylepca.
Każda zmiana wyglądu stomii oraz skóry wokół niej powinny być skonsultowane z pielęgniarką stomijną i chirurgiem, aby zapobiec poważniejszym komplikacjom.
Należy dążyć do indywidualnego doboru sprzętu, aby zapewnić jak najlepszy komfort życia.
Stomia zmienia się przez całe życie pacjenta, więc chorzy posiadający stomię permanentną co najmniej raz w roku powinni poddać się ocenie przez pielęgniarkę stomijną ●
Fot. 4. Przy zwężeniu stomii światło jelita staje się wąskie i sztywne
Fot. 6. Wskutek redukcji obrzęku po operacji masa ciała spada i pojawia się wiotkość skóry
Fot. 5. Zwiększona wskutek pooperacyjnej rekonwalescencji masa ciała może prowadzić do zmiany wyglądu brzucha
Nowe opakowanie ta sama skuteczność.
Wypełnia nierówności na skórze Zwiększa szczelność i poprawia dopasowanie sprzętu stomijnego Pomaga zapobiegać podciekaniu Chroni skórę wokół stomii
ESENTATM Pasta Stomahesive® to wyrób medyczny przeznaczony do zaopatrzenia kolostomii, ileostomii i urostomii. Producent: Convatec Limited | Upoważniony przedstawiciel: UNOMEDICAL A/S | Podmiot prowadzący reklamę: Convatec Polska Sp. z o.o.
Ureterocutaneostomia: instrukcja obsługi
PRZYPOMINAMY PODSTAWOWE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ZAOPATRZENIA
I PIELĘGNACJI PRZETOKI MOCZOWODOWO-SKÓRNEJ, KTÓRE SĄ KLUCZOWE DLA CODZIENNEGO KOMFORTU I BEZPIECZEŃSTWA.
Karolina Woś mgr pielęgniarstwa, specjalistka pielęgniarstwa chirurgicznego. Oddział Urologii i Urologii Onkologicznej Szpitala w Puszczykowie im. prof. S.T. Dąbrowskiego S.A.
PPierwszym i najczęściej spotykanym typem urostomii jest nadpęcherzowe odprowadzenie moczu metodą Brickera. Mamy tu do czynienia z wyłonieniem urostomii jednostronnej (worek stomijny znajduje się wyłącznie po jednej stronie powłok brzusznych). Z kolei ureterocutaneostomia – inaczej przetoka moczowodowo-skórna – polega na chirurgicznym odcięciu jednego lub dwóch moczowodów od pęcherza moczowego i wszczepieniu go w skórę powłok brzusznych. W moczowodzie pozostawia się odpowiedniej średnicy cewnik, który wydostaje się przez otwór w jamie brzusznej (Fot. 1) i wymaga regularnej wymiany w poradni urologicznej. Cewnik powinien być przy każdej zmianie sprzętu stomijnego wprowadzony do wnętrza worka stomijnego (Fot. 2). Niekontrolowane wydalanie moczu jest skutkiem powyższych operacji i wiąże się z koniecznością korzystania ze specjalistycznego sprzętu przeznaczonego do pielęgnacji oraz zapatrzenia urostomii. Wyróżniamy też metodę szczelną (kontynentną), jaką jest zastępczy zbiornik jelitowy na mocz, który ma za zadanie
zastąpić pęcherz moczowy. Metoda ta wymaga od pacjenta umiejętności samodzielnego cewnikowania. W tym tekście skupimy się na ureterocutaneostomii, która wiąże się z konkretnymi wymaganiami pielęgnacyjnymi.
DOBRY SPRZĘT UROSTOMIJNY
Najważniejsze cechy dobrego sprzętu urostomijnego to jego szczelność, łatwość obsługi oraz opróżniania zawartości worka stomijnego, a także jego odpowiednia pojemność, niwelowanie podrażnień skóry oraz cofania się moczu do górnej części worka, jak również dyskrecja, błyskawiczna przylepność do skóry i wygodny system łączenia z workiem do zbiórki moczu.
Pielęgnacja przetoki moczowodowo-skórnej polega głównie na codziennej higienie, prawidłowym doborze i zakładaniu sprzętu stomijnego dopasowanego do indywidualnych potrzeb, regularnym opróżnianiu worka oraz obserwacji i dbaniu o skórę wokół stomii, która może być narażona na podrażnienia.
Istnieje możliwość wyboru optymalnego i indywidualnie dobranego worka pomiędzy dwoma różnymi systemami: jednoczęściowym i dwuczęściowym. W przypadku pierwszego systemu płytka chroniąca skórę i worek jednoczęściowy są zintegrowane ze sobą, natomiast w systemie dwuczęściowym płytka i worek to dwa osobne elementy, które należy połączyć ze sobą. System dwuczęściowy pozwala na rzadszą wymianę płytki (co 3-4 dni), co zmniejsza ryzyko podrażnień skóry wokół stomii. System jednoczęściowy wymusza natomiast zmianę worka codziennie lub najpóźniej co drugi dzień.
PRAKTYCZNE WSKAZÓWKI PIELĘGNACYJNE
Sprzęt stomijny należy przechowywać w chłodnym, suchym miejscu.
Z uwagi na mniejsze wydzielania moczu przed posiłkami zaplanuj wymianę sprzętu stomijnego rano.
Opróżnij worek z moczu przed wymianą sprzętu stomijnego. W pierwszej kolejności unieś worek zatycz-
Fot.
Akcesoria pomocne w pielęgnacji ureterocutaneostomii
ką ku górze, zaciskając podstawę kranika palcami jednej ręki. Następnie drugą ręką otwórz zatyczkę worka. Skieruj otwór kranika do muszli klozetowej, zwolnij ucisk podstawy kranika i opróżnij worek z moczu.
Stosuj worki do nocnej zbiórki moczu. Unikniesz zakażeń układu moczowego oraz przecieku, rozszczelnienia worka i podrażnień skóry. Dla spokojnego snu użyj łącznika (adaptera) do zbiornika nocnego. Otwórz zatyczkę kranika przy worku urostomijnym. Połącz białą, sztywną część łącznika z otwartym kranikiem worka urostomijnego. Następnie podłącz worek do zbiórki moczu do otwartej końcówki łącznika. Możesz zachować łącznik po jego odłączeniu i użyć ponownie.
Przy odklejaniu płytki bardzo przydatne będzie użycie gazików lub sprayu do usuwania przylepca ESENTA™ (Adhesive Remover). Produkty te ułatwiają proces odklejania płytki oraz zapobiegają uszkodzeniom skóry.
Skórę wokół ujścia stomii i cewników moczowodowych umyj dokładnie wodą z mydłem o pH 5,5 lub pianką z serii PRESENTA®. Następnie dokładnie osusz skórę.
Przed przyklejeniem worka na skórę zastosuj koniecznie gazik lub spray ochronny z linii ESENTA™ (Skin Barrier), który utworzy warstwę ochronną pomiędzy skórą a przylepcem oraz zwiększy przyczepność sprzętu stomijnego.
Jeśli na skórze wokół stomii zaobserwujesz zaczerwienienie lub podrażnienie, zastosuj żel do ochrony skóry z serii PRESENTA®, który stworzy barierę ochronno-nawilżającą.
Koniecznie sprawdź stopień przylegania sprzętu stomijnego i połączenia płytki z workiem po wymianie sprzętu stomijnego.
Przy każdej wymianie sprzętu oceń wygląd skóry wokół stomii i sam otwór oraz ilość moczu i jego barwę. Nie zapo-
Natura® Stomahesive® płytka Flexible® fizelinowa z akrylem
Natura®+ worek urostomijny z kranikiem Soft Tap
minaj, iż zabarwienie moczu może być związane ze spożyciem pokarmów zabawiających mocz w sposób naturalny.
Nie bój się zgłosić po poradę do pielęgniarki stomijnej w przypadku wystąpienia powikłań lub problemów z zaopatrzeniem.
Przeczytaj uważnie i bez pośpiechu instrukcję obsługi danego sprzętu stomijnego oraz dodatkowych akcesoriów. Naucz się techniki ich poprawnego stosowania i przeznaczenia.
W razie konieczności usuwania owłosienia wokół stomii, wykonuj to regularnie i ostrożnie, aby nie doszło do uszkodzenia naskórka.
Mocz na ewentualne badania kontrolne (posiew moczu i badanie ogólne) pobieraj wyłącznie z nowo założonego worka stomijnego.
Przy każdym wyjściu z domu nie zapomnij zabrać ze sobą kosmetyczki z podstawowym sprzętem stomijnym oraz środkami pielęgnacyjnymi.
Regularnie zgłaszaj się na okresową wymianę cewników moczowodowych zgodnie z zaleceniami lekarza oraz niezwłocznie w przypadku wystąpienia niedrożności, bezmoczu lub podejrzenia zakażenia.
NIEPOKOJĄCE OBJAWY
Konsultacji z lekarzem lub pielęgniarką stomijną wymagają między innymi:
dreszcze lub podwyższona temperatura ciała;
bezmocz lub znaczne ograniczenie ilości wydalanego moczu;
krwiomocz lub mętny kolor moczu;
bóle brzucha lub pleców;
wszelkie zmiany skórne wokół stomii, takie jak odparzenia, owrzodzenia, zaczerwienienia lub maceracja skóry. Firma Convatec ma w swojej ofercie bogaty wybór zarówno sprzętu stomijnego, jak i akcesoriów do pielęgnacji skóry. Każdy pacjent z ureterocutaneostomią ma szanse na znalezienie idealnie dobranego sprzętu do swoich indywidualnych potrzeb. Samoświadomość oraz umiejętność obsługi ureterocutaneostomii pozwala ograniczyć obawy oraz poprawić jakość życia. ●
Esteem®+ Durahesive® worek z zastawką antyzwrotną i kranikiem AccusealTM Esteem Body™ z Leak Defense™ worek urostomijny
PRZYGOTOWANIE
PACJENTA
ze stomią czasową do odtworzenia ciągłości jelita grubego
HOLISTYCZNE
PODEJŚCIE, ŁĄCZĄCE ELEMENTY REHABILITACJI FUNKCJONALNEJ I REEDUKACJI MIĘŚNI DNA MIEDNICY, ODGRYWA KLUCZOWĄ ROLĘ
W PROCESIE POWROTU DO PEŁNEJ SPRAWNOŚCI I POPRAWY
PO ZABIEGU REKONSTRUKCYJNYM.
Roksana Jaroszczak dyplomowana fizjoterapeutka z kilkunastoletnim stażem pracy. Absolwentka Wyższej Szkoły Fizjoterapii i Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Specjalistka fizjoterapii urologiczno-ginekologicznej, proktologicznej i położniczej.
Prowadzi wykłady m.in. na Uniwersytecie Trzeciego Wieku i w domach opieki, szerząc wiedzę na temat terapii dna miednicy
DDynamiczny rozwój nauk medycznych przyczynia się do coraz skuteczniejszego leczenia schorzeń, które niedawno uznawane były za nieuleczalne. Jedną z nich jest współczesna chirurgia jelita grubego obejmująca szerokie spektrum zabiegów rekonstrukcyjnych, w tym operacje przywracające ciągłość przewodu pokarmowego po wcześniejszym wyłonieniu stomii czasowej. Stanowią one istotny etap leczenia, ale równocześnie duże wyzwanie funkcjonalne i psychologiczne dla pacjenta. Zabieg wytworzenia przetoki jelitowej, mimo że często ratuje życie, wiąże się z istotnymi następstwami natury fizycznej, emocjonalnej i społecznej. Ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu, trudności w utrzymaniu dotychczasowej aktywności oraz obniżenie jakości życia mogą prowadzić do zwiększonego poziomu lęku, poczucia izolacji, a w niektórych przypadkach – do objawów depresyjnych i wycofania z życia rodzinnego oraz społecznego.
JAKOŚCI ŻYCIA
Okres poprzedzający zabieg to czas, w którym należy nie tylko ocenić stan ogólny chorego, lecz także przygotować jego układ mięśniowy i nerwowy do ponownego uruchomienia funkcji defekacji. W tym kontekście szczególną rolę odgrywa fizjoterapeuta dna miednicy (nazywany potocznie fizjoterapeutą uroginekologicznym), zajmujący się rehabilitacją proktologiczną. Dlatego proces przygotowania pacjenta do odtworzenia ciągłości jelita powinien obejmować nie tylko aspekt chirurgiczny, lecz także wsparcie fizjoterapeutyczne, edukacyjne i psychologiczne.
MIĘŚNIE DNA MIEDNICY A STOMIA
Mięśnie dna miednicy odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowej funkcji układów moczowo-płciowego oraz pokarmowego. Odpowiadają za podparcie narządów miednicy mniejszej, stabilizację tułowia oraz kontrolę mechanizmu wydalania gazów i stolca. Ich praca jest ściśle skoordynowana z działaniem przepony oddechowej, mięśni głębokich brzucha i mięśni grzbietu, tworząc zintegrowany system odpowiadający za prawidłową kontrolę funkcji wydalniczych.
U pacjentów ze stomią czasową, w wyniku przerwania naturalnego toru pasażu jelitowego, dochodzi do zaniku odruchów defekacyjnych, osłabienia napięcia mięśni dna miednicy oraz zaburzeń czucia trzewnego, co prowadzi do trudności z utrzymaniem stolca, gazów lub niepełnego wypróżnienia. Dzieje się tak na skutek braku fizjologicznej stymulacji receptorów w odbytnicy prowadzących do dezaktywacji funkcji neuromotorycznej, czyli zaburzenia współpracy pomiędzy zwieraczami odbytu, mięśniami głębokimi brzucha i przeponą.
W efekcie może dojść do obniżenia świadomości czucia trzewnego, pogorszenia reakcji odruchowych i spadku kontroli nad napięciem mięśniowym w obszarze miednicy.
ROLA FIZJOTERAPEUTY
I PROCES DIAGNOSTYCZNY
Fizjoterapeuta specjalizujący się w terapii dna miednicy i proktologii odgrywa istotną rolę w przygotowaniu pacjenta ze stomią do odtworzenia ciągłości jelita. Po wcześniejszej szczegółowej diagnostyce funkcjonalnej fizjoterapeuta poprowadzi terapię ukierunkowaną na mięśnie dna miednicy (MDM) oraz ostatni odcinek przewodu pokarmowego, czyli struktury kluczowe dla prawidłowej kontroli wypróżnień. Diagnostyka fizjoterapeutyczna ma na celu ocenę funkcji mięśni dna miednicy, stopnia osłabienia układu anorektalnego oraz przygotowanie pacjenta do ponownego uruchomienia mechanizmu defekacji.
Ocena obejmuje wywiad dotyczący pracy stomii (częstotliwość i konsystencja treści, ewentualne wzdęcia i parcia fantomowe etc.) oraz pytania dotyczące cyklu i jakości wypróżnień przed zabiegiem. Podczas wywiadu fizjoterapeuta zadaje pytania odnośnie do mikcji, życia seksualnego oraz chorób współistniejących, dlatego należy zabrać ze sobą aktualną dokumentację medyczną.
Następnie przeprowadza się badanie funkcjonalne, skupiające się na ocenie postawy ciała mającej bezpośredni wpływ na funkcję oddechową, badaniu per rectum i per vaginam (o ile to możliwe), oceniającym napięcie spoczynkowe, zdolność do skurczu i rozluź-
nienia, ewentualne reakcje odruchowe oraz czucie. Kolejnym etapem są badania instrumentalne potwierdzające i uzupełniające badanie manualne. Do badań tych należą: EMG z biofeedbackiem oraz USG przezkroczowe umożliwiające ocenę jakości pracy mięśni dna miednicy w sposób wizualny w czasie rzeczywistym. Badaniem dodatkowym jest manometria anorektalna, bazująca na pomiarze ciśnienia w kanale odbytu i odbytnicy, dostarczająca obiektywnej oceny czucia i reakcji odruchowych w odbytnicy, co jest kluczowe w planowaniu terapii przed odtworzeniem ciągłości. Niezmiernie istotna jest jeszcze edukacja pacjenta dotycząca anatomii, roli mięśni dna miednicy, prawidłowych wzorców oddechowo-posturalnych oraz przygotowania do powrotu naturalnej defekacji.
Tak kompleksowe postępowanie diagnostyczne pozwala na stworzenie indywidualnego programu terapeutycznego, dostosowanego do aktualnych potrzeb i możliwości pacjenta. Systematyczna praca pod kontrolą fizjoterapeuty umożliwia stopniowe przywracanie prawidłowych wzorców funkcjonalnych, poprawę świadomości ciała oraz odbudowę kontroli nad mięśniami dna miednicy, co ma kluczowe znaczenie w procesie przygotowania do operacji odtworzenia ciągłości jelita i adaptacji po zabiegu.
METODY I NARZĘDZIA TERAPEUTYCZNE
Przygotowanie pacjenta ze stomią czasową do odtworzenia ciągłości jelita wymaga zastosowania różnorodnych metod fizjoterapeutycznych, które mają na celu odbudowanie funkcji anorektalnych, poprawę koordynacji mięśniowej i przywrócenie prawidłowych wzorców defekacji. Dobór technik zależy od stopnia osłabienia mięśni dna miednicy, jakości ich napięcia spoczynkowego oraz czasu trwania stomii.
Jednym z podstawowych narzędzi pracy jest biofeedback (BFB), który umożliwia pacjentowi naukę świadomego i aktywnego napinania oraz rozluźniania mięśni poprzez wizualizację w czasie rzeczywistym. Kolejnym bardzo istotnym elementem biofeedbacku, bazującym na czuciu, jest trening z sondą balonikową. Trening ten przygotowuje odbytnicę do wypełniania treścią i uruchomienia odruchów defekacyjnych. U osób z długotrwałą stomią ta metoda pomaga odtworzyć prawidłowe reakcje mięśniowe i czucie w odbytnicy często „wyciszone” w okresie braku defekacji.
Elementem wspierającym i/lub uzupełniającym jest aktywna elektrostymulacja funkcjonalna (FES) mięśni osłabionych, poprawiająca czucie głębokie, rozluźniająca mięśnie nadmiernie napięte, oraz elektrostymula-
cja TENS zmniejszająca ewentualne odczucia bólowe. Metody te szczególnie sprawdzają się u pacjentów, którzy mają trudność z samodzielną aktywacją mięśni lub zgłaszają dyskomfort i ból w obrębie miednicy.
Niezwykle istotny jest również trening oddechowy i posturalny, pozwalający na przywrócenie współpracy przepony, głębokich mięśni brzucha i dna miednicy. Regulacja ciśnienia w jamie brzusznej oraz koordynacja oddechowo–kroczowa stanowią fundament prawidłowego parcia, bezpiecznego wypróżniania i utrzymania stolca oraz gazów.
Całość terapii uzupełnia trening funkcjonalny, prowadzony w pozycjach codziennego funkcjonowania, czyli stojącej, podczas chodu czy w pozycjach równoważnych. Dzięki temu pacjent uczy się kontroli mięśni dna miednicy w sytuacjach życia codziennego. Regularna terapia (czasami raz-dwa razy w tygodniu), wsparta ćwiczeniami w domu, stanowi kluczowy element prehabilitacji. Tak kompleksowe przygotowanie zwiększa szanse na prawidłowe odzyskanie kontroli wypróżnień po odtworzeniu ciągłości jelita i minimalizuje ryzyko późniejszych powikłań.
POWIKŁANIA POOPERACYJNE
I PROFILAKTYKA
Po odtworzeniu ciągłości jelita grubego część pacjentów doświadcza problemów określanych jako LARS (skrót od ang. low anterior resection syndrome – red.), czyli zespołu objawów obejmującego częste, naglące wypróżnienia, nietrzymanie gazów lub stolca oraz uczu-
PRZECIWWSKAZANIA
DO REHABILITACJI
Bezwzględne to aktywna infekcja, gorączka, krwawienia oraz ostre bóle brzucha – terapię można kontynuować po ich ustąpieniu.
Objawy ze strony stomii, takie jak szybko narastająca przepuklina i upośledzenie odpływu stomii – tu fizjoterapeuta będzie wspierać pracę powłok brzucha, żeby nie dopuszczać to takich powikłań.
Przeciwwskazania względne to również objawy neurologiczne, zwłaszcza przebiegające z trudnością w oddawaniu moczu i/lub stolca, co prowadzi do zalegania – wymagają pogłębienia diagnostyki lekarskiej, następnie fizjoterapeuta będzie mógł wspomóc pacjenta w przywróceniu prawidłowości tych funkcji.
Należy zawsze poinformować fizjoterapeutę o ciąży oraz wszczepionym rozruszniku serca, które stanowią przeciwwskazanie do niektórych zabiegów.
cie niepełnego opróżnienia. Regularna i odpowiednio poprowadzona fizjoterapia przedoperacyjna zmniejsza nasilenie objawów LARS, wspiera regenerację tkanek oraz zwiększa szanse na pełniejszy powrót funkcji defekacyjnych po przywróceniu ciągłości jelita.
W literaturze podkreśla się, że fizjoterapia wdrożona jeszcze przed zabiegiem pełni kluczową funkcję w profilaktyce tych zaburzeń. Regularna praca z mięśniami dna miednicy pomaga utrzymać ich aktywność i siłę, poprawia koordynację skurczu i rozluźnienia, a także wspiera odbudowę prawidłowych odruchów anorektalnych po okresie funkcjonowania z wyłonioną stomią.
Ważnym aspektem terapii jest również trening świadomości ciała, regulacja ciśnienia w jamie brzusznej oraz nauka prawidłowego toru oddechowego, co wpływa na efektywne i bezpieczne parcie po zabiegu. Odpowiednio prowadzona prehabilitacja zmniejsza nasilenie objawów LARS, wspiera regenerację tkanek oraz zwiększa szanse na pełniejszy powrót funkcji defekacyjnych po przywróceniu ciągłości jelita.
WSKAZÓWKI
DLA PACJENTÓW
Przygotowanie do odtworzenia ciągłości jelita wymaga nie tylko oceny lekarskiej, lecz także świadomego zaangażowania pacjenta w proces fizjoterapii. Odpowiednio prowadzone działania przedoperacyjne wspierają regenerację tkanek, zmniejszają ryzyko powikłań i ułatwiają odzyskanie pełnej funkcji układu anorektalnego po zabiegu. Pacjent powinien pamiętać o kilku kluczowych elementach:
Regularne ćwiczenia mięśni dna miednicy pod okiem fizjoterapeuty umożliwią precyzyjny dobór intensywności i rodzaju treningu do aktualnego stanu funkcjonalnego, przez co powrót do kontroli defekacji jest szybszy. Prawidłowa postawa i tor oddechowy zmniejszają ewentualne wzmożone napięcie mięśniowe, ułatwiają rozluźnienie, zmniejszają wzmożone ciśnienie w jamie brzusznej i wspierają prawidłowy mechanizm parcia.
Należy unikać nadmiernego parcia podczas wypróżniania, żeby chronić struktury dna miednicy, a w przypadku zaparć – zastosować techniki wspierające odpowiednie parcie, np. podnóżek w toalecie, pacie z ustnikiem Guillarme lub z zaciśniętą pięścią, tu z pomocą przychodzi fizjoterapeuta.
Utrzymanie umiarkowanej aktywności fizycznej dopasowanej do możliwości pacjenta, np. spacer i/lub lekkie ćwiczenia w połączeniu z ćwiczeniami oddechowymi, usprawniające prawidłową pracę jelit.
Bardzo ważne jest kontynuowanie fizjoterapii po zabiegu pod kątem ćwiczeń skierowanych na dno
miednicy, oddech, prawidłowe wzorce motoryczne oraz bliznę.
Systematyczna terapia ogranicza ryzyko wystąpienia LARS i innych zaburzeń pooperacyjnych.
Włączenie fizjoterapii w proces przygotowania i rekonwalescencji po operacji nie tylko zwiększa szanse na prawidłowe funkcjonowanie układu jelitowego, lecz także pomaga pacjentowi poczuć się bezpieczniej, odzyskać kontrolę nad własnym ciałem i aktywniej uczestniczyć w procesie leczenia.
WSPÓŁPRACA NA MIARĘ ZDROWIA
Fizjoterapia odgrywa istotną rolę nie tylko w przygotowaniu do zabiegu, lecz także w procesie odzyskiwania funkcji po odtworzeniu ciągłości jelita. Odpowiednio dobrane techniki z obszaru biofeed-
backu, trening świadomości ciała, reedukacja defekacji, ćwiczenia oddechowo-posturalne czy praca z sondą balonikową wspierają odbudowę czucia rektalnego, umożliwiają przywrócenie prawidłowych wzorców motorycznych oraz poprawiają jakość życia pacjentów.
Zgodnie z najnowszymi wytycznymi i doniesieniami naukowymi, najlepsze efekty terapeutyczne osiąga się dzięki interdyscyplinarnej współpracy pomiędzy chirurgiem, całym zespołem medycznym, fizjoterapeutą i samym pacjentem. Wspólne planowanie leczenia, właściwa edukacja i aktywne zaangażowanie chorego w proces terapii przed zabiegiem i po nim pozwalają zwiększyć bezpieczeństwo operacji, poprawić jej wynik funkcjonalny oraz w sposób istotny podnieść komfort codziennego funkcjonowania. ●
w endometriozie? STOMIA
ENDOMETRIOZA TO STOSUNKOWO CZĘSTA CHOROBA KOBIET, ALE ZWYKLE UMIEJSCAWIA SIĘ ONA POZA JELITAMI. JEŚLI JEDNAK TAK
SIĘ STANIE, MOŻE DOJŚĆ DO NIEDROŻNOŚCI JELIT, A W
REZULTACIE WYŁONIENIA STOMII.
lek. med. Marcin Pustkowski specjalista medycyny rodzinnej
EEndometrioza to często sprawiająca ból choroba, w której wyściółka macicy (czyli endometrium) wzrasta poza tym narządem. Najczęściej ogniska błony śluzowej macicy, które „zabłąkały” się poza pierwotne miejsce, spotyka się w jajnikach, jajowodach oraz wyściółce miednicy. Zarówno prawidłowo, jak i nieprawidłowo umieszczone endometrium zachowuje się w trakcie cyklu miesiączkowego tak samo. Najpierw grubieje, potem się złuszcza i krwawi. W jajnikach to krwawienie następuje do torbieli zwanych od koloru ich zawartości „czekoladowymi”.
Jest wiele hipotez, skąd się bierze błona śluzowa macicy poza tym narządem. Niektórzy naukowcy uważają, że te komórki „migrują” ze swojego prawidłowego miejsca, inni twierdzą, że były tam od urodzenia, ale przekształciły się nieprawidłowo w endometrium.
DOKUCZLIWE OBJAWY
Tak czy inaczej, jest to choroba, której głównym objawem jest ból, a jednym z najpoważniejszych powikłań – niepłodność. Ból przybiera różne postacie. Pacjentki skarżą się na ból towarzyszący miesiączkom, ból w trakcie stosunku płciowego, w czasie wypróżnień lub oddawania moczu (zwłaszcza tuż przed miesiączką lub w jej trakcie). Częstym objawem są nadmierne krwawienia miesiączkowe. Rzadziej spotyka się zmęczenie, biegunkę, zaparcia, wzdęcia lub nudności. Te ostatnie objawy mogą wskazywać na tzw. endometriozę jelitową, o której napiszemy dalej. Opowiedzmy jeszcze o podstawowym powikłaniu endometriozy, jakim jest niepłodność. Wiele kobiet nie odczuwa w ogóle żadnych objawów tej choroby, a nie może zajść
w ciążę. Szacuje się, że nawet połowy pacjentek dotyczy ten właśnie problem. Najczęstszym (choć niejednym mechanizmem) jest fakt, że ogniska endometriozy mogą blokować drogę komórki jajowej do macicy, gdzie ulega zapłodnieniu. Mogą również uszkadzać samo jajeczko lub plemnik. Dlatego specjaliści zajmujący się niepłodnością w pierwszej kolejności (u kobiety) zwracają uwagę na ewentualną endometriozę.
ENDOMETRIOZA JELITOWA
Jak stwierdziliśmy wcześniej, ogniska błony śluzowej macicy pojawiają się głównie w jajnikach i jajowodach albo w wyściółce (rzadziej w narządach) miednicy. Jednak to nie znaczy, że nie mogą wystąpić w innych miejscach. Szacuje się, że nawet w 30 proc. przypadków endometriozy – większe lub mniejsze ogniska tej błony śluzowej – występują w jelitach. Mogą sięgać też głębiej – do błony mięśniowej (mięśniówki) jelit. Wtedy zwykle towarzyszy im tkanka bliznowata. Te postacie nazywamy odpowiednio endometriozą jelitową powierzchowną i głęboką.
Objawami endometriozy jelitowej są bóle przy wypróżnieniu i głęboki ból w miednicy podczas stosunku płciowego. Mogą pojawić się też: wzdęcia, biegunka lub zaparcie. Objawy nasilają się podczas miesiączki.
ROZPOZNANIE POSTACI JELITOWEJ
Podstawą są oczywiście objawy, choć przypominają one inną, bardziej rozpowszechnioną chorobę – zespół jelita drażliwego. Lekarz (zwykle na początku ginekolog) wykona badanie ginekologiczne oraz USG (przezbrzuszne i/lub przezpochwowe). W przypadku głębiej leżących ognisk pomóc może badanie techniką rezonansu magnetycznego. Najlepszym badaniem oceniającym zakres endometriozy (w tym jelitowej) jest laparoskopia. Jest to badanie endoskopowe, w którym małą i cienką rurkę z kamerą na końcu wkłada się przez powłoki do jamy brzusznej i ogląda jej zawartość (z możliwością pobrania próbek do badania). Innym badaniem endoskopowym, które można tutaj wykonać jest sigmoidoskopia lub kolonoskopia. Zasada
jest ta sama, z tym że endoskop wprowadza się do przewodu pokarmowego przez odbyt.
LECZENIE FARMAKOLOGICZNE
W łagodniejszych przypadkach wystarczy postępowanie zachowawcze – leki przeciwbólowe i (lub) przeciwzapalne. W przypadku zaparć lub bolesnych wypróżnień pomocą okazują się środki zmiękczające stolec albo (rzadziej) inne leki przeczyszczające.
Ze względu na hormonalne podłoże podaje się również środki, których zadaniem jest zatrzymanie miesiączek. Może to być progesteron lub doustne środki antykoncepcyjne. Pojawiła się także nowa grupa leków: agoniści gonadoliberyny (GnRH), które wywołują stan podobny do menopauzy. Należą do nich takie leki, jak leuprorelina, goserelina czy tryptorelina.
TERAPIA CHIRURGICZNA
Jeśli leki nie pomagają albo sytuacja jest poważniejsza, wykorzystuje się techniki chirurgiczne. Można to zrobić laparoskopowo (podobnie jak w przypadku diagnostyki) lub rozcinając powłoki brzuszne w tzw. operacji otwartej. Wyróżniamy trzy główne rodzaje zabiegów stosowanych w endometriozie jelitowej.
• Można przede wszystkim usunąć segment jelita zawierający ognisko endometriozy, a potem zszyć pozostałe części przewodu pokarmowego razem.
• W przypadku mniejszych ognisk wystarczy je wyciąć ze ściany jelita (w postaci małej „tarczy”), a powstały ubytek zaszyć.
• W końcu, w endometriozie powierzchownej, powstały guzek można po prostu ściąć skalpelem.
CZYNNIKI RYZYKA ENDOMETRIOZY
Są to takie stany, w których częściej niż w populacji ogólnej kobiet dochodzi do rozwoju tej choroby. Należą do nich:
• brak dzieci
• rozpoczęcie miesiączkowania w młodym wieku
• późno pojawiająca się menopauza
• krótkie cykle miesiączkowe (np. <27 dni)
• obfite krwawienia miesiączkowe (zwłaszcza
jeśli trwają dłużej niż 7 dni)
• wysokie stężenia estrogenu w organizmie
• niski wskaźnik masy ciała (BMI)
• jedna lub więcej krewnych (matka, ciotka, siostra itp.) z endometriozą.
Skąd w takim razie stomia? Otóż, szczególnie w pierwszym rodzaju operacji (wycięciu całego segmentu jelita), wyłania się tymczasową stomię, aby nie obciążać połączonych chirurgicznie odcinków jelita i dać im czas na wygojenie się. Jeśli ten proces pójdzie sprawnie i nie dojdzie do żadnych powikłań (np. wycieku treści jelitowej), po 3-12 miesiącach stomię można zamknąć (dlatego mówimy, że jest tymczasowa). Stomia może także służyć jako wyjście „awaryjne” w pozostałych rodzajach zabiegów chirurgicznych, kiedy np. w miejscu ściętego guzka lub zaszytego otworu w ścianie jelita dochodzi do wycieków. Istnieją też szczególnego rodzaju przypadki (na szczęście rzadkie), kiedy endometrioza zajmuje tak dużą część jelita (inaczej: na dużej długości), że pozostałe części przewodu pokarmowego są zbyt „krótkie”, żeby zszyć je razem. Wówczas należy liczyć się z tym, że stomia pozostanie już z nami na stałe. Na szczęście dzięki specjalistom i firmom farmaceutycznym można prowadzić normalne i aktywne życie, mając wyłonioną stomię, a ulga w postaci braku objawów endometriozy jest bezcenna.
Należy również pamiętać o innych powikłaniach operacji, które mogą pojawić się jeszcze w szpitalu. Należą do nich zakażenia. Dlatego proszę nie dziwić się, jeśli profilaktycznie otrzymają panie antybiotyki. Innym powikłaniem jest zatorowość płucna, dlatego lekarze tak bardzo naciskają na (w miarę możliwości) jak najszybsze „uruchamianie” pacjentki, która na dodatek często otrzymuje do noszenia pończochy przeciwzakrzepowe. Po operacji często występuje ból, z którym lekarze na pewno sobie poradzą. Nierzadko jelita nie podejmują pracy (ze stomią czy bez stomii) przez kilka dni po operacji. Trzeba dać im trochę czasu, stosować odpowiednią dietę i pić dużo płynów. ●
WSPARCIE W TRUDNYM czasie
JEDNYM Z ELEMENTÓW LECZENIA
ONKOLOGICZNEGO JEST
CHEMIOTERAPIA. OD NASZEJ
KONDYCJI ZDROWOTNEJ W DUŻYM
STOPNIU ZALEŻY, JAK ORGANIZM
PORADZI SOBIE Z NASTĘPSTWAMI
TEJ INTERWENCJI.
ROZMAWIAŁA Anna Zarębska-Tutak
mgr Łukasz Stołowski fizjoterapeuta, pomaga w powrocie do zdrowia sportowcom zawodowym i amatorom, współpracował z męską reprezentacją Polski w hokeju na trawie jako fizjoterapeuta i trener przygotowania fizycznego. prowadzi zajęcia na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu
Chemioterapia to szczególne wyzwanie zdrowotne. Jakie może mieć konsekwencje w kontekście narządów ruchu? Na wpływ chemioterapii na układ ruchu należałoby spojrzeć wielopoziomowo. Po pierwsze, jest to obciążenie dla całego ciała – osłabienie, utrata masy mięśniowej czy wydolności organizmu, co wiąże się z przyjmowanymi lekami, ale również z samą chorobą. Po drugie, same leki, mimo iż skuteczne w leczeniu choroby nowotworowej, mają – jak wszystkie – działania niepożądane, które wpływają na układ ruchu. Dość częste są neuropatie obwodowe – osłabienie czucia, drętwienie czy osłabienie mięśni. Następnie nie możemy nie wspomnieć o wpływie farmakologii na układ mięśniowy i zwiększenie ryzyka dolegliwości mięśniowych, miopatii nabytej, osłabienia czy sarkopenii. Dodatkowo osłabieniu ulega również układ kostny, co może wiązać się z większym ryzykiem złamań.
Jak fizjoterapia może pomóc na dolegliwości i powikłania, o których pan wspomniał? Jakiego rodzaju ćwiczenia lub aktywności mogą się okazać wspierające?
Polekowa neuropatia obwodowa kończyn najczęściej powoduje osłabienie czucia, siły mięśniowej, propriocepcji (tzw. czucia głębokiego, odpowiadającego m.in. za odczuwanie pozycji i lokalizacji ciała czy kontroli motorycznej), a fizjoterapia może wspomóc poprawę w tym zakresie. Żeby pobudzić czucie, stosuje się techniki sensoryczne – bodźcowanie różnymi fakturami, wibrację czy delikatny masaż. Pomocne mogą być też ćwiczenia, w których rękę (lub stopę) umieszcza się np. w ryżu i próbuje odnaleźć inne, większe przedmioty. Na atrofię (zanik) i osłabienie mięśni dobrze sprawdzają się ćwiczenia siłowe, chociaż programując je, musimy wziąć pod uwagę ogólne osłabienie organizmu – dlatego na początku mogą to być zwykłe ćwiczenia izometryczne, a następnie ćwiczenia ze wzrastającym oporem, wykonywane na większej liczbie powtórzeń. Dla poprawy kontroli motorycznej można zastosować ćwiczenia równoważne na stabilnym i niestabilnym podłożu, także z zamkniętymi oczami. Ważna jest również edukacja – zwiększenie lub utrzymanie aktywności fizycznej w formie spacerów i ogólnej ilości ruchu w ciągu dnia, ale także zachęcanie do zdrowej diety bogatej w białko, dbania o relacje i sen.
W jakim stopniu ćwiczenia z zakresu fizjoterapii czy terapii manualnej mogą przynieść ulgę w bólu pacjentom w trakcie chemioterapii?
Ćwiczenia oraz terapia manualna mogą okazać się całkiem skuteczne w niwelowaniu dolegliwości bólowych związanych z chemioterapią. Same ćwiczenia mogą powodować wyrzut endorfin, które mają działanie przeciwbólowe. Dodatkowo mogą zmniejszać sztywność stawów i mięśni, nasilającą się w czasie leczenia oraz samej choroby. Jednym z objawów choroby jest tzw. zmęczenie nowotworowe, które dzięki odpowiedniej edukacji oraz dobrze dobranym ćwiczeniom można również niwelować. Pamiętajmy jednak, że ćwiczenia nie muszą być intensywne – nawet
mikrodawka ruchu może poprawiać ukrwienie, a tym samym dotlenienie organizmu i ogólne samopoczucie. Często stosowana jest również terapia manualna, która może działać na zakończenia nerwowe, zmniejszając ich uwrażliwienie, co skutkuje redukcją bólu. Dotyk ma także działanie rozluźniające i obniżające poziom stresu, który niekorzystnie wpływa na odczucia w czasie leczenia. Zazwyczaj mówimy tutaj o technikach delikatnych.
A jakie znaczenie ma podejmowanie aktywności fizycznej jako takiej w czasie leczenia?
Ostatnie lata przynoszą wiele badań potwierdzających pozytywne działanie ogólnej aktywności fizycznej w trakcie leczenia chemio- czy radioterapeutycznego u pacjentów onkologicznych. Delikatne ćwiczenia mogą działać przeciwzapalnie oraz poprawiać aktywność układu odpornościowego, wspierając tym samym działanie leków. Dodatkowo zwiększają one aktywność mięśniową, zmniejszając ryzyko atrofii, która często towarzyszy chorobie. Kolejny aspekt to poprawa wydolności krążeniowo-oddechowej, co może prowadzić do lepszego natlenowania mięśni i szybszej regeneracji. Równie ważny jest aspekt mentalny – wykonując nawet proste ćwiczenia, pacjenci odzyskują poczucie sprawczości i sensu, co ma ogromne znaczenie w tak obciążającej chorobie.
Na ile istotna jest dobra kondycja fizyczna pacjenta, który dopiero ma mieć wdrożone leczenie onkologiczne? Co można zrobić wcześniej? Jak się przygotować? Dobra kondycja fizyczna przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego ma kluczowe znaczenie dla jego przebiegu i efektów. Pacjenci w lepszej formie fizycznej zwykle lepiej znoszą chemioterapię czy zabiegi operacyjne, szybciej się regenerują i rzadziej doświadczają powikłań. Warto więc już na etapie przygotowań zadbać o wzmocnienie organizmu poprzez regularny, umiarkowany ruch – spa-
cery, ćwiczenia oddechowe, lekkie treningi oporowe czy aktywność w wodzie. Takie działania poprawiają wydolność, siłę mięśniową oraz odporność. Duże znaczenie ma też odżywianie, nawodnienie i sen, które wspierają regenerację i odporność na stres. Fizjoterapeuta może pomóc w doborze indywidualnego programu ćwiczeń przygotowującego do leczenia oraz nauczyć strategii, które ułatwią powrót do sprawności po jego zakończeniu.
O czym jeszcze warto pamiętać w kontekście przygotowywania się do leczenia onkologicznego?
Warto podejść do tematu systemowo. Po pierwsze, zadbać o logistykę oraz przygotowanie mieszkania – będzie to szczególnie ważne w momentach, gdy nie będziemy czuć się najlepiej i będziemy musieli oszczędzać siły. Po drugie, warto porozmawiać z bliskimi, którzy stanowią wsparcie zarówno mentalne, jak i fizyczne. Po trzecie, przygotować się psychicznie na nadchodzące trudności i następstwa leczenia – lepiej zrobić to w momencie, gdy czujemy się jeszcze względnie dobrze, niż później, gdy pojawi się zmęczenie czy inne dolegliwości. Takie planowanie pozwala zachować spokój i poczucie sprawczości, które będą procentować w czasie leczenia. ●
MOŻLIWE DZIAŁANIA NIEPOŻĄDANE CHEMIOTERAPII
• Neuropatie obwodowe – uszkodzenia struktur komórek nerwowych tworzących nerwy obwodowego układu nerwowego, powodujące dolegliwości o charakterze chorobowym. Możliwe formy neuropatii to ruchowa (osłabienie siły mięśniowej, utrata możliwości skurczu przez mięsień lub grupę mięśni), czuciowa (zaburzenia czucia, m.in. mrowienie, drętwienie, kłujący ból), autonomiczna (zaburzenia funkcjonowania narządów wewenętrznych) lub mieszana.
• Miopatia – grupa schorzeń polegających na uszkodzeniu lub dysfunkcji mięśni szkieletowych. Wskutek nieprawidłowego funkcjonowania włókien mięśniowych dochodzi do ich osłabienia i zmniejszonej zdolności do skurczu. W dalszej konsekwencji zaś – do trudności w poruszaniu się, dolegliwości bólowych, a ostatecznie nawet zaniku mięśni.
• Sarkopenia – choroba powodująca osłabienie siły mięśni szkieletowych. Prowadzi do większej podatności na upadki, złamania, a w skrajnej formie – do niepełnosprawności ruchowej.
• Atrofia mięśni – stopniowy zanik masy i siły mięśniowej, który może skutkować powikłaniami w funkcjonowaniu narządu ruchu.
WSPIERAJĄCE MENU
po 60. roku życia
WRAZ Z WIEKIEM NASZ ORGANIZM PRZECHODZI NATURALNE ZMIANY – SPOWALNIA METABOLIZM, ZMNIEJSZA SIĘ MASA MIĘŚNIOWA, A APETYT MOŻE ULEGAĆ OSŁABIENIU. WŁAŚCIWA DIETA I STYL ŻYCIA MOGĄ ZNACZĄCO
WPŁYNĄĆ NA JAKOŚĆ ŻYCIA, WYDOLNOŚĆ FIZYCZNĄ I PSYCHICZNĄ, A TAKŻE ZMNIEJSZYĆ RYZYKO ROZWINIĘCIA CHORÓB PRZEWLEKŁYCH.
dr n. med. Barbara Kuczyńska dietetyczka, pracuje w Poradni Żywienia Dojelitowego w Warunkach Domowych, Klinika Chirurgii Ogólnej, Endokrynologicznej i Onkologii Gastroenterologicznej, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego oraz w Centrum Leczenia Zaburzeń Stanu Odżywienia w Poznaniu
NNiewłaściwe nawyki i sposób odżywiania, obok stresu, braku aktywności fizycznej, jak również zanieczyszczenia środowiska, stanowią przyczynę wielu chorób cywilizacyjnych. Co więcej, od właściwego żywienia uzależnione jest funkcjonowanie ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, co w kontekście procesów starzenia i związanych z nim zmian w organizmie odgrywa kluczową rolę.
JEDZENIE JAKO LECZENIE
Znaczenie ma nie tylko dobór konkretnych produktów, wykazujących korzystne działanie na organizm, lecz także wysoka jakość produktów, np. pochodzących z ekologicznych upraw, oraz jak najniższy stopień ich przetworzenia. Sam proces produkcji i przechowywania również wpływa na produkt ostateczny, który trafia do naszej kuchni. Obecnie coraz większą rolę przypisuje się prozdrowotnej funkcji żywienia, w postaci żywności funkcjonalnej, biologicznie aktywnej, dzięki, której jesteśmy w stanie skutecznie wspomóc efektywność stosowanego leczeni. Warto podkreślić, że organizm, którego stan odżywienia jest nieprawidłowy, np. w niedożywieniu lub nadwadze czy otyłości, nie odpowie właściwie na stosowane leczenie, a tym samym, proces powrotu do zdrowia jest
znacznie utrudniony. Właściwe postępowanie żywieniowe jest zatem kluczowym elementem, który skutecznie wspiera procesy zachodzące w organizmie człowieka. Niedożywienie wśród osób starszych to istotny problem zdrowotny, który wpływa negatywnie na jakość życia i zwiększa ryzyko śmiertelności. Przyczyny niedożywienia w grupie pacjentów w podeszłym wieku są wielopłaszczyznowe, związane zarówno z procesem starzenia się organizmu, wielochorobowością, jak i stanem psychicznym. Konsekwencje problemów żywieniowych u seniorów to:
niedożywienie i utrata masy mięśniowej (sarkopenia) – co prowadzi do osłabienia, większego ryzyka upadków, złamań i pogorszenia sprawności, obniżona odporność, nasilenie przebiegu chorób przewlekłych, zaburzenia pamięci i koncentracji.
OTO KLUCZOWE WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE ZDROWEGO ODŻYWIANIA:
1. Spożywaj posiłki regularnie (co 2-3 godziny), pokrywające twoje indywidualne zapotrzebowanie na składniki odżywcze, witaminy i pierwiastki śladowe.
2. Znaczenie ma wielkość posiłków – mniejsze objętościowo, spożywane regularnie i bez pośpiechu.
3. Pamiętaj o codziennym spożywaniu możliwie świeżych warzyw i owoców.
4. Spożywaj pełnoziarniste produkty zbożowe, które stanowią bogate źródło błonnika pokarmowego, regulującego funkcję przewodu pokarmowego.
5. Nie zapominaj o odpowiednim nawadnianiu organizmu, czyli spożyciu płynów (w postaci wody, świeżych soków warzywnych, owocowych (bez dodatku cukru), kompotów niskosłodzonych czy łagodnych naparów herbat, co najmniej 1,5-2,5 l dziennie, w zależności od zapotrzebowania, czyli około 6-10 szklanek.
OWOCOWY MIKS
Składniki:
• 1/2 obranego mango • 1/2 lub 1 banan
• 100-180 g jogurtu naturalnego
• sok wyciśnięty z 1/2 pomarańczy
Sposób przygotowania:
Całość zblenduj na gładki koktajl. Wyłóż do miseczki lub szklanki. Możesz dodać całe owoce: maliny, borówki amerykańskie, orzechy, owoce suszone, wiórki kokosowe. Dopraw kurkumą, cynamonem.
6. Zwróć uwagę na źródła białka w diecie. Białka zwierzęce są lepiej przyswajane niż białko roślinne, więc w codziennym menu warto uwzględnić produkty mięsne (drób, ryby, ewentualnie wołowina, cielęcina), jaja, nabiał. Ograniczaj spożycie czerwonego mięsa (głównie wieprzowiny) oraz przetworzonych produktów mięsnych (np. konserw). Ze źródeł roślinnych najlepiej przyswajalne jest białko roślin strączkowych: soi, soczewicy, białej fasoli, a także zbóż i orzechów.
7. Unikaj spożywania produktów wysoko przetworzonych w postaci gotowych dań (jeśli takie wybierasz, sprawdź skład na etykiecie), dań typu instant, a także fast food.
8. Ograniczaj spożycie tłuszczów zwierzęcych. Zastępuj je wysokiej jakości olejami roślinnymi.
Jako dodatek do potraw świetnie nadają się oleje roślinne: oliwa, olej lniany, z ostropestu, pestek dyni, ryżowy.
Najlepiej dodawać je w postaci surowej, do gotowych potraw. Korzystne są również tłuszcze omega-3 zawarte m.in. w mięsie ryb morskich.
9. Unikaj cukru i słodyczy. Zastępuj je owocami czy orzechami.
Pamiętaj, że kolorowe napoje gazowane, soki z kartonów, tzw. napoje energetyczne czy wody smakowe są źródłem cukru w twojej diecie, a więc najlepiej się ich wystrzegać.
10. Jeśli nie ma ku temu wskazań, nie dosalaj dodatkowo potraw, stosuj zioła świeże bądź suszone, które skutecznie poprawią walory smakowe potraw.
11. Zwróć uwagę na sposób przyrządzania potraw, a więc stosowane techniki kulinarne.
Polecana jest metoda pieczenia w piekarniku w folii lub naczyniach ceramicznych żaroodpornych i na ruszcie, delikatne grillowanie na patelni czy też duszenie pod przykryciem. Niewskazane jest nadmierne przypiekanie, a jedynie delikatne zrumienienie z ograniczeniem dodawania tłuszczu. By zachować wartość odżywczą warzyw,
zalej je wrzątkiem i ogranicz całkowity czas gotowania, do osiągnięcia pożądanej miękkości.
12. Unikaj spożywania alkoholu, palenia papierosów i innych używek, które niekorzystnie wpływają na twój organizm.
Są to ogólne zasady, miej jednak na uwadze, iż organizm często wymaga indywidualnego podejścia, ze względu na współistniejące dolegliwości i choroby, które mogą wiązać się z koniecznością modyfikacji diety bądź wprowadzenia pewnych restrykcji twojego planu żywienia.
W takiej sytuacji warto skorzystać z pomocy dietetyka albo poradzić się lekarza.
O CZYM JESZCZE WARTO PAMIĘTAĆ?
Potrawy, które spożywasz, powinny być estetyczne i zachęcały do delektowania się posiłkiem. Urozmaicaj menu – dzięki temu zyskasz większą pewność, że dostarczasz organizmowi wszystkich niezbędnych witamin i minerałów. Dla przykładu dodatek świeżych warzyw i owoców wzbogaci kolorystycznie twój talerz, ale pozwoli też dostarczyć dodatkowych mikroelementów.
Właściwe rozplanowanie posiłków ma znaczenie. Zacznij od pełnowartościowego śniadania, które doda ci sił, by dobrze rozpocząć dzień. W zależności od potrzeb zaplanuj 4 nawet do 6 posiłków w ciągu dnia. Pomiędzy głównymi posiłkami (jak śniadanie, obiad, kolacja) rozplanuj przekąski. Pamiętaj również, by ostatni posiłek, nawet jeśli jest to kolacja, był lekki (nie obciążał organizmu na noc), spożywany nie później niż 2-3 godziny przed snem.
Wszelkie zmiany diety i nowe produkty wprowadzaj stopniowo. Przy nagłym zwiększeniu spożycia błonnika pokarmowego w postaci świeżych produktów pochodzenia roślinnego (jak warzywa, owoce, zboża) mogą pojawić się dolegliwości związane ze wzdęciami, przyspieszonym pasażem jelitowym, dlatego jeśli wcześniej twoje menu nie obfitowało w tego typu produkty, wprowadzaj je etapami, najpierw w lekko przetworzonej formie w postaci świeżych soków, musów czy gotowanych warzyw.
Jeśli sięgasz po dania gotowe, pamiętaj, by sprawdzać skład na opakowaniu.
Nie zapomnij o ruchu. Oprócz tego, co jesz i w jaki sposób przygotowujesz posiłki, ważne jest również utrzymanie aktywności fizycznej, chociażby poprzez regularne spacery na świeżym powietrzu. Rodzaj i intensywność wysiłku powinny być dostosowane do stanu zdrowia oraz indywidualnej wydolności organizmu. ●
JAK KORZYSTAĆ Z AI z głową
SZTUCZNA INTELIGENCJA WKRACZA
W NASZE ŻYCIE SZYBCIEJ, NIŻ WIELU
Z NAS SIĘ SPODZIEWAŁO. POMAGA, PODPOWIADA, ROZMAWIA
– ALE POTRAFI TEŻ ZMYŚLAĆ I WPROWADZAĆ W BŁĄD. JAK KORZYSTAĆ Z NIEJ MĄDRZE, BY NIE BYŁA ZAGROŻENIEM?
TEKST Anna Zarębska-Tutak
NNajnowszy raport NASK „Nastolatki 2024” pokazuje, że młodzi ludzie spędzają w internecie średnio blisko 5 godzin dziennie, głównie na smartfonach. Aż 70 proc. z nich korzysta już z narzędzi sztucznej inteligencji, takich jak ChatGPT, by odrabiać lekcje czy tworzyć teksty. Jednocześnie ponad połowa nie wie, czym jest deepfake (patrz: Słowniczek).
Tymczasem pokolenia, które pamiętają rozwój analogowych technologii, często wciąż z rezerwą patrzą na te nowe osiągnięcia, nie do końca wiedząc, jak działają i na co uważać. Z drugiej zaś strony, zachłystują się nowinkami, korzystając z nich na swoich smartfonach i laptopach. Niestety, nieświadomi zagrożeń, coraz częściej stają się ofiarami oszustw, które wykorzystują sztuczną inteligencję. Dlatego warto poznać ją bliżej – bez strachu, ale i bez naiwności.
SZTUCZNA,
A JAK PRAWDZIWA
Sztuczna inteligencja, w skrócie AI (czyt. ej aj; ang. Artificial Intelligence), to obszar informatyki, który zajmuje się tworzeniem systemów potrafiących uczyć się na podstawie danych. Wykazują ją komputery. Nie myśli ani nie czuje jak człowiek, ale potrafi rozpoznawać wzorce, przewidywać, pisać teksty, tworzyć obrazy, filmy, a nawet prowadzić rozmowę.
ChatGPT (czyt. czat dżi pi ti) to przykład tzw. modelu językowego – programu, który sczytuje ogromne ilości tekstów i uczy się, jak ludzie formułują zdania i prowadzą rozumowanie. Dzięki temu może odpowiadać na pytania, tłumaczyć, streszczać, a czasem – rozmawiać jak dobry
znajomy. Ale trzeba pamiętać: nie wie, tylko odgaduje, co brzmi prawdopodobnie.
ZISZCZONE WIZJE
Zanim pojawiły się smartfony, internet i ChatGPT, pisali o niej wizjonerzy science fiction. Isaac Asimov w zbiorze opowiadań „Ja, robot” wprowadził słynne Trzy Prawa Robotyki, które miały chronić ludzi przed maszynami (w skrócie: robot nie może zaszkodzić człowiekowi). Stanisław Lem w „Summa technologiae” przewidział rozwój myślących komputerów i ostrzegał przed ich etycznymi konsekwencjami. Natomiast znany z ostatnich monumentalnych ekranizacji filmowych Frank Herbert, autor „Diuny”, opisał społeczeństwo, które po buncie maszyn zakazało tworzenia „myślących komputerów”. Wszyscy oni przeczuwali, że pewnego dnia człowiek będzie musiał nauczyć się żyć z technologią, którą sam stworzył – i nauczyć się jej ufać, ale mądrze.
AI NA CO DZIEŃ
Dziś towarzyszy nam na każdym kroku, choć często nawet tego nie zauważamy. W smartfonie podpowiada najkrótszą drogę do celu, rozpoznaje twarze na zdjęciach i tłumaczy teksty na obce języki. W banku analizuje nasze transakcje, by wykryć podejrzane operacje i ostrzec przed oszustwem. W medycynie pomaga lekarzom szybciej diagnozować choroby, odczytując zdjęcia RTG czy wyniki badań z niezwykłą precyzją. Nawet w domu działa dyskretnie – steruje światłem, ogrzewaniem, przypomina o zażyciu leków lub terminie wizyty u lekarza. To ogromne
SŁOWNICZEK UŻYTKOWNIKA
– PRZYDATNE POJĘCIA
• Algorytm – zestaw kroków, które komputer wykonuje, by osiągnąć cel (np. rozpoznać twarz, znaleźć trasę).
• Deepfake (czyt. dipfejk) – fałszywe nagranie stworzone przez AI, na którym ktoś robi lub mówi coś, czego nigdy nie zrobił.
• Fake news (czyt. fejk njuz) – wymyślona wiadomość udająca prawdziwą informację. Może zawierać szczyptę prawdy, ale jest ona zmanipulowana i podana w przekłamany sposób.
• Model językowy (np. ChatGPT) – program uczący się ludzkiego języka, który potrafi pisać, tłumaczyć i odpowiadać jak człowiek.
• Profilowanie – automatyczne analizowanie danych o użytkowniku, by dopasować reklamy lub treści.
• Technostres – stres i niepokój spowodowany szybkim rozwojem technologii i koniecznością korzystania z niej. Często dotyka osoby dojrzałe i starsze, które są zmęczone ciągłą nauką nowinek.
• Wojna hybrydowa – działania, w których używa się informacji (także fałszywych lub zmanipulowanych), by wpływać na opinię publiczną lub destabilizować społeczeństwo. Odbywa się w internecie i często wykorzystuje się w niej tzw. trolli (opłacanych pracowników, którzy sieją dezinformację i podburzają ludzi przeciw sobie). Lepiej z rezerwą podchodzić do komentarzy w internecie i social mediach (Facebook, Instagram), zwłaszcza jeśli prowokują i dzielą.
ułatwienie, szczególnie dla osób starszych, które dzięki AI mogą żyć wygodniej i bezpieczniej. Trzeba jednak pamiętać, że każda technologia, która zna nasze nawyki i dane, może zostać wykorzystana także w nieuczciwy sposób, jeśli nie zachowamy ostrożności.
GDY KOMPUTER ZACZYNA ZMYŚLAĆ
Możemy odnieść wrażenie, że czat nas rozumie i rozmawia z nami jak człowiek. To złudzenie. AI nie rozumie świata – tylko tworzy odpowiedzi, które pasują do pytania. Czasem robi to błędnie, ale bardzo przekonująco. Takie błędne, zmyślone informacje nazywamy halucynacjami sztucznej inteligencji. Przykład? ChatGPT może napisać, że istnieje lekarstwo, którego nigdy nie opracowano, albo że ktoś powiedział coś, czego nigdy nie powiedział. Szczególnie niebezpieczne jest to w przypadku „porad” dotyczących medycyny i żywienia. Znane są przypadki, gdy ktoś, odżywiając się na podstawie wskazówek AI, wylądował w szpitalu z powodu zatrucia. Podobnym zagrożeniem jest traktowanie Chatu jako terapeuty czy doradcy duchowego – będzie on raczej potwierdzał nasze sugestie, byśmy poczuli się lepiej, niż udzieli faktycznej, fachowej porady. Dlatego zawsze warto sprawdzać źródła i traktować AI z ograniczonym zaufaniem – jak nowego znajomego, który jeszcze nie zdał egzaminu z prawdomówności.
GŁĘBOKIE SZACHRAJSTWO
AI potrafi też tworzyć fałszywe obrazy i nagrania – tzw. deepfaki. W internecie można znaleźć filmy, na których znani ludzie mówią coś skandalicznego, choć wcale
tego nie powiedzieli. Zdarzają się też oszustwa głosowe: ktoś dzwoni i brzmi jak nasz wnuk proszący o pieniądze, a w rzeczywistości to komputer. Dlatego nigdy nie wolno przesyłać nikomu pieniędzy ani danych po takim telefonie – najpierw trzeba zadzwonić do bliskiego i upewnić się, że naprawdę prosił o pomoc.
POMOC I MANIPULACJA
Coraz więcej wiadomości, reklam i postów w internecie powstaje przy pomocy AI. Część z nich to tzw. fake newsy – fałszywe wiadomości, które mają wzbudzić emocje lub wprowadzić w błąd. Warto zachować czujność i nie przekazywać dalej informacji, które budzą wątpliwości. AI potrafi też analizować nasze zachowania – co oglądamy, w co klikamy, co kupujemy – i tworzyć nasz profil. To tzw. profilowanie. Dzięki temu w internecie (w tym na Facebooku i Instagramie) widzimy reklamy dopasowane do naszych zainteresowań, ale też możemy być podatni na manipulacje.
ZAUFANIE Z GŁOWĄ
Sztuczna inteligencja może być sprzymierzeńcem – pomaga, ułatwia życie, daje rozrywkę. Ale warto ją traktować tak, jak nie zawsze wiarygodnego doradcę. Słuchać, korzystać, uczyć się – ale sprawdzać samodzielnie dane, pytać żywych ludzi, którzy się znają na danym temacie i nie wierzyć ślepo we wszystko, co wygeneruje. Nie chodzi o to, by się bać, ale by rozumieć. Technologia nie zastąpi bowiem ludzkiej mądrości – a ta, jak wiadomo, przychodzi z doświadczeniem. ●
poza kontrolą Terapia
NIE WSZYSTKIE METODY WSPIERANIA PSYCHICZNEGO
SĄ JEDNAKOWO BEZPIECZNE I SKUTECZNE.
ZANIM SKORZYSTASZ ZE
WSPARCIA,
UPEWNIJ SIĘ, ŻE MASZ DO CZYNIENIA
ZE SPECJALISTĄ, KTÓRY FAKTYCZNIE UDZIELI CI FACHOWEJ POMOCY.
Joanna Godecka psychoterapeutka, terapeutka TSR, członkini Polskiego Stowarzyszenia Terapeutów Terapii Skoncentrowanej na Rozwiązaniach, dyplomowany life coach, coach oddechu, autorka książek, m.in. „Przestań się zamartwiać” i „Nie odkładaj życia na później”
KKiedy Marta trafiła do „terapeutki” polecanej przez znajomą z Instagrama, była w rozsypce. Po rozstaniu, zmagając się z lękami i bezsennością, szukała pomocy. Profil kobiety wyglądał imponująco — eleganckie zdjęcia, cytaty o miłości do siebie, tysiące obserwujących i zapewnienia, że „wystarczy otworzyć serce, by uzdrowić przeszłość”. Pierwsza sesja odbyła się online. Terapeutka mówiła dużo o energii, wibracjach i „odcinaniu się od toksycznych wspomnień”. Marta miała zamknąć oczy i wyobrazić sobie, jak wypuszcza z ciała ból. Brzmiało to przyjemnie, prawie jak medytacja. Po spotkaniu czuła się lekko. Ale już następnego dnia wrócił niepokój.
Z każdym tygodniem „terapia” stawała się coraz droższa, a terapeutka coraz bardziej stanowcza. Twierdziła, że Marta blokuje proces uzdrawiania, bo „nie jest gotowa”. Namawiała ją na warsztaty za kilka tysięcy złotych i sugerowała, że bez nich „jej energia nigdy się nie oczyści”. Gdy Marta zaczęła pytać o kwalifikacje, usłyszała: „Wykształcenie to stare paradygmaty, ja pracuję intuicyjnie z duszą”. Po pół roku Marta była bardziej zagubiona niż wcześniej. Dopiero rozmowa z prawdziwym fachowcem uświadomiła jej, że padła ofiarą manipulacji. Niepotrzebnie obwiniała się o brak postępów, bo nikt jej naprawdę nie słuchał. Dziś mówi, że to doświadczenie nauczyło ją jednego: jeśli ktoś obiecuje cud, to znaczy, że nie rozumie, jak naprawdę działa psychika.
CZYM JEST PSYCHOWASHING?
Psychologia stała się modna. W mediach społecznościowych roi się od coachów, terapeutów i doradców emocjonalnych, którzy chętnie dzielą się „złotymi radami”. Z jednej strony to pozytywne zjawisko – coraz więcej ludzi szuka wsparcia, edukuje się emocjonalnie i przestaje wstydzić wizyty u specjalisty. Z drugiej jednak – rośnie liczba osób, które nadużywają języka psychologii, by zyskać popularność, pieniądze lub kontrolę nad innymi. To zjawisko bywa nazywane psychowashingiem– czyli udawaniem profesjonalizmu psychologicznego.
Psychowashingto pojęcie inspirowane terminami takimi jak greenwashingczy pinkwashing. Oznacza pozorowanie autentycznej pomocy psychologicznej, rozwojowej lub terapeutycznej przy jednoczesnym braku odpowiednich kompetencji, kwalifikacji i zasad etycznych. Osoby uprawiające psychowashing często wykorzystują język psychologii do celów marketingowych, manipulacyjnych lub narcystycznych.
W praktyce może to oznaczać:
nadużywanie pojęć psychologicznych w sposób uproszczony i wyrwany z kontekstu („Masz lęk przed bliskością, więc to twój problem, nie jego”);
promowanie pseudonaukowych metod, które nie mają potwierdzenia w badaniach („uzdrawianie wewnętrznego dziecka w jeden dzień”, „terapia energią miłości”);
sprzedawanie terapii bez kwalifikacji – przez osoby po krótkich kursach, które przedstawiają się jako „psychoterapeuci” lub „specjaliści od traumy”;
wykorzystywanie relacji terapeutycznej do autopromocji (np. dzielenie się historiami pacjentów bez zgody, publikowanie „świadectw przemiany” w celach marketingowych);
obwinianie pacjenta za brak efektów („nie uzdrowiłeś się, bo nie chcesz naprawdę zmiany”).
Psychowashingto nie tylko kwestia braku wykształcenia.
To także nadużycie zaufania – złudzenie, że ktoś jest autorytetem, podczas gdy jego głównym celem jest sprzedaż produktu lub kreowanie własnego wizerunku.
JAK ROZPOZNAĆ ZŁE PRAKTYKI?
Oto kilka sygnałów ostrzegawczych, że możesz mieć do czynienia z psychowashingiem:
1. Brak informacji o kwalifikacjach.
Osoba przedstawia się jako „terapeutka duszy”, „przewodniczka emocji”, „mentor transformacji”, ale nie podaje, jakie studia lub szkołę terapii ukończyła.
2. Obietnice szybkiego efektu.
Psychoterapia to proces, który wymaga czasu, relacji i systematycznej pracy. Jeśli ktoś obiecuje natychmiastowe uzdrowienie, to raczej marketing niż pomoc.
3. Dyskredytowanie innych form pomocy.
Psychowasherczęsto twierdzi, że „psychologia akademicka jest sztywna i bezużyteczna”, a „prawdziwe uzdrowienie płynie z serca, nie z nauki”. Tymczasem zdrowe podejście integruje emocje z wiedzą.
4. Uzależnianie klienta od siebie.
Zamiast uczyć samoregulacji, taka osoba tworzy relację zależności. Klient ma wrażenie, że bez niej nie poradzi sobie z emocjami, że tylko ona ma klucz do jego „transformacji”.
5. Brak granic i poufności.
Terapeuta lub coach dzieli się szczegółami sesji w mediach społecznościowych, komentuje zachowania klientów lub wykorzystuje ich historie jako anegdoty.
6. Nadmierna ekspresja emocjonalna. W prawdziwej terapii emocje są narzędziem pracy. W psychowashingu – często stają się widowiskiem. Łzy, uniesienia, dramatyzm mają wytworzyć atmosferę „intensywnego uzdrawiania”, która raczej przytłacza niż pomaga.
DLACZEGO DAJEMY SIĘ NABRAĆ?
Psychowashingdziała, bo trafia w nasze potrzeby emocjonalne: zrozumienia, akceptacji i szybkiej ulgi, a także psychicznego bezpieczeństwa. W świecie, w którym cierpienie często jest wstydliwe, ktoś, kto mówi: „Zmień myślenie, a wszystko się ułoży”, daje prostą nadzieję. Dodatkowo
media społecznościowe promują estetykę samopomocy – ładne zdjęcia, spokojny głos, afirmacje. A im bardziej ktoś mówi o „autentyczności”, „energii” i „uzdrawianiu”, tym łatwiej zapomnieć, że autentyczność nie wymaga certyfikatów, ale rzetelność – owszem.
Granica między rozowojem osobistym a psychowahingiem bywa cienka. Coaching, mentoring, warsztaty rozwojowe – wszystkie te formy mogą być wartościowe, o ile nie udają terapii i jasno określają swoje ramy. Psychowashing zaczyna się tam, gdzie ktoś zastępuje psychoterapię obietnicą cudownej przemiany, choć nie ma ani przygotowania, ani odpowiedzialności za skutki.
Przykład: jeśli ktoś mówi „Pomagam kobietom odzyskać pewność siebie” – to w porządku, jeśli robi to w formie warsztatu motywacyjnego. Ale jeśli dodaje „wypieram z ciebie traumę z dzieciństwa i uzdrawiam relację z ojcem” – to już przekroczenie granicy kompetencji.
JAK SIĘ CHRONIĆ?
1. Sprawdź kwalifikacje. Psychoterapeuta powinien mieć ukończoną szkołę terapii, odbywać superwizję i działać zgodnie z kodeksem etycznym. Warto zapytać, do jakiego nurtu należy (np. poznawczo-behawioralnego, psychodynamicznego, integracyjnego, systemowego).
2. Zwróć uwagę na język. Jeśli słyszysz dużo metafor i obietnic, a mało konkretów, to sygnał ostrzegawczy.
3. Zaufaj intuicji, ale nie ulegaj czarowi.
Charyzmatyczna osoba może budzić zaufanie, ale w terapii chodzi o ciebie – nie o to, żebyś podziwiał(a) terapeutę.
4. Nie bój się zapytać o etykę pracy.
Każdy profesjonalny terapeuta powinien jasno określić zasady poufności, długość sesji, cel pracy i możliwość zakończenia terapii w dowolnym momencie.
5. Uważaj na influencerów emocjonalnych.
Nie każda osoba mówiąca o emocjach w sieci jest terapeutą. Warto traktować ich treści jedynie jako inspirację.
O TYM WARTO PAMIĘTAĆ
Jak rozpoznać, że terapeuta przekracza granice? Jeśli „terapia” wymaga od ciebie zachowań sprzecznych z twoim poczuciem bezpieczeństwa – picia alkoholu, uczestnictwa w rytuałach, ujawniania zbyt osobistych treści wobec grupy czy ślepego podporządkowania się prowadzącemu – jest to nadużycie zaufania.
Prawdziwy terapeuta nigdy nie wywiera presji, nie stawia warunków „gotowości” ani nie interpretuje sprzeciwu jako braku chęci do uzdrowienia. Granice w terapii nie są przeszkodą – są jej podstawą. ●
ADRESY PORADNI STOMIJNYCH I PIELĘGNIARSKICH PUNKTÓW KONSULTACYJNYCH
Woj. dolnośląskie
Dolnośląskie
Centrum Onkologii, Poradnia Stomijna, pl. Hirszfelda 12 53-413 Wrocław
Budynek H, piętro 2, p. 208 Czynna w każdy wtorek w godz. 15–17
Opiekun: piel. Ewa Obuszko tel. kom. 603 672 269
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny, Poradnia Stomijna, ul. Kamieńskiego 73A 51-124 Wrocław
Ośrodek Diagnostyki Onkologicznej, Poradnia dla Chorych ze Stomią przy Poradni Onkologicznej, ul. Andersa 4 59-220 Legnica Kierownik poradni: dr Andrzej Hap tel. 76 855 09 41, 76 855 55 17
Woj. kujawsko-pomorskie
Pielęgniarski Punkt Konsultacyjny
dla Osób ze Stomią Sklep Med. MEDICA HUMANA (ELD-MED) ul. Wojska Polskiego 15/12, Bydgoszcz 85-171
Czynny co drugi piątek, po wcześniejszym umówieniu wizyty
Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 października zmieniającego rozporządzenie w sprawie wykazu wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie (Dz. U. z 2022 poz. 2319)
Poradnia Stomijna, ul. Słowackiego 11 35-060 Rzeszów tel. 17 852 82 77 Poradnia Stomijna MED PARTNER, ul. Litewska 10A1 35-302 Rzeszów tel. kom. 508 391 411 www.med-partner.pl
Woj. pomorskie
Gabinet Stomijny przy Poradni Chirurgii Ogólnej Gdański Uniwersytet Medyczny, ul. Smoluchowskiego 17 80-214 Gdańsk Czynny w środy w godz. 12–14
Szpital Morski im. PCK Gdynia, ul. Powstania Styczniowego 1 81-519 Gdynia Czynny w środy w godz. 10.30–15 tel. 58 726 03 93
Woj. śląskie
Poradnia Proktologiczna i Stomijna przy Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym nr 5, pl. Medyków 1 41-200 Sosnowiec Kierownik poradni: prof. dr hab. n. med. Jacek Starzewski tel. 32 36 82 733
Świętokrzyskie Centrum Onkologii w Kielcach, Poradnia Stomijna, ul. Artwińskiego 1 25-734 Kielce
Kierownik poradni: dr Wojciech Korejba tel. 41 367 15 40
Woj. warmińsko-mazurskie
Poradnia Stomijna z Poradnią Chirurgii Ogólnej, ul. Konopnickiej 1 19-300 Ełk
Czynna we wtorki w godz. 15–17
Kierownik poradni: dr Maria Ulrych-Karasińska tel. 87 610 84 17
Woj. wielkopolskie
Szpital Kliniczny nr 2 Poradnia Stomijna, ul. Przybyszewskiego 49 60-355 Poznań tel. 61 669 82 22
Punkt konsutacyjny Sklep Medyczny Medica Humana ul. Międzychodzka 10/39 60-371 Poznań tel. 61 867 96 50
Wielkopolskie
Centrum Onkologii, Poradnia Stomijna, ul. Garbary 15 61-866 Poznań Kierownik poradni: dr Bohdan Kaczmarczyk tel. 61 885 05 79
Wojewódzki Szpital Zespolony Poradnia dla Chorych ze Stomią, ul. Kardynała S. Wyszyńskiego 1 62-510 Konin
Kierownik poradni: dr Jarosław Długosz tel. 62 245 44 89
Woj. zachodniopomorskie
Punkt Konsultacyjny Sklep Medyczny MEDICA HUMANA STOMIA-MED, ul. Arkońska 42 71-470 Szczecin tel. 91 454 06 04, tel. kom. 795 557 903
Sprzęt stomijny – worki i płytki w systemie jednoczęściowym i dwuczęściowym – jest refundowany w 100 proc. dla wszystkich osób ze stomią w ramach powyższych limitów miesięcznych.
Akcesoria stomijne dla każdego rodzaju stomii dostępne są na odrębne zlecenie z miesięcznym limitem 120 zł z 20-proc. dopłatą pacjenta.
AKTUALNOŚCI POL-ILKO (LISTOPAD 2025)
21 listopada w Warszawie odbyło się posiedzenie Zarządu Głównego POL-ILKO. W trakcie spotkania podsumowao mijający rok, a także przyjęto plan pracy oraz budżet na rok 2026. Dzięki staraniom pana Grzegorza Kniazielskiego został powołany nowy Oddział Regionalny POL-ILKO w Toruniu.
Natomiast dzięki przychylności Świętokrzyskiego Centrum Onkologii w Kielcach, a przede wszystkim pana dra n. med. Przemysława Ciepieli oraz pielęgniarki stomijnej pani Małgorzaty Gajek reaktywowaliśmy Oddział Regionalny POL-ILKO w Kielcach.
Zatem obecnie mamy 18 oddziałów w całej Polsce. W planach na rok 2026 są między innymi:
Oddział Regionalny POL-ILKO w Krakowie zaprasza na comiesięczne spotkania, które odbywają się w Centrum Obywatelskim na Stadionie Miejskim im. Henryka Reymana ul. Reymonta 20 w środy o godz. 16.00. Ponadto w jeden wtorek w miesiącu wychodzimy wspólnie na zwiedzanie krakow-
skich muzeów. Zapraszamy do uczestnictwa. Kontakt do pani prezes Lucyny Kołodziejczyk – tel. 512 617 810
Oddział Regionalny POL-ILKO w Kielcach zaprasza na spotkania, które odbywają się w Świętokrzyskim Centrum Onkologii. Kontakt do pani prezes Anny Orzechowskiej – tel. 720 707 755
STOWARZYSZENIA STOMIJNE
① Polskie Towarzystwo Stomijne POL-ILKO ul. Przybyszewskiego 49, 60-355 Poznań, tel. kom. 660 479 242, e-mail: polilko@polilko.pl. Strona internetowa: www.polilko.pl
KLUBY OSÓB ZE STOMIĄ
Posiedzenie ZG POL-ILKO – Częstochowa, 11 marca 2026 r.
Konferencja onkologiczna i spotkanie integracyjne – Żegiestów-Zdrój, 19-24 kwietnia 2026 r.
Spotkanie Graniczne – Słowacja, Sirava 11-15 maja 2026 r.
Spotkanie rowerowe Velo Małopolska – Harbutowice, Osada Mała Kozówka, 1-6 czerwca 2026 r.
Walne sprawozdawcze delegatów POL-ILKO oraz szkolenie wolontariuszy stomijnych – Bydgoszcz lub Toruń, ostatni tydzień czerwca 2026 r.
5 Tydzień Godności Osób ze Stomią – Internet oraz Oddziały POL-ILKO, 1-7 października 2026 r. ● Zapraszamy do kontaktu z naszymi oddziałami (informacje szczegółowe na www.polilko.pl) Zarząd Główny POL-ILKO
Dołącz do nowo powstałego oddziału regionalnego POL-ILKO w Toruniu
Jesteś osobą ze stomią? A może w twoim otoczeniu są osoby z niepełnosprawnością posiadające stomię?
Czy wiesz, że w Polsce działa Stowarzyszenie Polskie Towarzystwo Stomijne POL-ILKO? Organizacja jest stowarzyszona w Europejskim (EOA) oraz Światowym Stowarzyszeniu Stomijnym (IOA). Ma w Polsce 20 oddziałów i kilka klubów. Osób posiadających stomię z roku na rok przybywa, stąd potrzeba tworzenia nowych oddziałów POL-ILKO, które otoczą osoby ze stomią pomocą i wsparciem.
Jeśli jesteś z tomikiem
Mieszkasz w Toruniu lub w okolicy
Dostrzegasz potrzebę integracji i podejmowania działań na rzecz osób ze stomią – możesz dołączyć do nas!
Kontakt: Grzegorz Kniazielski, tel. kom. 605 365 566
② Pomorskie Stowarzyszenie Stomijne Jerzy Szabowicz, 84-240 Reda, ul. Elizy Orzeszkowej 8, tel. kom. 665 128 693
① NOWY SĄCZ – Jan Woźniak, ul. Brzeziny 8A, 33-300 Nowy Sącz, tel. 18 443 96 54, tel. kom. 514 333 766. Miejsce spotkań: ul. Kościuszki 24, I piętro w każdy pierwszy czwartek miesiąca, godz. 16. ② PIŁA – Ewa Sowińska, ul. Jagiellońska 11, 64-920 Piła, tel. 67 214 16 54.
② Dolnośląskie Stowarzyszenie Stomijne dr Krystyna Kuchtyn, 51-340 Wrocław, ul. Skłodowskiej-Curie 66, tel. 71 361 16 94
③ RACIBÓRZ – Klub Stomika przy Szpitalu Rejonowym, ul. Gamowska 3, Beata Wysoczańska-Skroban, tel. kom. 603 256 816
④ WARSZAWA – Dorota Kaniewska, Ośrodek „Nowolipie“, ul. Nowolipie 25B, 01-011 Warszawa. Spotkania w każdą ostatnią środę miesiąca, w godz. 12–14 w ośrodku „Nowolipie".
Poznaj nas!
Dział Pomocy Convatec
Bezpłatna Infolinia Działu Pomocy 800 120 093 pon.–pt. 8:00–17:00 )
SKORZYSTAJ Z PROFESJONALNEGO WSPARCIA W ZAKRESIE:
● prawidłowego doboru sprzętu stomijnego oraz akcesoriów
● prawidłowego doboru sprzętu stomijnego oraz akcesoriów
● właściwego użytkowania produktów
● uzyskać informacje na temat aktualnych zasad refundacji
● uzyskać informacje na temat aktualnych zasad refundacji
● pielęgnacji skóry wokół stomii lub zadzwoń do nas, aby:
● właściwego użytkowania produktów
● pielęgnacji skóry wokół stomii lub zadzwoń do nas, aby:
● zrealizować zlecenie na sprzęt stomijny i akcesoria
● zrealizować zlecenie na sprzęt stomijny i akcesoria
Opcje do wyboru:
● dowiedzieć się, które sklepy medyczne oferują sprzęt stomijny oraz akcesoria Convatec
● dowiedzieć się, które sklepy medyczne oferują sprzęt stomijny oraz akcesoria Convatec
● kupić produkty poza zleceniem
● kupić produkty poza zleceniem
Opcje do wyboru:
1. Rozmowa z Konsultantem Stomijnym
1. Rozmowa z Konsultantem Stomijnym
2. Platforma stomia.pl - realizacja zamówień i obsługa konta
2. Platforma stomia.pl - realizacja zamówień i obsługa konta
Dyżurne godziny pracy Infolinii Działu Pomocy: pon.–pt. 17:00–20:00 sob. 10:00–14:00
Dyżurne godziny pracy Infolinii Działu Pomocy: pon.–pt. 17:00–20:00 sob. 10:00–14:00
Podmiot prowadzący reklamę: Convatec Polska Sp. z o.o. Przewidziane zastosowanie:
Podmiot prowadzący reklamę: Convatec Polska Sp. z o.o.
Przewidziane zastosowanie:
Jeśli chcesz bliżej poznać nasze produkty i być na bieżąco z aktualnościami dotyczącymi tematów stomijnych, odwiedź nasze strony internetowe: convatec.pl i stomia.pl
Możesz także obserwować nasze profile na portalach społecznościowych:
Facebook: convatecstomia.pl
Jeśli chcesz bliżej poznać nasze produkty i być na bieżąco z aktualnościami dotyczącymi tematów stomijnych, odwiedź nasze strony internetowe: convatec.pl i stomia.pl Możesz także obserwować nasze profile na portalach społecznościowych: Facebook: convatecstomia.pl Instagram: convatecstomia.pl
Instagram: convatecstomia.pl
* Esteem Body™ worek jednoczęściowy zamknięty, * Esteem Body™ worek jednoczęściowy otwarty - do zaopatrzenia kolostomii lub ileostomii, * Esteem Body™ worek jednoczęściowy urostomijny – do zaopatrzenia urostomii.
* Esteem Body™ worek jednoczęściowy zamknięty, * Esteem Body™ worek jednoczęściowy otwarty - do zaopatrzenia kolostomii lub ileostomii, * Esteem Body™ worek jednoczęściowy urostomijny – do zaopatrzenia urostomii.
* Natura® Durahesive® płytka plastyczna Convex® – do zaopatrzenia kolostomii, ileostomii lub urostomii.
* Natura® Durahesive® płytka plastyczna Convex® – do zaopatrzenia kolostomii, ileostomii lub urostomii.
* Puder Stomahesive® – do pielęgnacji stomii (kolostomii, ileostomii lub urostomii).
* Puder Stomahesive® – do pielęgnacji stomii (kolostomii, ileostomii lub urostomii).
* ESENTA™ Spray medyczny do usuwania przylepca, nieszczypiący, *ESENTA™ Spray ochronny, nieszczypiący – do pielęgnacji stomii (kolostomii, ileostomii lub urostomii).
* ESENTA™ Spray medyczny do usuwania przylepca, nieszczypiący, *ESENTA™ Spray ochronny, nieszczypiący – do pielęgnacji stomii (kolostomii, ileostomii lub urostomii).
