Chepos 47

CHEPOS bouwkundig magazine

47

maart 2014

CD0209VV001

Rijkswaterstaat verbindt!

Bij Rijkswaterstaat werken we aan verbindingen.

Over weg en water. Met de politiek, met aannemers en (vaar) weggebruikers. Tussen maatschappelijke dilemma’s en eectieve oplossingen. En natuurlijk met onze medewerkers, want verbinden begint bij je eigen mensen.

Kijk op www.rijkswaterstaat.nl naar de uitdagende projecten die we op dit moment uitvoeren op weg en water.

Meer informatie www.rijkswaterstaat.nl of bel 0800 - 8002 (ma t/m zo 06.00 - 22.30 uur, gratis)

REALISEER ALLE MOGELIJKHEDEN VAN ONZE LEEFOMGEVING. LAAT JE INSPIREREN! Met onze 350 jaar ervaring als basis, bouwt Saint-Gobain de wereld van de toekomst. Ons doel?

Het creĂŤren van een duurzame leefomgeving door innovatieve oplossingen te bieden voor de uitdagingen economische groei, energiebesparing en milieubescherming. Om dit doel te realiseren hebben wij talentvolle mensen nodig die bereid zijn deze uitdagingen samen met ons aan te gaan.

Als je hiervoor net zo gemotiveerd bent als wij, kom dan bij ons werken. Je kunt meer over onze visie lezen op

www.saint-gobain-experience.com

18 NOW REdactioneel chepost nieuws uit nederland Under Construction: Station eindhoven

Het verhaal onder spoor 34 10 jaar 24 UP stylos delft multi najaar 2013

De hofbogen, daar draait het allemaal om DOCENTENBIJEENKOMST CHEOPS

02 | CHEPOS

FILE: DE Rotterdam 4 5 6 8 10 13 14 16

HOLLAND-AMERIKA LIJN wilhelminapier

Hoogstedelijke ambities op de Kop van Zuid een dubbeltje op z’n kant

Totstandkoming De Rotterdam Groot, maar niet groots

Over de architectuur en het ‘verticale stad’-idee Uitdaging door zettingen en uitkragingen 50.000 m2 glas Column Jacob voorthuis

Bigness or the problem of large

18 20 22 24 26 30 32

index

INDEX index

35 8 42

52 42 43

44 44 THAT’S WHY

TOOLS

Advertorial 34 autovrije stad china 36 Volta galvani 37

Nieuw decor van Woensel-West het gemak van een toilet 40 bijnaamarchitectuur 42 Sou Fujimoto 44

Grenzen van ruimtes en privacy de stad die uit de schaduw werd gehaald 46 Column Adriaan JĂźrriens 45

Macht en machteloosheid 47

Apps lekker weg in eigen land Fotocie Reflecties agenda cheops & architectuur

40 52 17 49 50 52 54

CHEPOS | 03

REDACTIONEEL

het gebouw überhaupt gerealiseerd zou kunnen

tussen de plint en de torens. Meerdere atria, ver-

worden. Doorslaggevend voor het startsignaal

spreid over de hoogte van het gebouw hadden

was uiteindelijk de verhuur van een gehele

de ‘verticale stad’ hier meer recht gedaan. Een

toren aan de gemeente Rotterdam. Dit is tot op

andere gemiste kans is het ontbreken van een

heden echter slechts een van de weinige ‘grote

gezamenlijke buitenruimte. Deze wordt door de

huurders’, waartoe ook het nhow-hotel behoort,

gemeente voorgeschreven aan alle gebouwen op

dat het lowrise-deel van de toren Oost heeft

de Wilhelminapier, maar bij De Rotterdam is deze

afgehuurd. De woningverkoop- en verhuur gaat

bij de aanbesteding uiteindelijk uit het ontwerp

beter, hoewel ook hier nog redelijk wat appar-

verdwenen. Op de korte termijn financieel aan-

tementen beschikbaar zijn. Er is echter wel veel

trekkelijk, maar op de lange termijn doodzonde.

interesse in deze woningen door de gunstige lig-

Juist een gezamenlijke buitenruimte zou voor dat

ging en het luxe karakter. De verwachting is dan

stukje extra interactie kunnen zorgen en daarmee

ook dat dit uiteindelijk geen problemen oplevert.

een duidelijke toegevoegde waarde kunnen ge-

Vrijdag 24 januari waren we met de redactie

ven aan het atrium en daarmee aan de verticale

in De Rotterdam; een gebouw waarover de

Veel belangrijker is echter het reeds genoemde

stad. Nu is het maar de vraag of het atrium deze

meningen zijn verdeeld. Is het wel verantwoord

uitblijven van huurders van de commerciële ruim-

claim kan waarmaken. Alleen al het feit dat het

om in tijden van grote leegstand een gebouw te

ten in de plint. Juist deze ruimten en het gebruik

gebouw drie verschillende ingangen kent en

realiseren met het grootste BVO van Nederland?

daarvan kunnen uitmaken of de claim ‘verticale

bezoekers van de verschillende torens elkaar niet

Velen prijzen echter de iconische waarde van

stad’ terecht dan wel onterecht is. OMA hanteert

of nauwelijks ontmoeten bij binnenkomst, roept

deze sculpturale wolkenkrabber. Feit is dat er nog

deze term, maar in feite bestaat het gebouw uit

al de vraag op of het wel als één gebouw, een

weinig kopers en huurders voor de commerciële

drie aparte torens, die verbonden worden door

verticale stad, gezien kan worden.

ruimtes zijn, zowel in de torens als in de plint. Dit

één centrale plint. De keuze voor het opnemen

was al voor de start van de bouw een belangrijk

van slechts één atrium in de plint realiseert slechts

Merijn Poels

issue, zodanig dat het zelfs twijfelachtig was of

in geringe onderlinge connectie en interactie

Hoofdredacteur

04 | CHEPOS

redactioneel

NOW

chePOST Naam: Jeroen de Winter Studiejaar: 4 Bachelor/master: Master Richting: Architectuur Onderwerp: de verhalen van een plek Heb jij je medestudenten wat te melden? Mail je tekst naar cheposredactie@cheops.cc, dan staat jouw artikel wellicht binnenkort in deze rubriek!

Toen ik een klein jongetje was, stonden ze er al.

doorgronden en daar zorgvuldig mee om te gaan.

Het waren niet het soort bomen waar je in kon

De oorsprong van dit verhaal ligt vele jaren terug;

klimmen; de eerste tak om aan vast te houden

misschien dat er toen al de verkeerde keuze werd

was simpelweg niet binnen menselijk bereik, laat

gemaakt door langs deze weg populieren te plan-

staan binnen dat van een kind. Er kon gerust ge-

ten. Of misschien dat bij verdere aanpassingen

zegd worden dat het reuzen waren. Reuzen langs

van de omgeving nooit rekening is gehouden met

de kant van weg. Toen ik hoorde dat ze allemaal

hun aanwezigheid, wie zal het zeggen?

om zouden worden gezaagd, moest ik dit met eigen ogen zien.

De ironie is dat er naderhand wederom bomen werden geplant; blijkbaar horen er bomen langs

De reden? Er waaiden bij zware storm takken uit

de weg in het polderlandschap. De gedachte

de bomen, wat schade kon veroorzaken aan een

dat een dergelijke ingreep daarmee hersteld kan

naastgelegen kas, enkele woningen of toevallige

worden, klinkt voor mij helaas wat naïef.

passanten. De gebouwen stammen echter uit perioden lang nadat de bomen hun plek in hadden

“Wat de bomen veertig jaar heeft gekost, is in

genomen. De gedachte om met zware storm on-

de tijd van vier dagen teniet gedaan. Het lijkt

der deze bomen door te moeten, klinkt weliswaar

wel een slagveld, maar waar bij een slagveld de

beangstigend, maar ook dat is een keuze.

chaos lijkt te overheersen, is er hier sprake van een lugubere orde. De stammen liggen netjes

Naderhand waren er een aantal vragen die

gescheiden van de kronen, die met de takken alle

172 Bomen, populieren om precies te

in mij opkwamen: wie besloot uiteindelijk tot

dezelfde richting op wijzen.

zijn. De locatie: het polderlandschap van

deze maatregel? Kon er geen andere oplossing

Het heeft iets klinisch, wat duidelijk maakt dat

Noord-Holland.

bedacht worden? Waarom is het eigenlijk dat dit

dit soort gebeurtenissen aan de orde van de dag

mij zo aan het hart gaat? Maar vooral: wat kan ik

zijn.

hiervan leren?

De auto’s die langsrijden, vertragen - als het niet Iedere plek kent wel zijn verhaal waarin plaats en

uit eerbied is, dan wel uit verwondering over of

tijd met elkaar versmolten zijn. De kunst is echter

wellicht uit schrik van het tafereel. Het beeld dat

om, voordat er hier wordt ingegrepen (of het

lange tijd een onderdeel was van mijn jeugd zal

nu bouwkundig is, of, in dit geval, het kappen

slechts voortbestaan op de gevoelige plaat.”

van bomen), de verhalen op een juiste manier te

“Doorgrond de verhalen van een plek en ga hier zorgvuldig mee om” CHEPOST

CHEPOS | 05

NIEUW UIT NEDER Eenkamerhotel in Deventer

MuldersvanderBerk Architecten en kunstenaar Rob Sweere hebben in

Deventer een hotel ontworpen bestaande uit één kamer. Deze witte kubus

genaamd de Lucy Cube is geplaatst in het Havenkwartier bovenop een oude vultrechter. De witte kubus biedt plaats aan twee personen en heeft aan vier zijden uitzicht over de haven. www.architectenweb.nl

Opening Rotterdam Centraal

Na jarenlang gebouwd te hebben, zal op donderdag 13 maart het nieuwe Rotterdam Centraal officieel geopend worden. Koning

Willem-Alexander zal middels een ‘officiële openingshandeling’ het

station voor geopend verklaren. De bijeenkomst is toegankelijk voor iedereen en zal een middag in beslag nemen. Om de heropening

te vieren, zal er een meerdaags festival plaatsvinden in en rond het Centraal Station.

http://www.rotterdam.nl/openingrotterdamcentraal

Van Gogh museum krijgt nieuwe entree

In het voorjaar zal er worden gestart met de

bouw van een nieuwe entree voor het van Gogh

museum. De ingang zal verplaatsen naar het Museumplein, waar ook het Stedelijk Museum en

Rijksmuseum hun hoofdingang aan hebben. De bouwsom van zeventien miljoen euro is al voor

een groot deel bij elkaar gesprokkeld, dus het ziet er rooskleurig uit voor het museum. Het ontwerp is gebaseerd op een schets van Kisho Kurokawa, die het ellipsvormige volume ontwierp in 1997, maar de ingang wordt uitgewerkt door Hans van Heeswijk architecten. www.architectenweb.nl

06 | CHEPOS

nieuws uit nederland

WS

NOW

Nieuw attractiepark in het Overijsselse Holten

In 2019 staat de opening gepland voor

een thematisch wetenschapspark over het ontstaan en de toekomst van de

aarde. Initiatiefnemer Gert-Jan van der

Meulen hoopt met het concept een plek

te creëren waar kennis, educatie en in-

novatie samenkomen. Men mikt op een

bezoekersaantal tussen de 300.000 en

400.000 per jaar.

www.rtvoost.nl

Claus en Kaan uit elkaar Felix Claus en Kees Kaan zijn gestopt met hun bureau Claus en Kaan. De samenwerking duurde 27 jaar en bracht vele gebouwen voort, waaronder het Nationaal militair museum (zie Chepos 45). In 1987 is het bureau opgericht, maar na 9 jaar vestigde ieder zich in een onafhankelijk bureau. In een persbericht geven ze aan dat de architectuur de afgelopen jaren behoorlijk is veranderd en dat ze hun organisatie daaraan moeten aanpassen, maar stoppen doen ze zeker nog niet. www.dearchitect.nl

RLAND CBS: herstel zichtbaar in bouw

Dat het slecht gaat in de bouw is geen verrassing, maar er lijkt licht aan het eind van de tunnel. In het laatste

kwartaal van 2013 was er een totale omzetgroei van 1% ten opzichte van dezelfde periode in 2012. Het lijkt misschien weinig, maar na vele jaren met krimp kan dit een positief kantelpunt zijn. Architecten merkten de groei al een kwartaal eerder; de waarde van de door architecten aangenomen opdrachten steeg toen al. www.cbs.nl

upgrade stadion Real Madrid

Het is dan misschien geen Nederlands project, maar

wel één die de meeste (mannelijke) bouwkundestudenten vaak gaan tegenkomen in de toekomst. In juni dit jaar start de verbouwing van het Santiago Bernabéu, stadion van voetbalclub Real Madrid.

Het Duitse gmp Architekten won de prestigieuze

ontwerpwedstrijd waar ook Foster + Partners en OMA aan deelnamen. De bestaande constructie blijft intact, maar er komt een nieuwe, stalen huid om het stadion.

Ook komt er een schuifdak en een spectaculaire lichtshow en wordt de capaciteit opgehoogd tot circa.

90.000. Kosten: 400 miljoen euro. www.nos.nl

CHEPOS | 07

het verhaal onder Verbouwing station Eindhoven Sinds december rijden er op station Eindhoven geen treinen meer vanaf spoor 1. De rails en het perron moeten plaatsmaken voor de werkzaamheden aan een nieuwe stationstunnel. Op het Stationsplein zijn de winkeltjes te vinden waarvoor tijdelijk geen plek is in de stationshal en vanaf het tijdelijke perron 34 zie je de bouwput liggen. Hier wordt gewerkt aan de drieënhalf jaar durende verbouwing van station Eindhoven.

Opdrachtgever: NS-ProRail - Ontwerp: Arcadis - Aannemer: Heijmans.

Tekst: Frederike Zielman

een monumentaal station Het stationsgebouw is een ontwerp van Koenraad van der Gaast, die lange tijd spoorbouwmeester is geweest bij de NS. Het station van Eindhoven was het eerste grote station dat hij ontwierp. De vooroorlogse stationsgebouwen waren ontworpen met het oog op de verblijfsfunctie; van der Gaast had een andere visie. Om te kunnen concurreren met de opkomende auto waren volgens hem stationsgebouwen nodig

Het huidige station van Eindhoven is gebouwd

meter brede reizigerspassage, vijf meter breder

die hun tijd vooruit waren. Om tot een modern

in 1956 en biedt niet voldoende ruimte aan de

dan de oude tunnel, en daarnaast voldoende

ontwerp te komen, moest gekeken worden naar

verwachte 115 duizend reizigers die het station

hoogwaardige winkelruimte die de NS voor een

de functionele eisen die aan het gebouw worden

in 2020 dagelijks zullen gebruiken; nu zijn dat er

goede prijs kan verhuren. Vanuit deze tunnel

gesteld. Het station is ontworpen om een goede

nog 90 duizend. De NS en ProRail zijn bezig de

worden de sporen bereikbaar via nieuwe (rol)-

doorstroming mogelijk te maken. Daarnaast is er

grote treinstations in Nederland klaar te maken

trappen. Om aan de geldende eisen te voldoen

gebruik gemaakt van de nieuwste verlichtings-

voor de toekomst. Rotterdam heeft inmiddels een

en een aangename verhouding te bereiken, zal de

technieken en duurzame materialen met een

nieuw station, in Utrecht zijn de eerste delen van

tunnel niet alleen breder, maar ook hoger moeten

strakke uitstraling, zoals geglazuurde baksteen

de nieuwe stationshal geopend en nu wordt ook

worden. Deze hoogte is vastgesteld op 3,2 meter,

en hardhout. Het station heeft een belangrijke

in Eindhoven de verbouwing merkbaar.

bijna een meter hoger dan in de huidige situatie.

functie in de stad, als verbinding tussen noord en

Waar in Rotterdam en Utrecht een geheel nieuw

Omdat de hoogte van het plafond vastligt, bete-

zuid. De schaal en verhoudingen van het gebouw

station gerealiseerd is, wordt in Eindhoven een

kent dit dat deze tunnel lager komt te liggen.

sluiten aan op de schaal van de stad.

oplossing gevonden voor het vergroten van de

De nieuwe tunnel zal daarom met trappen ver-

Een veel gehoord verhaal over Station Eindhoven

capaciteit door het huidige station te verbouwen.

bonden worden met de oude tunnel, die gebruikt

is dat het ontwerp is geïnspireerd op een Philips-

Dit moest gebeuren zonder ingrijpende aanpas-

gaat worden als wachtruimte. Tussen de twee

radio. Dit verhaal spreekt tot de verbeelding,

singen aan het bestaande gebouw, dat de status

tunnels komen liften die transparant worden uit-

maar deze radio is pas gemaakt nadat het station

van rijksmonument heeft. De stationshal en de

gevoerd om de verbinding visueel te versterken.

gebouwd is.

tunnel moeten in hun huidige vorm behouden

Aan de aankleding van de oude tunnel wordt

De overkapping van het station is drie jaar eerder

blijven. Daarnaast moet de verbouwing zo min

volop aandacht besteed. De oude elementen,

gebouwd dan het stationsgebouw, in 1953. Om-

mogelijk overlast veroorzaken voor alle gebrui-

zoals de verlichting, blijven zoveel mogelijk

dat materialen na de oorlog schaars waren, is er

kers van het station. De oplossing is het aanleg-

behouden en de mozaïeken in de tunnel worden

voor de constructie van de overkapping gebruik

gen van een tweede tunnel aan de oostkant van

weer zichtbaar gemaakt. Daarnaast wordt er

gemaakt van onderdelen van de Baileybruggen

de huidige stationstunnel.

een lichtwand toegepast in de westmuur die de

die het Engelse leger had achtergelaten.

Deze nieuwe tunnel zal bestaan uit een dertien

ruimte extra sfeer moet gaan geven.

08 | CHEPOS

under construction

NOW

spoor 34

Ook in de nieuwe tunnel is volop aandacht voor de verlichting. Door gebruik te maken van beloopbaar glas op de perrons zal daglicht in de tunnel komen. Bovendien zorgt dit voor een extra visuele connectie tussen de sporen en de stationstunnel. Voor de verdere verlichting wordt gebruik gemaakt van een spanplafond, waarbij ledverlichting achter een strak gespannen doek voor een natuurlijke, gelijkmatige verlichting zorgt.

Planning

vastgelegd. Heijmans kan hoge boetes krijgen als

Omdat er gewerkt moet worden binnen de

de planning niet wordt gehaald.

grenzen van het bestaande monumentale station,

December 2015 is een grote mijlpaal in het

en er rekening gehouden moet worden met

project. De volledige tunnel is dan af en wordt

het treinverkeer, is er een strakke planning. De

in gebruik genomen, zodat de renovatie van de

verbouwing is in maart vorig jaar begonnen en

oude tunnel dan kan beginnen. Tot eind 2016

duurt tot 2016. De eerste fase bestond uit het

zal er in de oude tunnel gewerkt worden aan

bouwen van een tunnelmoot aan de zuidkant

de renovatiewerkzaamheden en het plaatsen

van het station tussen het station en de sporen.

van de liften. In november van dat jaar zal de

Deze fase is inmiddels afgerond en er wordt nu

verbouwing eindelijk af zijn en heeft de stad

gewerkt aan het volgende stuk tunnel bij spoor

Eindhoven een nieuwe entree, die berekend is op

1. De nieuwe tunnel wordt in vijf fases (van zuid

de toekomstige verkeersstromen.

naar noord) aangelegd, zodat het treinverkeer zo goed mogelijk kan doorgaan. Terwijl er aan de tweede moot wordt gewerkt, kunnen er namelijk al treinen rijden over de eerste moot. Het derde

Afbeeldingen 1

2

3

tunneldeel, onder spoor 2 en 3, zal tussen mei en september 2014 gebouwd worden. Van oktober 2014 tot maart 2015 wordt er gewerkt bij spoor 4 en 5 en van april tot december 2015 wordt het laatste deel van de tunnel aangelegd bij spoor 6.

Omdat het treinverkeer afhankelijk is van de tijdige oplevering van de tunneldelen, zijn de data

1. Station Eindhoven in 1960 (bron: www.stationsweb.nl) 2. Renders station na verbouwing (bron: Arcadis) 3. Fasering verbouwing op volgorde (van boven naar beneden) (bron: Heijmans)

bronnen 1. www.facebook.com/pages/Station-Eindhoven 2. www.cob.nl 3. www.prorail.nl 4. Station Eindhoven, cultuur historisch onderzoek en waardestelling Station Eindhoven.,CRIMSON, juni 2010

waarop elke fase klaar moet zijn contractueel

CHEPOS | 09

24UP werpt zijn vruchten af 2009 Thialf Heerenveen

2006 Annie M.G. Schmidthuis Almere

2010 Knoopkazerne Utrecht

2008 Leidsche Rijn Utrecht 2013 Oliemolenkwartier Amersfoort

2007 Uiterwaarden Rijn Arnhem

2003 Studentenwoningen TU/e 2012 Waterkwartier Den Bosch

2005 Maaswaard Venlo

2000 Paviljoen Audi A2 2001 Gevel Philips Lightning 2002 Jongerenontmoetingsplek Tongelre 10 | CHEPOS

2004 Intensiveren ruimtegebruik bedrijven aan de A67 24 UP

NOW Het 24-UursProject (24UP) is de jaarlijks terugkerende ontwerpwedstrijd van CHEOPS Studievereniging Bouwkunde van de TU Eindhoven.

De studenten krijgen een opdracht voor het maken van een masterplan voor een gebied of gebouw en hebben slechts 24 uur de tijd om een integrale oplossing uit te werken. Zowel de locatie als de opdracht worden tot de dag van het 24UP geheim gehouden. Om de studenten in te leiden in de opdracht worden er voor aanvang van de wedstrijd eerst een aantal lezingen gegeven door betrokken partijen. Tijdens de opdracht zijn er begeleiders en docenten aanwezig om de studenten te ondersteunen. Nadat de 24 uur voorbij zijn, komt een deskundige jury de masterplannen beoordelen en een winnaar uitroepen. Naderhand worden alle inzendingen gebundeld in een boekje en is er een tentoonstelling in het faculteitsgebouw Vertigo. Sinds het jaar 2000 zijn er dertien edities geweest en daarvan lichten wij de vier edities uit waar op locatie ondertussen veel gebeurd is. Drie weken na het verschijnen van dit artikel zal de editie van dit jaar plaatsvinden, waarbij studenten weer de kans krijgen geschiedenis te schrijven en innovatieve oplossingen te bedenken voor gemeentes en bedrijven.

Tekst: Jolijn van keulen & Evert Hollander

2003 - SLIM WONEN

vormen heeft wel wat weg van het ontwerp van

Er was in de jaren voorafgaand aan deze editie

Team WIJ. De 186 woningen zijn in twee fases

woningnood onder de studenten, zo bleek; niet

gebouwd en staan vlakbij de Dommel. In 2011 is

alleen in de grote steden zoals Utrecht en Amster-

besloten om op het TEMA-veld, tussen gebouw

dam, maar ook in Eindhoven. In de opgave stelde

Potentiaal en het studentensportcentrum, een

de universiteit een kavel beschikbaar op haar

veertienlaags toren voor driehonderd studenten-

eigen terrein voor het realiseren van studenten-

woningen te bouwen. Het ontwerp van Office

huisvesting voor ongeveer vijfhonderd studen-

Winhov, BDG Architecten en Office Haratori laat

ten. De specifieke plek was de noordingang van

een constructie zien, geheel uitgevoerd in dra-

de TU, vlakbij de Dommel, waar door de drassige

gende prefabbetonelementen. De wens van de

en instabiele grond een lichte constructie een

opdrachtgever was een compact en rationeel ge-

vereiste was.

bouw dat tevens de kwaliteit van de persoonlijke

bij laag water een recreatiegebied ontstaat. Door

Team WIJ werd door de jury als winnaar geko-

woonomgeving waarborgt. Hier is in het ontwerp

het openbreken van de onderste twee etages in

zen, met een slim ontwerp waarbij het gebouw

aan gedacht in de vorm van ontmoetingsplekken

het middenschip dient het Nedinsco-gebouw als

ontmoetingen tussen de studenten stimuleert.

die ontstaan in gemeenschappelijke ruimtes door

entree naar het gebied. Vanuit die opening loopt

Allereerst is het gebouw een niveau opgetild

de functies niet vast te leggen, maar ruimtes te

een pier dwars door het gebied naar de water-

waardoor het met een loopbrug naadloos op

koppelen. Verwacht wordt dat het gebouw in de

kant. Eventuele uitbreiding van het programma,

de bestaande bebouwing aansluit. Het gebouw

zomer van 2016 wordt opgeleverd.

dat nu in zijn geheel in de strookbebouwing zit,

wordt gedragen door een stalen frame en heeft

kan onder de pier plaatsvinden, met entree aan

een binnenterrein dat wordt omringd door

2005 - MAASWAARDIG

de bovenzijde.

woningen. Een woongroep bestaat uit acht

De zesde editie in 2005 werd voor het eerst op

Op dit moment is de herontwikkeling van het ge-

woningen met ieder een gemeenschappelijke

locatie gehouden, deze keer in een pand in Venlo

bied in volle gang. In het definitieve plan uit 2007

ruimte, die grenst aan een atrium dat zes woon-

waarvan de sloop speciaal voor het 24UP uitge-

is te zien dat de gemeente inderdaad van plan

lagen verbindt. De woningen zijn als zelfstandige

steld werd. Waar de vorige edities nog voorna-

is aan de kant van de Maas een recreatiegebied

modules opgehangen in het stalen frame en kun-

melijk op architectuur gericht waren, werd nu een

aan te leggen. Er zal een brede strook bebouwing

nen naar wens worden uitgeschoven. Hierdoor

multidisciplinair probleem bij de kop gepakt. De

aan de stadskant gebouwd worden waarin ook

krijgt de student meer licht in zijn kamer en wordt

opdracht was het herontwikkelen van de Maas-

het nieuwe stadskantoor opgenomen is. Buiten

de gemeenschappelijke ruimte vergroot. Tevens

waard; een gebied ten zuiden van de spoorzone

deze strook zal verder een kantoortoren verrijzen.

ontstaat zo een dynamische gevel.

en het centrum, pal aan de Maas. Het voor-

De gemeente heeft ook een betere verkeers-

Er staan sinds 2004 spaceboxen op het TU-

malig industriegebied moest getransformeerd

doorstroming in de stad voor ogen waarin de

terrein, kleine gestapelde prefab studio’s in een

worden tot een stadsdeel met een hoogwaardig

Maaswaard een belangrijke rol gaat spelen. Het

stalen frame. De gevel die de woondozen samen

woon- en werkklimaat. De toren van Nedinsco,

Nedinsco-gebouw is opgeknapt en voor wonen

een Nederlands hightechbedrijf, heeft door een

geschikt gemaakt.

burgerinitiatief een monumentenstatus gekregen en stond in deze opgave centraal. Het gevraagde

2009 - OP GLAD IJS

programma bestond uit 25.000 m² kantoor, 390

In 2009 ging het 24UP naar het hoge noorden:

woningen en ruim duizend parkeerplaatsen.

Heerenveen. In samenwerking met gemeente

Het winnende ontwerp was van team Qt en viel

Heerenveen was er een uitdagende opgave

op door het simpele gebaar dat gemaakt werd

bedacht, namelijk het ontwerpen van het nieuwe

met slechts één strook bebouwing aan de kant

Thialf-stadion. Het huidige schaatsstadion wordt

van de stad. Hierdoor wordt het gebied aan de

oud en is nodig aan vervanging toe. Team Kle-

Maaskant heel open, waardoor er in de zomer

knet won het 24UP met een iconisch ontwerp CHEPOS | 11

voor een multifunctioneel sportstadion. In het

halte en temperatuur, allemaal om nog betere

Sinds 2010 zijn er wat veranderingen gekomen in

ontwerp liggen twee 400-meterschaatsbanen

schaatsers te krijgen. Door de vele zegens die het

het plan voor deze locatie. Het programma van

boven elkaar, maar dan net een beetje verdraaid

huidige Thialf heeft gekend, is het een moeilijke

eisen is vrijwel gelijk gebleven, maar er is besloten

waardoor een interessant contact ontstaat tussen

job om deze baan met zo veel geschiedenis te

om de Luitenant-Generaal Knoopkazerne niet

de twee banen. Ook een ijshockeybaan en een

vervangen. De slogan van de verbouwing luidt

te slopen maar te renoveren. Het gebouw moet

tennisbaan zijn opgenomen in het ontwerp. Het

dan ook “Thialf blijft Thialf, voor de rest wordt

na de duurzame transformatie dienstdoen als

oude stadion staat bekend om het “ons kent

alles nieuw.”

kantoor voor meerdere rijksdiensten. Er komen werkplekken, gastwerkplekken en een vergader- en congrescentrum. Het gehele gebied moet verkeersvrij worden. Verder wordt het maaiveld opgehoogd zodat er een directe verbinding is met de OV-Terminal. De bouw gaat in drie fases.

Van 2015 tot 2017 wordt de Knoopkazerne gerenoveerd en komt er een fietsenstalling aan de voet van de nieuwe Rabobrug. In de tweede fase zal de NS kantoren realiseren tussen het nieuwe busstation en de Knoopkazerne. Tot slot komen er nog kantoren en woningen aan de andere kant van de Knoopkazerne, langs de Croeselaan. De plannen voor fase twee en drie

ons”-karakter en het ontwerp van het winnende

2010 - ONTSPOORT

zijn nog niet ver gevorderd, alleen de massa’s

team moest dit in stand houden. De jeugd en

2010 bracht het 24UP naar Utrecht. De teams

staan vast. Daarnaast moet de financiering nog

de recreant kunnen opkijken vanuit de onderste

moesten een ontwerp maken voor een nieuw

rondkomen en is het nog niet zeker of alle fases

baan naar de bovenste baan met de topsporters.

complex voor de Rijksgebouwendienst op een

daadwerkelijk uitgevoerd zullen worden.

Ondertussen is er veel gebeurd met de plannen

locatie net naast Utrecht Centraal. Het complex

voor het nieuwe Thialf. Omdat Heerenveen de

moest tussen het Beatrixtheater en het nieuwe

competitie verloor van de Icedome in Almere om

hoofdkantoor van de Rabobank komen. Op het

topsportlocatie van Nederland te worden, was er

terrein staat de Luitenant-Generaal Knoopka-

sprake van dat het plan voor een nieuw stadion

zerne. In 2010 waren er nog plannen om deze

van de baan zou zijn. Ondertussen is er toch nog

kazerne te slopen en moesten de teams dus een

geld gekomen vanuit Europa en ziet het ernaar uit

totaal nieuw ontwerp maken. Op de locatie

dat er in de loop van 2014 begonnen zal worden

moest 50.000 m² rijkskantoren komen, 65.000

met de bouw van het nieuwe Thialf. In het ont-

m² kantoren voor andere bedrijven, parkeer-

werp komt geen dubbeldeksschaatsbaan voor,

gelegenheid voor auto’s en fietsers, publiek en

maar het idee van een multifunctioneel sportcen-

stedelijk georiënteerde functies in de plint en wo-

trum is zeker terug te zien. Naast verschillende

ningen. Een locatie dus waar veel samen moest

schaatsbanen voor langeafstandsschaatsen,

komen. Team KvAGvdB was de winnaar van het

shorttrack, kunstschaatsen en ijshockey, komt

24UP van 2010. Het belangrijkste in hun ontwerp

er in het stadion een skeelerruimte, ruimte voor

was ‘verbinden’. De locatie ligt aan de rand van

krachttraining, een sporterslounge, een laborato-

de historische stad midden in een wijk met vrij

rium, winkels en een schaatsexpercience voor be-

grote gebouwen; het is eigenlijk een achtergebied

zoekers. De schaatsbanen worden voorzien van

waar niet veel gebeurt. Om de locatie meer bij de

de nieuwste technische snufjes. Elke baan heeft

historische stad te betrekken en als brug tussen

precies het goede type ijs voor de verschillende

de twee gebieden te laten functioneren, hebben

disciplines binnen het schaatsen, maar ook is het

ze gekozen voor hoogbouw in de fijnmazige

klimaat aan te passen. Zo kunnen de topschaat-

stedelijke structuur van de oude stad. In plaats

sers trainen bij de juiste windsnelheid, vochtge-

van één groot complex is ervoor gekozen om kleinere gebouwen te maken. Net als het karakter van de oude stad functioneert het complex door middel van informele en kleinschalige structuren en een sterk ruimtelijk karakter. De gebouwen

Afbeeldingen 2

1 4 6

3 5

1. Overzichtskaart alle edities 2. Nedinsco-gebouw (bron: Diederendirrix.nl) 3. Studentenwoontoren (bron: winhov.nl) 4. Render nieuw Thialf-stadion 5. Huidige status Knoopkazerne (bron: CU2030.nl) 6. Sfeerimpressie 24UP editie 2009 (bron: 24UP.nl)

bronnen 1. www.winhov.nl 2. www.venlo.nl 3. www.CU2030.nl 4. www.nieuwthialf.nl 5. www.24UP.nl

aan de stadskant zijn lager; richting de Croeslaan loopt de hoogte op zodat alle gebouwen kunnen ‘uitkijken’ over het mooie Utrecht.

12 | CHEPOS

24 UP

NOW

Architecten

zonder architectuur

In elke Chepos wordt een artikel geplaatst uit pantheon//, het magazine van Stylos, Studie-

Veel studenten beginnen de studie Bouwkunde met de gedachte later architect te worden.

vereniging Bouwkunde Delft en vice versa. Dit

Zowel tijdens als na de studie doen zich keuzes voor die uiteindelijk tot een andere bestem-

keer gaat het artikel over het gebruiken van je

ming kunnen leiden. Architect of niet, de opleiding verrijkt voor het leven, aldus kunstenaar

bouwkundeopleiding voor andere beroepen.

Tom Sachs en fotograaf Bas Princen. kwam een moment van realisatie. Hij zag zichzelf

Een andere creatieve ex-architectuurstudent

beter worden als kunstenaar. Naast deze realisatie

komt van dichter bij huis; de Nederlandse

was het studeren van architectuur inhoudelijk ook

architectuurfotograaf Bas Princen. Zijn verbinte-

ontzettend nuttig. Zijn werk is op een bepaalde

nis met fotografie vormde zich na zijn studie

de reis ernaartoe. Toch voelt het soms alsof je

manier architectonisch. In die zin dat het speelt

aan het Berlage Instituut in Rotterdam en zijn

tijdens de studie Bouwkunde maar één doel voor

met schaal en door de manier waarop hij omgaat

opleiding komt nog iedere dag van pas. Hij vindt

ogen hebt: klaargestoomd worden om architect

met de relatie en ervaring van bezoeker, ruimte

het fijn om zijn foto’s abstract te houden, zoals

te zijn. Hoewel slechts een deel dat daadwerkelijk

en object. Maar ook in de manier waarop hij

maquettes en concepten ook abstract zijn. Mede

zal waarmaken, worden we allemaal door onze

de ruimte mee-ontwerpt en onderdeel maakt

door zijn achtergrond in architectuur heeft hij

studie gevormd. De ontwikkelde vaardigheden

van zijn expositie. Architectuur wordt onderdeel

een eigen interpretatie ontwikkeld over wat

Tekst: Marthe van Gils Het gaat niet om de eindbestemming, maar om

“Zijn opleiding komt nog iedere dag van pas.”

fotograferen inhoudt. Hij ziet de manier waarop hij een foto maakt niet als iets vastleggen, maar als iets nieuws creëren. Hij gebruikt de camera als

en inzichten blijven je de rest van je leven bij en

van de kunst, zoals bijvoorbeeld bij the Animal

een voorwerp om ruimtes of plekken mee te laten

zullen een nieuwe blik op de wereld geven, ook

Show in het Lever House, een gebouw waarin de

ontstaan. Het zijn daarom meestal architecten

wanneer dat uiteindelijk in een andere baan resul-

successen van Le Corbusier en de modernistische

die de referenties naar architectonische ideeën

teert. De mogelijke wegen naar het uiteindelijke

beweging worden getoond. Met dit gebouw in

of concepten in zijn werk begrijpen. Deze extra

beroep architect zijn tegenwoordig beperkt. Be-

dimensie wordt door mensen die deze voorken-

kende voorbeelden Zoals Mies van der Rohe en

nis missen soms niet begrepen of niet gezien.

Le Corbusier zijn gedateerd. Zij begonnen ooit als

Zijn academische achtergrond in de architectuur

vakman en zijn uiteindelijk autodidact architect

zorgt er daarnaast voor dat hij niet alleen wordt

geworden. Hedendaagse voorbeelden bestaan

beïnvloed door de architectonische discussie die

niet in Nederland. Dat komt door de strenge eisen

gaande is; hij is erin opgeleid. Door deze tweede

die er gesteld worden aan de titel architect. Vanaf

laag toe te voegen aan zijn werk kan dit als kunst

2015 zal ook de tweejarige beroepservaringsperi-

en als onderdeel van de architectonische discus-

ode een vereiste zijn.

sie worden opgevat. Zijn fotografie heeft een

Er zijn inspirerende voorbeelden van de toe-

belangrijke rol gespeeld in het communiceren van

komstmogelijkheden van bouwkundestudenten;

complexe concepten, waaronder megasteden

mensen die groot worden in het vak of die juist

zoals Istanbul en Caïro.

een ander talent ontdekken. Zo heeft bijvoorbeeld de zanger Seal architectuur gestudeerd,

Er kan nu met zekerheid gezegd worden dat een

net als de oprichter van Pinterest, een sociaalnet-

studie gaat om de reis en niet om de eindbestem-

werksite in de vorm van een prikbord. Maar wat

gedachten creëert hij een expositie waarop deze

ming. De ontwikkelingen en architectonische

met name interessant is; hoe kunnen de architec-

successen het beste uitkomen. Het vertegen-

inzichten kunnen op verschillende manieren tot

tonische inzichten, bijgebracht tijdens de studie,

woordigen van de modernistische beweging

uiting gaan komen.

gebruikt worden in een ander beroep?

wisselt hij af met menselijke iconen, vertegen-

De New Yorkse kunstenaar Tom Sachs is opgeleid

woordigd door dieren, met als resultaat een grote

aan de Architectural Association in Londen, waar-

Hello Kitty in de binnentuin van het Lever House.

na hij besloot verder te gaan als beeldend kun-

De keuze voor de iconen zoals Hello Kitty maakte

stenaar. Aan het begin van zijn opleiding had hij

hij, omdat ze zo aanvaard zijn. Verweven in ons

er geen vertrouwen in dat hij een kunstenaar kon

dagelijks leven. Sachs heeft een helder beeld

zijn, maar gedurende zijn studie realiseerde hij

van waar de objecten voor staan, maar laat zich

bronnen

zich dat het tegenovergestelde waar was. Tijdens

er niet uitgebreid over uit. Ruimte voor eigen

al die uren gedreven werken in de maquettehal

interpretatie is belangrijk in zijn werk.

1. Grima, Joseph.“Refuge, Five Cities by Bas Princen” 11 mei 2010, Domusweb.

2. “Tom Sachs interview” 13 mei 2008, wallpaper.com

stylos delft

Afbeeldingen

1 2

1. Tom Sachs (foto: Dorothy Hong) 2. Bas Princen (foto: Marie Snauwaert)

CHEPOS | 13

De hofbogen, daar draait het allemaal om Multi najaar 2013 Het volgende stuk is geschreven door de publieksfavoriet van het Multiproject van afgelopen semester. De publieksfavoriet is gekozen door stemmen van de deelnemende studenten. De winnaar van de verkiezing was groepje 9, bestaande uit Mark Hulsbos, Robbert Muskens, Lonneke Reijalt, Thomas Rigterink, Suzette Vinken en Yorma Wolters. Het stuk vertelt kort iets over de opdracht, maar vooral over de ontwerpoplossing die het winnende groepje bedacht heeft voor de opgave.

Daarnaast willen wij groep 7 onder de aandacht brengen; deze groep heeft het hoogste groepscijfer behaald, waarvoor gefeliciteerd. Groep 7 bestond uit: Robin Berghuijs, Stefan Kramer, Marijn Landman, Ewout van Rossum, Leon Schuurink en Wies Westerhout.

Het Multiproject bestond dit jaar uit een opgave

realiseerde tussen het centrum van Rotterdam

nieuwe invulling voor dit viaduct, alsmede een

in Rotterdam-Noord. In het begin van de 20e

en het strand van Scheveningen. Dit architecto-

ontwerp voor het gebied naast dit viaduct.

eeuw is dwars door Rotterdam-Noord tramvia-

nisch unieke rijksmonument is momenteel helaas

duct de Hofbogen gebouwd, die de verbinding

niet meer in gebruik. De opgave vroeg om een

14 | CHEPOS

Het ontwerp is een integrale oplossing waarbij

Multi najaar 2013

NOW

het stedebouwkundige plan en de architec-

De overige bebouwing is bottom-up, dus vanuit

tonische uitwerking elkaar versterken. Het

de gebruikers en bewoners ontworpen. Het

Insulindeplein is bij het stedebouwkundige

blok wordt door middel van het doorzetten

ontwerp betrokken; het moet gaan fungeren als

van verschillende rooilijnen en bouwhoogten

een wijkplein dat een centrale rol speelt binnen

opgenomen in de wijk. In het blok zijn een

Rotterdam-Noord. Tevens is dit plein ingericht als

sociaal-cultureel centrum, een woonzorgcentrum

waterplein. Het waterplein zal een van de oplos-

en seniorenwoningen gevestigd. Deze functies

singen zijn voor het toekomstige waterprobleem

hebben allemaal toegang tot een semiopenbaar

van Rotterdam. Het multifunctionele plein is door

binnenhofje. Ook is er een connectie gemaakt

middel van een grote trap aangesloten op de

tussen het bouwblok en het voormalige station

groene wandelroute op het voormalige tramvia-

aan de Bergweg. Het voormalige station zal

duct. Deze wandelroute verbindt meerdere activi-

plaats bieden aan een dagopvang voor verschil-

teitenlocaties in Rotterdam-Noord, waardoor

lende culturen en een grand café. Ondanks dat

er een sterke binding tussen de verschillende

de landmark en het blok erg verschillend zijn qua

buurten van Rotterdam-Noord wordt gecreëerd.

programma, is er een eenheid gecreëerd door de toepassing van dezelfde materialen.

Om de connectie tussen het Insulindeplein en de Hofbogen te versterken is, ervoor gekozen om in

Alles bij elkaar zorgt dit ervoor dat dit project

het plangebied een landmark te ontwerpen. Deze

op kleine en grote schaal een heldere oplossing

is geplaatst op het markantste punt van het her-

biedt, waarvan alle bewoners en gebruikers, van

ontwikkelde gebied. De landmark is te zien vanuit

vliegende starter tot zorgbehoevende oudere,

de gehele wandelroute, doordat deze op het

kunnen profiteren.

scharnierpunt van de Hofbogen geplaatst is. Om dit draaipunt van de Hofbogen te versterken, is ervoor gekozen om de verdraaiing terug te laten komen in de vormgeving van de landmark. Dit concept bracht tevens een interessante constructieve uitdaging met zich mee door de uitkraging

Afbeeldingen

van de toren. Vanwege de unieke locatie en bij-

1. Interieur 2. Zicht vanaf Insulindeplein 3. De getordeerde toren

2

zondere vorm is het een belangrijk oriëntatiepunt in Rotterdam-Noord geworden.

1

3

CHEPOS | 15

Ook docenten hebben verborgen talenten, zo bleek op 22 januari in de lunchpauze. Als onderdeel van het beleidspunt ‘Betrokkenheid externe partijen’ van het huidige bestuur van CHEOPS, werden docenten uitgenodigd deel te nemen aan de docentenbijeenkomst, een lunch met opdracht speciaal voor docenten.

De opdracht was om op vijf verschillende locaties op het TU-terrein foto’s te maken. Maar voordat de opdracht van start zou gaan, werd er tijdens een heerlijke lunch een presentatie gegeven met tips over fotografie en een uitleg over de opdracht.

Vervolgens vertrokken verscheidene docenten bewapend met fotocamera’s het TU-terrein op om de bekende campus vanuit een andere perspectief vast te leggen.

Leden van de FotoCie stonden klaar om op de locaties eventuele vragen te beantwoorden en tips te geven.

Uiteindelijk zijn de vijf beste foto’s uitgekozen voor een plekje in de Chepos. Zie hier het resultaat, met verklaringen van de fotografen.

TEKST: ASTRID VAN DUN

Verborgen talenten van docenten Groene loper - Renato Kindt Een bekend stukje voor elke student. Belangrijk voor deze foto was het moment van fotograferen. Door de lage zon waren er lange schaduwen met scherpe lijnen zichtbaar, waardoor een duidelijk lijnenspel van schaduwen en patronen tevoorschijn komt. Ook belangrijk voor het moment waren de twee personen die langs de vijver lopen. Deze personen en de bomen op de foto zorgen voor een contrast met de abstracte omgeving.

Zelfde hoogte - Renato kindt In tegenstelling tot de andere verdiepingen kan er wel door de verdieping in het midden heen worden gekeken. Toevallig is dat deze verdieping op dezelfde hoogte ligt als de plek waar de foto is genomen en de horizon aan de rechterkant. Het rare paaltje aan de rechterkant breekt de horizon.

De oplopende verzadiging aan de rechterkant tot de horizon is hier erg duidelijk te zien.

16 | CHEPOS

Docentenbijeenkomst

NOW Blokken - Elphi Nelissen De drie blokken, met ieder drie zichtbare vlakken, nemen een groot gedeelte van de foto in beslag. Door de lichtinval en de plaatsing van de blokken heeft ieder blok een unieke tint. Door verschillen in plaats en lichtinval heeft elk vlak een eigen kleur. Maarten Willems stond heel even bij de blokken. Lang genoeg om hem vast te leggen, te kort om nog een foto met hem erop te maken. Wat in eerste instantie als grapje bedoeld was, bleek uiteindelijk goed uit te vallen voor de foto.

Atrium – Renato Kindt Deze foto is genomen vanuit het bovenste gedeelte van het atrium. Verschillende lagen materialen creÍren op deze manier toch een soort van ontsloten ruimte. Dat door veel materialen, in ieder geval gedeeltelijk, heen kan worden gekeken, zorgt voor een interessant beeld. Bij deze foto is er bewust voor gekozen om erg in te zoomen; het atrium is een groot geheel maar juist dit kleine stukje vond de fotograaf erg speciaal.

atrium - Elphi Nelissen Deze foto is vanaf het atrium op vloer 5 naar boven genomen.

Tijdens de presentatie over fotografie werd als tip gegeven om te spelen met het beeld. De rest van de reeks foto’s van het atrium zijn allemaal recht genomen. Door de draaiing van de camera ontstaat er hier echter een speels effect.

CHEPOS | 17

DE ROTTERDAM 18 | CHEPOS

NOW

De Holland-Amerika Lijn (H.A.L) werd opgericht in 1873 met als doel een

de naam van de vloot had het geen effect; ook bij de cruiseschepen werd het

stabiele verbinding te onderhouden tussen Nederland en de Verenigde

grootste schip naar ‘Rotterdam’ vernoemd. Ondertussen zijn ze bij Rotter-

Staten. De H.A.L. bouwde haar hoofdkantoor – het huidige Hotel New York

dam nummer VI aanbeland. Het is dan ook geen verrassing dat het grootste

– op de kop van de Wilhelminapier. Al snel werd de pier het symbool van de

gebouw van Nederland vernoemd is naar de groteske passagiersschepen

emigratie naar het beloofde land. Veelal werden er enkele reizen geboekt de

die de locatie haar identiteit gaven. De schepen meren nog steeds aan op

oceaan over. Het vlaggenschip van de Holland-Amerika Lijn was: ‘Rotter-

de Wilhelminapier; het is dus mogelijk dat De Rotterdam aanmeert naast De

dam’. Het modernste passagiersschip uit zijn tijd deed dienst tussen 1873

Rotterdam, in Rotterdam. Volgt u het nog?

en 1883. Het schip werd afgeschreven en er werd een nog luxere gebouwd

De File zal gaan over dit onlangs opgeleverde gigaproject en zal het benade-

met de naam – hoe kan het ook anders – ‘Rotterdam’. Na de inburgering

ren vanuit verschillende invalshoeken.

van het vliegtuig namen de passagiersreizen per boot af. Hierdoor voelde de HAL zich genoodzaakt om zich meer op de luxe cruisevaart te richten. Voor

Tekst: Patrick van Dodewaard

CHEPOS | 19

wILHELMINAPIER

HOOGSTEDELIJKE AMBITIES OP DE KOP VAN ZUID 20 | CHEPOS

FILE: de rotterdam NOW Tekst: Patrick van Dodewaard De geschiedenis van de Wilhelminapier gaat terug naar het einde van de 19e eeuw. De Holland-Amerika Lijn werd opgericht en vestigde zich op de pier. In de loop van de 20e eeuw verdwenen veel havenactiviteiten uit het centrum en werd de Wilhelminapier een half verlaten haven. In 1987 ontwierp Teun Koolhaas een plan om de Kop van Zuid om te toveren tot stedelijk gebied. De Wilhelminapier ligt in het noordoosten van het stedelijk gebied ‘De kop van Zuid’. De door Ben van Berkel ontworpen Erasmusbrug was een van de belangrijkste elementen in dit plan. Door de Erasmusbrug werd er in 1996 een noord-zuidas gecreëerd.

De Noord- en Zuidoever van de Maas waren met elkaar verbonden met de Wilhelminapier als absoluut middelpunt.

In 1997 werd de Wilhelminapier ook via de metro bereikbaar met het gelijknamige station aan de voet van de pier.

Met deze randvoorwaarden kon de ontwikkeling van een hoogstedelijk gebied met internationale allure beginnen.

Wereldberoemde architecten werden gevraagd voor de ontwikkeling van torens tot wel 150 meter hoog. Zo is het World Port Center ontworpen door Foster + Partners, De Rotterdam door OMA, het toekomstige Boston, San Francisco, Philadelphia en Havana door Cruz & Ortiz, Montevideo door Mecanoo en de KPN-toren door Fuksas.

Na de Tweede Wereldoorlog is het centrum van Rotterdam opgebouwd vanuit een modernistisch oogpunt. Werken gebeurde in de binnenstad en wonen in de buitenwijken.

Het centrum werd een zakencentrum met alleen maar kantoortorens. Dit resulteerde in een stadscentrum dat nagenoeg leeg is in de avonden. De strategie is om meer woningen te creëren en zo een centrum te maken voor werken, wonen en culturele activiteiten. De Wilhelminapier volgt dit beleid door zeer gevarieerde functies te huisvesten. Kanttekening is wel dat de woningen (mede door de Havana

locatie) dusdanig duur zijn dat er wel een sterke differenti-

KPN-gebouw

atie tussen maatschappelijke klassen ontstaat.

De Rotterdam Boston & Seattle

De hoogbouw op de pier is verdeeld over de twee randstro-

Pakhuismeesteren

ken. In het midden van de pier is een strook met laagbouw

New Orleans

gesitueerd; hier staan oude pakhuizen die nog worden of al

Cruise Terminal

zijn herbestemd. Door de laagbouw is er voldoende licht op

Las Palmas

de pier en zijn er enkele zichtdiagonalen mogelijk. Voor de

Peter Stuyvesant Toren

dure appartementen in de hoogbouw is het uitzicht essenti-

Montevideo

eel. Naast de pakhuizen en Hotel New York maakt ook de

World Port Center

detaillering van de openbare ruimte duidelijk dat dit gebied

Hotel New York

oorspronkelijk een haven was. Om alles af te maken, is bijna ieder gebouw vernoemd naar een oorspronkelijke bestemming van de Holland-Amerika Lijn. Waaronder de nieuwste aanwint van de pier: De Rotterdam. bronnen 1. TU Delft - open source course ware - 2010 Westrik Kop van Zuid 2. Informatiecentrum Wilhelminapier

CHEPOS | 21

Een dubbeltje op z’n kant Beschrijving van de totstandkoming van De Rotterdam De realisering van De Rotterdam kende een zeer langdurig traject waarin meerdere obstakels overwonnen moesten worden. De opdracht werd in 1997 uitgeschreven en pas ruim vijftien jaar later kon het gebouw worden opgeleverd. Het grootste oponthoud werd veroorzaakt door de economische crisis; het lijkt een wonder dat een gebouw van dit formaat toch is opgeleverd in deze tijd. Dit maakt het gebouw echter niet onomstreden.

TEKST: GEORDY VAN BUSSEL Eind 1997 kreeg OMA een directe opdracht

publiciteit werd opgezocht. Kees van Casteren -

Hierdoor zou de functie af te lezen zijn aan de

voor de realisatie van een groot multifunctioneel

projectarchitect bij OMA - omschreef het mooi

toren maar zou misschien ook het idee van drie

gebouw op de Wilhelminapier gelegen in de

als “een bilateraal proces”.

verschillende torens ontstaan in plaats van één

Kop van Zuid. De footprint van het te bebouwen

groot gebouw; de zogenaamde “verticale stad”.

terrein besloeg ongeveer een voetbalveld

In het huidige ontwerp is er sprake van een

(110*60m). De opdracht kwam van MAB

openbare plint van zes verdiepingen waar

Begin 2001 wordt het gebouw aan de

Development, een projectontwikkelaar die

interactie plaats moet vinden. Dit is een

buitenwereld gepresenteerd. De laatste

onderdeel is van de Rabo Vastgoedgroep. MAB

idee dat volgens van Casteren vrij snel in

onderhandelingen over de grondprijs tussen MAB

Development heeft een vastgoedportefeuille van

het ontwerpproces naar voren is gekomen.

Development en de gemeente Rotterdam zijn

ongeveer een half miljard euro. Voordat OMA

Een mogelijk kritiekpunt is dat dit op hogere

afgerond en verwacht wordt dat er ongeveer een

in beeld kwam, was er sprake dat er gewerkt

verdiepingen niet gebeurt en het dus in feite drie

jaar later kan worden begonnen met de bouw.

zou gaan worden met Cesar Pelli, waar MAB in

losse torens zijn op een gezamenlijke plint. Echter,

Het gebouw moet in 2005 of 2006 opgeleverd

Den Haag bij de bouw van de Zurichtoren eerder

er is ook sprake geweest van een idee waarbij één

zijn. OMA heeft het goed gespeeld, want vanuit

zaken mee had gedaan.

of meerdere diagonale liften een rol speelden.

de gemeente komt er weinig weerstand op het

Op deze manier zou er dus ook op hogere

ontwerp. De samenwerking heeft zijn vruchten

niveaus een fysieke relatie kunnen ontstaan

afgeworpen.

In 1998 werd er een start gemaakt met het daadwerkelijke ontwerp van De Rotterdam.

tussen de verschillende torens. Toentertijd en

Het ontwerp is tot stand gekomen onder

nu nog steeds is dit technisch zeer complex en

constant overleg tussen de gemeente en

bovendien zeer kostbaar. Het idee is daardoor

doorboren de twee World Trade Center-torens

de architecten van OMA. Dit bestond niet

komen te vervallen. Een ander idee was een soort

in New York. De wereld ligt op zijn kop, de

alleen uit overleg met de welstand, maar ook

mini-skyline met meerdere torens (meer dan

beurzen storten in en De Rotterdam gaat van

met een speciaal opgesteld comité vanuit de

de huidige drie) welke alle een mix van functies

de baan. In oktober 2001 gaat het project de

gemeente. In dit proces werd samengewerkt

zouden bevatten, waardoor er meer relatie

ijskast in om er vervolgens de komende vijf

met Prof. Riek Bakker, een stedebouwkundig

zou zijn tussen de functies dan in de huidige

jaar niet meer uit te komen. Er is geen huurder

adviseuse. Dit geeft aan dat dit proces zeer

situatie. Ook deze variant heeft het niet gehaald.

en die zal naar alle waarschijnlijkheid op korte

serieus werd genomen en getracht werd veel

Oorspronkelijk zou de gevel niet functieneutraal

termijn ook niet gevonden worden. In deze tijd

van de pijnpunten op te lossen alvorens de

zijn maar zou de gevel van elke toren anders zijn.

van afwachten blijft OMA bezig met het project

22 | CHEPOS

01-2001

pr oj

in

9-11-2001

10-2001

O be VG tro w kk ord en t bi jh

et

st ga a

Pr es

Pr oj e

ct

en ta

tie

td e

on tw er

ijs ka

p

ch t op dr a ng vi rij ch its U

12-1997

ec

t

Dan gebeurt het ondenkbare: twee vliegtuigen

02-2006 Totstandkoming De Rotterdam

FILE: de rotterdam

door verscheidene haalbaarheidsstudies uit te

het imago van de gemeente als internationale

is fors gestegen van 126 m in de beginfase tot

voeren. Er verandert echter niks substantieels

stad. Ironisch is wel dat de stad met de bouw

149 m bij oplevering. Dit lijkt tegenstrijdig; men

aan het project. Dan wordt in februari 2006

van De Rotterdam uitspreekt internationale

zou verwachten dat het gebouw kleiner zou

opeens de Rotterdamse projectontwikkelaar

hoofdkantoren binnen te willen halen en dan zelf

worden als het niet opgeleverd kon worden

OVG bij het project betrokken. Het zoeken naar

als belangrijkste huurder het gebouw betrekt.

door te weinig geïnteresseerden. Van Casteren

huurders verloopt niet voorspoedig en dus moet

Laten we hopen dat dit door de crisis komt. AD

legt echter uit dat uit berekeningen die door

er haast achter de zaak komen. Achtereenvolgens

Rotterdam schrijft op 9 oktober 2009: “Gerekend

de opdrachtgevers zijn gemaakt bleek dat het

“De wereld ligt op zijn kop, de beurzen storten in en De Rotterdam gaat van de baan.” tekenen NH Hotels in 2007 voor de exploitatie

over de totale looptijd bezorgt het duurdere

voordeliger was om het gebouw groter te maken

van een hotel van 280 kamers en in 2008 Amvest

huurcontract de gemeente Rotterdam een extra

in plaats van kleiner. Dit heeft waarschijnlijk

voor de koop van 220 appartementen. Maar

kostenpost van tussen de 30 en 42 miljoen euro.”

te maken met een lagere prijs per m2 die dan

hiermee kon de bouw nog niet van start; voor de

Dit beschrijft een vergelijking tussen het oude

ontstaat. Een ander voorbeeld is dat de aannemer

kantoren was nog geen huurder gevonden.

verblijf in de Marconitorens en een verblijf in De

tijdens de bouw in overleg met OMA nog heeft

Rotterdam. Bovendien komen deze hierdoor leeg

besloten om enkele delen van het gebouw

De gemeente blijkt de reddende engel te zijn. Ze

te staan. Deze gegevens maken het allemaal niet

90 cm (extra) te laten uitkragen zodat relatief

huurt niet alleen 40.000 m2 kantoorruimte, maar

minder pijnlijk.

goedkoop extra vierkante meters konden

geeft bovendien de grond waarop De Rotterdam

worden gecreëerd. Geen wonder dat het gebouw

moet komen te staan in erfpacht uit. Dit is een

Eind 2009 kon de bouw dan eindelijk van start

uiteindelijk het grootste van de Benelux genoemd mag worden.

vergelijkbare constructie als bij PSV, het Philips

gaan en volgens schema is vier jaar later het

Stadion en de gemeente Eindhoven. Een daling

gebouw opgeleverd. In totaal zijn ongeveer 4500

van de staalprijzen door de crisis wordt verder als

mensen betrokken bij de bouw geweest. Een

reden gegeven waardoor het financieel mogelijk

deel hiervan kwam uit het buitenland en trekt na voltooiing van deze megaklus weer verder naar het volgende grote project in Europa. Dit

echter doorslaggevend te zijn. Men moet niet

zijn ongekende praktijken voor de Nederlandse

bronnen

vergeten dat de gemeente belang heeft in het

bouw en geeft misschien wel de omvang van

bouwen van prestigieuze gebouwen in de stad

het project aan. Want groot is het, 160.000 m2

en De Rotterdam stond al jaren in de wachtrij.

bij oplevering. Dit is substantieel meer dan de

Gebouwen als De Rotterdam zijn belangrijk voor

geplande 115.000 m2 in 2001. Ook de hoogte

1. Kees van Casteren (OMA) 2. mab.com 3. Rotterdams Dagblad 4. AD Rotterdam 5. de Volkskrant 6. Elsevier

uw

er ev O

pl

St

ar

tv

an

in g

de

bo

Ro tte nt e G

em

ee

st ve Am

2007

2008

07-2009

12-2009

11-2013

H N

H

ot

el

te

st

ke

ek

nt

en

t

rd am

st e

un t

werd De Rotterdam te realiseren. De invloed van de gemeente op het doorgaan van de bouw lijkt

CHEPOS | 23

Een nieuw gebouw van OMA in Nederland.

Het zal de harten van bouwkundestudenten ongetwijfeld sneller doen kloppen.

Dat het één van de grootste gebouwen van het land is en ook nog op een van ’s lands meest prominente plekken staat, zorgt ervoor dat een uitgebreide beschrijving wel op zijn plaats is. tekst: taeke offringa

Groot, maar niet groots over de architectuur en het ‘verticale stad’-idee Komend vanuit de binnenstad van Rotterdam

terdam afgetekend tegen de grijze Nederlandse

de verschuiving van de blokken bij het naderen

via de Erasmusbrug, die de Kop van Zuid sinds

lucht. De vorm, met een dertig meter hoge plint

van De Rotterdam levert een dynamische ver-

1996 met de rest van de stad verbindt, staat

met daarbovenop drie torens die halverwege

schijning op. Vanaf iedere kant is het uiterlijk van

De Rotterdam in eerste instantie klaar als een

een stevige verspringing kennen, is als een soort

het ding anders; de beleving is afhankelijk van de

solide blok, dat door zijn uitgesproken vorm de

statement en logo voor de Kop van Zuid.

afstand en de hoek van waaruit de waarnemer

indruk wekt dat het er ook minstens sinds 1996

kijkt. Naarmate het gebouw dichterbij komt,

staat. Wanneer de Zwaan daadwerkelijk begaan

Het gebouw kent, ondanks dit herkenbare en

verdwijnt de grauwige figuurlijke façade en

wordt, is de “verticale stad” van OMA in vol

unieke silhouet, meerdere gedaantes. Deze

maakt het gebouw een meer transparante indruk.

ornaat te bewonderen en vallen diverse dingen

worden het duidelijkst wanneer de Erasmusbrug

Nog steeds van on-Nederlandse proporties, maar

op. De hoogte en vorm suggereren een soort

bewandeld wordt en de vorm meer diepte krijgt.

wel op een schaal die Rotterdam kan verdragen.

grootstedelijke context, zoals de skylines van

Het gebouw dat eerst nog een robuuste, platte

Nadat eerst het complete gebouw al diepte had

wereldsteden als New York City en Hong Kong.

gevel á la de voormalige Twin Towers leek te

gekregen, krijgt nu ook de gevel meer diepte

Omdat deze context nagenoeg ontbreekt – en

hebben, blijkt over meer subtiele kwaliteiten te

en zijn losse eenheden en verdiepingen beter te

Rem Koolhaas het contextualisme verwerpt

beschikken. De torens verspringen onderling in

onderscheiden.

(“fuck the context”) – lijkt het eerst slechts een

meerdere richtingen, waardoor het gebouw zijn

erg groot gebouw aan het water te zijn. Omdat

eigen stedelijke context creëert – de smalle ope-

Het gebouw kan gezien worden als een hoofdlet-

achterliggende bebouwing nauwelijks zichtbaar

ningen tussen de torens werken zoals straatdoor-

ter E, die met zijn ruggengraat op de grond is

is, wordt het herkenbare silhouet van De Rot-

gangen in metropolen als New York. Met name

gelegd. Het heeft een plint van zes verdiepingen:

24 | CHEPOS

architectuur en concept

FILE: de rotterdam één entree- en ontsluitingsverdieping, drie parkeerverdiepingen en twee verdiepingen die nog geen duidelijke invulling hebben, maar geschikt zijn voor publieke ontspannings- en vrijetijdsfuncties. In het hart van deze plint, tussen de ‘Toren Oost’ en de ‘Toren Midden’, is een atrium gesitueerd, van waaruit de kantoren en parkeergarage ontsloten zijn. Op de begane grond bevindt zich een gezamenlijk “Rotterdam Square”, een soort woonkamer voor de stad – zowel de verticale- als de havenstad –, waar exposities en activiteiten plaats zouden kunnen vinden. Deze is 24/7 toegankelijk. Aan de kant van de Maas is er op de begane grond ruimte voor horeca.

De materialisering in de plint heeft veel aandacht gekregen van OMA. De muren zijn met travertin bekleed, waarin de deuren loodzwaar zijn, maar wel mooi zijn weggewerkt boven een natuurstenen vloer. De liftlobby’s zijn bekleed met messingplaten. Hierbij steekt het gevelbeeld van de verdiepingen met de parkeerdekken een beetje lelijk af. Associaties met Hoog Catharijne en het TU/e Hoofdgebouw zijn helaas snel gemaakt.

Op deze plint, met een footprint die ongeveer de afmetingen van een voetbalveld heeft, staan

zijn zo vrij mogelijk gelaten, waardoor de ruimtes

Als we die pretentie even vergeten, blijft De

drie torens van elk zo’n 120 meter hoog. In de

flexibel zijn voor toekomstig gebruik.

Rotterdam nog fier overeind staan. Het valt

‘Toren West’ zijn 240 appartementen geves-

te prijzen dat OMA een dergelijk gebouw

tigd; 183 koop- en 54 huurappartementen. De

De Toren Oost bevat twee functies: het onderste

met dit programma in crisistijd heeft kunnen

bovenste, vierenveertigste, verdieping bevat

deel bevat een viersterrenhotel met 280 kamers,

realiseren. Met een ontwerp dat herkenbaar,

drie penthouses. De toren staat uit constructieve

waarvan de inrichting ook door OMA is verzorgd.

dynamisch en onvergelijkbaar is, heeft Rot-

overwegingen niet los van de middelste toren,

De receptie van dit hotel is op de begane grond,

terdam er een architectonische trekpleister bij,

maar is er juist tegenaan gebouwd. Na de knik,

aan de Wilhelminakade. Boven het hotel is er

die on-Nederlands genoemd mag worden.

die halverwege zit, wordt er een ruimte van

nog zo’n 18.000 vierkante meter voor kantoren,

Net als het CCTV-gebouw in Peking levert

ongeveer zeven meter breed gecreëerd tussen

waarvoor nog een huurder wordt gezocht.

OMA wederom een ontwerp dat iconisch is en

de woontoren en de kantoortoren. Vanuit de

Dit alles zou samen een verticale stad moeten

de grenzen van het type ‘de wolkenkrabber’

appartementen zijn door de verdiepingshoge

zijn. Op nagenoeg elke website en in elk persbe-

oprekt. Natuurlijk is het qua schaal onvergelijk-

ramen diverse bijzondere uitzichten te waarne-

richt wordt De Rotterdam zo genoemd, terwijl

baar met de hoogbouw in wereldsteden, maar

men. Van een panorama over de Maas en het

daar wel vraagtekens bij gezet kunnen worden.

deze poging om een metropole uitstraling te

noorden van Rotterdam tot een pittoresk uitzicht

In een stad kun je ronddwalen, mensen ontmoe-

introduceren aan de Maas is goed geslaagd.

over kantoorklerken die op zeven meter afstand

ten en in principe leven zonder de stad te hoeven

aan het werk zijn. Met een stevig prijskaartje is

verlaten. Het is een autarkisch ding.

het de vraag hoeveel (en welke) exhibitionistische

Afbeeldingen 1

2

1. De Rotterdam vanaf de Erasmusbrug (foto: Erik Zonneveld) 2. Functies in De Rotterdam (bron: OMA)

Rotterdammers hier hun intrek gaan nemen. Aan

Dat is De Rotterdam niet. Wonen, werken en

de westkant van de toren hebben de woningen

ontspannen kan prima in deze Siamese Drieling,

balkons met een uitzicht over de rest van de

maar voor een stadswandeling of een middag

Wilhelminapier en het havengebied.

winkelen zal je toch echt naar buiten moeten. Het

bronnen

is uiteindelijk niet veel meer dan een multifuncti-

1. Allen, Katherine.“Koolhaas on Place, Scale, and (De) Rotterdam” 29 nov 2013. ArchDaily.

2. Wrainwright, Oliver. “Rem Koolhaas’s De Rotterdam: cut and paste architecture” 18 november 2013. theguardian.com 3. “De Rotterdam / OMA” 25 Nov 2013. ArchDaily 4. http://www.derotterdam.nl/pers 5. Koolhaas, Rem en Mau, Bruce. S,M,L,XL. (Rotterdam: 010 Publishers, 1995)

De middelste toren bevat ruimte voor kantoren.

onele ontsluitingsplint met daarop een appar-

Deze toren wordt gehuurd door de Gemeente

temententoren, een kantoortoren en een hotel.

Rotterdam, waardoor zij tweederde van het tota-

De pretenties van een “verticale stad” zijn niet

le aanbod aan kantoren huren. De plattegronden

waargemaakt en waarschijnlijk ook niet waar te maken.

CHEPOS | 25

De Rotterdam vormt met zijn hoogte van 150 meter en een BVO van 160.000 m2 een opvallende massa binnen de toch al aan hoogbouw rijke Kop van Zuid. Met een footprint van 5500 m2 kent het gebouw een forse plint, die bestaat uit zes lagen met een totale hoogte van dertig meter. Hierop verrijzen drie torens, onder te verdelen in een zogenoemd low rise- en een per toren verspringend, uitkragend high rise-deel. Onder het maaiveld is verder een tweelaagse parkeergarage aanwezig. De overige parkeerruimte is uit kostenoverweging ondergebracht in de plint. tekst: Merijn Poels

uitdaging door zettingen en uitkragingen Het constructief ontwerp lijkt op het eerste

sen een kolom geplaatst. Als vloertype is voor

lijke vertraging van het proces. De constructieve

gezicht betrekkelijk eenvoudig, bestaande uit

een in het werk gestorte 280 mm dikke vlakke

voordelen die de toepassing van gietbouw bij dit

een in beton uitgevoerde structuur van kolom-

plaatvloer gekozen, met incidenteel verzwaarde

project met zich meebrengt, geven hier echter

men, vloeren en stabiliteitskernen. Zoals altijd

stroken. De stabiliteit wordt verzorgd door rela-

de doorslag. Er treden namelijk zeer ongelijkma-

bij soortgelijke hoogbouwprojecten is ook hier

tief kleine kernen – de architect en opdrachtgever

tige zettingen op in het gebouw. Zo is de zetting

een afweging gemaakt tussen een constructie

wilden een kern niet groter dan strikt nood-

onder de kernen van de torens 20 centimeter,

in beton of staal. Een staalconstructie zou hierbij

zakelijk voor liften en trappen – in combinatie

terwijl de zetting aan de randen 12 centimeter

bestaan uit kolommen, primaire en secundaire

met stabiliteitswanden en vakwerkconstructies.

bedraagt. Toepassing van gietbouw zorgt ervoor

liggers en staalplaatbetonvloeren. Na calculatie

Daarnaast draagt ook de momentvaste verbin-

dat flexibeler met deze verschillen om kan wor-

bleek dat de kosten voor beide principes niet veel

ding van de in het werk gestorte elementen bij

den gegaan. Daarnaast zijn alle vloeren in twee

van elkaar verschilden. Uitvoering in staal bleek

aan de stabiliteit.

richtingen dragend, wat in het werk gestorte

wel een sneller te realiseren ruwbouw met zich

vloeren geschikter maakt. Bovendien is er een

mee te brengen; het grote nadeel was echter de

In plaats van kiezen voor uniformiteit van de

betonnen schoorconstructie nodig ter plaatse

benodigde brandwerendheid en de noodzaak

constructie, is hier voornamelijk gekozen voor

van de overstek; deze constructie bleek niet te

van extra plafondafwerking door toepassing van

optimalisatie. Dit heeft als voordeel dat er zoveel

realiseren in prefab beton. Een laatste argument is

staalplaatbetonvloeren in plaats van in het werk

mogelijk ruimte gewonnen kan worden voor

de flexibiliteit voor het inbouwen van installaties

gestorte betonvloeren.

exploitatie. De optimalisatie uit zich in een grote

in de vloeren. Bij toepassing van prefab vloeren

verscheidenheid van doorsneden en beton-

moet de plaats van sparingen en inbouwvoorzie-

Als hart-op-hartafstand van de kolommen is

sterktes voor kolommen, vloeren en wanden.

ningen voor installaties al voor productie bekend

gekozen voor 8,1 meter. Deze maat is vooral ge-

Zo is voor de vloeren betonsterkteklasse C25/30

zijn. Hier werden de installaties parallel aan het

baseerd op de parkeerfunctie in de onderbouw;

gebruikt, voor de wanden C50/63 en voor de

bouwen ontworpen en was toepassing van pre-

op deze manier wordt er om de drie parkeerplaat-

kolommen C53/65 of C80/95.

fab vloeren dus niet mogelijk.

In het werk of prefab?

Zettingen

26 | CHEPOS

Anders dan je wellicht zou verwachten, is de

Het eerder genoemde zettingsverschil is zo groot

betonconstructie niet met behulp van prefab

door de aanwezigheid van een dikke kleilaag (op

elementen uitgevoerd, maar volledig in het werk

35 meter onder maaiveld) onder de draagkrach-

gestort. Deze keuze is gemaakt om economische

tige zandlaag (op 25 meter onder maaiveld).

en logistieke redenen. Hijsen van bekistingen

Door indrukking van deze kleilaag ontstaan

gebeurt namelijk van verdieping tot verdieping,

relatief grote zettingen. Door de aanwezigheid

terwijl prefab elementen steeds vanaf maaiveld

van meerdere overstekken en verspringingen is

moeten worden gehesen. Door voor in het werk

er daarnaast sprake van grote zettingsverschillen.

gestorte vloeren te kiezen wordt het aantal

Deze zijn voornamelijk opgevangen door toepas-

hijsbewegingen beperkt, wat essentieel is door

sing van vijzels onder de kolommen. Hierdoor

de beperkte ruimte op de bouwplaats. Tot een

kunnen licht belaste kolommen omlaag en zwaar

hoogte van dertig meter is het hijsen van prefab

belaste kolommen omhoog worden gevijzeld.

elementen nog geen probleem, maar bij een pro-

Het vijzelen gebeurt door de kolommen te plaat-

ject van deze hoogte zorgt het voor een aanzien-

sen op 200 mm dikke stalen voeten. Hieronder constructief ontwerp

FILE: de rotterdam

FILE: de rotterdam

wordt een stapel stalen platen van elk 10 mm dik

aan het uiteinde van de ligger wordt zowel de

doorsnede van 950 x 950 mm. Hierbij is, afhan-

aangebracht. De vijzels worden vervolgens op

horizontale als verticale trekkracht via trekstaven

kelijk van de belasting, een staalprofiel gekozen

spanning gebracht, waarna de vulplaten in span-

en ingestorte ankers naar de kernen geleid.

variërend van HD400 x 592 tot HD400 x 1086, in

ningsloze toestand worden gebracht en per stap

Deze onderconstructie is in eerste instantie

sterkteklasses S355 of S460.

één vulplaat wordt verwijderd.

bedoeld voor het dragen van twee verdiepingen.

Zoals eerder vermeld, zijn de optredende zet-

Als de betonconstructie van deze twee verdiepin-

Tot slot

tingen in de kern het grootst. Daarom is er naast

gen voldoende is uitgehard, wordt een nieuwe

De Rotterdam is constructief dus vele malen com-

toepassing van vijzels een zeeg toegepast in

vakwerkconstructie gerealiseerd waarbij gebruik

plexer dan het wellicht in eerste instantie lijkt. De

de keldervloer, die een hoogte heeft variërend

is gemaakt van voorspanstaven. Het vakwerk

toepassing van in het werk gestort beton, zonder

tussen 140 mm (aan de randen van het gebouw,

wordt dan gecreëerd door de vloeren, kolommen,

dilataties, zorgt voor een zeer statisch onbepaalde

waar de zettingen het kleinst zijn) en 200 mm (ter

betondiagonalen en de voorspanstaven. Na uit-

constructie. Daarbij hebben de relatief grote

plaatse van de kern, waar de zettingsverschillen

harding kunnen de voorspanstaven weer worden

overstekken en zettingsverschillen veel aandacht

het grootst zijn). Hierdoor kunnen de zettingsver-

verwijderd. Zodra de definitieve betonconstructie

opgeëist tijdens het ontwerpproces. Een bewust

schillen in de eindfase worden geminimaliseerd.

vervolgens voldoende uitgehard is, kan de gehele

behouden gebleven vijzel onder een kolom in

onderconstructie uiteindelijk worden verwijderd.

de ontvangsthal van de gemeente herinnert de

Uitkragingen

Hierbij is eenvoudige montage en demontage

bezoekers daar nog aan.

De drie uitkragingen, met een lengte tot acht

van de onderconstructie zeer belangrijk, die

meter, bevinden zich bij de overgang van low rise

verder opgebouwd is uit standaardonderdelen en

naar high rise, op een hoogte van negentig meter.

vooraf gemonteerde elementen.

Doordat er gewerkt wordt met in-situ beton, is er

Ter illustratie van het enorme krachtenspel in

een tijdelijke voorziening nodig tot de uiteindelij-

De Rotterdam: de zwaarst belaste kolommen

ke betonconstructie voldoende verhard is en dus

worden belast door een normaalkracht tot

voldoende draagkracht kan leveren. Deze oplos-

77.000 kN. Traditioneel gestorte betonkolom-

sing is uiteindelijk gevonden in een stelsel van

men bereiken daarbij al snel afmetingen van 1,7

stalen vakwerkliggers, elk 16 meter lang en 2,40

x 1,7 meter; toepassing van C53/65 brengt deze

meter hoog. De vakwerkliggers dragen de krach-

afmetingen omlaag naar 1,4 x 1,4 meter. Doordat

ten af aan twee steunpunten. In het midden van

optimalisatie echter zo belangrijk is, is gekozen

de ligger wordt de drukkracht overgedragen op

voor een staal-betonkolom met betonsterkte-

de kolommen van de onderliggende verdieping,

klasse C80/95, wat resulteert in een uiteindelijke

afbeeldingen 2 1

1. Vijzels onder kolom 2. Constructie in beeld (foto: Martijn Barendse)

Bronnen 1. Beton in het werk, Cement, 2013 (1) 2. Bijzondere oplossingen zettingen, Cement, 2013 (1) 3. Constructief ontwerp De Rotterdam, Cement, 2013 (1) 4. Rugzak draagt overstekken, Cement, 2013 (1) 5. Staal-betonkolommen in HSB, Cement, 2013 (1) 6. www.cobouw.nl

CHEPOS | 27

De Rotterdam,

Overbodig of De Rotterdam is in alle opzichten een megaproject, een gigantisch gebouw; naar het ontwerp van een beroemd architect, met een prijskaartje van 340 miljoen euro. Terwijl op veel plekken projecten stilliggen, gaat de bouw gewoon door. Dat maakt De Rotterdam bijzonder, maar het roept ook vragen op. Is dit project echt nodig of is het een prestigeproject van megalomane stadsbestuurders?

Tekst: Sven van der Hulst en Frederike Zielman Door de bouw van De Rotterdam krijgt de stad

Er zijn 240 appartementen gebouwd, zowel

er in ĂŠĂŠn keer 160 duizend vierkante meter aan

huur- als koop-, waarbij de prijzen beginnen

gebruiksruimte bij, uiteenlopend van woningen

rond de twee ton en oplopen naar meer dan een

tot een tentoonstellingsruimte. Hiermee heeft het

miljoen euro. Deze woningen lopen, ondanks

gebouw een flinke impact op de vastgoedmarkt.

de crisis, vrij aardig, maar het zal nog wel even

Het hotel is al open; met 285 viersterrenhotelka-

duren voor ze allemaal verkocht zijn. Minder

mers zorgt het voor een toename van het aantal

goed gaat het met de verhuur van de openbare

kamers in de stad met tien procent. De verwach-

functies. De aantrekkelijkste locaties voor ho-

ting is dat deze kamers, vooral als er bijvoorbeeld

reca en winkels zijn de ruimtes aan de kade. Hier

een groot congres is, prima gevuld zullen worden.

heeft zich ook al een restaurant gevestigd, maar

D e R o t t e r d a m To u r s www.derotterdamtours.nl info@derotterdamtours.nl @De_Rdam_Tours #De_Rdam_Tours #DeRotterdam 28 | CHEPOS

fotografie: Ossip van Duivenbode / ossip.nl

Bijzondere rondleidingen voor particulieren en professionals

FILE: de rotterdam

onderschat? zelfs deze zone is nog niet volledig verhuurd. De vijfde en zesde verdieping zijn gereserveerd voor

“In De Rotterdam komt een hotel; Rotterdam is niet zo verwend met hotels, dus dat komt wel goed. 240

de zogenaamde ‘leisure area’, met functies als

appartementen erbij op de totale woningmarkt, dat gaat ook goed komen. Zestig- à zeventigduizend

fitnessruimten, retail of cultuur. Hoe deze ruimte

vierkante meter kantoor, dat is een probleem. Gebruikers zullen vertrekken van het gebouw waar ze nu

verhuurd gaat worden, is nog afwachten. En

zitten, naar dit gebouw toe, en dat veroorzaakt extra leegstand.”

dan is er nog de kantoorruimte: zestigduizend

Hans de Jonge, vastgoeddeskundige

vierkante meter verdeeld over twee torens. Heeft Rotterdam deze kantoren wel nodig?

bedrijven naar Rotterdam. En als er geen markt

De eerste plannen voor De Rotterdam zijn ruim

was geweest, zou een ontwikkelaar dit risico toch

voor het begin van de crisis ontstaan, toen er

niet nemen? Aan de andere kant valt te betwijfe-

hoogbouw werd opgenomen in het masterplan

len hoeveel hiervan waar is als de gemeente Rot-

voor de Wilhelminapier. Het gebied moet een

terdam de belangrijkste huurder is. Is dit niet het

stedelijke uitstraling krijgen en publiek naar de

zoveelste voorbeeld van de grootheidswaanzin

Kop van Zuid trekken. De ambitie van Rotter-

van Nederlandse steden? De kwestie is of er ge-

dam is een Manhattan aan de Maas te bouwen.

wacht moet worden met nieuwbouw tot er weer

De Rotterdam levert een flinke bijdrage aan de

vraag is of dat het extra aanbod ook zal zorgen

skyline van de Wilhelminapier en past daarmee

voor extra vraag. En hoe zwaar weegt het belang

perfect in deze ambitie.

van gebiedsontwikkeling mee in het besluit?

“Ik vind het wel een mooi gebouw en het is ook het grootste gebouw van Nederland. Dat vindt de gemeente mooi natuurlijk, een beetje megalomanie is de stadsbestuurder niet vreemd, het is alleen de vraag of ze het vol krijgen? Het is natuurlijk zo dat de planning van die projectontwikkelaars zo is, maar in de praktijk valt het waarschijnlijk een beetje tegen met het tegenvallend economisch tij” Jules Deelder, nachtburgemeester Rotterdam

Door de crisis heeft het project vertraging opgelopen en is het onzeker geweest of het nog gerea-

“Het is het grootste gebouw van Nederland, dus ‘De reus van Rem’ is dan wel heel treffend. Ik heb ook

liseerd zou worden. Het besluit van de gemeente

weleens ‘De drieling’ gehoord, omdat het drie torens zijn, of ‘Het Kamerscherm’ omdat hij al het zicht

om een groot deel van de kantoorruimte te gaan

ontneemt. Maar er zijn ook iets minder flatteuze bijnamen. Rem Koolhaas heeft na de Kunsthal, die zijn

huren, heeft uiteindelijk de doorslag gegeven. Dit

grote doorbraak was, een jaar of twinitg niks mogen bouwen in Rotterdam. Een aantal mensen vinden

betekent echter ook dat er aan het Marconiplein

De Rotterdam een vrij megalomaan maar ook een lelijk gebouw, en die noemen hem al ‘De revanche

twee torens leeg achterblijven; die ruimte komt

van Rem’; hij mag eindelijk weer wat bouwen en dan zet hij dit neer. Maar het is een gebouw waar je

bij de 170 duizend vierkante meter aan kantoren

aan moet wennen; ik vond het in het begin ook niet zo geweldig, maar langzamerhand komt het wel”

die nu al leegstaat. Het bouwen van zoveel nieu-

Herco Kruik, Bijnamenburgemeester

we kantoren, terwijl er elders hard gewerkt wordt om gebouwen een nieuwe bestemming te geven, is opmerkelijk. Het is dan ook niet verwonderlijk

Het lijkt erop dat De Rotterdam vooral gebouwd

dat hier de nodige discussie over is.

is omdat er behoefte was aan een gebouw met

Aan de ene kant zorgt de bouw van de Rot-

deze uitstraling. De geweldige hoeveelheid

terdam voor beweging in de stad. Omdat de

ruimte is haast bijzaak. Deze ruimte is nu een klap

gemeente doorgezet heeft, staat de ontwikkeling

op de vastgoedmarkt, maar in een groeiende stad

niet stil; juist tijdens de crisis is dit mooi. De Rot-

zal er vast gebruik van gemaakt worden.

bronnen 1. www.rotterdam.nl 2. www.vastgoedmarkt.nl 3. www.versbeton.nl 4. Slag om Nederland (uitzending 10 juli 2013) 5. www.weblogs.nos.nl/radio1journaal/2013/11/21/ de-lege-rotterdammer

terdam heeft internationale uitstraling en trekt CHEPOS | 29

50.000 m glas 2

10 september 2001 ligt het ontwerp voor de gevel van De Rotterdam op tafel. Op het laatste moment zijn er om budgetredenen nog veranderingen gemaakt. Het idee om verschillende gevels toe te passen bij de verschillende functies in het gebouw wordt aan de kant geschoven. Er wordt gekozen voor een gevel die vrijwel hetzelfde is voor het hele gebouw.

Deze gevel zou kunnen voldoen aan alle verschillende eisen van OMA en zo de verticaliteit van het gebouw benadrukken. Minder dan een dag later vliegen twee vliegtuigen in de Twin Towers in New York, twee torens met ongeveer hetzelfde type gevel.

Tekst: Jolijn van Keulen De gevel van de Rotterdam is een elementen-

verplaatst, waar de elementen tijdelijk konden

gevel. Hier zijn twee belangrijke argumenten

worden opgeslagen. Dit wordt Just-in-Time-

voor. Ten eerste vanwege de zachte veengrond

levering genoemd.

waar De Rotterdam op is gebouwd; tijdens de bouw zouden hierdoor grote zettingsverschillen

De gevels zijn geproduceerd door twee verschil-

optreden. De verwachte zetting was 5 mm voor

lende bedrijven. TGM fabriceerde en monteerde

de fundering plus 3 mm voor de gebruikersbe-

de gevel van Toren West, de woontoren. Zij zijn

lasting. De dilatatievoegen in de gevel moesten

gespecialiseerd in gevels voor appartementen. De

dus 8 mm zetting, positief en negatief, kunnen

gevels van de andere twee torens en de plint zijn

opvangen. Alleen een elementengevel kan

geproduceerd en gemonteerd door Schelde-

deze zettingsverschillen opvangen. Een tweede

bouw/Permasteelisa. Belangrijk was dat alle ge-

argument voor de elementengevel is de beperkte

velelementen zoveel mogelijk hetzelfde uiterlijk

ruimte op het bouwterrein. Het bouwterrein was

zouden hebben. Verschillen in glaskleur moesten

1800 mm breed maar in de hoogte verschillen de

maar via één weg bereikbaar en er was geen op-

dus tot een minimum worden beperkt.

elementen van de kantoren met die van het hotel;

slagmogelijkheid voor de elementen. Vrachtwa-

de kantoorruimtes zijn namelijk 400 mm hoger.

gens met gevelelementen moesten wachten op

Kantoren en hotel

In de onderste delen van de torens zitten in het

een terrein bij de Kuip en op een strak tijdschema

De gevel van Toren Midden en Oost is opge-

midden van de gevelelementen kiepraampjes

de elementen afleveren. De elementen werden

bouwd uit elementengevels die aan ankers aan

verwerkt. Dit geeft de gebruikers het idee dat ze

dan van de vrachtwagen getakeld en met een

de vloer hangen. De samenstelling van alle ge-

controle kunnen hebben over de ventilatie. In

evenaar aan de kraan naar de goede verdieping

velelementen is nagenoeg gelijk. Ze zijn allemaal

werkelijkheid zal de ventilatie door het kiepraampje niet veel voorstellen. Om de opwarming door de zon te verkleinen is er op de glazen gevel een folie aangebracht. ZTA-waardes van deze folies verschillen per functie omdat de wensen per functie verschillend zijn. De ZTA-waarde voor de kantoren is 53%, voor het hotel 60% en de ZTAwaarde van de woningen is 72%.

Voor de elementengevel van De Rotterdam heeft Scheldebouw custom-made profielen laten maken. Zo konden de profielen voldoen aan de eisen van de architect. Tussen de elementen is een geïntegreerde koppelgoot opgenomen die het water kan afvoeren. Met rubbers zijn de elementen afgedicht. De zettingsverschillen worden opgenomen door een ‘mannetje-vrouwtjeverbinding’. Deze verbinding bevindt zich over de volle hoogte en breedte van de stijl- en dorpelprofie-

30 | CHEPOS

gevelontwerp

FILE: de rotterdam de plint en de eerste verdiepingen van de torens

compriband. De derde gevelconstructie van de

een extra HR-coating op het glas aangebracht die

plint lijkt ook op die van de torens, maar omdat

een stralingswerende functie heeft.

de verdiepingen 5 en 6 meter hoog zijn, is er een extra tussenregel nodig om de stabiliteit te kun-

De plint kent drie verschillende gevelconstructies.

nen waarborgen. Met extra bevestigingspunten

De gevels van de onderste twee verdiepingen

achter de tussenregel is deze gekoppeld aan een

lopen in een keer door over een hoogte van 8,5

stalen kolom die achter de gevel is geplaatst. Van

meter. De beglazing is opgehangen met klem- en

de buitenzijde lijkt de gevel erg op die van de

deklijsten aan de staalconstructie erachter. Bij de

torens, maar binnen is het verschil goed te zien.

parkeerlagen is gekozen voor een elementengevel die lijkt op de gevels van de torens. In de gevelelementen aan de oost- en westzijde zijn

Afbeeldingen

roostersystemen in plaats van glas geplaatst voor de ventilatie van de parkeerlagen. De gevelelementen worden aan de onderzijde op twee ankers gesteld en aan de bovenzijde worden de elementen vastgezet met twee penverbindingen len. Het element kan in horizontale en verticale

per element. De horizontale naden zijn afge-

richting bewegen zonder dat de verbinding open

dicht met een folie en de verticale naden met

3 1 2

4 5

1. Kiepraam 2. Aansluiting gevelelementen 3. Detail gevel 4. Raam woongedeelte 5. Detail Westgevel woontoren, TGM

bronnen 1. www.bouwwereld.nl 2. www.tgm.nl 3. www.scheldebouw.com

komt te staan door het toepassen van genoeg overruimte.

De woontoren De gevelelementen van de Westtoren zijn speciaal ontworpen voor appartementen. De noord-, oost- en zuidgevel bestaan uit elementen van 1800 mm breed en 3020 mm hoog. De westgevel kon niet worden opgebouwd uit een elementengevel omdat er aan die zijde inpandige balkons zitten. De gevel ligt dus een stuk terug en is opgebouwd uit losse aluminium puien die per appartement op maat zijn gemaakt. In deze elementen is een schuifpui aanwezig naar het balkon toe. Verder zitten in de gevelelementen ook ramen die horizontaal naar binnen opengaan voor extra ventilatie.

Ook TGM heeft nieuwe profieltypen ontwikkeld om aan de eisen van de architect te kunnen voldoen. Een groot verschil met de gevel van de andere twee torens is de manier waarop de gevel de zettingsverschillen opneemt. Bij de elementengevel van TGM wordt de zetting niet opgenomen door een mannetje-vrouwtjeverbinding maar door buitenprofielen en de rubberafdichting.

De plint De plint beslaat de onderste zes verdiepingen van De Rotterdam en verbindt de drie torens met elkaar. Bij de gevel van de plint moest rekening gehouden worden met de plasbrandeis, vanwege het mogelijk brandgevaar van langsvarende schepen of brandende stoffen die op het water kunnen blijven drijven. Daarom is op de noordgevel en een gedeelte van de oost- en westgevel van CHEPOS | 31

Bigness or the problem of large S,M,L,XL (1995)

het herlezen van een klassieke tekst Jacob Voorthuis is publicist, spreker en docent aan de TU/e. Hij doceert bevlogen

Bij het lezen van de teksten van Rem Koolhaas overkwam mij als student en jonge docent maar

over filosofie, kunsthistorie en architec-

al te vaak de diepe wens dat ik het ook graag

tuur. Iedere editie laat hij zijn licht schijnen

z贸 had willen kunnen zeggen: z贸 verrassend,

over het FILE-onderwerp.

COLUMN: Jacob Voorthuis

z贸 openbarend en tegelijkertijd wild, stellig, oorspronkelijk, zo amoreel, zo zonder waardeoordeel, zo bondig, beeldend en resonant, maar vooral ook zo waar en inzichtelijk. Nu, bij het herlezen van een tekst die mij altijd dierbaar is geweest, komt dat gevoel weer op. Het is wel anders geworden, genuanceerder. Neem de volgende zin:

32 | CHEPOS

column jacob voorthuis

FILE: de rotterdam “It seems incredible that the size of a building

specifieke vermogen van de architect te boven

visuele gefluister te begrijpen en in te bedden in

alone embodies an ideological program, inde-

schiet. Maar ook hier is wat tegenin te brengen;

zijn eigen wereld. Met iedere beschrijving van

pendent of the will of its architects.”

neem de volgende zin:

wat er gezegd wordt, verandert de boodschap.

De boodschap die is verzonden, is nooit hetzelfde

Het is een prachtig inzicht. Onafhankelijkheid

“Beyond a certain critical mass, a building beco-

als de boodschap die is ontvangen. Het spreken

spreekt over een vermeende eigenschap, maar

mes a Big Building. Such a mass can no longer

van architectuur is het vermogen architectuur in

zwijgt over de voorwaarden waarop zij wordt

be controlled by a single architectural gesture, or

de waarneming tot spreken te brengen. Daarom

verkregen en zelfs over de voorwaarden op basis

even by any combination of architectural gestu-

is het ‘lullen’ over architectuur zo uitzonderlijk

waarvan men überhaupt over onafhankelijk-

res. This impossibility triggers the autonomy of

verrijkend als toeschouwer. Aan een opleiding

heid kan spreken. Hier ligt de clou: gebouwen

its parts, but that is not the same as fragmenta-

architectuur maken we niet alleen architecten,

hebben altijd een ideologisch programma weten

tion: the parts remain committed to the whole.”

te belichamen dat onafhankelijk is van de wil

maar vooral ook geraffineerde toeschouwers.

Voor toenadering en eenduidigheid tussen ar-

van de architect. De wil van de architect staat in

Als we de stelling op De Rotterdam loslaten,

chitect en de rest is voortdurend maatschappelijk

voortdurende onderhandeling met de maat-

een schitterend sculpturaal gebouw, kan men

dialoog nodig, een cultuur die het spanningsveld

schappij waarin hij opereert. Wellicht komt dat

niet zeggen dat hier geen sprake is van een

onderhoudt waarin het duidelijker spreken van

als een schok voor architecten die zichzelf meer

enkelvoudig architectonisch gebaar. Juist in dat

dingen mogelijk wordt en waarbij mogelijkheden

macht toedichtten, maar de intentie van de

enkelvoudige zit juist zijn beeldende kracht.

tot betekenis vrij worden onderzocht. En daarin

architect kent geen noodzakelijk verband met

Bovendien wordt deze stelling samen met de

zijn wij allemaal op elkaar gericht en van elkaar

de wijze waarop een gebouw wordt ontvangen

vorige tegengesproken door het volgende citaat,

afhankelijk. Het genie weet die cultuur open

en de doelen waarvoor het wordt gebruikt door

dat wat mij betreft ook tegelijkertijd het meest

te breken en te verruimen, de gek plaatst zich

anderen. Dat verband kan wel ontstaan, maar

overtuigende is:

eenvoudigweg buiten het discours. Het verschil

vergt veel werk. Neem dit citaat:

tussen de twee is miniem en zeker niet eenduidig.

“In Bigness, the distance between core and

Dan is er deze bewering:

“(…) only Bigness instigates the regime of

envelope increases to the point where the facade

complexity that mobilizes the full intelligence of

can no longer reveal what happens inside. The

“Through size alone, buildings enter an amoral

architecture and its related fields.”

humanist expectation of “honesty” is doomed:

domain, beyond good or bad.”

interior and exterior architectures become sepaHet probleem ligt bij het woord ‘only’. Zijn stel-

rate projects, one dealing with the instability of

Laten we er kort over zijn, zo werkt het niet. Alles

ling kan niet alleen voor Bigness gelden. Wie

programmatic and iconographic needs, the other

staat buiten het goed en het kwaad, totdat het

de precieze en wetenschappelijk onderbouwde

– agent of disinformation – offering the city the

er op welke manier dan ook bij wordt betrok-

definitie van complexiteit van bijvoorbeeld

apparent stability of an object. Where architec-

ken. En alles wordt op onze moraliteit betrok-

Melanie Mitchell citeert, weet deze stelling te

ture reveals, Bigness perplexes; Bigness trans-

ken zodra het gebruik zich aandient; juist ook

nuanceren. Complexiteit laat zich op ieder niveau

forms the city from a summation of certainties

datgene wat zich door middel van zichtbaarheid

anders beschrijven en geeft daarbij een eigen

into an accumulation of mysteries. What you see

in de openbare ruimte opdringt. Het kwetsende

schaalgebonden realiteit prijs. Architectuur als

is no longer what you get.”

schilderij kan worden weggezet in een kast. Een

‘extended phenotype’ is complex, vooral omdat

kwetsende opmerking kan worden verwerkt of

het een hecht onderdeel is van het mens-zijn, als

Juist door deze ontkoppeling van binnen en bui-

genegeerd. Probeer De Rotterdam maar eens

bijproduct van het emergent gedrag van onze

ten wordt een groot gebouw in staat gesteld zijn

te negeren! Dat lukt niet. En juist omdat het

biochemische dynamiek. Op zichzelf beschouwd

beeld te reduceren tot een enkel krachtig gebaar

onderdeel vormt van de dagelijkse ervaring van

doet de complexiteit van een klein huis niet onder

dat zich als sculpturaal fenomeen gedraagt. Maar

Rotterdam, zal het ook zeker een rol spelen in

aan dat van een wat groter programma. Neem

er is meer: waar spreekt een klein gebouw eigen-

het morele leven van Rotterdammers. Iedere

De Rotterdam die ruimtelijk zelfs minder complex

lijk precies over? Hoe verhoudt de binnenkant

ambtenaar in het kantoorgedeelte die zich op het

is dan bijvoorbeeld de huizen van Adolf Loos of

van een huis zich tot de buitenkant? Geldt hier

raam richt en daarmee recht in de slaapkamer van

Le Corbusier. Complexiteit is een complex woord

niet precies hetzelfde? Zijn we door gewenning

een belendend appartement kijkt, zal, door de

en laat zich bij zorgvuldig gebruik niet vangen in

de realisatie hiervan kwijtgeraakt? Gebouwen

architectuur, voor een moreel dilemma geplaatst

een eenduidig causaal verband zoals groter dus

spreken, maar waarover ze spreken, heeft zich

worden: “gluur ik, of gluur ik niet?”. De vraag

complexer. Zo werkt het niet. Niettemin kan men

altijd onttrokken aan iedere vorm van eendui-

is niet of een groot gebouw meedoet aan het

wel degelijk zeggen dat de volle intelligentie van

digheid, noodzakelijkheid of zelfs nauwkeurige

morele leven waar alles wordt gemeten tegen het

architectuur pas vol en intelligent wordt wanneer

voorspelbaarheid. Gebouwen spreken voor zover

goede en het kwade, maar eerder hoe het daarin

het inderdaad, zoals Koolhaas ook betoogt, het

de ontvanger, de toeschouwer dus, in staat is het

meedoet. De zin van Koolhaas heeft een donkere

“Het spreken van architectuur is het vermogen architectuur in de waarneming tot spreken te brengen.”

lading; Bigness zou hier kunnen gaan fungeren als een ideologisch scherm waarachter de mens schuilt die zijn verantwoordelijkheid wil ontduiken. Dat lijkt me geen gezonde zaak.

CHEPOS | 33

Ir. Mischa Molsbergen alumnus Real Estate & Housing Faculteit Bouwkunde TU Delft vertelt vanuit zijn huidige functie

VERTICALE STAD

als projectdirecteur

DE ROTTERDAM De Rotterdam is de nieuwste eyecatcher van Nederlands trotse havenstad. Het gebouw is een complete stad in de stad: drie transparante torens, 150 meter hoog, op een voetstuk van cafĂŠs, restaurants, een hotel, sportclubs en prachtige entrees. De Rotterdam is een ontwerp van Rem Koolhaas (OMA) op de Wilhelminapier, het nieuwe Manhattan aan de Maas.

34 | CHEPOS

advertorial De naam verwijst naar het roemruchte maritieme verleden van de plek: ‘De Rotterdam’ was een van de bekendste schepen van de Holland-Amerika Lijn (HAL), waarop vele duizenden Europeanen de overtocht naar Amerika maakten.

Op de Wilhelminapier bevindt zich het voormalig vertrekpunt van de schepen; het hoofdkantoor van de HAL is inmiddels het succesvolle Hotel New York. De Wilhelminapier behoort tot de

“Dit is echt een on-Nederlandse, unieke prestatie die mede te danken is aan de professionaliteit en trots van alle partijen die betrokken zijn geweest bij de realisatie van dit project. Behalve dat De Rotterdam een prachtig nieuw icoon van de stad is geldt voor alles aan dit gebouw de overtreffende trap. Om zomaar wat cijfers te noemen: een gebouw met ruim 7.500 ruimtes, gebaseerd op zo’n 40.000 bouwtekeningen en met dagelijks soms wel 800 werklieden tegelijk op de werkvloer.” prestigieuze waterfrontontwikkelling Kop van

de overeenkomsten die werden gesloten met

Ir. Mischa Molsbergen is, vanuit zijn functie als

Zuid, waarbij het oude havengebied is getrans-

Amvest met betrekking tot de aankoop van de

directeur Projecten bij MAB Development

formeerd in een kloppend nieuw stuk binnen-

woningen, het nhow-hotel en met de gemeente

Nederland BV, projectdirecteur van De Rotterdam

stad aan de ‘andere’ kant van de Maas. De locatie

Rotterdam voor de afname van een groot deel

C.V. ( samenwerking van MAB en OVG). Alum-

van De Rotterdam, vlak naast de cruiseterminal

van het kantoorprogramma. “Deze partijen had-

nus Real Estate & Housing Faculteit Bouwkunde,

en de Erasmusbrug, verbindt het noordelijke en

den een langetermijnstrategie. Niet ieder bedrijf

TU Delft.

het zuidelijke deel van Rotterdam.

kan zich dat permitteren. Al deze partijen hadden vertrouwen in De Rotterdam en dat is wat je

“Uniek aan De Rotterdam is dat de verschillende

nodig hebt om een dergelijk project te kunnen

functies in één gebouw gerealiseerd worden.

realiseren.”

Bron: NAW #22 Copyrigth beeldmateriaal: De Rotterdam C.V.

Naast de drie hoofdfuncties wonen, kantoren en een hotel, zijn er horeca, congresfaciliteiten, parkeren, winkels en leisure gerealiseerd. In totaal gaat het om maar liefst 160.000 vierkante meter, en daarmee is het het grootste gebouw van Nederland.”

Het allerlastigste aan het ontwikkeltraject was dat een dergelijk grootschalige multifunctionele ontwikkeling niet valt te faseren. “Je moet meerdere risico’s tegelijkertijd afdekken. In feite moeten alle gebruikers op hetzelfde moment ja” zeggen.” En dat is lastig, zeker gezien de lange doorlooptijd van het project. Alleen al de bouw duurde vier jaar. Niet iedereen kijkt zover vooruit.

Daarom waren de ontwikkelende partijen blij met

Door professioneel projectmanagement en een solide businesscase is dit beeldbepalend gebouw voor de stad in slechts vier jaar tijd verrezen.

Meer weten over de opleiding van Mischa Molsbergen?

Kom op donderdag 3 april naar het Masterevent TU Delft met o.a. voorlichting Mastertrack Real Estate & Housing (RE&H). TU Delft - Aula, 17:00u tot 20:00u Real Estate & Housing aan de Faculteit Bouwkunde TU Delft richt zich met name op het managen van de gebouwde omgeving. Dit geldt voor alle fasen van de levenscyclus van het gebouw: van initiatief tot gebruik. Dit is nodig om gebouwen en de gebouwde omgeving goed te laten functioneren en te laten aansluiten bij de wensen van de eindgebruiker en alle overige partijen. RE&H heeft oog voor de koppeling tussen ontwerp en omgeving en biedt wetenschappelijke bagage voor een nationale en internationale toekomst in de bouw- en vastgoedsector.

Meer informatie: www.reh.tudelft.nl en http://www.masterevent.tudelft.nl/ CHEPOS | 35

Mini-Metropool Tianfu Een stad voor tachtigduizend inwoners, gepland op een stuk grond dat niet veel groter is dan het TU-terrein, waarvan ook nog beweerd wordt dat het een ‘Ecological City’ zal zijn.

Waar anders dan in het drukke China wordt dit plan niet als absurd beschouwd? Nabij de Chinese miljoenenstad Chengdu moet over acht jaar Tianfu Ecological City verrezen zijn, en als dit concept aanslaat gaan de Chinezen het vaker uitvoeren in de rest van het land. De International Architecture Award hebben de ontwerpers van deze stad al binnen. tekst: Sven van der hulst Tianfu Ecological City, ook wel ‘Great City’, is

minuten naar elke willekeurige plek in de stad kan

over acht jaar een van de dichtstbevolkte steden

verplaatsen. Dat gegeven maakt auto’s natuurlijk

ter wereld. Als we voor het gemak Hong Kong

overbodig, en dat is dan ook de insteek. Deze

niet bij China rekenen, wordt het zelfs de meest

stad moet een autoloze en ‘schone’ stad worden.

dichtstbevolkte stad van heel China. “Het ont-

Het openbare, elektrische vervoer moet voor nog

werp is de oplossing voor de sterke vraag naar

snellere verbindingen zorgen binnen de stad,

dichtbevolkte steden, maar ook voor een groene,

maar zo wordt ook de toegankelijkheid vanuit de

stedelijke en betaalbare manier van leven,” aldus

naastgelegen miljoenenstad Chengdu geregeld.

Gordon Gill van Adrian Smith + Gordon Gill

Tianfu is niet alleen een conceptstad op het

Architecture. “We hebben dit project ontwor-

gebied van bevolkingsdichtheid, ook denken de

“Het zal een geweldige plek worden om te wonen, werken en om je kinderen op te

1 2

bronnen 1. Smithgill.com 2. Froot.nl

1. Ordening van functies in Tianfu (bron: smithgill.com) 2. Render planlocatie Tianfu (bron: smithgill.com)

houden het energie- en waterverbruik te kunnen halveren. Volgens verdere berekeningen zou de afvalontwikkeling zelfs met 89% kunnen worden teruggedrongen. Alsof tachtigduizend inwoners

voeden”

Afbeeldingen

stedebouwkundigen door de stad zo compact te

op 1,3 vierkante kilometer nog niet genoeg is, pen als een dichtbebouwde verticale stad die

wordt maar ongeveer 60% van de bebouwing

het omliggende landschap in ere houdt, en zelfs

gereserveerd voor woningen. Van de in totaal 6

omarmt. Een stad waar de bewoners in harmo-

miljoen vierkante meter vloeroppervlak, wordt

nie met de natuur zullen leven, in plaats van het

2,6 miljoen vierkante meter ingevuld met hotels,

omgekeerde. The Great City zal laten zien dat het

kantoren, scholen, een ziekenhuiscomplex en an-

leven in een dichtbevolkte stad niet vervuild en

dere overheidsgebouwen. Dat betekent dat veel

afgesloten van de natuur hoeft te zijn. Alles in de

inwoners in hun eigen stad kunnen werken, wat

bebouwde omgeving van de Great City zal ernaar

weer zorgt voor een lagere transportbehoefte.

streven de kwaliteit van leven van de inwoners te

Ook wordt er geëxperimenteerd met vertical

verbeteren. Simpel gezegd, zal het een geweldige

farming. Daarnaast worden tegenover de vele en

plek worden om te wonen, werken en om je

hoge bebouwing grote parken gerealiseerd van

kinderen op te voeden.”

bijna veertig voetbalvelden groot. Al met al is de

Het idee achter deze mini-metropool is dat door

term ‘Ecological City’ misschien zo gek nog niet.

de geringe footprint men zich binnen vijftien

CHEPOS 36 | CHEPOS | 36

tianfu

That’s that’s Why why

Volta Galvani nieuw decor van Woensel-West In 2007 werden door Ella Vogelaar, toenmalig minister van Wonen, Wijken en Integratie, veertig probleemwijken aangewezen. De minister noemde deze wijken ook wel ‘krachtwijken’. Één van deze wijken was Woensel-West, een gebied ten noorden van het centrum van Eindhoven. In deze wijk wemelde het van de prostituees op straat. Coffeeshops waren er in overvloed. Vanaf het moment dat de lijst bekend werd, heeft de gemeente Eindhoven ingezet op verbetering van de wijk, door samen met de bewoners te zorgen voor een beter imago en een ander decor. Een deel van dit plan is de nieuwbouw aan de voormalige Voltastraat en Galvanistraat, die logischerwijs Volta Galvani heet.

Tekst: Sven van der hulst

CHEPOS | 37

De nieuwbouw aan deze twee straten bestaat uit

reden van dit Marokkaanse uiterlijk ergens anders

mensen die een huis kochten in deze buurt vaak

61 huurwoningen, 45 koopwoningen en 22 ate-

zoeken. De architecten zelf geven bij een ander

zelf mochten kiezen uit een aantal kleuren, zo-

liers of winkeltjes, alle als één geheel ontworpen

project, Le Medi in Rotterdam, dat vergelijkbaar

lang de kleur maar niet hetzelfde was als die van

door het Haagse Geurst & Schulze Architecten.

is, aan dat zij Mediterrane invloeden uit Noord-

de buren. Op deze manier krijgt iedereen een huis

Dit bureau heeft al vaker probleemwijken onder

Afrika en Andalusië terug willen laten komen in

waarmee men zich kan identificeren. Het is een

handen genomen en de stijl van deze architecten

het ontwerp omdat het zorgt voor een eigentijdse

kleurrijke buurt geworden die voor een opwaar-

is sterk terug te vinden in het plan. De architecten

vorm. Bas Knegge, woordvoerder van Geurst &

dering van dit stukje Eindhoven heeft gezorgd.

hadden een Mediterrane wijk voor ogen, met

Schulze Architecten legt uit: “De mediterrane

Maar denkt iedereen daar zo over?

huizen in verschillende primaire kleuren en kleine

uitstraling is een wens geweest om in deze wijk

- “Tuurlijk zou ik hier willen wonen, nieuwe hui-

ramen met brede omlijsting. Het gevoel van een

‘iets bijzonders’ te maken. Ons bureau heeft in

zen en niet zo oud als de rest van de wijk. Maar

Marokkaanse wijk komt naar voren als we kijken

Rotterdam Le Medi gerealiseerd, waarin een

voor de mensen die hier woonden, is het te duur

naar de toegangspoort aan de Edisonlaan, dit is

vergelijkbare vormgeving is gebruikt. In Eindho-

om hier weer terug te komen; dat is jammer”

een uitgeklede versie van een traditionele Marok-

ven is een andere opzet gekozen, maar het heeft

- “Als ik de achtertuin niet had hoeven delen met

kaanse stadspoort. “Waarom een Marokkaans

(in beide projecten) niet geleid tot de ene of de

de prostitutie had ik hier zeker willen wonen. Kk

uiterlijk?”, is nu de vraag. Woensel-West bestaat

andere bevolkingsgroep. Er wonen mensen met

ben zelf Marokkaan en de kwaliteit hier ligt hoger

voor 62% uit mensen met een Nederlandse

diverse achtergronden. Het kenmerk allochtoon

dan in de rest van de wijk. Ook alle winkeltjes zijn

etniciteit: mensen afkomstig uit Nederland,

of autochtoon speelt hierin een minder evidente

een mix van culturen, dat bevalt me wel. Ik ben

voormalig Nederlands-Indië of Nieuw Guinea.

rol”. De reden waarom de woningen in zowel

er ook vrijwel zeker van dat die winkeltjes in deze

Rotterdam als hier in Eindhoven zoveel weg heb-

wijk wel goed gaan lopen”

ben van een Marokkaanse Kashba, is dat op deze

- “Het zijn mooie huisjes, zeker wel, alleen zou ik

manier wordt gehoopt dat de mensen wonen in

zelf niet willen ruilen met deze mensen. Ik woon

huizen waar ze zich thuis voelen. “Er is in het ka-

nu veilig op een flatje, met aan twee kanten

der van sociale menging een plan ontworpen dat

balkon, dat zou ik niet willen inwisselen voor een

erin voorziet dat mensen met diverse achtergron-

huisje in de buurt van een tippelzone.”

“De mediterrane uitstraling is een wens geweest om in deze wijk ‘iets bijzonders’ te maken”

den naast en met elkaar kunnen samen leven.

Veel mensen in de Edisonstraat, de grootste ont-

De overige 38% bestaat uit mensen zonder een

Programmatisch is daar rekening mee gehouden

sluitingsweg binnen Woensel-West, weten niet

Nederlandse etniciteit. In Woensel-West wonen

door bijvoorbeeld studentenunits, koopwonin-

zo goed wat zij ervan moeten vinden. Het was

mensen met 79 verschillende nationaliteiten.

gen met tuin en bedrijfsruimtes te realiseren.”

“in ieder geval beter dan die huisjes die er eerst

20% van de inwoners van Woensel-West is

Menging van verschillende doelgroepen zal in de

stonden.” Wat verder opviel, is dat de buiten-

Turks en 60% van deze Turkse mensen zijn van

toekomst moeten leiden tot meer betrokkenheid

landse gemeenschap in het algemeen positiever

de eerste generatie, en dus in Turkije geboren.

van de bewoners en verbetering van de buurt en

reageerde dan de Nederlanders die in de buurt

Tegenover de 20% turken in de wijk is slechts

haar imago. Wat opvalt in dit project is dat geen

woonden.

3% van de wijk Marokkaans, dus moeten we de

enkel huis hetzelfde is; de oorzaak daarvan is dat

38 | CHEPOS

Volta Galvani

That’s Why Sociaal plan Voor allochtonen is de vernieuwing van de buurt een luxe paradijsje in een achterstandsbuurt; autochtonen zien het door de Mediterrane stijl meer als een ingreep waardoor er meer allochtonen komen wonen. Dat wordt door deze mensen gezien als iets negatiefs. En daarom is niet alleen de architectonische ingreep datgene wat in deze wijk zo belangrijk is, het is het sociale plan erachter dat Woensel-West moet doen verdwijnen van de lijst met ‘Vogelaarwijken’, en ervoor moet zorgen dat de wijk één multicultureel geheel wordt. Dit sociale plan is uitgebreid en al een aantal jaren in volle gang, terwijl de Volta Galvani-woningen pas zijn opgeleverd. Dit plan gaat vooral over het verbeteren van de leefbaarheid, het imago van de wijk Woensel-West in zijn geheel, maar ook het verbeteren van de emancipatie van allochtonen binnen de wijk. Vooral dat laatste is in deze wijk erg belangrijk; mensen moeten niet het gevoel krijgen dat ze niks kunnen bijdragen aan de samenleving, en daar moeten andere mensen in de wijk zorg voor kunnen en willen dragen. Wat verder in het sociaal plan naar voren komt, is dat

middel van architectuur, evenementen en door

“alle winkeltjes zijn een mix van culturen, dat bevalt me wel”

de mensen in de wijk veel zeggenschap te geven in deze evenementen (plus het onderhouden

alle mensen die hun huis hebben moeten ver-

van een website en het kiezen van de kleur van

laten voor dit nieuwbouwproject, met dezelfde

je woning), probeert de gemeente samen met de

huursom in een wisselwoning kunnen verblijven.

met sport en spel, maar ook bijvoorbeeld taal- en

bewoners tot een betere, veiligere en prettigere

Tevens is de verbetering van de hele buurt door

spellingcursussen voor alle leeftijden. Dit moet

wijk te komen. Het nieuwe Volta Galvani zorgt

middel van evenementen onderdeel van dit plan.

integratie in de wijk zo op informele wijze moge-

voor het nieuwe decor van Woensel-West; nu

Zo heeft de gemeente een eigen website opge-

lijk te maken. Jaarlijks worden er lampiontochten

is het aan de bewoners om ook het imago te

steld voor de wijk Woensel-West, met onder an-

georganiseerd en vindt het Woensel Westival

verbeteren.

dere een agenda vol met activiteiten voor zowel

plaats, een braderie gecombineerd met muziek en

kinderen als volwassenen die te maken hebben

dans van mensen en groepen uit de buurt. Door

Afbeeldingen 1 2 4 3

5

1. & 2. Straatbeeld Volta Galvani 3. Planschetsen 4. Woensel-Westival (bron: woensel-west.com) 5. Marokkaanse poort, zicht op Galvanistraat

bronnen 1. www.woensel-west.com 2. www.woensel-west.nl 3. www.geurst-schulze.nl 4. www.forum.nl 5. www.zorgatlas.nl

CHEPOS | 39

Het is altijd een genot om in een theater of een restaurant een mooie toiletruimte te ontdekken. De hygiëne van de mens is echter een onderwerp dat men liever niet met anderen bespreekt. Dit is te verklaren, aangezien de mens schaamte kent en het onderwerp zodoende tot de intieme sfeer van menselijke activiteiten behoort. Als consequentie daarvan is het toilet helaas een enigszins onderbelicht onderwerp gebleven in de architectuur. In boeken waar men zich over het onderwerp uitlaat, wordt vaak een arsenaal aan wild interieurdesign getoond, maar vraagt men zich zelden af hoe een WC of toiletruimte goed opgenomen kan worden in een ontwerp. Een toilet kan veel zeggen over de kwaliteit van het ontwerp van een gebouw. Is er gedacht vanuit de gebruiker? Klopt de capaciteit van de toiletruimte met de schaal van het gebouw? Is er aandacht besteed aan het praktische aspect van onderhoud? Is het toilet op een logische plek geplaatst, en klopt daarmee de routing door het gebouw? Op het raakvlak van functioneel toiletontwerp en hoogstaand interieurdesign ontstaan hele gave plekken om je even terug te trekken voor een sanitaire stop.

Tekst: Evert Hollander

Palladium Evenementenhal, Keulen Deze omgebouwde fabriekshal uit eind 19e eeuw biedt ruimte aan evenementen voor tussen de 500 en 4000 personen. Het soort evenement loopt uiteen van productpresentatie tot jaarmarkt en van congres tot popconcert. De toiletruimte is van geschikt formaat en sluit tegelijkertijd aan op de diversiteit aan evenementen in het gebouw.

De zwart-wit betegelde muren geven vooral in het gedeelte bij de wasbakken een huiselijk gevoel en contrasteren met het in roestvrijstaal uitgevoerde toiletmeubilair en de matglazen deuren. De eikenhouten meubels onder de spiegels versterken dit contrast en worden geflankeerd door verdiepingshoge kolommen waarin de papierdispensers en afvalbakken geplaatst zijn.

Het Gemak van een toilet Side Hotel, Hamburg De kern van dit hotel in Hamburg is een dertig meter hoog atrium waar het gebouw omheen georganiseerd is. Het sobere maar functionele interieurontwerp laat duidelijk de filosofie van de ontwerpers zien: ‘less is comfortable’. De toiletten zijn afgestemd op dit principe en zijn zonder comfortverlies voorzien van slechts het noodzakelijke. De gekleurde verlichting creëert een bijzondere sfeer, doordat het licht zich via het dak indirect verspreidt langs de randen van de ruimte. Zowel de centraal gelegen wasbak, die ontmoeting tussen de gasten moet stimuleren, als de muren, vloeren en zitjes zijn gematerialiseerd in één kleur: roze/rood bij de vrouwen en blauw bij de mannen.

40 | CHEPOS

wc-architectuur

that’s why Openbare toiletten, Dubrovnic In de haven van de Kroatische stad Dubrovnik staat een muur van meer dan zeshonderd jaar oud. In de doorgang tussen de stadsmuur en het gebouw van de havenautoriteiten zijn openbare toiletten geplaatst van slechts 1,70 meter breed en 12,5 meter lang. In het gebouwtje, bedekt met regionaal verworven natuursteen, zijn drie toilethokjes, twee voor vrouwen en één voor de mannen. Binnen zijn de muren en de vloer bedekt met een zwarte steen en is het vrij koel.

The Shard, Londen Deze 310 meter hoge wolkenkrabber, de hoogste in West Europa, werd in 2012 opgeleverd en wordt aangeprezen met de titel ‘verticale stad’.

Het gebouw bevat onder andere 25 kantoorlagen, een hotel van 18 verdiepingen, 12 woonlagen en vier verdiepingen met uitzichtplatforms.

De toiletten op de 68ste verdieping zijn publiek toegankelijk (hoewel een kaartje voor het bezoek aan de bovenste verdiepingen tegen de dertig euro kost) en verrassen de bezoeker met een fenomenaal uitzicht. Zouden de ramen automatisch gewassen worden?

Hoofdkantoor Geberit, Rapperswil-Jona Waar anders vind je een beter toilet dan bij de meesters zelf? In het hoofdkantoor van een van de grootste producenten van toiletmeubilair en afvoersystemen bevindt zich een juweeltje onder de toiletten. Bij de herinrichting van de receptie en de eerste verdieping is nagedacht over verschillende niveaus van publieke en semipublieke ruimtes. Door verschillen in materialisatie, verlichting en kleur wordt de bezoeker naar het binnenste van het gebouw gelokt. Daar aangekomen wordt de gebruiker geprikkeld door het tropisch groen, de flora en fauna van het interieur en de innovatieve technologie van bijvoorbeeld de roldeuren in de wc-hokjes.

Afbeeldingen 4 6 1. WC van het Palladium (bron: Martin 5 7 Classen, uit Flush! Modern Toilet Design, 8 Birkhäuser Verlag GmbH, 2005) 23 9 2. Side Hotel toilet 3. Ontvangst atrium Side Hotel (bron: toilet-guide.com) 4. Interieur openbaar toilet Dubrovnic 5. Steeg met openbaar toilet 6. Shard-toilet met uitzicht 7. Thames met Shard en Tower Bridge (bron: designerworld.blogspot.com) 8. Interieur Geberit Headquarters-toilet.

9. Toegang toilet Geberit Headquarters.

1

bronnen

1 1. www.stoermer-partner.de 2. www.koeln-locations.com 3. www.nenadfabijanic.hr 4. www.the-shard.com 5. www.gessaga-hindermann.ch 6. Ingrid Wenz-Gahler, 2005. Flush! Modern Toilet Design. Basel: Birkhauser 7. Jennifer Hudson, 2008. Restroom Contemporary Design. London: Laurence King Publishing

CHEPOS | 41

Bijnaamarchitectuur Bijnamen voor gebouwen zijn overal ter wereld te vinden, denk maar aan de Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche in Berlijn (de Lippenstift en Poederdoos), het Olympisch Stadion in Peking (het Vogelnest) of de CCTV-toren in Peking die de Grote Onderbroek wordt genoemd. Ook in Nederland zijn er meer dan genoeg bijnamen voor gebouwen te vinden. Rotterdam spant op de site bijnamenvoorgebouwen.nl de kroon met 110 bijnamen. Dit zijn voornamelijk bouwkundige werken, maar ook enkele bruggen en sculpturen staan in de lijst.

Rotterdam

Rotterdam

Tekst: Ilke Broers De Erasmusbrug heeft de meeste bijnamen. Deze brug geeft meteen aan

een gebouw weer. Dit kan over de vorm gaan, maar ook over de functie. De

wat een bouwwerk kan doen: het kan geaccepteerd worden en poëtisch de

Puntegaalstraat met het voormalig belastingskantoor heet in de volksmond

Zwaan worden genoemd, maar veel vaker wordt er kritiek geuit met een bij-

bijvoorbeeld de Plukmekaalstraat. Alle Rotterdamse bijnamen zijn door

naam, zoals de Wipkip, de Knikbrug en de Pik van Peper. De Rotterdammers

Herco Kruik verzameld in een boek en worden ook besproken in de Bijnamen

hebben hun stad opnieuw opgebouwd moeten zien worden na de oorlog en

Wandel- en Tramtour. In dit artikel zijn bijnamen te vinden van gebouwen in

zijn vele grote en markante gebouwen opgelegd. De Rotterdamse bijnamen

de vier steden met de meeste bijnamen: Rotterdam, Amsterdam, Den Haag

zijn vaak uitdagend, soms zelfs provocerend, maar geven wel de essentie van

en Tilburg.

De Beurstraverse - De Koopgoot

De Blaaktoren - Het Potlood, Kabouter Puntmuts

Stadion Feijenoord - De Kuip

Pi de Bruijn (Architekten CIE)

Piet Blom (Architectenbureau Blom)

Leendert v. d. Vlugt (Brinkman en van der Vlugt)

Dit is een van de bekendste (stede)bouwkundige

De woontoren gesitueerd naast de kubuswonin-

Ver voor de bekende aanbouw van het Stedelijk

werken waarvan de bijnaam de officiële naam

gen (ook wel het Blaakse Bos) is een herkennings-

Museum in Amsterdam werd er al een gebouw

qua bekendheid is overstegen. De verlaagde

punt in de binnenstad van Rotterdam. Vanwege

gelinkt aan een (bad)kuip. Logisch natuurlijk dat

winkelstraat is een deel van het Beurspleinproject

zijn vorm met puntdak heeft de toren zijn twee

het stadion van voetbalclub Feyenoord eigenlijk

en verbindt twee winkelgebieden. Het wordt ook

bijnamen gekregen. Het puntdak heeft overigens

Stadion Feijenoord heet. Maar zelfs in de media

weleens de scheur van Riek Bakker genoemd,

geen functie, het is alleen van architectonische

wordt het stadion De Kuip genoemd en heet de

naar de stedebouwkundige adviseuse.

waarde.

naastgelegen bioscoop Pathé De Kuip.

NAi - Het Droogrekje

Centraal Station - Station Kapsalon

De Rotterdam - Nader te bepalen

Jo Coenen (Jo Coenen & Co Architecten)

Jan Benthem (Benthem en Crouwel Architecten)

Rem Koolhaas (OMA)

Na jarenlange discussie (±75 jaar) over de plek,

Met zijn schuine vorm en gedeukt metaal als

Ondanks de vele hoogbouw is De Rotterdam

Rotterdam of Amsterdam, werd er in 1988 een

gevelbekleding is er een opvallende verschijning

ongekend, ‘niet-Nederlands’ groot. Óf De Rot-

prijsvraag uitgeschreven voor een gebouw in

toegevoegd aan Rotterdam. Reden genoeg voor

terdam dan ook een bijnaam zal gaan krijgen is

Rotterdam. Zes architecten, waaronder bekende

‘bijnamenburgemeester’ Herco Kruik om een

niet de vraag, wat deze bijnaam gaat worden

namen als Koolhaas en Quist, werden hiervoor

verkiezing te houden voor de nieuwe bijnaam. De

wel. Enkele voorbeelden: de Blokkendoos, Altijd

gevraagd. Koolhaas was de favoriet onder de

Haaienbek staat op plaats twee, maar de nieuwe

Schaduw en de Wraak van Rem. Maar hoeveel

vakpers en bij Riek Bakker, maar het NAi heeft het

bijnaam, gekozen door de Rotterdammers, is

voorstellen er ook worden gedaan, dit zullen de

ontwerp van Jo Coenen gekozen.

Station Kapsalon geworden (28%).

Rotterdammers zeker zelf gaan bepalen.

42 | CHEPOS

bijnaamarchitectuur

that’s why

De Amsterdamse Poort - Het Zandkasteel

Oranjehof - De Poezenflat, De Hunkerbunker

Piet Zanstra (Zanstra, Meyling, Zubli)

(Ton) Alberts en (Max) Van Huut

Joop Pot en Koos Pot

De parkeergarage is gemaakt van gewapend

Dit gebouw heeft zijn bijnaam te danken aan zijn

Met het bouwen van deze woontoren (1942)

beton en heeft een strak uiterlijk. Door de twee

zandkleur, maar ook de vorm met de tien torens

verviel het verbod op eenkamerwoningen in Am-

spiraalvormige op- en afritten heeft het de

speelt een grote rol. Ton Alberts en Max van

sterdam. Opvallend was dat de woonruimte werd

bijnaam de Billen van Zanstra gekregen. Saillant

Huut zijn promotors van het organisch bouwen.

verhuurd aan alleenstaande, werkende vrouwen.

detail is dat kunstenaar Spencer Tunick juist deze

De Amsterdamse Poort heeft zijn bijnaam goed

Pas na de oorlog konden de vrijgezelle vrouwen

geaccepteerd; figuren uit de kinderserie ‘het

goed gebruik maken van hun woonruimte en

Zandkasteel’ van Z@ppelin kwamen zelfs een

de gemeenschappelijke voorzieningen; toen pas

kunstevenement DREAM AMSTERDAM.

show geven tijdens de heropening.

deden de centrale voorzieningen het weer.

Castalia - De Haagse Tieten

De Zurichtoren - De Citruspers

De Rotonda - De Snoeptrommel

Jan Lucas – Michael Graves

César Pelli

John Outram (John Outram Associates)

Oorspronkelijk werd dit gebouwd als het Tran-

De kantoortoren van de Zwitserse verzekeraar

Na het slopen van de St. Nicolaaskapel hebben

sitorium door Jan Lucas (1967). In de jaren 90 is

Zurich Financial Services maakt deel uit van de

er meerdere onaantrekkelijke gebouwen gestaan

het tot het skelet toe afgebroken en herbouwd.

Resident, een groot bouwproject in de jaren

op deze plek op de Dagelijkse Groenmarkt, tot

Deze vernieuwing door Michael Graves gaf de to-

90. Het groene koperen dak is geïnspireerd op

in 1998 nieuwbouw werd gerealiseerd op het

rens twee puntdaken, welke echter geen functie

constructivistische sculpturen van Naum Gabo

plein. De ronde kop lijkt op een snoeptrommel

hebben. Deze daken maken het een gebouw dat

en deze uitgesproken vorm ziet Pelli ook als een

vanwege de forse zuilen met gekleurde tegels en

goed herkenbaar is in de skyline van Den Haag.

typisch Nederlands kenmerk.

het groene dak in de vorm van een deksel.

De Stadsheer - De Vogelkooitjes

Klokkentoren Centraal Station - De Wasknijper

EGM Architecten

Koen van der Gaast

Deze woontoren (101 m) staat vlak bij het

Het station in Tilburg bestaat al sinds 1862, maar

station. De gevel is gerealiseerd in betonnen

in 1965 is het station grondig verbouwd naar

sandwichelementen met geïntegreerd kozijn en

zijn huidige vorm. Van der Gaast (hoofdarchitect

beglazing. Ook de uitkragende balkons, waar het

NS) legde een grote nadruk op de stationskap als

gebouw zijn bijnaam aan dankt, zijn van geprefa-

overkoepelend geheel. Het complex wordt afge-

briceerd aluminium en worden met een snelklik-

sloten door een klokkentoren die ook dienstdoet

systeem opgehangen aan de gevelconstructie.

als schoorsteen.

Den haag

parkeergarage als een van de vier plekken in Amsterdam koos om naaktfoto’s te maken voor het

Amsterdam

Europarking - De Billen van Zanstra

Afbeeldingen 1. www.rotterdamimagebank.nl 2. Paul Nechkova-Raven, 1 2 3 101112 www.panoramio.com 4 5 6 1314 3. www.vastgoedjournaal.nl 4. www.citycuiderotterdam.com 5. www.skyscrapercity.com 6. www.derotterdam.nl 7. www.straatkaart.nl 8. www.jinjin888.wordpress.com 9. www.khmakelaardij.nl 10. www.skyscrapercity.com 11. www.skyscrapercity.com 12. www.fotomateforum.net 13. www.tilburgers.nl 7 8 9

1. Seghrouchni, Z., (2011) ‘Plukmekaalstraat: kloof tussen de elite en het volk’, de Architect 2. www.bijnamenvoorgebouwen.nl 3. www.wikipedia.nl 4. www.scheurmailrotterdam.nl 5. www.nai.nl 6. www.amsterdamsepoort.nl 7. www.stationsweb.nl

CHEPOS | 43

tilburg

bronnen

sou fujimoto

Grenzen van ruimtes en privacy

TEKST: TAEKE OFFRINGA

grotachtige, onopzettelijke architectuur te creëren, een middenweg tussen natuur en kunstmatigheid.

De ruimte die hij daarmee creëert zal een soort vormloze vorm worden. Ruimte heeft intermenselijke relaties tot gevolg en met een architectonisch ontwerp kun je verschillende maten van afstand genereren. Met een muur kun je menselijke interacties tot nul beperken, maar door intelligent ontwerp van zo’n muur kan een heel andere Sou Fujimoto is een Japanse architect, geboren

Bij de nestfunctie gaat het om een ruimte die

relatie tot de omgeving gecreëerd worden. In

in 1971 en afgestudeerd aan de universiteit van

goed is ingericht, functioneel goed werkt en alle

House N is dit concept duidelijk terug te zien; Fu-

Tokio in 1994. Hij is een jonge architect die door

benodigde spullen in zich heeft. Bij de grotfunctie

jimoto wil de traditionele scheiding tussen privé

de aandacht voor zijn projecten de laatste tijd

gaat het eerder om een rauwe, onaffe, nog in

en openbaar vertroebelen door een buitenruimte

ook voor grotere projecten wordt gekozen. Zijn

te richten ruimte, waarbij mensen zelf meer hun

te maken die voelt als een binnenruimte. De

ontwerpen zijn erg gericht op de gebruiker en

ruimte in kunnen delen en eigen kunnen maken.

buitenruimte biedt de gevoelsmatige beschutting

de beleving van een woning. Zelf beschrijft hij

Fujimoto probeert, zo zegt hij het zelf, een

van een binnenruimte, terwijl de binnenruimte

zijn ontwerpen als ‘primitive future’ (primitieve toekomst). Hij ontwerpt gebouwen die primitieve gevoelens oproepen; oergevoelens als behoefte aan beschutting, onderdak, maar ook menselijke interactie en de spanningsvelden tussen publiek en privé, binnen en buiten, begrenzing en ‘onbegrenzing’.

Zijn ontwerpen moeten primitieve, grotachtige gevoelens van bescherming oproepen, maar aan de andere kant probeert hij ook nieuwe oplossingen voor de toekomst te bedenken.

Fujimoto komt vaak met twee fundamentele functies van architectuur die hij probeert te verenigen: de nestfunctie van architectuur aan de ene kant en aan de andere kant ook de grotfunctie.

44 | CHEPOS

SOU FUJIMOTO

that’s why Een ander interessant project van Sou Fujimoto,

een driedimensionaal, wolkachtig, transparant

House NA (Tokio, 2010), heeft ook duidelijke

‘klimrek’ dat naadloos in z´n oeuvre past. Doordat

referenties naar de natuur en speelt daarnaast

plafonds en muren nagenoeg ontbreken, maar de

ook weer met de functies van muren en het

structuur wel voor een bepaalde dichtheid zorgt,

binnen/buiten-gevoel. House NA is een geheel

wordt de illusie van een half-afgebakende ruimte

van plateaus tussen de 2 en 7,5 vierkante meters

gecreëerd.

die met trappetjes van enkele treden met elkaar

Sou Fujimoto is dus een architect die op zoek gaat

zijn verbonden. Het geheel is opgehangen in een

naar gevoelens van primitiviteit en geborgenheid,

staalconstructie.

maar daarnaast vindt hij menselijke interactie erg

Fujimoto heeft hier een boom als inspiratiebron

belangrijk. Met name het grotprincipe komt in

gebruikt. In een boom is alles met elkaar ver-

veel van zijn ontwerpen terug. Ook is het subtiele

bonden. Door ruimtes slechts vaag te definiëren

spel tussen binnen en buiten en het gevoel van

en alles dwars over elkaar heen te leggen, wil

binnen of buiten zijn een van de veel terugko-

Fujimoto de kwaliteit van de ontmoeting verho-

mende thema’s in zijn ontwerpen. Hij is eropuit

gen. Die zal zo eerder spontaan en onverwacht

een vormloze vorm te ontwerpen, zodat het

plaatsvinden, waardoor de kwaliteit erop vooruit

ontwerp een jas is, die mensen zelf aan kunnen

gaat, aldus Fujimoto. Het geheel is erg open en

trekken.

juist bij de buitenruimte lijkt te horen. De strikte scheiding tussen binnen en buiten, die een muur normaal genereert, heeft hij in meerdere muren proberen te vangen, waardoor het gevoel bij één van die muren juist overkomt als open.

Een project van Fujimoto waarbij het gevoel van een grot misschien nog wel het beste tot uiting is

transparant ontworpen en verwijst naar prehistorische tijden, waarin mensen ook in bomen woonden.

Fujimoto’s ontwerp voor een bibliotheek in Tokio is ook erg bijzonder en conceptueel weer van eenzelfde strekking. In het ontwerp voor de

Afbeeldingen 2

bibliotheek van de Musashino Art University is de bezoeker steeds omgeven (en beschermd) door boeken, doordat Fujimoto grote muurvlaktes gebracht, is zijn houten bungalow. Hierbij heeft

gebruikt als boekenkasten. Daarnaast gebruikt hij

hij houten balken van 350x350 mm als een soort

ook de ruimte onder traptreden als kasten. Het

ingenieus Jengaspel gestapeld tot een kleine, pri-

ontwerp gaat eigenlijk terug naar de oergedachte

mitieve woonhut. Hij heeft hierbij – waarschijnlijk

van een bibliotheek: omgeven worden door boe-

zijn ideeën over onopzettelijke, grotachtige archi-

ken. Hij heeft een immens lange boekenkast als

tectuur in gedachten houdende – geen gebruik

een spiraal ontworpen en wil aan de binnenkant

gemaakt van een extra afwerking; de constructie

van die spiraal weer een geborgen, grotachtig

is de hut. Mede door de natuurlijke aard van het

gevoel creëren.

materiaal hout, zorgt Fujimoto er hier voor dat

Meer recent opereert Fujimoto ook buiten Azië.

zijn nagestreefde ‘grotachtigheid’ op een inven-

Zo ontwierp hij het prestigieuze Serpentine

tieve, primitieve manier verwerkt wordt.

Gallery Pavilion van 2013. Zijn ontwerp omvat

1

5

4

3

1. Serpentine Galery Pavillion, London, UK, 2013 (foto: Iwan Baan) 2. House NA, Tokio, JP, 2010 (foto: Iwan Baan) 3. House N, Oita, JP, 2008 (foto: Edmund Sumner) 4. Musashino Art University Library, Tokio, JP, 2010 (foto: Instan-tane) 5. Wooden House, Kumamoto, JP, 2008 (foto: Sou Fujimoto)

bronnen 1. Rob Gregory (2009); “HOUSE N SOU FUJIMOTO ARCHITECTS” The Architectural Review 2. Nuijsink, Cathelijne. “LIGHT AND AIRY”, MARK 36, feb/mar 12 3. “Final Wooden House / Sou Fujimoto” 23 Oct 2008.

ArchDaily 4. Portilla, Daniel. “Serpentine Pavilion / Sou Fujimoto” 07 Jun 2013. ArchDaily 5. “Musashino Art University Museum & Library / Sou Fujimoto” 28 Jun 2011. ArchDaily.

CHEPOS | 45

Rjukan: de stad die uit de schaduw werd gehaald De winterdepressie, een welbekende kwelling die velen van ons tergt. In noordelijke landen speelt deze vaak nog heftiger op en zorgt zelfs voor een groot aantal zelfmoorden.

Het Noorweegse stadje Rjukan heeft jarenlang met dit probleem gekampt, maar heeft de oplossing gevonden: er werden drie enorme spiegels geïnstalleerd, die licht brachten in de levens van de inwoners. concentreren zodat een klein deel van de stad in Tekst: Wouter Loomans

de spotlight zou komen te staan. Er werd gekozen voor de tweede optie, waarbij het licht, 85% van

Het stadje, dat iets meer dan drieduizend

zijn felheid behoudend, wordt gereflecteerd op

inwoners telt, is omringd door hoge bergen die

het stadsplein.

hun schaduwen over de stad werpen. Hierdoor

Zodoende werden er drie grote spiegels met elk

ziet de stad een halfjaar lang, van september tot

een oppervlakte van 17m² per helikopter 450

maart, geen zon. Tijdens die maanden is het niet

meter boven het dorp geïnstalleerd. Ze worden

echt donker, maar kan de lucht beter beschreven

bestuurd door automatische computers, zodat

worden als grauw. De levens van de bewoners

het licht optimaal opgevangen en gereflecteerd

namen deze kleur langzaam over; de behoefte

wordt. De elektriciteit voor dit systeem wordt

naar de zon bleek groot te zijn.

opgewekt door de zonnecollectoren die zich vlak onder de spiegels bevinden. Hierdoor is het

Honderd jaar geleden werd het plan voor het

project dus in zijn energie zelfvoorzienend.

plaatsen van de spiegels al bedacht, maar de financiële middelen waren beperkt. Daarom

Aanvankelijk was er onder een deel van de

werd er gekozen voor een andere oplossing:

inwoners weinig enthousiasme te vinden voor

een kabelbaan die de inwoners voor vijf kronen

de spiegels. Het project was duur (€ 628.000,-)

vijfhonderd meter hoger afzette waar ze konden

en dat geld kon beter ergens anders ingestoken

genieten van de zon, een lekker kopje koffie en

worden, meenden zij. Het is natuurlijk lastig om

een formidabel uitzicht.

een waarde aan zonlicht te geven. Nu de spiegels

Nu, 85 jaar na de installatie van de kabelbaan,

eenmaal staan zijn veel sceptici overtuigd. Zo

heeft men het oorspronkelijke plan gerealiseerd,

zegt één van de inwoners, die zich aanvankelijk

zodat mensen ook in het stadje zelf van de zon

bij de tegenpartij schaarde: “Het is verwarmend,

kunnen genieten.

niet alleen fysiek, maar vooral mentaal.”

De ontwerper stond voor de keuze: het zonlicht wijdverspreiden over de stad, waardoor het sterk verzwakt zou worden, of juist het licht 46 | CHEPOS

bronnen 1. www.theguarian.com 2. www.bbc.co.uk

Afbeeldingen 1 3 2

1. Beachvolleyballende inwoners bij de onthulling van de spiegels. (bron: www.bbc. co.uk) 2. v.b.n.b.: Hoekberekening concept. (bron: youtube.com) Het zonlicht, vallend op het stadsplein. (bron: ibtimes.com) De spiegels die het licht reflecteren. (foto: Ntb Scanpix/Reuters)

Spiegels Bergdal Noorwegen

that’s why

Macht en Machteloosheid COLUMN: het dagelijks leven van de architect Adriaan Jurriëns is alumnus en oudredacteur van de Chepos. In elke editie schrijft hij een column over zijn dagelijkse bevindingen als zelfstandig architect.

Ik heb nooit heel goed begrepen waarom veel

De specificaties bleken bijzonder: wanneer de

lovenswaardig, maar ook de manier waarop ze

architecten en bouwkundigen verzuchten wan-

stijl van een kozijn een hoogte van 2,6 meter

die weten uit te voeren. En misschien wel vooral

neer zij moeten nadenken over architectonische

overschreed, brak het angstzweet uit bij veel

dat laatste. En dan ook te bedenken dat ze niet

details. In details komen zoveel gedachten,

toeleveranciers. Bij andere leveranciers werden

alleen bijzondere producten toepassen, maar

dimensies en afwegingen bij elkaar waar wel uren

de profielen dusdanig dik dat dit het ontwerp

ook nog eens hun eigen bouwdelen ontwerpen.

over te filosoferen valt. Filosoferen over slimme

verpestte en weer andere schuifpuien bleken sim-

Het is jammer dat de lofredes die vaak worden

technische oplossingen op detailniveau, die tege-

pelweg te prijzig te zijn. Ondertussen fronste de

toegedicht door architectuurhistorici nauwelijks

lijkertijd de gedachte van een gebouw ademen.

opdrachtgever bij mijn bezwaren. Wat maakte de

iets vermelden over de strubbelingen in het ont-

De details vormen daarmee het summum van de

dikte van de profielen nu uit? En wat is nu precies

werpproces. En vooral wat we als architectenge-

architectuur.

het probleem met die tussenkalf in het kozijn? En

meenschap daarvan kunnen leren. Enige politieke

moest de schuifpui per se worden weggewerkt in

handigheid in het overleg met opdrachtgever,

De zwaarmoedigheid die gepaard gaat met het

de muur? Terwijl ik bij de zoveelste kozijnenboer

ontwerpen van bouwknopen is wellicht terug te

was, bekroop mij even het gevoel van opgeven.

voeren naar de tragedie die erachter schuilgaat.

Hoeveel van die lelijke showrooms met lelijke

Welke goddelijke pretenties er ook schuilgaan

kozijnen moest ik nog binnenlopen? Mijn geduld

achter een ontwerp, de tragiek wil dat de details

werd beloond. Na lang speurwerk viel alles

in zichzelf altijd onbedoeld de aandacht op zich

dan toch op zijn plek. De juiste schuifpui was

vestigen. In het beste geval liggen deze sporen

gevonden.

“Wat je als architect niet weet, werkt al gauw in je nadeel”

van de maakbaarheid in het verlengde van de ontwerpgedachte. In het ergste geval kunnen

Het schuifpuiendilemma staat niet op zich-

details architectuur daardoor grondig verpesten.

zelf. Vrijwel alle bijzondere details hebben een

adviseurs, aannemers, toeleveranciers en al wat

Vooral wanneer er te veel aan het toeval wordt

vergrote kans om het middelpunt te worden

er nog niet meer bij komt kijken, kan hen niet

overgelaten, kunnen details hun eigen leven gaan

van discussie. En bij ieder detail moet je goed op

ontzegd worden. Het lijkt wel alsof zij nimmer de

leiden om zo als een ware dissonant het samen-

de hoogte zijn van alles wat erbij speelt. Van de

macht over het bouwproces verliezen.

spel van het ontwerp te ondermijnen. Geen archi-

mechanica en bouwfysica tot de uitvoerbaarheid

Afgezien van deze halfgoden in de architectuur

tectonische filosofie is in staat om slechte details

en betaalbaarheid. Wat je als architect niet weet,

zullen veel ontwerpbeslissingen een compromis

te verhullen. Details verdienen dus aandacht.

werkt al gauw in je nadeel. Voor je het weet gaan

zijn tussen verschillende afwegingen. Het is haast

Genoeg aandacht in het ontwerp voor bouw-

Jan en alleman ervandoor met het keurig uitge-

onmogelijk om controle te hebben over iedere

kundige details is echter onvoldoende. Naast

detailleerde ontwerp, om aan de finesse ervan

schroef in het gebouw. Als architect kun je het

de complexe technische puzzel zijn details het

voorbij te gaan. En meestal zonder goede reden.

je niet veroorloven het ontwerp eeuwen op de

product van gevoelens, garanties, keurmerken en

De macht die je als architect over het ontwerp

tekentafel te laten zwerven. Je zal verstandig je

- niet onbelangrijk - het budget. Neem als voor-

hebt, zit in de brede technische kennis van het

inzet moeten afwegen; wat is de moeite waard,

beeld een schuifpui in gedachte. Geen goddelijke

bouwen. Het strijdveld van een ontwerp bevindt

en wat niet. En wat mij betreft zit ook daarin

gedachte, maar populair bij zowel architecten

zich in de details. Hoe groter de technische kennis

grootse architectuur: ondanks de beperkte mid-

als opdrachtgevers zijn deze verkrijgbaar in vele

is, hoe groter de greep op het ontwerpproces en

delen toch exact de juiste afwegingen weten te

soorten en maten. En daar begint de oefening in

het eindresultaat. Een architect die zijn ogen even

maken. Schipperen tussen macht en machte-

geduld. Hoe overtuig je je opdrachtgever van de

toeknijpt, zal machteloos moeten toekijken.

loosheid. Architectuur is een weg met een lange

juistheid van juist die ene schuifpui (en niet dat

Onverminderd groot is dan ook mijn waardering

adem, geduld en toewijding. De volgende keer

andere ding met lompe detaillering)?

voor de grote bouwmeesters zoals Mies van der

dat een architectuurstudent zich verzucht op

Met één van mijn opdrachtgevers heb ik inmid-

Rohe, Peter Zumthor, Carlo Scarpa of John Paw-

een bouwkundig detail kunnen we hem hoopvol

dels bij talloze kozijnenboeren gezeten om

son. Niet alleen is hun architectuur op zichzelf

meedelen dat het alleen maar erger wordt.

de juiste schuifpui bij het ontwerp te kiezen. column adriaan jurriËns

CHEPOS | 47

DENK JIJ DAT ZE IN EINDHOVEN IETS WETEN VAN BOUWEN? En of ze in Eindhoven iets weten van bouwen.

Kijk maar eens naar een aantal markante gebouwen zoals Het Klokgebouw, Evoluon, Strijp-S en het Van Abbemuseum. Bij Drukkerij Snep bouwen ze,

elke dag opnieuw, aan een goede samenwerking en het ‘slim’ maken van mooi drukwerk. Maar voor stijlvolle ontwerpen en slim bouwen moet je bij CHEOPS zijn, de studievereniging Bouwkunde van de Technische Universiteit Eindhoven.

www.snep.nl

tools

Apps tekst: Lennert Evers

Ontdek je omgeving Titel: Map Live Wallpaper Ontwikkelaar: Android Labs Besturingssysteem: Android Prijs: gratis Wanneer je als bouwkundestudent een stad

Schaduwstudie op locatie

bezoekt, kijk je vaak door een andere bril dan de

Titel: Autodesk FormIt

gemiddelde persoon. Details in de gevel vallen

Ontwikkelaar: Autodesk Inc.

je eerder op dan de knalrode sale-stickers op

Besturingssysteem: Android/iOS

de winkelruit. Heb je een specifieke interesse in

Prijs: gratis

stedebouw, en draait je telefoon op Android, dan kan Map Live Wallpaper een stadsbezoek

Locatiebezoek is een vast onderdeel van het pro-

Ook het samenvoegen van meerdere volumes en

nog interessanter maken. Eenmaal ingesteld als

jectwerk. In die ene dag moet je zoveel mogelijk

het uitsnijden van vormen behoort tot de moge-

achtergrond toont deze app de omgeving van je

informatie over het gebied verzamelen. Foto’s,

lijkheden, evenals het toepassen van materialen.

huidige positie. Je kunt kiezen uit verschillende

schetsen en aantekeningen, verder dan dat komt

Het navigeren vergt wel enige oefening. Als het

stijlen voor de plattegrond. Zwart-wit, gearceerd,

het vaak niet. Met FormIt van Autodesk kun je nu

model naar wens is, kun je de dag en het tijdstip

met benadrukte bebouwing of zoals op onder-

ook een schaduwstudie toevoegen aan dit rijtje.

bepalen waarvoor je de schaduwwerking wilt be-

staand screenshot in aquarel; er is een ruime

Allereerst laad je een satellietfoto van je locatie in.

kijken. Een exporteerfunctie is er echter nog niet.

keuze voorhanden. Ook het zoombereik is aan te

Op een manier die aan SketchUp doet denken,

passen, zodat je op straat-, wijk- of stadsniveau

voeg je vormen toe aan de plattegrond. Deze

de omgeving kunt analyseren.

kun je verplaatsen, optillen, vergroten en draaien.

Breng je plattegrond tot leven Titel: Augment Ontwikkelaar: Augment Besturingssysteem: Android/iOS Prijs: gratis (demo) Steeds vaker wordt er bij projecten verwacht dat je een ontwerp in 3D uitwerkt. Al langer wordt het gebruik van Revit en ArchiCAD aangemoedigd. Voor de eindpresentatie maak je van deze virtuele modellen echter platte plaatjes om in een powerpoint of op een poster weer te geven. Met Augment breng je daar verandering in. Met deze app kun je rondom een 3D-model kijken met je camera, door het lezen van een afbeelding naar keuze. Aanmelden doe je op augmentedev.com, waarna je onbeperkt (openbaar) eigen modellen kunt uploaden. Wil je dat anderen na het scannen van jouw poster automatisch de juiste modellen krijgen, inclusief vooraf ingestelde grootte en positie, dan kies je voor een abonnement. Of je neemt vlak voor je eindpresentatie een proefabonnement van veertien dagen. apps voor bouwkundestudenten

CHEPOS | 49

Lekker weg in eigen land

‘s-hertogenbosch

’s-Hertogenbosch, een stad waar de meeste studenten voorbijkomen met de trein en er alleen uitstappen als de NS weer eens faalt. In deze nieuwe rubriek ‘Lekker weg in eigen land’ stap ik een keer uit in ’s-Hertogenbosch om te onderzoeken wat er allemaal te doen en te zien is.

Tekst: Jolijn van Keulen

Hoewel het deze dag het beste weer van de week

VVV en vervolg mijn weg naar het museumkwar-

Noordbrabants Museum, maar smaken verschil-

is, is het toch grijs als ik uit de trein stap op station

tier van ’s-Hertogenbosch.

len natuurlijk. Als je alleen geïnteresseerd bent in

’s-Hertogenbosch. Vanaf het station is het niet

één van de twee musea kun je ze natuurlijk ook

ver lopen naar het centrum. Ik begin mijn dagje

Het museumkwartier is ontworpen door Bier-

weg bij de VVV van Den Bosch, gelegen aan de

manHenket en MTD Landschapsarchitecten en

Markt. De VVV is gevestigd in de Mondriaan,

is in mei 2013 geopend. In het museumkwartier

het oudste bakstenen woonhuis van Den Bosch

zijn twee musea ondergebracht: het Noord-

(sommigen beweren zelfs van Nederland). Gewa-

Brabants Museum en het Stedelijk Museum

pend met een stadskaart verlaat ik even later de

’s-Hertogenbosch. De musea liggen rond de

afzonderlijk bezoeken.

paleistuin en je kunt helemaal rondom de tuin en door beide musea lopen. Ik begin bij het Noordbrabants Museum, waar ik een combiticket koop en een plattegrond krijg. De vele zalen met kunst van kunstenaars uit Noord-Brabant en de Zuidelijke Nederlanden van de Romeinse tijd tot nu overdonderen me een beetje. Waar moet ik beginnen? Op goed geluk loop ik de eerste zalen in van de vaste tentoonstelling die zich in het mo-

Na mijn museumbezoek loop ik richting de Sint

numentale deel van het museum bevindt. Na een

Jan. Voor vele Bosschenaren is de Sint Jan het

paar zalen heb ik het wel weer een beetje gezien.

symbool voor hun stad. De grote kathedraal is

Het zijn mooie kunstwerken, maar misschien

gebouwd in 1380 in de Gotische stijl. Met de

een beetje te veel. Ik besluit door te lopen naar

spitsbogen, de kruisgewelven, de beelden en

de nieuwe uitbouw waar expositieruimtes voor

schilderingen is er genoeg te zien. Zittend op

tijdelijke tentoonstellingen zijn geplaatst. Deze

een kerkbank laat ik de grote ruimte even op me

tentoonstellingen vind ik interessanter en hier

inwerken. Het is onvoorstelbaar dat ze destijds

blijf ik dan ook langer hangen. Na alles gezien te

al zulke imposante, grote gebouwen konden

hebben loop ik door langs de paleistuin naar het

verwezenlijken. Eenmaal weer buiten, maak ik

Stedelijk Museum, dat zich in een gloednieuw

nog even een rondje om de kathedraal en vind

groen gebouw bevindt, waardoor het gebouw

het engeltje dat ik zoek; in de rij van klassieke

goed te onderscheiden is. Het Stedelijk Museum

engelen staat een engel in spijkerbroek met een

richt zich op hedendaagse kunst en design. Het

mobieltje, druk in gesprek.

museum heeft twee tentoonstellingsruimtes die

50 | CHEPOS

via een prachtige, spiraalvormige trap te bereiken

Ondertussen is het zonnetje doorgebroken en

zijn. Zelf ben ik een groter fan van hedendaagse

loop ik door de vele kleine historische straatjes

kunst dan van de oudere kunstwerken van het

in het centrum. Ook als je wilt winkelen, is ’slekker weg in eigen land

TOOLS Hertogenbosch een geschikte plek; alle soorten

over de vestingwerken van ‘s-Hertogenbosch.

station toe lopen, mannen in pakken die duidelijk

winkels zijn aanwezig en in de zomer staan de

Het driehoekige gebouw ligt voornamelijk onder

naar een meeting in een van de kantoorgebou-

pleinen vol met terrassen. Na de lunch loop ik

de grond. Het dak, bedekt met gras, steekt een

wen gaan en moeders op de fiets met voor- en

naar de zuidelijke vestingwerken van de stad.

stukje boven het maaiveld uit. Het gebouw gaat

achterop een kind. De grote diversiteit aan

Nadat de stad in 1196 stadsrechten had gekre-

goed op in zijn omgeving. Bij de ingang word ik

gebruikers karakteriseert de wijk. Opvallende ge-

gen, werd kort daarop begonnen met de bouw

begroet door een man die mij graag alles wil laten

bouwen in de wijk zijn het kantoorgebouw Riva

van een stadsmuur om de stad te beschermen.

zien. Met de trap dalen we af het gebouw in, een

en appartementencomplex Armada. In tegenstel-

Ongeveer een eeuw later werd er een nieuwe

stukje terug in de tijd. Midden in het informatie-

ling tot de vele rechte gebouwen in de wijk zijn

stadsmuur gebouwd om de sterk gegroeide stad.

centrum staat een ronde toren van de stadsmuur,

deze gebouwen deels rond. Kantoorgebouw Riva

In de zeventiende eeuw voldeed de stadsmuur

die is ingebouwd bij het maken van het bastion.

is ontworpen door Bureau Ritzen Architecten. Het

niet meer en werden er negen bastions gebouwd

Dwars door het gebouw loopt de stadsmuur. De

gebouw is aan de ene kant ovaal en loopt aan de

om de stad beter te kunnen verdedigen. De ves-

man van het informatiecentrum laat mij enthousi-

andere kant uit in een punt, als een druppel. Dit

tingwerken van ’s-Hertogenbosch zijn nog goed

ast alle bijzondere details zien en onder het genot

zorgt ervoor dat het gebouw twee totaal verschil-

zichtbaar; zeker na de renovatie van de afgelopen

van een kopje thee krijg ik een korte film te zien

lende karakters heeft, afhankelijk van vanaf

jaren. Als je vanuit de straten van het centrum

over de geschiedenis van de vestingwerken. Dit

welke kant je het gebouw bekijkt. Ook het appar-

aankomt bij de zuidelijke stadsmuur, sta je opeens

kleine paviljoen is zeker een bezoekje waard, aan

tementencomplex Armada heeft twee karakters.

voor een grote vlakte. Net naast het stadscen-

de ene kant omdat het interessant is om meer

Al vaak heb ik deze gebouwen gezien vanuit de

trum ligt het Bossche Broek, een natuurgebied

te weten te komen over het ontstaan van de

trein, maar dan alleen de gebogen roestvrijstalen

midden in de stad. In de Middeleeuwen was dit

vestingstad en aan de andere kant omdat het een

gevels. Achter deze gevel schuilt een bakstenen

stuk open terrein erg belangrijk voor de verdedi-

mooi stukje architectuur is.

gebouw. Door de vele verschillende materialen

ging van de stad. Het moerassige terrein maakte

die gebruikt zijn aan de achterkant van het com-

het moeilijk voor vijanden om de stad te bena-

Tip!

plex is het beeld niet zo sterk als vanaf de andere

deren. In de jaren veertig waren er plannen om

Download de VVV ’s-Hertogenbosch-app. In deze

kant. Het complex is ontworpen door Anthony

het gebied om te toveren tot villawijk, maar nu ik

applicatie vind je veel informatie over de gebouwen

(Tony) Mc Guirk en heeft in 2003 de Bossche

hier uitkijk over het gebied ben ik blij dat dat plan

in de stad, culturele evenementen en bezienswaar-

architectuurprijs gewonnen.

niet is doorgegaan. Veel Bosschenaren gaan op

digheden.

een zonnige dag wandelen en hardlopen in het Bossche Broek. In de zomer varen er rondvaart-

En dan is het alweer tijd om terug te keren naar Mijn trip naar ‘s-Hertogenbosch sluit ik af met

Eindhoven. Het is al aan het schemeren als ik naar

boten die de vestingwerken en het Bossche Broek

een bezoek aan het Paleiskwartier, de vernieuwde

de trein loop, mijn buik nog goed gevuld door de

laten zien. Jammer genoeg moet ik het doen met

wijk net achter het station. Op mijn weg daar-

Bossche Bol. Tijdens de treinrit neem ik mezelf

het uitzicht vanaf de wal. Na bijna in het water te

heen stop ik nog even bij Banketbakkerij Jan de

voor in de zomer nog eens terug te keren naar

zijn gevallen om die ene prachtige foto te maken,

Groot, want bij een bezoek aan ’s-Hertogenbosch

’s-Hertogenbosch, want ik heb nog lang niet alles

ga ik naar Bastion Oranje waar het Bastionder

moet er een Bossche Bol gegeten worden. Het

kunnen zien!

staat. Het Bastionder is een informatiecentrum

eten van een Bossche Bol is nog een hele opgave en een witte slagroomneus is niet te voorkomen.

Het Paleiskwartier is een nieuwe wijk, gebouwd in de afgelopen tien jaar. Voorheen lag er een industriegebied, maar dat was zo verouderd dat het langzaam leegtrok. Nu wordt er gewoond, gewerkt en gestudeerd. De wijk kent veel pleinen

Afbeeldingen 1 23 4 5

6

7 8

1. Station ‘s-Hertogenbosch 2. Kantoorgebouw Riva 3. Straat in ‘s-Hertogenbosch 4. De Mondriaan 5. Stedelijk Museum ‘s-Hertogenbosch 6. Engel op Sint Jan 7. Vestingwerken 8. Bastionder

en groenvoorzieningen. Dit was mogelijk doordat veel parkeerplaatsen ondergronds gelegen zijn.

Terwijl ik ronddwaal door de wijk kom ik stromen studenten tegen die over de pleinen naar het CHEPOS | 51

52 | CHEPOS

Fotocie

tools

REFLECTIES Opvallend in het aanzicht van De Rotterdam is het samenspel met de Maas. Gezien vanaf de Erasmusbrug speelt het water een prominente rol in het beeld. De Rotterdam wordt gereflecteerd in het water, maar tegelijkertijd reflecteert De Rotterdam de omgeving ook in zijn gevel. Dit heeft ons ertoe aangezet op zoek te gaan naar reflecties in onze omgeving en deze op een interessante manier in beeld te brengen.

Tekst: Fotocie Tegenwoordig schieten in grote steden de

om een realistische reflectie vast te leggen, omdat

glimmende wolkenkrabbers uit de grond. De

er altijd een zekere vervorming optreedt. Dit is

torenhoge vliesgevels zijn een uitstekend middel

tegelijkertijd de charme.

om op een andere manier naar de omgeving te

De foto van het gemeentehuis in Eindhoven bij-

kijken. Door met reflecties te spelen, heb je de

voorbeeld (6), lijkt in eerste instantie een normale

macht om een nieuwe omgeving te creĂŤren of te

foto van het gebouw, maar toch werkt het beeld

laten zien. Vanuit verschillende hoeken verandert

vervreemdend. Bij nader inzien blijkt het een re-

het perspectief, symmetrie kan een gebouw

flectie van het gebouw in een waterplas. Door de

verdubbelen en een oneffen oppervlak kan een

foto, en daarmee ook de reflectie, om te draaien,

vreemde transformatie opleveren. Het is lastig

houd je je hersenen voor de gek.

Afbeeldingen 1. - 6. Eindhoven 7. Rabobank Utrecht 8. Opera in Oslo

1 4 2 5 3 6

7 8

CHEPOS | 53

Dan Graham: Models and Beyond

1 feb - 25 mei

In Museum De Pont in Tilburg is een overzicht te

Bouwkundefeest #3: #doityourselfie

12 mrt

Het derde bouwkundefeest van het jaar staat weer voor de deur! Ben je het stude-

vinden van de conceptkunstenaar Dan Graham. Tot 25 mei presenteert dit

ren even zat en wil je lekker een avondje losgaan? In Café Thomas zullen

museum voor hedendaagse kunst een overzicht van deze baanbrekende

weer de eerste tweehonderd bier gratis aangeboden worden en bij entree

Amerikaan, die sinds de jaren zestig de relatie tussen architecturale omge-

ontvang je ook nog eens een lekker shotje. Het thema is niet alleen bouw-

vingen en de bewoners analyseert. De tentoonstelling omvat architectuur-

kundegerelateerd, maar gaat ook nog eens helemaal met zijn tijd mee; het

modellen, foto’s en videowerken.

is namelijk ‘Do it your selfie’! Dus bedenk een leuke outfit en voeg je bij de

Museum De Pont, Tilburg

feestgangers!

Café Thomas, Stratumseind

Marcel Wanders: Pinned Up

1 feb - 15 jun

24UP

In het Stedelijk Museum in Amster-

Het 24-UursProject wordt dit jaar al voor

dam is tot 15 juni de tentoonstelling ‘Marcel Wanders: Pinned Up’ te zien.

1 - 2 apr

Hier wordt het grootste overzicht van deze Nederlandse topontwerper

hier al over kunnen lezen op pagina 10-12. Waar deze multidisciplinaire ac-

tentoongesteld. Marcel Wanders is bekend van designlabel ‘Moooi’ en brak

tiviteit dit jaar plaatsvindt, is nog geheim, net als de opdracht. We kunnen

in 1996 internationaal door met zijn Knotted Chair. In de tentoonstelling

echter al een klein extraatje onthullen: na het 24UP kan je met je ontwerp

zullen naast deze geknoopte stoel nog vele meubels, sieraden en allerhande

doorstromen naar een grotere wedstrijd, waarvan de eerste prijs 5000 euro

andere objecten worden geshowd.

bedraagt! De kosten bedragen 20 euro en je kan je tot 24 maart inschrijven

Stedelijk Museum, Amsterdam

bij de CHEOPS-balie of via de CHEOPS-website. Kijk voor meer informatie

de veertiende keer georganiseerd. Je hebt

op www.24up.nl Locatie blijft nog geheim

VOILA! - Jonge architecten en landschapsontwerpers

11 mrt - 5 apr

In ARCAM in Amsterdam is tot 5

april het werk van jonge, talentvolle ontwerpers te zien, die zich tot doel hebben gesteld om bij te dragen aan de vooruitgang van hun vakgebied en onze leefomgeving. De geselecteerde ontwerpen zijn projecten waarbij het onderscheid tussen bebouwing en natuur is opgeheven. Op 11 maart wordt de tentoonstelling geopend door Mels Crouwel.

agenda CHEOPS

ARCAM, Amsterdam

54 | CHEPOS

EVENTS

TOOLS

Algemene Ledenvergadering #3

23 apr

Architectuurcentrum Eindhovenexcursie naar Nijmegen

De derde algemene ledenvergadering van het 28e bestuur zal plaatsvinden op woensdag 23

Op 22 mei wordt door Architectuurcentrum

april. Ben jij benieuwd hoe het met CHEOPS gaat of wil jij hier je mening

22 mei

over uiten? Kom dan om 19.30 uur naar The Trafalgar Pub! Aansluitend is

gen georganiseerd. Op bepaalde vlakken is de ontwikkeling van Nijmegen

er de gelegenheid om samen gezellig een drankje te drinken.

vergelijkbaar met die van Eindhoven; groene stedelijke kwaliteiten en een

The Trafalgar Pub, Dommelstraat

focus op het thema kennisstad worden in beide steden belangrijk geacht.

Eindhoven een architectuurexcursie naar Nijme-

Daarnaast is de recente bebouwing aan de overzijde van de Waal erg interessant.

Batavierenrace

Nijmegen

9 - 11 mei

De Batavierenrace is ’s werelds grootste studentenestafetteloop! Bijna tienduizend

Fotohunt

studenten rennen in 25 etappes een totale afstand van 175 kilometer; van Nijmegen naar Enschede. Verdeeld over drie ploegen wordt de estafette gelopen om vervolgens weer samen te komen op een grandioos feest op de

23 mei

Wil jij samen met vrienden een dagje plezier hebben en ook nog eens kans maken op een

campus van de Universiteit Twente. CHEOPS doet, zoals elk jaar, weer mee

mooie prijs? Met deze race is het de bedoeling dat je door heel Nederland

met een team enthousiaste bouwkundestudenten. Wil jij graag meelopen?

foto’s gaat reproduceren die de commissie van tevoren heeft uitgezocht.

Meld je dan aan bij de CHEOPS-balie.

Hierbij krijg je meer punten naarmate je verder weg reist en voor het maken

Nijmegen - Enschede

van bepaalde combinaties. Geen zorgen, het vindt plaats op vrijdag, dus je hebt gratis OV. Houd de posterborden in de gaten voor meer informatie.

Release Chepos 48

20 mei

heel Nederland

Kan jij ook geen genoeg krijgen van de Chepos?

Bereid je dan maar alvast voor op de volgende

Cheposrelease! Hierbij kondigen we aan dat nummer 48 op 20 mei onthuld zal worden. Het FILE-thema is nog geheim, maar het belooft weer een mooie editie te worden. Daarnaast zal de release natuurlijk weer gepaard gaan met een gratis borrel, dus zet hem alvast in je agenda! Ook voor jou bestaat de mogelijkheid om een artikel te schrijven; in de vorm van de ChePOST. Ben je hierin geïnteresseerd? Stuur dan een mailtje naar cheposredactie@cheops.cc Vertigo

& architectuur CHEPOS | 55

COLOFON Chepos, bouwkundig magazine ISSN: 1873-183X cheposredactie@cheops.cc www.chepos.nl www.facebook.com/CheposPage www.twitter.com/CheposTweet www.issuu.com/chepos_cheops Chepos is een uitgave van CHEOPS, Studievereniging Bouwkunde van de Technische Universiteit Eindhoven. Voor onderzoek- en studiedoeleinden mogen teksten en afbeeldingen uit deze uitgave worden gebruikt, mits voorzien van bronvermelding. Uitzondering hierop vormen auteursrechtelijk beschermde afbeeldingen; deze mogen niet vermenigvuldigd of gepubliceerd worden zonder uitdrukkelijke toestemming van de auteur.

CHEOPS, Studievereniging Bouwkunde Technische Universiteit Eindhoven Vertigo 1.15 Postbus 513 5600 MB Eindhoven T 040-2473140 info@cheops.cc www.cheops.cc Cheposredactie Ilke Broers, Geordy van Bussel, Patrick van Dodewaard, Lennert Evers, Evert Hollander, Sven van der Hulst, Jolijn van Keulen, Wouter Loomans, Taeke Offringa, Merijn Poels (hoofdredacteur), Marinde van Rooij, Frederike Zielman Redactiewerkzaamheden ook iets voor jou? Zoek je ruimte voor jouw mening? Stuur dan een mailtje naar cheposredactie@cheops.cc Aan deze editie werkten mee Fotocie, Adriaan JurriÍns, Studievereniging Stylos, Jacob Voorthuis, Jeroen de Winter, Astrid van Dun Met speciale dank aan Kees van Casteren, Erik Zonneveld, Bas Kegge (Geurst en Schulze), Joris van den Berg, Raymond Hengeveld (Heijmans), De Rotterdam Tours, Martijn Barendse Foto’s cover, pagina 4: Erik Zonneveld pagina 2, 56: Ossip van Duivenbode Offset Drukkerij Snep BV, Eindhoven Oplage: 1600 Advertentie-exploitatie Joris van den Berg: pr@cheops.cc

56 | CHEPOS

CD0209VV001

Let’s connect?!

Wil jij zien op welke wijze Heijmans aan de ruimtelijke contouren van morgen bouwt? En ben jij nieuwsgierig welke spraakmakende en innovatieve concepten Heijmans HeijmansNL Facebook “f ” Logo

CMYK / .ai

Facebook “f ” Logo

ontwikkelt en realiseert?

CMYK / .ai

HeijmansNL

Blijf dan up-to-date en volg ons op Facebook & Twitter!