Saganatt_Oktober_Forlag

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 3

Frode Grytten Saganatt Roman Forlaget Oktober 2011

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 4

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 5

Lundetrilogien Kom søndag 008 I morgon er det måndag 166 Den åttande dagen 303

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 6

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 7

Alle personane i denne boka er oppdikta, men dei historiske hendingane som bestemmer deira handlingar og haldningar, er høgst verkelige.

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 8

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 9

Kom søndag

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 10

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 11

s p r i n g f lo bu k s e n e g j o r d e l e g g a n e hans synlige i skumringa, to kvite bjørkestammar som kom ned landgangen frå M / S Granvin ein oktoberkveld i 1980. Utan dei leggane hadde vi gjerne ikkje merka oss mannen i det heile, for elles var han kledd i karbidgrått, både dress, frakk og skor var i gradar mellom kvitt og svart. Det var som om han ønskte å bli slukt av staden straks han gikk i land, som om han ville gå i eitt med røyken, regnet og skodda. Eit par av karane på Smeltaren peikte ut vindauga på puben. Fyffaen.

11

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 12

Jesus. Kvar kjøper han fyren dressane sine? Ventar han på syndfloda? Seinare skulle det vise seg at desse buksene var eit slags varemerke for Arvid Lunde. Skikkelig skarp gabardin, bra stoff, ikkje spesielt dyre dressar, men altså lagt opp nærmare himmelen enn kva naturlig er. Mellom dei høge fjella, i røyken frå fabrikkpipene, kom han spradande som ein direktør eller ein rotarymedlem. Den søndagskvelden forsvann Arvid Lunde ut av syne med ein svart koffert som vi seinare fikk vite at han hadde slite med seg opp til Sørfjordheimen. I resepsjonen blei han tatt imot av Blondie som ga han nøkkelen til rom 304 med utsikt over torg og vegkryss. Sannsynligvis lukta det støv inne på rommet, heile Sørfjordheimen lukta støv på den tida. Plassen var på ingen måte luguber, men dei gode tidene var over i Odda, det måtte vi innsjå. På veggane hang fotografi som viste ein bygdeby full av bunadskledde kvinnfolk og staute mannfolk i søndagsklede. Den gongen var Odda ein turistmagnet som lokka til seg rikingar frå inn- og utland. Dei reiste hit for å puste norsk natur og tylle i seg drinkar nede ved fjorden. Dei slutta å komme då industrirøyken la seg over dalen og forvandla Odda til ni millionar regnfulle måndagar. Arvid Lunde stod ved vindauget og studerte sin nye heimstad då Blondie banka på og kom med ei ekstra pute han hadde bede om. Han takka og tok til å pakke ut klede og toalettsaker. Han plukka opp fjernkontrollen og slo på tv-en for å overdøyve kjensla av einsemd som automatisk slår inn på eit pensjonat i ein framand by. Han kikka litt på Sportsrevyen før han gjorde seg klar til å ta kvelden etter ein dag på reise. Eit par veker seinare forsøkte Blondie å sjekke han opp. Dei fleste vil meine at det var ei uprofesjonell 12

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 13

handling. Ein kan flørte med gjestane, men ein kan ikkje blande losji og kroppsvæsker på det viset. Blondie likte Arvid Lunde, han var sjarmerande og vittig inne i dei litt for korte dressbuksene. Han avviste henne. Det var i alle fall det rykta sa. Arvid Lunde hadde avvist Blondie, og det gjorde ho rasande. I ein alder av 36 år var Blondie framleis eit undervasskjer som menn rann inn i med full kraft. Ho hadde høge kinnbein og ei gange som gjorde inntrykk. Ho brukte å plukke dei mannfolka ho sjølv ville ha. Kven kan klandre ho? Sørfjordheimen er ikkje The Savoy, og Odda er ikkje akkurat verdas navle. Kanskje kjeda ho seg bare. Kanskje lengta ho etter nokre vennlige armar. Kanskje var kvar gjest ein mulig billett vekk. Eit pensjonat i ein bygdeby på Vestlandet innbyr då også til intime handlingar. På slike plassar er det anten samleie eller sjølvmord. Kva elles skal ein fordrive tida med?

Ein stille kveld i resepsjonen hadde Blondie trippa opp til rom 304 med to glas og ei flaske raudvin. Liker du chilensk? spurte ho då Arvid Lunde opna. Dei snakka om vêr og vind og Odda. Han fortalte at desse vekene på pensjonat var midlertidige. Han venta eit flyttelass frå Åsane utanfor Bergen, fortida hans skulle plasserast i ein bustad på Øvre Kalvanes. Han sa at han hadde flytta hit fordi Odda var ein av landets viktigaste byar. Ein av landets viktigaste byar? spurte Blondie. Ja, sa Arvid Lunde, vi må aldri glømme at stader som Odda moderniserte Norge. Spør du meg, sa Blondie, er det eit godt hòl. Men om du vil forstå Norge, må du forstå Odda, protesterte Arvid Lunde. Om du forstår Odda, er det noko jævlig alvorlig i vegen med hovudet ditt, sa Blondie. Ho reiste seg frå stolen og la ei 13

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 14

prøvande hand i nakken hans. Hennar påstand var at ingen friviljug flyttar til Odda. Arvid Lunde sa at ein måtte ikkje bli historielaus heller. Odda var ein av plassane folk verkelig hadde flytta til, dei hadde komme frå heile landet for å skape det nye Norge. Nokre år seinare kunne vi i fleire avisintervju lese korleis Arvid Lunde gjentok desse påstandane.

Resten av landet hadde ikkje forstått Odda, meinte han, folk flest hadde ikkje forstått korleis Odda hadde lege i forkant. Odda hadde vore den første representanten for moderniteten i Norge. Odda var sjølve spydspissen i ein ung nasjon. På direkte spørsmål om han sjølv hadde forstått Odda, svarte Arvid Lunde meir unnvikande. I eit stort portrettintervju med vg sa han til dømes at ingen kan forstå ein by fullt ut, det er som med ein sjølv, ein forstår aldri seg sjølv fullt ut, endå ein burde vere den nærmaste til å skjøne korleis ein er blitt den ein er. Du sjølv er det aller største mysteriet, sa Arvid Lunde til vg i 1985. Folk las intervjuet heime ved frukostbordet, dei las det til lunsj oppe på Freim og borte i Bygda, dei las det før dei gikk til sengs i Rødna og på Hjøllo. Folk las det nede på Domus-kafeen, på venterommet hos legen, i lesesalen på biblioteket, på busstoppet utanfor rådhuset. Vi las delar høgt for kvarandre, klipte det ut av avisa og la det i skuffa, vi lo og godta oss i fleire dagar, flirte og knegga. Folk kunne sitere ordrett frå vg i vekevis.

Ja, det finst nok framleis dei i Odda som kan sitere mesteparten av intervjuet.

No skal vi ikkje legge for mykje i ei einskild hending, men rykta fortel at då Arvid den kvelden kom tilbake etter eit kjapt toalettbesøk, låg Blondie skjult under dyna. Ut frå ansiktsuttrykket kunne det verke som ho var meir naken 14

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 15

enn kledd. Ho skal ha kviskra til Arvid Lunde: Vi kan ikkje bare snakke om Odda heile kvelden heller. Lunde skal ha rygga bakover. Utan å vurdere situasjonen nærmare snubla han ut på gangen, kom seg ned trappa og ut på gata. Der bomma han røyk av ein fyr som tilfeldigvis ramla forbi.

Arvid Lunde tok seg ein tur rundt i sentrum mens han røykte og forsøkte å klarne hovudet. Odda var kjapt unnagjort, nokre grå gater som han tråla på ti–tolv minutt, typisk norsk bygdeby, bare med denne karakteristiske lukta av karbid og cyanamid og drit. Mange har peikt på at dersom du ser Odda frå lufta, liknar plassen kjønnet til ei langbeint kvinne, fjordsidene er lår og leggar som møtast oppe i det mytiske Odda. Kjem du inn Sørfjorden, føler du deg fram på innsida av leggane, du legg ei tilfeldig hand på låret, jobbar deg vidare, kjærteiknar knea, og idet du kjem til Nå på vestsida eller Hovland på austsida, vil du bare opp opp opp, du vil halde fram, presse deg inntil, det er for seint å stanse no. På dette viset hadde dei komme til Odda, både kongar og keisarar, direktørar og fosseoppkjøparar. Dei betalte for låra og kjønnet, dei ga Odda ein klaps på baken: Kva med ein spasertur, søta? Odda var ein manndomsprøve, Odda var staden som forvandla gutar til menn.

Arvid Lunde kom til Odda ein oktoberdag i 1980 og eitt av dei første rykta som gikk om han, var at han var homo.

Det må vere den ultimate skuldinga du kan få mot deg når du kjem til Odda. Blondie sa ikkje eitt ord om fyren. Ho nemnte han aldri med eit ord, sjølv ikkje til venninnene sine sa ho noko. I dei åra Arvid Lunde budde i Odda, snakka ho aldri meir med han, ho såg aldri meir på han, ikkje eingong då han kom bort i resepsjonen og snakka til 15

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 16

henne. Dersom dei to møtte kvarandre på gata eller sat rett ovanfor kvarandre til dømes på Sportskafeen, var Arvid Lunde luft for henne. Allereie andre veka i Odda måtte mannen tilbringe ei heil natt utandørs. Då han kom tilbake til Sørfjordheimen den kvelden, var frontdøra låst. I forvirringa hadde han ikkje tatt med seg nøkkel, og då han trykte inn den vesle ringeklokka på veggen, var det ingen som reagerte der inne. Han stilte seg mot glasdøra og skygga med hendene. Blondie var på plass bak disken igjen, men oversåg han glatt. Ho snakka i telefonen og kasta ikkje så mykje som eit blikk i hans retning. Kledd i kvit skjorte og for korte dressbukser trava Arvid Lunde rundt i sentrum mens han venta på at det skulle bli ein ny dag og dørene skulle opnast på Sørfjordheimen. Han gikk fram og tilbake i gatene mens han stira inn i butikkvindauga og lærte seg prisane på samtlige varer som handelsstanden i Odda hadde stilt ut den veka.

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 17

a rv i d lu n d e h a d d e fått jobben på Odda gymnas litt på slump. Rektor Brink kjente faren hans, Harold, frå bridgemiljøet i Bergen og tok kontakt då dei var i akutt beit for ein lærar med historie og tysk som fag. Ved skulestart hadde dei løyst personalmangelen ved å hyre inn gamlerektoren frå Røldal. Alle visste at fyren hadde gått i hundane etter at han pensjonerte seg, at han sat heime og drakk og sølte, song drikkeviser og skreiv naturlyrikk mens han stira opp mot fjella. Dei tilsette på Odda gymnas må ha levd inne i si eiga, vesle boble, for utan å stusse børsta dei støvet av denne pensjonisten som hadde styrt skulen med jernhand i 30 år. Elevane var forundra då dei møtte ein innskrumpa mann som stilte i kvit skjorte med whiskyflekkar, brun dress frå sekstitalet og vitsar frå femtitalet. Gamlerektoren ropte: S T I L L E ! sjølv om det allereie var knyst i klasserommet. Elevane oppdaga kjapt at utropet skuldast at gamlerektoren nærmast var døv og levde med ein grunnpremiss som sa at det alltid er bråk, eller i det minste potensial for bråk, i ein klasse.

Dagens ungdom var pr definisjon uoppdragne, ga du dei veslefingeren, tok dei heile forbanna handa. I N G E N F L E I R E P U T E R ! skreik han i timane og skulda elevane for å vere late og passive. Kvar historietime handla om andre 17

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 18

verdskrig og korleis gamlerektoren eigenhendig hadde kjempa ned heile armear med tyske elitesoldatar. I tillegg var fyren nask etter jentene. Han hadde eit ritual der han brukte Parker-pennen sin til å plukke ut eleven som skulle fram på tavla. Av ein eller annan grunn blei alltid dei fire–fem flottaste jentene valt ut, som om pennen var eit mannlig kjønnsorgan med klare preferansar. Framme ved tavla eksaminerte gamlerektoren jentene og tafsa på dei.

Han fikk dei til å omsetje setningar til tysk: s m å r i p s e r o g s å e i n t y pe b æ r eller b ry s ta h e n n a r s k e i n s o m e i n d o b b e l m å n e i s e p t e m b e r n at ta . Frå tysk til norsk gikk han endå lenger, klassens vakraste måtte sprutraud omsetje: i m m e r , w e n n e r e t wa s ü b e r d e n z w e i t e n w e lt k r i e g l a s , b e k a m e r e i n e n g ewa lt i g e n s t ä n d e r . Han skjelte ut elevane etter notar og ga ingen betre karakter enn 2+. Då elevane klagde, blei gamlerektoren konfrontert med skuldingar om tafsing og faglig inkompetanse. Han måtte også innrømme at hans innsats som motstandskjempar gjerne ikkje hadde vore så sentral som han sjølv hadde gitt inntrykk av, han orsaka seg med at han hadde forsøkt å formidle bestemte verdiar til dei unge. Skuldingane om tafsing avviste han blankt. Folk i Odda meinte at den gamle heidersmannen burde ha vore spart for ein slik sorti. Fram til då hadde han hatt godt ord på seg, gamlerektoren hadde fortent å få nyte pensjonisttida.

Per Chr. Brink overtok klassen. Det viste seg raskt at heller ikkje dagens rektor var ein spesielt god lærar. Han hadde ikkje undervist på fleire år, og han hadde det så travelt med å administrere at han knapt budde seg til timane. Elevane 18

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 19

klagde på ny, noko som sette rektor i ei klemme, han kunne nesten ikkje insistere på at han hadde gjort ein fantastisk jobb. Bare eit par månader ut i skuleåret måtte han forsterke kollegiet med ein ny lærar, helst ein som kunne ta til så raskt som mulig. Det blei Arvid Lunde. Han hadde alltid ønskt seg til Odda, han mistreivst som vikar på fagopplæringskontoret i Hordaland fylkeskommune og han var glad då telefonen kom frå rektor Brink. Han kunne ta til på dagen, han var ein god lærar, han brann for historiefaget og snakka tysk flytande. Elevane likte han, særlig sette dei pris på at han var så lett å avspore frå pensum. Om dei trekte fram dagsaktuelle debattar, var Arvid Lunde alltid med på ein diskusjon. På åttitalet var elevkulla, som i samfunnet elles, prega av polarisering, det gikk eit skarpt skilje mellom raddisane og sossane, dei brukte å sitje på kvar si side av klasserommet, med ein buffer av vanlige ungdommar mellom seg. Det var trass alt flest av dei vanlige, den gemene hop, som gamlerektoren ville ha kalt dei. I midten sat majoriteten, den store massen som aldri snakkar høgt og som sjeldan er synlig, men som alltid er dei som bestemmer når dei først kjem i siget. Utan å stusse ville vi ha plassert Arvid Lunde i den kategorien. Folk sa om Lunde at han var så anonym at han skilte seg ut. Det kjem til eit punkt der folk er så usynlige at vi tar til å legge merke til dei og snakke om dei, ikkje sant? Kva driv dei med? Er det ikkje noko merkelig med han der? Kva vil han eigentlig her? Mange i Odda kunne seinare fortelje om kor anonym Lunde faktisk hadde vore dei første åra, men det må seiast at slike forteljingar gjerne blir fabrikkerte for å passe inn i helteeposet om den vanlige mann som stig opp og blir til noko større enn seg 19

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 20

sjølv. For når ein mann løftast ut av det ordinære og blir kjent for heile nasjonen, endrast også hans historie. Alt blir sett i nytt lys, alt tolkast på ny. No-situasjonen pressast ned over alt som har vore, som ein litt for trang genser, gamle foto blir henta ut av album, sladder frå eks-kjærastar brettast ut, det ordinære blir endå meir ordinært, det ekstraordinære blir forstørra opp. Og alt verkar innlysande. Slik måtte det jo gå. Kva var det vi sa? Om Arvid Lunde kan ein trygt seie at han gjorde lite ut av seg den første tida i Odda.

Den kanskje beste historia er frå Odda gymnas då Arvid Lunde hadde jobba der nesten eitt år. Ein kvinnelig kollega hadde sett seg ned ved sida av Arvid Lunde i lunsjen, hadde strekt ut handa og sagt: Vi har visst ikkje helst, er du på praksisbesøk? Arvid Lunde hadde komme spaserande ut av ingenting, hadde gått ned landgangen på M / S Granvin med sine springflobukser og i fleire månader hadde han halde fram med å vere ingenting.

Det finst likevel ein knagg å henge denne delen av historia på. Natt til 2. november 1980 blei nemlig Ronald Reagan valt til ny president i u s a , og i vekene før valet hadde Arvid Lunde nytta presidentvalet i historietimane.

Han hadde forklart elevane at dersom Reagan slo Carter, ville det vere eit klart brot i amerikansk politikk. Då ville høgrebølgja med røter hos unge, jødiske fritenkarar på New York-kafeane slå inn over heile u s a og seinare spreie seg ut til det meste av den vestlige verda. Det låg i korta, meinte Arvid Lunde. Han forsøkte å få elevane til å problematisere Ronald Reagan og marknadsliberalismen. Han meinte at dei konservative kasta blår i augene på fattigfolk, dei rike ville bli endå rikare, skattelette og mangel på reguleringar 20

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 21

ville gå ut over dei svakaste. Han sa at det fanst ein herlig ironi i at Ronald Reagan var fødd i etasjen over den lokale banken i Timlico, Illinois. Fleire foreldrepar i Odda reagerte på at den nye læraren var så eksplisitt politisk i undervisninga. Burde ikkje lærarar halde sine meiningar for seg sjølv? Lunde på si side meinte at det var hans plikt å vise at historieskriving ikkje er objektiv. Det finst ei haldning eller eit perspektiv i all skrift og i all forsking. Historia er heller ikkje noko som har skjedd, sa Lunde i timane, det er noko som skjer her og no. Han las høgt frå artiklar som hadde stått i Time og Newsweeek. Han serverte utdrag frå valkamptalane til Reagan og Carter, elevane måtte analysere og gi karakter. Han drog linjene tilbake til industrialiseringa av Odda og peikte på det kollektive prosjektet som skapte eit nytt Norge. Ronald Reagan var på si side ein innsnevra, amerikansk arketyp som reid over prærien åleine. Sjølve valnatta inviterte han alle elevane til valvake på Sørfjordheimen. Takka vere ein særs tv-interessert pensjonateigar hadde dei fått fleire nye kanalar på romma, mellom anna c n n som nettopp var komme på lufta i Atlanta, Georgia.

Den regnfulle novembernatta trakterer Arvid Lunde sine elevar med cola og chips og marshmallows. På eit stappfullt rom 304 følger dei oppteljinga via Ted Turners nye kanal.

Ronald Reagan blir valt til den 40. presidenten i amerikansk historie. Den tidligare skodespelaren står fram som sigerherre etter å ha fått 51 prosent av stemmene, han har gjort eit formidabelt valskred i dei folkerike midtstatane. Stuptrøtte vaklar elevane heim. Den nye lektoren går til vindauget og ser billysa frå morgonskiftet på veg til smelteverk og zinkfabrikk. Nokre minutt seinare kjem dei 21

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 22

arbeidarane som skal heim for å legge seg i kalde senger.

Arvid Lunde står rolig, kjenner seg som rett mann på rett stad. Han er endelig i handflata på industristaden. Dei har fått ein cowboy i Det kvite hus. Dei har fått Arvid Lunde i Odda.

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 23

s å k va s k j e r v i d a r e ? Jo, i februar 1981 blir Arvid Lunde kaffiansvarlig på Odda gymnas. Vi skal ikkje undervurdere denne posisjonen. Skal vi ha oss ein kaffi? spør vi.

No hadde det smakt med kaffi, seier vi. Å, herregud, kor godt det er med kaffi. Arvid Lunde kom sjeldan først på jobb om morgonen, men han kom alltid presis. Kvar morgon steig Arvid Lunde som grå røyk opp Odda-dalen. Med springflobuksene og ei sliten mappe gikk han frå Sørfjordheimen klokka 0730. Den nye lektoren passerte rådhuset fire minutt seinare, nådde Meierisvingen 0743, spaserte forbi sjukehuset før han klatra dei 139 trappetrinna opp til gymnaset som låg med utsikt over bygdebyen. Klokka 0751 hengte Arvid Lunde frå seg frakken i garderoben på lærarrommet og var klar til å setje på kaffi. Sjølv understreka han at han likte dei minutta om morgonen, helle på vatn, vurdere type kaffi, måle opp rett mengd, slå på maskina, vente på dagens første slurk. Det var noko med å starte dagen med desse kvardagslige rørslene, å etterfylle utover føremiddagen, vurdere totalforbruket på lærarrommet. På slutten av dagen skylte han kolbe og trakt, såg etter at den vesle lampa ikkje lenger lyste, så gikk han heim med hovudet høgt. Om det var dette som gjorde at han blei akseptert av kollegiet, skal 23

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 24

vere usagt, men etter eit halvt år som kaffiansvarlig fikk han gjennomslag for at dei skulle gå til innkjøp av ny traktar.

Lunde forklarte at den gamle hadde for lang traktetid, noko som frigjorde feittet som finst i alle kaffibønner, derfor kunne sluttproduktet smake harskt og bittert. Ei vittig sjel kviskra i ein krok at det forklarte faen meg stemninga på lærarrommet. Alle var einige om at overskotet frå fredagens vinlotteri skulle setjast av til ny kaffimaskin. I desember stod ein dobbel, svart metallic Moccamaster klar til bruk.

Maskina hadde kalkvarslar, drypp-stopp-funksjon og var godkjent av Norsk Kaffeinformasjon. Arvid Lunde stelte den nye maskina med omtanke. Kaffien smakte no himmelsk, vatnet blei fordelt slik at all aroma og smak blei utnytta til fulle. Rektor Brink sa: Du må ha høgskule for å operere den maskina. Arvid Lunde lo. Han var den einaste som verkelig kunne med Moccamasteren. Utan Arvid Lunde stansa kaffikokinga, og utan kaffien stansa sannsynligvis undervisninga. Etter kvart rekrutterte Lunde ein nestkommanderande på Moccamasteren. Frøken Mowinckel var skulens inspektør, ein veteran som folk karakteriserte som gammal jomfru, men som Lunde snart fann ut var ei sprudlande dame bak stive blusar og konservative skjørt. Dei to fann tonen over maskina mens dei forsøkte å koke den perfekte kopp kaffi.

Lærarrommet var elles fylt med dei vanlige mistenkte.

Ein nevrotisk mattelærar. Ein gymlærar, alltid kledd i treningstøy. Ein eldre kjemilærar i grå vaktmeisterfrakk. Ein historielærar med ordførarambisjonar. Ein raddis av ein kvinnelig norsklærar. Ein ung musikklærar med skjegg, uhyre populær hos jentene. Ein alkoholisert vaktmeister.

24

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 25

Her fanst lærarar som keia seg, lærarar som gjorde ein kjempejobb. Til ei slik samling hører også ein som ustanselig preikar om seg sjølv. På Odda gymnas hadde dei Olav Eggen, ein filolog som påstod at han like gjerne kunne ha spelt i Harmonien i Bergen eller Filharmonien i Oslo. Bak sin rygg blei Eggen kalt Disharmonien. Heilt alvorlig, du veit aldri kor langt talentet ditt kan strekkast, sa Disharmonien då han endelig fikk nagla Arvid Lunde fast i sofaen i eit langfriminutt. Han sa at han kunne ha reist verda rundt med bratsjen sin, han hadde talent nok til det, men ein dag hadde han pådratt seg villa, Volvo og voffvoff. Arvid Lunde lytta høflig. Alle dei andre himla med augene. Dei hadde hørt historia tusen gongar. Det er jo trist med ein mann som burde ha gitt gass, men som i staden trakkar inn bremsen, likevel tenker vi: Kjem du med den historia ein gong til, får du eit spark i skrittet og eit anna i skallen, hald no kjeften, bedritne Mozartelskar. Denne staden var ikkje bra nok for fyren, det var refrenget her, han ville reise verda rundt med soparbratsjen sin, spele sviskesymfoniar for feite folk som kjempa for ikkje å sovne i plysjstolane. Arvid Lunde sa lite om seg sjølv. Då han seinare blei portrettintervjua av osloavisene, kom mange av dei personlige opplysningane overraskande på oss. Rykta hadde gått ei stund, folk snakka om pengespel, aksjespekulasjon, rike enker, ein velståande møbelarving. Versjonane var ulike, men alle rykta hadde same kjerna: Arvid Lunde var mangemillionær.

Mange tvilte. Sjølv om han kledde seg i dress, såg han ikkje akkurat ut som ein millionær. Rykteflaumen kan ha vore ein måte å halde Arvid Lunde utanfor på, han fikk eit rikmannsstempel i panna, han var ein mann som ingen annan 25

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 26

i Odda. Då sanninga kom for ein dag i 1984, då det blei klart at mannen faktisk hadde makta å bli rik i løpet av desse åra i Odda, følte mange seg lurt. Det var nærmast usannsynlig at ein mangemillonær skulle gå rundt blant vanlige skattebetalarar på sånt vis. Kva i all verda gjorde han her? Disharmonien blei så provosert at han skubba Arvid Lunde opp mot veggen på lærarrommet, som om Lunde hadde gjort noko straffbart. Du spyttar på meg, sa Disharmonien, forstår du det?

Mange har snakka om Odda som ein inkluderande stad, men solidariteten i Odda har alltid gått nedover, aldri oppover. Folk har omfamna typar som ifa-en, Kongen, Dinka, Dronninga, Valiumsvalsen, Geita-Jesus, Vice Versa, Bø og Bæ. På ein industristad er det umulig å rette empatien oppover. Direktørar, ingeniørar, høgrefolk, forretningsdrivande og millionærar har vore dei som har falle utanfor i Odda.

Dei har halde seg for seg sjølv, sosialisert seg imellom, men har vore uglesett av resten av befolkninga. Men det handlar jo også om kva signal ein sender ut, ikkje sant? Kvar gong til dømes rektor Per Chr. Brink og frua gikk sin søndagstur gjennom Odda, var det ikkje akkurat ein søknad om å bli inkludert. Brink var ein høgremann med litt for høge tankar om seg sjølv, fru Brink var ei kvinne med litt for vakre trekk og litt for eksklusive klede. Dei var av den typen ektepar som tingar mat frå snobbete butikkar i Oslo og som lyttar til klassisk musikk mens dei drikk drinkar ute på verandaen. Rektor Brink snakka alltid om å gå laus på utfordringane, tenke positivt, fylle på med glede og pågangsmot. Han hadde ein liten plakat hengande på kontorveggen: Det er i motbakke det går oppover. På pulten stod 26

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 27

eit portrett av han og kona i make, fargerike genserar. Fru Brink besøkte så å seie aldri ektemannen på jobben. Ho nekta å komme innom før det bildet blei fjerna. Eg elskar det bildet, sa Per Chr. Brink. Kjære, du har aldri eigd smak, sa Elise Brink til han. Rektorfrua var i ein periode aktiv i Odda Dramatiske Selskap. Ho gjorde Dramaten til sitt magnum opus, eit monster ho kjempa med i sju–åtte år før ho måtte forlate det, framleis ufullført. Vanligvis sette Dramaten opp stykke som kan oppsummerast som variasjonar over temaet: Inn og ut av dører i høgt tempo. I Formannshuset hadde dei til og med fått laga ein scenerigg med tolv spesialkonstruerte dører. Men som rektor Brink så treffande uttrykte det: Ingen i partiet Høgre slamrar med dørene. Då rektorfrua overtok, blei repertoaret endra til drama som var sjølve motsatsen til det lettbeinte og folkelige. Ingen kom inn eller ut av ei einaste dør. Og ingen kom i salen. Til dei fire annonserte oppsetningane av Becketts Sluttspel selte dei 23 billettar, utanom premierebillettane som gikk til familie og vennar. Då dei spelte Seks personar søker ein forfattar av Pirandello, døpte ein spøkefugl i ensemblet stykket om til Seks personar søker eit publikum. Talas tale er elles eintydige: 53 betalande

Othello

31 betalande (5 gikk i pausen)

Rosmersholm

Det gode menneske frå Sezuan (Brecht-trilogien)

48 betalande

Den kaukasiske kritringen (Brecht-trilogien)

19 betalande

Herr Puntila og hans dreng (Brecht-trilogien)

6 betalande

12 betalande (8 gikk i pausen)

Ulysses (musikalversjonen) Det synkande Hellas

7 betalande (samtlige gikk i pausen)

27

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 28

Utviklinga førte automatisk til indre splid i Odda Dramatiske Selskap. Mange av veteranane trekte seg frå ensemblet og gjorde repertoarvalet stadig vanskeligare. Fram til då hadde dei vore lokale heltar, etter ein premiere sprada dei gjennom gågata i Odda med hovudet høgt: K Y K E L I K Y !

Dei var på hels med alle og fikk skryt frå venstre og høgre.

Så god du var i går! Du var altså så vittig! Eg lo så eg heldt på å pisse på meg! Dramaten i Odda hadde vore bygd på denne latteren, det komiske var grunnmuren. I nokre timar fikk dei folk til å glømme alt vondt og vanskelig. Dei fikk folk til å le og flire og skratte. Nye Dramaten fikk bare folk til å grine og grave seg ned. Noko av det mest oppsiktsvekkande var elles korleis lokalavisa bygde opp under fru Brinks heilhjarta forsøk på å kjøre Dramaten i grøfta. Ein av journalistane i Hardanger Folkeblad skreiv som om dei oppsetningane var reine meisterverk, noko heile regionen burde gå mann av huse for å få med seg. Denne journalisten blei av folk i Odda karakterisert som ikkje heilt god, ein liten gresk homseblome. I ein lang kommentar oppfordra han til dømes Odda Musikklag til å spele meir polsk samtidsmusikk. Vanligvis skreiv journalisten om reguleringsplanar, bruprosjekt og utviding av Låtefoss-kiosken. Som musikkog teatermeldar fikk han endelig sjansen til å briljere, og han nytta den sjansen godt. Folk meinte at journalisten måtte ha snurra rundt ein del gongar på kontorstolen før han skreiv dei sjuke meldingane sine, der han brukte ord som doxa og dystopisk for å skildre det suverene hos Nye Dramaten. Veteranane i ensemblet las meldingane høgt mens dei knegga og vrikka på hoftene og ropte: Nettopp,

28

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 29

Mister Kukksugar! Nettopp! Folk meinte at Nye Dramaten var blitt konebilen til fru Brink, ei morgongåve frå rektormannen. Men rektor Brink hadde ingenting med Dramaten å gjøre, om ein ser bort frå at han vel var den einaste som såg samtlige oppsetningar. Hans einaste bidrag var elles å tipse kona om Arvid Lunde då dei skulle ha audition til Mannen utan eigenskapar. Ho ringte til Lunde og inviterte han på lunsj, men han fikk aldri prøvd seg. Det endte i krangel oppe i einebustaden på Erraflot. Har du lese boka? spurte ho. Det har eg, sa han, og Arvid Lunde er perfekt, han er verkelig ein fyr utan eigenskapar, definitivt ein middelmåtigheit. Ho ville då vite kva ektemannen tenkte på som middelmåtig. Kva meiner du? spurte han. Vel, kan det kanskje vere at du sjølv er middelmåtig? spurte ho. Rektor på Odda gymnas, kallar du det ei karriere? Du då, sa han, med ditt husmorteater! Husmorteater? spurte ho. For å terge sin ektemann tok Elise Brink med Arvid Lunde i førestillinga Det synkande Hellas. Framfor eit publikum på sju personar, fikk Lunde sin scenedebut som den antikke poeten Antoninus Liberalis. Heile teatergreia var sjølvsagt noko snobbete drit, men Elise Brink var barnlaus, og folk snakka om Dramaten som hennar baby, ho stulla og stella med babyen slik Galne-Lise i Odda gjorde med sin dokkebaby, det verka som om ingen av dei ante korleis dei skulle få liv i sine surrogatungar. Mange i Odda kjenner framleis ei øm sky inne i seg når dei tenker på fru Brink, det var noko heroisk sjølvdestruktivt over korleis ho kjørte Dramaten utfor stupet for å redde seg sjølv. Med hard hand heldt ho fast ved den seriøse linja til langt ut på åttitalet då

29

grytten saganatt mat_grytten saganatt mat 28.07.11 21.10 Side 30

rektorparet overraskande flytta frå Odda. Same hausten tok Dramaten opp igjen tradisjonen med folkelig inn-og-ut-avdører-komikk, og framfor atten fulle hus spelte dei Det polske ludder vender tilbake.