Jaarbericht 2009

Jaarbericht 2009

Jaarbericht 2009 Bureau Spoorbouwmeester

Voorwoord

Op 1 januari 2009 begon ik aan mijn eerste jaar als Spoorbouwmeester. In de ruim anderhalf jaar die inmiddels zijn verstreken, heb ik met een geweldig team aan diverse grote opgaven gewerkt. Het werk is bijzonderdiversenuitdagend.Daarnaastmarkeertjuistdezetijdeenmoment van omschakeling, hetgeen de functie van Spoorbouwmeester alleen maar interessantermaakt.Wegaanvaneentoetsendenaareenmeerinspirerenderol.

Ondertussen verbreedt ook de opgave zich.

Westarenonsnietmeerblindophetstationalleen.Hoelangerhoemeerzien weindatdegehelespooromgevingvaninvloedisopdebelevingendekwaliteitvandereis.Ditbetekentdatwetoewerkennaareenanderefocus,waarbij nietalleenhetstationcentraalstaatmaardegeheleroute.Zokunnenweeen enormeslagmaken:vandeinpassingvanhetstationindeomgeving,derelatie tussenspoorenlandschap,dekunstwerkenendebelevingvandegeheleroute.

In de afgelopen periode zijn de eerste stappen op weg naar deze verbredingenherpositioneringgezet.EenbelangrijkmomentishetgereedkomenvanHetStationsconcept.Hetmarkeerteenomslagindenken,metaanzienlijk meer nadruk op de aspecten kwaliteit en beleving. Daarnaast merk ik ook dat mijn bewuste zoektocht naar meer samenwerking met NS en ProRail z’n vruchten begint af te werpen.Partijenzoekenons(enelkaar)veelmeerop.Bovendienmaakthetde samenwerking voor alle betrokken partijen effectiever en meer inspirerend, zeker wanneer het contact in een vroeg stadium wordt gezocht.

Dekomendeperiodewerkenweverderaandeverbreding,hetinspi-rerenen hetversterkenvandesamenwerking.Daarbijgaathetnietalleenomdespoorse partijen,maarookomhetcontactmetanderebetrokkenen:vangemeentenen ministeriestotdeRijksbouwmeesterendeRijksadviseurvoordeInfrastructuur metwiereedseengoedewerkrelatiebestaat.BinnenProRailenNSzaldenadruk liggenophetverderuitdragenvanhetbelangvanvormgevingenruimtelijke belevinginprojecten.Goedebijeenkomstenenwekelijksoverlegzijndaarbij van groot belang.

In dit Jaarbericht wordt een overzicht gegeven van de rol die ons bureau het afgelopen jaar heeft vervuld binnen de spoorse wereld.

Het geeft inzicht in de diversiteit aan werkzaamheden van het bureau en de verschillendevormenvanbetrokkenheidbijdediverseprojecten:van groot naarklein,vanconcepttotuitvoering.Daarnaastbevathet,inaanvullingophet bovenstaande,eenkortevooruitblik.Watligteropstapel?Waarliggendekansen en uitdagingen?

IkhoopdatditJaarberichtinspireertomookdekomendeperiodemetenthousiasme verder te werken aan de talloze interessante opgaven op en rond het spoor.

Koen van Velsen Spoorbouwmeester Utrecht, augustus 2010

Inhoud

Inleiding 7 Vooruitblik 2010 10 Doelstellingen 2010 11 Terugblik 2009 14 1 Identiteit en beleving van het spoor

2 Stations en gebiedsontwikkeling

3 Spoorerfgoed en kunst

4 Overzicht projecten

5 Selecties prijsvragen en aanbestedingen 6 Communicatie en samenwerking

Briefinginstrument beeldkwaliteit 14 Stationsconcept 14 Visie Stationsoutillage 14 Cocreatie Stationsoutillage en Proefstation Leiden 15 Project Spoorzoneontwikkeling 15 Station Centraal 16 Nieuwe Sleutelprojecten en Grote stationsprojecten 17 Monumentenzorg 21 De Collectie 24 Identificatiemissie IndonesiĂŤ 24 Ontwikkeling Kunstvisie 24 Toegankelijkheid 25 Prettig wachten 25 Ruimte voor de fiets 25 De OV-fiets 25 Duurzaamheid 26 OV-Chipkaart 26 iTeam 26 Bewegwijzering 27 Rollend Materieel 27 Kunsttoepassing DDZ 27 Project Invisible Colours 27 Kunsttoepassing Tilburg 27 Visie verlichting 27 Tijdelijke stations 30 Ontwerperselecties 30 Prijsvragen 30 Aanbestedingen 30 Externe communicatie 31 Samenwerking met NS en ProRail 31 Samenwerking met de Rijksbouwmeester 32 Samenwerking met het College van Rijksadviseurs 32 Internationale samenwerking: Watford Steeringgroup 32 Bureau Spoorbouwmeester 33

6

Korte geschiedenis van de Spoorbouwmeesters

Aan het begin van de twintigste eeuw kende Nederland twee spoorwegmaatschappijen:deStaatsspoor-wegen(SS)en deHollandscheSpoorwegmaatschappij (HSM).Beidemaatschappijenhaddeneen eigen(Spoor)bouwmeester.Zijontwierpen vooral stationsgebouwen. In 1938 vond de formele fusie plaats tussen de Staatsspoorwegen en de HSM. Zo ontstond de NV Nederlandsche Spoorwegen. Binnen deze nieuwe NV wordt Koenraad van der Gaast wel beschouwd als de eerste bouwmeester nieuwe stijl. Dit omdat Van der Gaast de eerste bouwmeester was die het hele Nederlandse netwerk onder zijn hoede had.Bovendienontwikkeldehijalshoofd vanhetarchitectenbureauvandeNSvanaf 1953 een eigen visie op het stationsgebouw.

In1960kwamCeesDoumaindienstbijde NS. Onder Van der Gaast was hij tot 1975 als architect verantwoordelijk voor een grootaantalstations.Nadiensvertrekgaf Doumavanaf1975leidingaandeafdeling Gebouwen,StedenbouwenVormgeving bij NS. Naast met architectuur hield hij zich bezig met stedenbouwkundige en landschappelijke vraagstukken, huisstijlbewakingenmonumentenbeleid.In 1990werdDouma’sfunctieonderinvloed van reorganisaties geherwaardeerd tot ‘Bouwmeester NS’.

Als vormgevingssupervisor van diverse geprivatiseerde bedrijfsonderdelen bewaaktehijvanafdatmomentdecorporate identity. Cees Douma bleef in dienst tot 1995. Vanaf het moment van zijn aantredenontwikkeldehetbouwmeesterschapzichvandearchitectvanstationstot eenbredergepositioneerderegisseurvan ruimtelijkeopgavenbinnendespooromgeving.

Na het vertrek van Douma werden de NederlandseSpoorwegenopgesplitst.In 1995 werd de exploitatie van de stations

voor het grootste deel bij de NS ondergebracht.Hetbeheerenonderhoudvanhet spoor, de perrons en de transferruimten kregen een plek bij ProRail. Na de splitsing werd in 1996 binnen NS Corporate Commu-nicatieeenafdelingVormgeving opgericht. De Bouwmeester NS werd benoemd tot hoofd.

Architectuur was, naast industriële en grafische vormgeving, een van de vormgevingsdisciplinesbinnendenieuwe afdeling.

In 2001 werd door de directies van NS en ProRail Bureau Spoorbouwmeester opgericht als een onafhankelijk adviserend orgaan voor beide partijen.

SpoorbouwmeesterRobSteenhuiskreeg de leiding. Onder hem werd het Spoorbeeld opgezet en kwam in 2004 de eerste versie van de Spoorbeeld-gids tot stand. Op 1 augustus 2005 nam Nathalie de Vries de functie over van Steenhuis.

OnderhaarregiekwamonderandereDe Collectietotstand:50stationsgebouwen als cultureel erfgoed van de spoorwegen in Nederland. Sinds 1 januari 2009 vervult Koen van Velsen de functie van Spoorbouwmeester. Hij zet zich in voor eenbetereaansluitingvanstationsopde (stedelijke) omgeving en de betekenis vanstationsbinnendecontext.Daarnaast heefthijveelaandachtvoorhetruimtelijk beeldvanhetgehelespoor,hetstationals knooppunt en de impact die de spoorinfrastructuur heeft op de omgeving en op de reizigers.

7

Inleiding

Bureau Spoorbouwmeester werd in 2001 opgericht op initiatief van NS en ProRailenstaatonderleidingvandeSpoorbouwmeester.Doelvanhetbureau ishetstimulerenenontwikkelenvanruimtelijkekwaliteit,identiteit,beleving en ontwerpkwaliteit op en rond het spoor.

Bureau Spoorbouwmeester doet dit aan de hand van het Spoorbeeld. Het Spoorbeeldgaatoverdelangetermijnenisgebaatbijcontinuïteitenconstante(door)ontwikkeling.ZokandeidentiteitvanhetSpoorherkenbaarblijvenen zichtegelijkertijdvoegenindeveranderendemaatschappelijkeenculturele context en het al eveneens veranderende speelveld van actoren.

Het Spoorbeeld dient als instrument om voor de reizigers binnen de gehele spooromgevingherkenbarebelevingsconditiestescheppen.Meteenbegrijpelijkebeeldtaalkandespoorbranchedeonderlingesamenhangendeeigen identiteitlatenzien.BijhetuitvoerenvanhaarwerkzaamhedenendeimplementatievanhetSpoorbeeld,speeltBureauSpoorbouwmeesterlievergeen bepalendeofopleggenderol.Samenwerkingstaatvoorop.Zodoendeishet Spoorbeeldvooralbedoeldomallepartijendieop,omenaanhetspoorwerken te inspireren en uit te dagen om tot ruimtelijke kwaliteit, identiteit, beleving en ontwerpkwaliteit te komen.

Binnen deze context spelen NS en ProRail nog altijd de hoofdrol.

Toch zijn zij niet de enigen die het beeld van het spoor bepalen.

Eentoenemendaantalvervoerdersenconcessieverlenersspeelteveneenseen rol.Daarnaastzijnoverhedenenprivateontwikkelaarseenbelangrijkepartij.

Binnendezedynamiekverdientdekwaliteitvanhetspoordevolleaandacht.

Hetspoorheeftimmersnogaltijdeenbelangrijkepubliekebetekenis;ééndie verder gaat dan de meest efficiënteroutevanAnaarB.Dangaathetomhetstationsgebouw,maarvooral ook om de bredere relatie tussen het spoor en de omgeving.

VoorBureauSpoorbouwmeesterisvooraleentaakweggelegdinhetverbinden vandespecifiekekwaliteitenmetdegeneriekeeisendieProRail,NSenandere partijenaanhetspoorstellen.DaarbijinspireerthetbureauProRailenNStot eenzoheldermogelijkeinvullingvanhunopdrachtgeverschap.Ditindeovertuigingdatzijsamenmetanderepartijeninstaatzijneengemeenschappelijk belangteonderschrijvenendittevertaleninheldereprogramma’svaneisen waarbinnenzowelaandachtisvoorkwaliteitalsbudgettering.Voortsishetvan belang een heldere koers te varen en een scherp oog te houden voor de kansen, belangen en mogelijkheden van de diverse partijen openrondhetspoor.VanuitdezecontextzoektBureauSpoorbouw-meester naareengoede,inspirerendesamenwerkingmetallespoorsepartijen.Daarbij plaatst het bureau het ruimtelijke beeld van elk spoortraject, een integrale werkwijzeendeimpactdiespoorinfrastructuurheeftopdeomgevinghoogop de agenda.

10

Vooruitblik 2010

Iedere treinreis begint en eindigt op een station. Vooral bij de wat grotere stations leidt dit tot veel dynamiek en allerlei interessante ontmoetingen. Maar ook verder op de route – wanneer de trein het station heeft verlaten – zetten de ontmoetingen zich voort. Al deze ontmoetingen bepalenvanafhetmomentdateenreizigerhetstationbetreedthetbeelden de beleving van het spoor.

Dezeconstateringligttengrondslagaanderecenteverbredingvanhetwerkveld van het Bureau Spoorbouwmeester. Waar de focus traditioneel lag op het stationsgebouw, wordt de laatste tijd steeds meer gekekennaardebrederecontext:vanhetstationviadestationsomgevingtot de gehele route. Dan gaat het om het versterken van de reisbeleving en het completespoor,maarookomdegroteruimtelijkeenprogrammatischekansen dieopenrondhetspooraanwezigzijn.Ookwordthetstationzelfnietlanger traditioneelbeschouwd.SteedsmeerzienwehetalseenOVknoopwaarhet comfortabeloverstappenisenderelatietussendeverschillendemodaliteiten en de omgeving helder wordt gelegd.

Maar er is meer. Zo is de tijd voorbij dat het spoor enkel een aangelegenheid van NS en ProRail was voorbij. Zij hebben een nieuwe rol, naast anderen. Dit alles maakt ook dat het werk van Bureau Spoor-bouwmeester breder is geworden. Voor ontwerpers geven we denk-richtingen aan en we denkensteedsmeermetopdrachtgevendepartijenmee.Ookstrevenwenaar eenintegraleaanpak.WeadviserenNSenProRailnoggerichteroverdegrote integrale ontwerpopgavenwaarmeehetspoortemakenheeft(enkrijgt).Voortswillenweadhoc toetsingentoteenminimumbeperkendoorjuistineenzovroegmogelijkefase betrokken te zijn bij beleidsontwikkeling en projecten.Zokunnenwebijterugkerendeopgavendegezamenlijkeproblematiek eerder onderkennen en er beter over adviseren.

BinnendezecontextliggenernogverschillendegroteopgavenwaarBureau Spoorbouwmeester samen met andere partijen een rol in wil spelen. Hoe zorgenweerbijvoorbeeldvoordatdehuidigeentoekomstigeplanneneninitiatievenaankrachtwinnen?Hoegaanweommetdeambitieomdekomende jarenhetstationbeterintepassenbinnende(stedelijke)contextentezorgen voor een zo optimaal mogelijke aansluiting op andere vervoersmiddelen waarondertramsenbussen?Enhoezorgenwevooreendefinitieveomslagin hetdenkenoverdeinitiatieffaseenderolvanhetontwerpaldaar?Wantalis erinpositievezinreedsveelveranderd,nogsteedskomthetvoordatBureau Spoorbouwmeester pas wordt geraadpleegd als projecten al op gang zijn.

Graaggaanwetoenaareennieuwepraktijk,gekenmerktdoorgoede,heldere afspraken voor er überhaupt een ontwerp ligt en duidelijkekeuzesoverhetproces.Datkanleidentoteeninspirerendeennog doelmatigersamenwerkingtussenallebijhetspoorbetrokkenpartijenendus tot betere ontwerpen.

Het Spoorbeeld vormt de basis voor al deze processen. Om het nog scherper aantelatensluitenopdeopgavenwaarvoorhetspoorstaat,zalhetdekomendeperiodeverderwordenaangescherptenaangevuld.Daarbijzalhetonder meergepositioneerdwordenalseennieuwinstrumentvoorhetopdrachtgeverschap.Na2010moetditleidentoteeninspirerendnieuwSpoorbeeldmet een focus op structuur en organisatie;eendocumentwaaruitallepartijenrichtingenmotivatiekunnen halen bij het werken aan het spoor.

11

Doelstellingen 2010

Ontwikkeling (door)ontwikkeling van Het Spoorbeeld als strategisch instrument Continu誰teit Inhoudelijke continu誰teit van het Spoorbeeldprogramma en kwaliteit van ontwerp Effectiviteit Procesmatige aanscherping van toepassing van Het Spoorbeeld Versterking Versterken van rol Bureau Spoorbouwmeester en samenwerking met NS en ProRail Acceptatie Wederzijdse acceptatie van rollen en verdere professionalisering van deze rol Integratie Integratie van activiteiten in procesgang bij NS en ProRail

14

Terugblik 2009

1 Identiteit en beleving van het spoor

Briefinginstrument beeldkwaliteit In het document ‘Positionering van stations’ (2007) staat beschreven wat ProRail en NS verstaan onder een goed station. In vervolg hierop is in 2008 gestartmetdeontwikkelingvaneenbriefinginstrumentvoorstationsopgaven.

HetisbedoeldalsaanvullingopdeProgramma’svanEisenbijontwerp-en(her) inrichtingstrajectenvanstationsdietotdusverrevooralingaanopdefunctioneleentechnischeaspecten.Hetbriefinginstrumentsteltopdrachtgeversinde spoorsectorinstaatomontwerpersenarchitectenscherpertebriefenoverde gewenste uitstraling en beeldkwaliteit.

Stationsconcept Het document ‘Positionering van stations’ is de basis geweest voor de ontwikkeling van het Stationsconcept. Het kwam in november 2009 gereed en is ontwikkeld vanuit de ambitie van ProRail en NS om gericht te sturen op de uitstralingeninrichtingvanstations.Alsoverkoepelendevisiebeschrijfthet Stationsconcept, mede aan de hand van een viertal stationsdomeinen, de gewenstebeleving,uitstralingeninrichtingvanstations.Hetlegteenrelatie tussendeverschillendeonderdelenvanhetstation,versterktdekarakteristieke eigenschappeneninspireerttoteenspecifieke,locatiegebondenvertaling.

Daarbij gaat het om de verbinding met de omgeving en de plek die het station inneemt in het spoornetwerk. Zo wil het Stationsconcept het comfort, debelevingenhetreispleziervandereizigervergroten.HetStationsconcept dientalsvertrekpuntbijiederestationsopgave:vannieuwbouwenverbouw totinrichtingenbeheerenvoorgroteenkleinestations.HetStationsconcept isontwikkelddoorBureauSpoorbouwmeesterinnauwesamenwerkingmet ProRail, NS en externe adviseurs. Het is inhoudelijk vastgesteld door de Stuurgroep Beeldkwaliteitvoorstations,dedirectievanProRailendedirectievanNSPoort.

Het Stationsconcept zal worden verwerkt in de volgende editievanspoorbeeldenuitgewerktdoorNS,ProRailenBSMtoteengeschikt briefingsinstrumentariumvooropdrachtgeversenopdrachtnemersvanstationsprojecten.

Visie Stationsoutillage In 2006 is besloten een nieuwe Visie Stationsoutillage te ontwikkelen.

Verschillendezakenlagenhieraantengrondslag:heteindvandelevensduur vanhethuidigeperronmeubilair,dekomstvanmeerderevervoerdersende daaruit voortkomende behoefte tot een eigen profilering,debouwvandenieuweNSPstationsenhetbijbehorendehogere comfortniveau,alsookeennoodzakelijkekwaliteitslagvoordereizigers.Op basisvandenieuwevisiewilProRaildekomendejarenopbestaandestations elementen gaan vervangen en op nieuwe stations nieuwe outillage gaan plaatsen.

DenieuweVisieStationsoutillagebeschrijfthoedestationsinrichtingbijkan dragen aan de gewenste beleving op het station. Het is een uitwerking van het Stationsconcept naar de outillage van stations.

De visie sluit direct aan op de inhoud van Het Stationsconcept en de bijbehorendeinrichtingsprincipes.Bijhetvormgevenvandenieuweoutillageisverbetering van de klantbeleving een belangrijk doel.

Het heeft betrekking op de stationsdomeinen uit het stationsconcept (ontvangstdomein,reisdomeinenverblijfsdomein),develdenbinnendeze domeinenennagenoegalleinrichtingsobjectendiezichhierbevinden.Binnen deoutillagewordennieuweelementengeïntroduceerd.Ookismeervariatiein deinrichtingselementenaangebracht.Omdegewensterusteneenheidtebor-

15

gen,zijndenieuweelementenontworpenvanuiteenoverkoepelendidee.Op basisvandeuitgewerktevisiekanvoorelkstationeeninrichtingsplangemaakt worden.Daarnaastishetdebasisvoorhetontwerpenvanindividueleobjecten.

De visieontwikkeling heeft gelijk opgelopen met een pilot op de stations Amsterdam Bijlmer ArenA en Proefstation Leiden Centraal (2009, doorloop in eerste helft 2010). Hier is het nieuwe meubilair door ProRail ‘beproefd’.Gekekenisofhetnieuwemeubilairdetevredenheidbijreizigers verhoogt en of het voldoende past in de visie op stationsinrichting. Bureau Spoorbouwmeesterhadtijdenshetgeheletrajectvandevisieontwikkeling zittinginhetProjectteamenhetDesignteam.HetDesignteamhieldzichbezig methetaanbestedingsproces,hetopstellenvaneengedeeltelijkprogramma vaneisenc.q.briefingdocumentendevoorbereidingenvandevisieontwikkeling.

In opdracht van het Projectteam is de visie ontwikkeld door Blom &MoorsOntwerpOpenbareRuimte:eenexternontwerpbureau.Aangeziende algemeneontwerpprincipesuithetSpoorbeelduitgangspuntzijnvoordevisie endeopdracht,isBureauSpoorbouw-meesternauwbetrokkengeweestbijde reviews van de documenten die binnen het proces zijn opgesteld.

Cocreatie Stationsoutillage en Proefstation Leiden In 2008 besloot de Stuurgroep Beeldkwaliteit voor stations het briefinginstrument reeds tijdens de ontwikkeling te toetsen.

Dit is gebeurd in cocreatie met twee beeldbepalende projecten: StationsoutillageenProefstationLeidenCentraal:hetstationwaarNSideeën voorhetstationvandetoekomstonderzoektenuitwerkt.Bijbeideprojecten vervult Bureau Spoorbouwmeester overigens in meer of mindere mate een adviesrol.Doordezeprojectmatigekoppeling/samenwerkingkondenervaringenoverhetsturenopbeeldkwaliteitwordengedeeldentevensalsinput worden gebruikt bij de ontwikkeling en implementatie van het briefinginstrument.Bovendienontstondzoeengoedebasisvoorhetontwikkelenvan inhoudelijkevisiekadersenidentiteitsdragers.InhetkadervanProefstation Leiden is verder onderzocht hoe het stationsconcept kan worden vertaald naarontwerp-enprogrammaonderdelenvoorstations.Inaanvullingopde cocreatieenProefstationLeiden,heeftBureauSpoorbouw-meesterookgeadviseerdoverhetprocesvanbriefingtottoetsinginzakehetontwerpenbinnen Spoorbeeldtoepassing.

2 Stations en gebiedsontwikkeling

Project Spoorzoneontwikkeling Spoorzoneprojectenzijncomplexeprojectenmeteenvoorgemeentenmoeilijktebeheersenproces.Gemeentendiehunspoorzonewillenherontwikkelen, kampenmetzowelinhoudelijke(infrastructuur,externeveiligheid,gebiedsontwikkeling)alsprocesmatige(project-organisatie,belangenafwegingpartijen, financiën)knelpunten.HetprogrammaSpoorzoneontwikkeling–eensamenwerkingtussendepartnersVROM,VerkeerenWaterstaat,NSenProRail–isin het leven geroepen om te helpen deze knelpunten weg te nemen. Het wil procesondersteuningbiedenenwaarmogelijkhetprojectversnellenenvan een kwaliteitsimpuls voorzien.

HetprogrammaSpoorzoneontwikkelingbevateenstuurgroepeneenprogrammateam, waarin de partners van het programma (VROM, Verkeer en Waterstaat,NSenProRail)zittinghebben.DaarnaastishetRVOB(voormalige GOB)vertegenwoordigd.Binnenhetprojectzijnvijfvoorbeeldprojectengeselecteerd,tewetenAmersfoort,Zwolle,Groningen,NijmegenenRoosendaal.

VanuithetprogrammaSpoorzoneontwikkelingiserpervoorbeeldprojecteen

16

projecttrekkeraangewezendiezorgtvoordeafstemmingtussenhetproject zelfenhetprogrammaSpoorzoneontwikkeling.Hetversnellenvandeherontwikkelingvanspoorzonesenhetmakenvaneenkwaliteitsslagwordtbereikt door vanuit het programma de voorbeeldgemeenten actief en concreet te ondersteunenviaparticipatieindevoorbeeld-projectenennauweonderlinge samenwerking.Hetdelenvanleer-ervaringenheeftalssubdoelstellingandere gemeententestimulerenomhunbinnenstedelijkespoorzoneteherontwikkelen.

Een van de manieren waarop het programma de voorbeeldgemeenten wil ondersteunen, is door het aanbieden van een Expertteam.

HetExpertteamiseeninitiatiefvandeSpoorbouwmeesterendeRijksadviseur voordeInfrastructuur.Hetdenktmeeenadviseertophetgebiedvanverschillendeaspectenvanomgevingskwaliteitengebiedsontwikkeling.Deaandacht van het team richt zich onder andere op integraliteit, duurzame stedelijke ontwikkeling, planvormingsproces, optimale knooppuntontwikkeling, transport en vervoer, ruimtelijke kwaliteit (openbare ruimte), beeldkwaliteit, cultuurhistorieenarchitectuur.HetExpertteamkanopeenstrategischmoment wordeningezetterondersteuningvaneenprojectenisdusnietnoodzakelijkerwijs gedurende het hele traject betrokken.

Het team is onafhankelijk en staat op afstand van de projecten.

Het wordt bewust niet verankerd in de projectorganisaties.

De projecttrekkers coördineren het contact tussen het Expertteam en het project / de gemeente.

Station Centraal In het kader van het project Spoorzones werd op 25 november 2009 een tweede symposium gehouden over de ontwikkeling van spoorzones. De RijksadviseurvoordeInfrastructuurendeSpoorbouwmeesterpresenteerden hierdeuitkomstenvanhunonderzoek‘Machinekamerspoorzone-ontwikkeling’.Zevroegenaandachtvoordekansenvoordecreatievannieuwestedelijkheidrondstationsenonderstreeptenhetbelangvanknooppuntontwikkeling.

Hetonderzoekdiendeteleidentotconcretehandvattenvoorgemeentenom ookdaadwerkelijkmetdecomplexespoorzonesaandeslagtegaan.Hiertoe zijnindezomervan2009o.a.drierondetafelgesprekkengeorganiseerdmet ervaringsdeskundigenenexpertsophetgebiedvanruimtelijkeordening,stedenbouw,projectontwikkelingenmobiliteit.OpinitiatiefvandeRijksadviseur voor de Infrastructuur en de Spoorbouwmeester, en in samenwerking en samenspraakmethetMinisterievanVROMenhetprojectSpoorzones,zijnde resultatenvanhetonderzoek‘Machinekamerspoorzone-ontwikkeling’verschenen in de publicatie ‘Station Centraal’. Het boek bevat ook de lessen die getrokkenzijnuitdevijfvoorbeeldprojecten/MIRTverkenningen(Nijmegen, ­Amersfoort, Groningen, Zwolle en Roosendaal).

Nieuwe Sleutelprojecten en Grote stationsprojecten Hetmeerjarigesamenwerkingsverbandtussenoverheid,NSenProRaildraagt inbelangrijkematebijaaneentoekomstgerichtspoorvervoerdoordenieuwbouwen/ofgrootschaligeverbouwvanacht(deels)internationaalgeoriënteerdestationsinAmsterdam,Arnhem,Breda,DenHaag,Rotterdam,Utrecht enDelft.Dezeachtvormensamenhetprogramma‘Grotestationsprojecten’.

Deuitdagingvoorallebetrokkenpartijenisdeachtstationsinfunctie,beheer enbelevingomtevormentotgeoliedeOV-terminalsdie,gecombineerdmet eenhoogkwaliteitsniveau,dereizigersaantallenvandetoekomstgoedkunnen

17

Den Haag

Rotterdam

Utrecht

Arnhem

verwerken.VanuithetRijkkregendestationsAmsterdamZuidas,Rotterdam Centraal,DenHaagCentraal,Breda,UtrechtCentraalenArnhemCentraalde statusvanNieuwSleutelproject(NSP).AmsterdamCentraalenDelftvallenniet onderdezeregelingmaarzijninomvangenaanpakwelvergelijkbaarmetde NSP stations.

ZowelbijdeNSPalsdestationsopgaveninDelftenAmsterdamCentraalgaat hetomlanglopendebouwprojectendiebovendieneengroteimpacthebben opdeomgeving.Alleaspectenkomenhiersamen:openbareruimte,inpassing in de stad, reisbeleving, de overstap en de verweving en betekenis van het stationbinnendestedelijkecontext.Hetgaatdanookommeerdanalleeneen nieuw station.

Denieuwbouwvandezeterminalswordtgecombineerdmettalvanandere, vaakingrijpendeveranderingenenverbeteringenindebetreffendestadscentrawaarnaastdereisookveelaandachtisvoorwerken,winkelen,wonenen verblijven.

Binnen de samenwerking tussen overheid, ProRail en NS rond de Grote stationsprojecten c.q. de NSP, is tevens een rol weggelegd voor de Spoorbouwmeester. Dit heeft de afgelopen jaren onder meer geleid tot de VisieopNSP-kwaliteit,hetdocument‘Positioneringeninrichtingvanstations’ endeinterieurprincipesvoordezogenaamdeWereldstations.Daarnaastisop het vlak van de NSP sprake van een goede en vruchtbare samenwerking tussendeRijksbouwmeesterendeSpoorbouwmeester.Samenhebbenzijzitting in de Kwaliteitsteams die per NSP zijn ingesteld. Met de betreffende locale / gemeentelijkebouwmeestersspelenzijeenbelangrijkerolindeborgingvan de beoogde NSP kwaliteit.

Naast de werkzaamheden binnen het kader van de Spoorzones en de Grote stationsprojecten/NSP en de eerder genoemde voorbeeldprojecten Spoorzones, heeft de Spoorbouwmeester het afgelopen jaar geadviseerd over de ruimtelijke context van diverse andere stations- en gebiedsontwikkelingen,ondermeerinAlmere,Culemborg,Enschede,Haarlem Spaarnwoude, Nijverdal en Westervoort.

Hieronder worden enkele voorbeelden puntsgewijs toegelicht: Linne BureauSpoorbouwmeesterisbetrokkengeweestbijeenhaalbaarheidsstudie voordeherbestemmingvaneenvoormaligegrinderijbijLinne:eenterreinin eigendomvanProRailwaarvoorheengrindgedolvenwerdalsballastvoorde spoorrails. Aangezien grind niet langeralsballastwordtgebruikt,komthetterreininaanmerkingvoorherbestemming.

Breda

A1-zone Uiteengezamenlijkinitiatiefvanrijk,provincieenbetrokkengemeentenis doorbureauWitteveenenBoseenrapportopgesteldoverdesamenhangvan deontwikkelingindeomgevingvanhetoostelijkdeelvandeA1.Omdatook despoorlijninvloedheeftopdezeontwikkeling,isBureauSpoorbouwmeester opverzoekvanProRailbetrokkengeweestbijdegesprekken.Hetresultaatis vastgelegd in een rapport.

Amsterdam Sloterdijk In een driepartijen overeenkomst hebben NS, ProRail en de Gemeente Amsterdam de toekomst van station Stoterdijk en omgeving vastgelegd.

20

De overeenkomst is uitgewerkt in een visie welke als kader zal dienen voor eenin2010teverlenenmeervoudigeopdracht.BureauSpoorbouwmeester beoordeeltalslidvanhetkwaliteitsteamderesultatenvandezeopdracht.In opdracht van de gemeente Amsterdam is tevens het plan voor de bouw van een tweede viaduct bij de Radarweg bij Station Sloterdijk bekeken.

Eindhoven StationEindhovenisin2009aangewezenalsRijksmonument.Daarnaastheeft heteenstatusbinnenDeCollectie:dedoordeSpoorbouwmeesteropgestelde leidraad voor de instandhouding en verbouwing van het cultuurhistorisch erfgoedbinnendespoorsector.Denoodzakelijkevergrotingvandetransfercapaciteitzalbinnendezekadersvormmoetenkrijgen.Gecombineerdmeteen afstemmingopdedoordegemeentegewenstestedelijkeontwikkelingheeft dit geresulteerdineenruimtelijkeverkenningvandefysieke,functionele,commerciële en ruimtelijke mogelijkheden. Bureau Spoorbouwmeesterheeftalsintermediairtussendepartijeneenbijdragegeleverdomtot een waardestelling te kunnen komen.

Station Eindhoven

Ede-Wageningen NSenProRailzijnbetrokkenbijdeplannenvandegemeenteEdeWageningen vooreeningrijpendeaanpassingvanhetstationsgebied.Deplannenhebben betrekkingophetverplaatsenvanhetstationinoostelijkerichting.Daarnaastis ookeenanderelocatievoorhetbusstationendevastgoedontwikkelingophet voormaligEnka-terreinonderdeelvandeopgave.BureauSpoorbouwmeester heeft in 2009 zitting gehad in het planteam.

Heerlen Gemeente,ProRailenNShebbenbegin2009afsprakengemaaktoverderealiseringvanhetMaankwartierinHeerlen.Hierbijzaldegemeenteopdrachtgever worden voor de integrale uitvoering van het plan alhier. Geadviseerd door BureauSpoorbouwmeesterleverenNSenProRailhetprogrammavaneisen voor een vervangend station in het Maankwartier.

Oss De gemeente Oss heeft een subsidietoezegging ontvangen voor het verbeteren van de kwaliteit van het stationsgebied. Bureau Spoorbouwmeester heeft NS Poort ondersteund bij de beoordeling van de plannen en bijbehorende keuzes.

Tilburg HetplanSpoorzoneenDeCollectievormenhetkadervoordenood-zakelijk aanpassingvanhetstationscomplexinTilburg.Gemeente,ProRailenNShebben afspraken gemaakt om via een architectenselectietoteensamenhangendevisietekomen.In2010zaldeopdrachtdoor degemeentenamenspartijenaandegeselecteerdeontwerperwordenverleend. Bureau Spoorbouwmeester begeleidt de architectenselectie en de beoordeling van de resultaten.

Zevenaar DegemeenteZevenaarheeftplannenvoordeontwikkelingvanhetgebied rond de toekomstige halte Zevenaar Oost. Omdat de vervoersomvang bij de start van deze halte zeer beperkt is, kan ProRail slechts een halte van zeer bescheidenomvang‘aanbieden’.DegemeenteZevenaarheeftsamenmetde

21

Station Tilburg

3 Spoorerfgoed en kunst

concessieverlenercontactgezochtmetBureauSpoorbouwmeesteromdedoor de gemeente gewenste ontwikkeling te kunnen conditioneren.

Monumentenzorg In november 2009 stemde de Tweede Kamer in met de voorstellen van de Minister van OCW wat betreft de modernisering van de Monumentenzorg.Driegroteveranderingenzijnaandeorde.Allereerstkomt er meer aandacht voor het meewegen van cultuurhistorische belangen in de ruimtelijke ordening. Daarnaast is herbestemmingeencentraalthemaenwordtingezetopeenkrachtigermaareenvoudiger regels. Omdat veel stationsgebouwen een monumentenstatusdragen,zijndezeveranderingenookvoorNSenProRail van belang.

BureauSpoorbouwmeesterisdeverzamelplaatsvoorkennisenactiviteiten dierakenaandestatusvanrijks-,provinciaal-en/ofgemeentelijkmonument.

Hier is kennis aanwezig over de historie van stations; over de waarde van het stationserfgoed;overdemonumentenstatusvanstationsenoverstationsdie inaanmerkingzoudenkunnenkomenvooreenmonumentenstatus.Bureau Spoorbouwmeesteradviseertbijactiviteitendierakenaandestatusvanrijks-, provinciaal-en/ofgemeentelijkmonument,aldannietinsamenwerkingmet RijksdienstvoorhetCultureelErfgoed.In2009zijninditverbanddevolgende zaken aan de orde geweest: – Adviesoverhetvergrotenvantransferruimteendekwaliteitvandegevelvan Station Eindhoven – Het aanbrengen van Infoplus in stations met monumentenstatus; Onderzoeknaarhetinkaartbrengenvancultuurhistorischerfgoedbinnende spoorinfrastructuur; – Herbestemmen van de te vervangen luchtbrug in Geldermalsen; – Toepassing van het Retailbeeld bij commerciële exploitatie door Servex in monumenten, o.a. bij Station Leeuwarden en Station Groningen; – Renovatiemetoogopherbestemmingvanleegstaanderuimtenindestationsgebouwen van Roosendaal, Maastricht en Geldermalsen.

De Collectie Dehuidige383stationsbiedeneengelijkmatigoverNederlandverspreidbeeld vandespoorwegarchitectuursinds1839.NSenProRailvindenhetvanbelang hetwaardevolleerfgoedvan170jaarspoormetzorgtebehoudenenbeheren.

Binnenditkaderennaeenintensiefprocesverscheeninmaart2009hetboek ‘De Collectie’. Kort daarna werd het boek door de directies van NS en ProRail gepresenteerdenaangebodenaandedirectbetrokkenpartijenwaaronder gemeenten en rijksoverheid.

Naasteenprachtigoverzichtvandeontwikkelingvandespoorweg-architectuurinNederland,vormthetdeleidraadbijdeinstandhoudingenverbouwing van het cultuurhistorisch erfgoed van de spoorsector. In het boek zijn vijftig stationsbijeengebrachtdiesamenhetcultuurhistorischerfgoedvandespoorsector representeren.

‘DeCollectie’roeptnietalleenopdewaardevollestationsteconserverenente restaureren,maarmoedigtookaandezestationsvoloptelatenfunctioneren binnendevervoersbedrijvigheidenzetotinzetvangebiedsontwikkelingte

24

maken. Bureau Spoorbouwmeester speelt een belangrijke rol in zowel het bewarenenrespecterenvandestationsdieerzijn,alshetopinnovatievewijze creëren van (ver)nieuw(d)e stations: het erfgoed van de toekomst.

MetNSiseeneersteaanzetgemaaktomtoteennaderekaderstellingtekomen voordetoekomstvandevijftigCollectiestations.In2010moetdittotconcrete aanbevelingen voor ProRail en NS leiden.

DewaardevandeanalysesdietengrondslagliggenaanDeCollectieheeftzich reedsopmeerderefrontenbewezen.DoorgebruiktemakenvandezegestructureerdeinformatiekanBureauSpoorbouw-meestergerichteadviezengeven aan NS en ProRail.

Identificatiemissie Indonesië Geïnspireerd door de systematiek van De Collectie heeft de IndonesischespoorwegmaatschappijPTKeretaApihetinitiatiefgenomenomhet koloniaalspoorwegerfgoedinIndonesiëinkaarttebrengen.Doelishetkomen toteenvormvanmonumentenzorgvoordenogbestaandestationsgebouwen, gebouwdinopdrachtvandeNeder-landseoverheid.PTKeretaApiheeftmedio 2009 een verzoek ingediend bij Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed om expertiseteleveren.OpuitnodigingvanRijksdienstvoorhetCultureelErfgoed enmetalsgastheerPTKeretaApi,heeftBureauSpoorbouwmeestervan12t/m 21september2009deelgenomenaaneenidentificatiemissieinIndonesië.De resultaten van deze missie zijn vastgelegd in een rapport.

Ontwikkeling Kunstvisie BureauSpoorbouwmeesterheefthetinitiatiefgenomentotdeontwikkeling vaneenalgemeenkunstbeleiddatalsparagraafvanhetSpoorbeeldspecifieke toepassingsprincipesmoetaanreikenvoorNSenProRail.Dezekunstvisieheeft tot doel het reizen per trein, het verblijven op stations en de reizigerscommunicatieteveraangenamendoorteinspireren,uittedagen,teprikkelenen tecommuniceren.TanjaKarremanheeftalsexternkunstadviseurdeopdracht gekregen de Kunstvisie op te stellen als onderdeel van het Spoorbeeld. Na eenuitvoerigeinventarisatiemeteenzobreedmogelijkegroepbetrokkenen binnenNSenProRail,iszijin2009gestartmetdeopzetvanhetalgemeneuitgangspunt en de basis van de Kunstvisie.

Naastdewerkzaamhedenronddeidentiteitenbelevingvahetspoor,destations-engebiedsontwikkelingendewerkzaamhedenaangaandehetspoorerfgoed–projectendiezichkenmerkendooreenbelangrijkevisiecomponenten zodoendeuitvoerigeenplekhebbengekregenindevoorgaandehoofdstukken–isBureauSpoorbouw-meesterin2009ookbetrokkengeweestbijtalvan andereprojecten,grootenkleinenmerendeelsgerichtophetoppeilhouden/ versterkenvandekwaliteitvandetransfervoorzieningen.Hierondervolgteen selectie,gemaaktopbasisvandematevanbetrokkenheid,meteenkortetoelichting per project.

Toegankelijkheid ProRail maakt stations steeds meer toegankelijk voor minder validen en mensen met een beperking. Er worden onder andere meer liften geplaatst, meerleuningenaangebrachtenmarkeringenaangepast.SamenmetBureau MijksenaareninsamenspraakmetBureauSpoorbouwmeesterzijnverschillendemodellenontwikkeldvanbraillebordjesvoorbevestigingopbuisleuningen.

De proef is uitgewerkt op Proefstation Leiden.

Prettig wachten

25

4 Overzicht van projecten

InopdrachtvanhetMinisterievanVerkeerenWaterstaatzoekProRailnaarconcreteoplossingenomhetwachtenopstationsteveraange-namen.Hetproject heefttotdoelomopkortetermijnveertigkleineenmiddelgrotestationsstructureelteverbeterenzodatreizigersmeerwaarderingkrijgenvoorhetreizen methetopenbaarvervoer.Deveertigstationszijngeselecteerdopbasisvan hetoordeelvandereizigers.ProRailheeftonderzochtwaarreizigersopkleine en middelgrote stationsvoornamelijkbehoefteaanhebben.Inzetishetleverenvanmaatwerk enhetkomentoteenspecifiekprogrammaperstation.VoorProRailisditeen nieuwe werkwijze. Naast de geselecteerde sta-tions genereert het project ook een scala aan inspirerende ideeën voor andere stations doordat met een frisse blik naar concrete oplossingen wordt gezocht als antwoord op de onderreizigerszorgvuldiggeïn-ventariseerdewensenenproblemen.Bureau SpoorbouwmeesterformuleerdesamenmetNSenProRaildeambitiesvoorhet projectPrettigWachtenenbegeleiddeProRailindeselectievanontwerpersen de beoordeling van de ontwerpen. De landelijke proef begint op vijf stations in Nederland.

Ruimte voor de fiets Voorveelreizigersisdefietseenbelangrijkvervoermiddelomvanennaarhet stationtegaan.BureauSpoorbouwmeesterisbetrokkenbijdiverseprojecten rondditthema.Zowordtgewerktaanplannenommeerfietsentekunnenstallen rond stations binnen het project ‘MeerFietsen’.BureauSpoorbouwmeesterbepleitfietsenstallingenalseen belangrijkeenvolwaardigebouwopgaveindestationsomgevingtebeschouwen en daarop meer te sturen. Binnen het project ‘Meer Fietsen’ heeft het bureaueentoetsendeenadviserenderol.Afgelopenjaarzijnreedsverschillende projecten bekeken en van advies voorzien.

OV-fiets sleutelautomaat

De OV-fiets VeelstationsinNederlandhebbendemogelijkheidomeenOV-Fietstehuren.

Hiermeekunnenreizigersgemakkelijkopdeplaatsvanbestemmingkomen.

BureauSpoorbouwmeesterheefteenrolgespeeldbijdeontwikkelingvaneen huurautomaatvoorOVfietsen.Hetvoorlopigontwerpenhetdefinitiefontwerp – beide van de hand van Well Design – zijn beoordeeld aan de hand van hetSpoorbeeld.Voortsishetbureaubetrokkengeweestbijdeontwikkeling van een sleutelautomaat waar reizigers met behulp van een eigen code een OVfietssleutelkunnenhalen.Desleutelautomaatsluitinkleurstelling,maatvoeringenmaatverhoudingengoedaanbijhetspoorbeeldenhangtinmiddelsopzevenplaatsen:AmsterdamSloterdijk,AmsterdamBijlmer,Maarssen, Amersfoort, Zwolle, Barendrecht en Heerlen.

Duurzaamheid Verlichting is verantwoordelijk voor bijna de helft van het energieverbruik op stations. In een haalbaarheidsstudie van ProRail stond de vraag centraalhoemetbehoudvankwaliteithetenergieverbruikteruggebrachtkan wordendooraanpassingenaandeverlichting.BureauSpoorbouwmeesternam deelaandereferentiegroep.ProRailenNSontwikkelendaarnaasteenquick scan waarmee de duurzaamheid van stations bepaald kan worden. Bureau Spoorbouwmeesterhadhierzittingindeklankbordgroep.Indehaalbaarheidsstudie stond de vraag centraal in hoeverre het haalbaar is om een bestaand stationenergieneutraaltemaken.Daarbijwerduitgegaanvandevolgende vuistregels:tenminste50%reductievanhetenergieverbruikdoorenergiebesparing;deresterendeenergiebehoefteduurzaamopwekkenophetstation

26

zelf.

OV-Chipkaart DeinvoeringvandeOV-Chipkaartheeftookruimtelijkeconsequentiesenis daarmeeeenthemavoorBureauSpoorbouwmeester.Hetbureaustimuleert o.a. om op plekken waar de beheerste zone van de OVCP endestedelijkewijkverbindingensamenvallentotpassende,locatiespecifieke oplossingentekomen.VoortsisopadviesvanBureauSpoorbouwmeestereen nieuweruimtelijkeindelingontworpenvoorOVCP-elementeninAmsterdam Bijlmer Arena. Verder is op verzoek van de architecten van de NSP Stations reedsin2007eenbegingemaaktmetdeontwikkelingvande‘LageInfra’,een uitvoeringvandeOVCPcabinetdielagerisdandehuidige.Zezijnvolgensde Spoorbeeld Ontwerpprincipes ontwikkeld. Het prototype is goedgekeurddoorBureauSpoorbouwmeesterenNSPoort.Deeerste‘LageInfra’ cabinets zijn eind 2009 op Amsterdam Centraal geplaatst.

OVCP Lage Infra

iTeam Vanuit de visie ‘Groei op het Spoor’ en de ambitie van het kabinet om het gebruik van het openbaar vervoer met 5% te laten groeien, wordt samen methetMinisterievanVenW,NS,ProRail,gemeenten,anderevervoerdersen reizigersvertegenwoordigerseenverbeteringsslaguitgevoerdvandereisinformatieopstationsenvoorpleinen.PilotstationszijnDenBosch,Roosendaal en Eindhoven. Daarna zullen ook de grootste stations volgen. Bureau SpoorbouwmeesterheeftzittingindestuurgroepvanhetzogenaamdeiTeam projectendoetonderanderedereviewvanallebewegwijzeringsplannendie doorBureauMijksenaarzijnopgesteld.UitdeiTeamreviewsisookgebleken daterbehoefteisomopstationspleinenteverwijzennaardeKiss&Ridevoorziening. Door Bureau Mijksenaar is het huidige pictogram vervangendoorhetpictogram‘Halen&Brengen’.BureauSpoorbouw-meester is gedurende het gehele ontwikkeltraject betrokken geweest.

Bewegwijzering ProRail AM is de eigenaar van het bewegwijzeringsysteem voor stations. Bureau Spoorbouwmeester toetst en beheert de specificaties en de bewegwijzeringplannen voor stations. Deze zijn vastgelegd in het ToepassingshandboekenhetElementenhandboek.InopdrachtvanProRailAM is het bureau ook betrokken bij het samenstellen en actualiseren van de ‘Bewegwijzeringshandboeken 2.0’ met aanpassingen/alternatieven voor pictogrammen, techniek elementen, aanpassingenlayout,additionelebewegwijzering,bestellingentraject,elektronische uitgave, roltrap pictogram ontwikkeling, plaatsing elementeneninpassingindearchitectuur,elektronischeopmaakenbestelling.

Rollend Materieel OphetgebiedvanrollendmaterieelheeftBureauSpoorbouwmeesteralslid vandeverschillendeDesignTeamsintensiefbijgedragenaandiverseprojecten ronddeontwikkeling,ombouw,vernieuwingenverbeteringvanhettreinmaterieel.Dewerkzaamhedenlagenvooralophetvlakvanhetformulerenvande uitgangspuntenvoordesignenbeleving,hetopstellenbeoordelingscriteria,de keuzevoordesignbureausenkunstenaarsendebeoordelinginverschillende fasen van designvoorstellen.

Kunsttoepassing DDZ VoorhetrenovatieprojectDDZ(ombouwstoptreinmaterieelnaarIntercity

27

Bewegwijzering

kwaliteit)isbijvoorbeelddoorPuurRuimteeenconceptvoorstelgedaanvoor kunsttoepassingalsvertalingnaareengeïntegreerdmotiefopstoelbekleding englaswanden.BureauSpoorbouwmeesterheeftgeadviseerdaangaandehet opstellenvandeuitgangspunten,samenstellenvandelonglistvoorkunstenaars, contracten, beoor-deling en begeleiding.

Project Invisible Colours AlsonderdeelvandeStraatvanSculpturenheeftdekunstenaresNickyZwaan voor het Stadsdeel Zuidoost in samenwerking met NS en met medewerking vanBureauSpoorbouwmeesterhetinnovatieveproject‘InvisableColours’ontwikkeld voor toepassing op een deel van de glazenwandenvanStationAmsterdamBijlmerArenA.Hetprojectbestaatuit het aanbrengen van pigmentverf dat alleen oplicht in verschillende kleurtinten zodra de zon er op schijnt.

Kunsttoepassing Tilburg BureauSpoorbouwmeesterheeftnamensProRailzittinggehadindecommissievandeGemeenteTilburgdiedekunstvoorstellenbeoordeeldevoordeverbeteringvaneentotdrietunnelsonderhethoogspoor.Eriseenprincipekeuze gemaakt die verder door de gemeente zal worden behandeld.

Visie verlichting Verlichting als ontwerpopgave is in allerlei projecten, studies en programma’s een thema. Een centrale visie ontbreekt echter.

Naastregelgevingoververlichting,lijkthetnodigomsamenmetProRailenNS eenvisieteontwikkelenwaarbijdebelevingeenbelangrijkerolspeelt.Deze kan vervolgens als leidraad dienen bij allerlei projectenwaarlichtenverlichtingeenrolspelenenwaarbijbelevinghanden handgaatmetgeringemilieubelastingengunstigebedrijfs-enonderhoudskosten.

Tijdelijke stations De komende jaren zullen veel reizigers geconfronteerd worden met de werkzaamheden aan stations. NS en ProRail gaan samen met Bureau Spoorbouwmeester een visie ontwikkelen op het tijdelijke station.CentraalstaatdevraaghoehetStationsconceptvertaaldkanworden naar een tijdelijke situatie.

Ontwerperselecties De advisering bij architecten-/ontwerperselecties behoort tot een van de belangrijketakenvanBureauSpoorbouwmeester.Weadviserenopbasisvan opdracht en ambities in de selectie van architecten- en ontwerpbureaus.SamenmetprojectmanagerswordenselectiecriteriaopgesteldopgrondwaarvandoorBureauSpoorbouwmeestereenshortlistvanontwerpbureauswordtgemaakt.Ookwordtdebeoogdekwaliteitvanhetproject ineenzovroegmogelijkstadiumbepaald.Doorhelderevragentestellen,de ambitiesgoedteomschrijven,dejuistepartijenteselectereneneenpassende contractvormtekiezenkunjedejuisteopgaveformuleren,eenpassendeontwerperkiezenenzodoendedekansopeenkwalitatiefhoogwaardigeindresultaataanzienlijkvergroten.Eengoedvoorbeeldvandezeaanpakisbijvoorbeeld de brug van de Hanzelijn over de IJssel.

Het afgelopen jaar heeft Bureau Spoorbouwmeester diverse architecten-/ontwerperselectiesbegeleid,zoalsbijhetprojectPrettigWachten,

30

Spoorzone’s-Hertogenbosch,stationenstationsgebiedTilburgenAmsterdam Centraal.Eenbelangrijkinstrumentomdezerolnogbetertekunnenvervullen is sinds kort in gebruik. Het betreft hier een grote database waarin vele ontwerpersmetbureau-informatieenreferentieprojectenzijnopgenomen.Deze databaseismedesamengesteldopbasisvaneenopenoproepdieeind2009is geplaatst in de relevante vakmedia.

5 Selecties, prijsvragen en aanbestedingen

Prijsvragen Bureau Spoorbouwmeester stimuleert het gebruik van prijsvragen en stelt insamenwerkingvormgevingscriteriaopvoorprijsvragenenmeervoudige opdrachten van ProRail en NS. In 2009 is dit onder andere gebeurd voor het stationendetraverseHilversumNoord.DeSpoorbouwmeesternamtevens deelaandejurydiedeinzendingenbeoordeelde.Uiteindelijkisgekozenvoor hetontwerpvanMSA,eensamenwerkingsverbandvanMeyerenVanSchooten Architecten en Strukton Infratechnieken. Bureau Spoorbouwmeester had afgelopenjaartevenszittingindejuryvandeStudentenprijsvraagtijdelijke traverse, de prijsvraag voor de Rabobrug in Utrecht en de prijsvraag voor de ontwikkeling van het Knoopkazerneterrein, eveneens in Utrecht.

Aanbestedingen ProRail is een expert in nieuwe vormen van aanbesteding. Deze nieuwe vormen zijn mede van belang om projecten conform de Europese regels te kunnen aanbesteden; risico’s te spreiden en de kennisvanmarktpartijenzooptimaalmogelijktebenutten.Doordeopkomst vannieuweaanbestedings-encontractvormenishetvak-gebiedvanaanbestedeneninkopenwelcomplexergeworden,ooktenaanzienvandeborgingvan vormgeving en kwaliteit.

InditlichthebbenProRail/AKIenBureauSpoorbouwmeesterin2009uitgebreidegesprekkengevoerdoverdeborgingvanvormgevingbijaanbestedingen encontracten.Ineenaantalsessiesisgesprokenwelkewensenerzijnvanuitde vormgeving en welke vanuit de aanbesteding.Tijdensdegesprekkenzijnparallellengevondenengemeenschappelijkedoelengeformuleerd.In2010zaleengezamen-lijkepublicatie worden gemaakt waarin geschetst wordt hoe vormgevingsamenkangaanmetstate-of-the-artaanbestedingenencontracten.

Traverse Hilversum Noord

Externe communicatie Bureau Spoorbouwmeester hecht aan het verbreden van de kennis over de werkzaamhedenvanhetbureau,hetspoorbeeldenhetbelangvandeidentiteitenbelevingvanhetspoor.Ditgeldtzowelvoorvakpubliekenprofessionals, werkzaam in de spoorbranche, als voor de gebruikers van het spoor. Via lezingen, bijdragen aan symposia en het geven van interviews wordt het gedachtegoed van BureauSpoorbouwmeesteruitgedragen.DeSpoorbouwmeesterheeftverschillende interviews gegeven en was o.a. als spreker te gast op het jaarlijkse congres over stationslocaties. Voorts zijn door de Spoorbouwmeester en het bureau bijdragen geleverd aan het congres Spoorzone ontwikkeling (25 november 2009), het symposium Nationale Landschappen op de rails, (25 juni 2009) en de EU2 Aanbestedingsdag (3 december 2009). Voor ProRail is een lezing gegevenoverarchitectuurbijinfrastructuurenkunstwerken.Daarnaastishet Stationsconcept gepresenteerd aan de concessie-

31

verleners en vervoerders van de Heuvellandlijn in Limburg.

6 Communicatie en samenwerking

Samenwerking met NS en ProRail BinnenNSenProrailkrijgtBureauSpoorbouwmeesterdoormiddelvanregulierevergaderingenenmeetingsmetprojectverantwoordelijkeninzichtinde lopendezaken.Naastdebesprekingvandeverschillende(stations)projecten zijn deze bijeenkomsten tevens het moment voor het monitoren van het Spoorbeeld. Overigens beginnen de vormkeuzes van het Spoorbeeld in het eigen domein van de vervoerders en retailers, mede dankzij deze reguliere overleggen,goedvormtekrijgen.Ookderecenteontwikkelingvaneenvisie opStationsoutillageendekwaliteitvanretailmaaktdeSpoorbeeldgedachte steeds zichtbaarder. Een voorbeeld van overleg en samenwerking is de WerkgroepPlatformwaarbinneno.a.NedtrainenNSReizigersparticiperen.

EenanderesamenwerkingwaarBureauSpoorbouwmeestereenrolinheeft ishetRailteam.DitiseensamenwerkingtussenEuropa’sbelangrijkstehogesnelheids operators: DB, SNCF, Eurostar, NS Hispeed, ÖBB, SBB,Thalys. Voor eeneenduidigeenconsequentetoepassingvanhetRailteamlogoopallestationsobjectenvanHSAstationsinEuropa,heeftRailteamAREP(Ingenieurs-en ArchitectenbureauvandeSNCF)deopdrachtgegeveninsamenwerkingmet expertsuitandereRailteamlandengemeenschappelijkeuitgangspuntenopte stellen en in een handleiding vast te leggen.

Samenwerking met de Rijksbouwmeester Alseersteadviseurvandedirecteur-generaalvandeRijksgebouwen-dienst (Rgd)bevordertenbewaaktdeRijksbouwmeesterdearchitectonischekwaliteit en de stedenbouwkundige inpassing. Ook heeft de Rijksbouwmeester een centraleencoördinerendefunctiebijdevoorbereidingenuitvoeringvanhet rijksarchitectuurbeleid. Sinds 15 augustus 2008 is Liesbeth van der Pol Rijksbouwmeester en lid van het CollegevanRijksadviseurs.HetatelierRijksbouwmeesterisonderdeelvanhet ministerie van VROM. Spoorbouwmeester en Rijksbouwmeesterontmoetenelkaaropallelocatieswaarhunwerkterreinenelkaarraken, letterlijkenfiguurlijk.Samenmetdebetreffendelokalestadsbouwmeesters monitorenzijdeNieuweSleutelprojecten.Daarnaasthebbenzijregelmatig contactoveranderegrotestationsprojectenwaarbijdeplannenopkwaliteit ensamenhangwordenbeoordeeld.Ookhierwordtdesamenwerkinggezocht met lokale bouwmeesters.

Samenwerking met het College van Rijksadviseurs Landschap,infrastructuur,ruimtelijkeordeningencultureelerfgoedzijnweliswaarbijverschillendeministeriesondergebracht,tochvormenzeeenonlosmakelijkgeheel.VanuitdiegedachteishetCollegevanRijksadviseurs(CRA)in hetlevengeroepen.HetCRAadviseerthetRijkgevraagdenongevraagdover belangrijkeruimtelijkeonderwerpenenontwerpthema’s.Hetcollegebestaat uitvierdeskundigen,dieelkaangesteldzijndoorhuneigendepartement:de Rijksbouwmeester(VROM),deRijksadviseurvoorhetLandschap(LNV),deRijksadviseur voordeInfrastructuur(VenW)endeRijksadviseurvoorhetCultureelErfgoed (OCW).BinnenhetprojectSpoorzoneswerktdeSpoorbouwmeesterintensief samenmetdeRijksadviseurvoordeInfrastructuur.Ookopandereterreinen werktdeSpoorbouwmeestersamenmet(leden)vanhetCRA,o.a.bijhetproject Maasvlakte en op het gebied van het landschap.

Internationale samenwerking: Watford Steeringgroup

32

Bureau Spoorbouwmeester is lid van de in 1963 opgerichte Watford Steeringgroup.Watfordiseeninternationaleverenigingvanarchitectenen designers die werkzaam zijn bij spoorgerelateerde bedrijven. Op een jaarlijkseconferentieinformerenzijelkaaroverdeontwikkelingenophunvakgebied. Om de drie jaar organiseert de Watford Group de Brunel Award. De Steeringgroupisonderanderebetrokkenbijdeorganisatievandejaarlijkse bijeenkomst.BureauSpoorbouw-meesterleverdein2009middelsdelezing ‘Back to the Future’ een bijdrage aan het Watford Congres te Ronda, Spanje. Onderwerp was de designstudiediein1990doorde3DafdelingvanhettoenmaligeNSDesignis uitgevoerd over hun ideeën en visie aangaande het treinvervoer in 2025.

33

Bureau Spoorbouwmeester

BureauSpoorbouwmeesteriseenonafhankelijkadviserendorgaanvoorNSen ProRail. Het bureau inspireert en zet aan tot de creatie herkenbarebelevingsconditiesvoordeopenbaarvervoersectoralssamenhangendsysteem;ditvanuithetbelangvandereizigersendebedrijfstakSpoor.

BureauSpoorbouwmeestervoorzietdetraditievanarchitectuurenvormgeving, als dragers van de spooridentiteit van stationsenmaterieel,vaneennieuwelan.HierbijwordtmeerwaardegegenereerdvoordetoekomstvanrailgebondenOV.Metinbrengvankennis,kunde enervaringenoverzichtoplopendeprojectenkanBureauSpoorbouwmeester als onafhankelijke partij de betrokken projectteamsadviserenenstimulerenomtotintegraleoplossingentekomen.

Zijisinstaatomdediverseruimtelijkeschaalniveausmetelkaarinverbandte brengen en te houden.

Werkzaamheden BureauSpoorbouwmeesterisactiefalsbeleidsvoorbereiderenadviseurop hetgebiedvanarchitectuur,industriëlevormgeving,merk-identiteit,grafische vormgeving,ruimtelijkeplanning,kunstenmonumenten.Beiderollenkunnen gevraagdenongevraagdwordenvervuld.HetProtocolregeltdeverhouding tussen NS Groep, ProRail en de Spoorbouwmeester: de partijen aan wie het bureauinhoofdzaakadviesuitbrengt.Onderdebeleidsvoorbereidendewerkzaamheden vallen de ontwikkeling van scenario’s en visies en het doen van studiesenonderzoek.Deadviserenderolkrijgtvormmiddelshetvaststellen vantoetsingscriteria,hetselecterenvanontwerpersenarchitectenenhettoetsenopkwaliteit.Daarnaastwordeninafstemmingopdebeleidsvoornemens vandepartnersuitdespoorbranche,aldannietinsamenwerking,projecten opgestart.HetSpoorbeeldvormtinnagenoegallegevallenhetkadervoorde werkzaamheden van Bureau Spoorbouwmeester.

NaastallebureaubredebeleidsvoorbereidendewerkzaamhedenisBureau Spoorbouwmeesteralsprojectadviseurinallerelevantefasenvanprojecten betrokkenbijuiteenlopendeontwerpprojectenvandespoorpartners,overheid engemeenten.Hetbureaustreeftalliantiesnametallebetrokkenenomaande handvanhunwensen,ideeën,kennisenprogramma’shetbesteresultaatte bereikenvoordereizigerenvoordeomgeving.Hetbureauspreektpartijenaan ophunrolenverantwoordelijkhedenenorganiseertzonodigdesamenwerking metanderepartijenomhetSpoorbeeldviabestaandeprojectenenmetbehulp vangereserveerdebudgettenterealiseren.Tevenssignaleertzijwelkeaanpak het snelste leidt tot het Spoorbeeld.

Het Protocol VanuitHetProtocol,hetdocumentwaarindeafsprakentussenNS,ProRailen BureauSpoorbouwmeesterzijnvastgelegd,isdeSpoor-bouwmeesterbevoegd het Spoorbeeldbeleid uit te dragen en de uitvoeringervantemonitoren.Omstrategische,functioneleenontwerptechnischeaspectenteontwikkelen,heefthetBureauSpoor-bouwmeestereen formelerolindeinitiatieffasevandeontwikkelingvanproductenofstations.

Hier wordt een Spoorbeeldparagraaf - geleverd dan wel getoetst door het bureau - opgenomen in de opdracht en verzorgt het bureau de voorselectie vanarchitectofontwerper.IndedefinitiefasevaneenprojectwordthetprogrammavaneisendoorhetbureauopdeuitgangspuntenvanhetSpoorbeeld getoetst. In de ontwerpfasetoetsthetbureauhetvoorlopigenhetdefinitiefontwerpenin devoorbereidingsfasehetbestekenhetdesigndocument.Indeproductiefase toetsthetbureaudeprototypen.Indiendekwaliteitvandefaseproductenniet

34

voldoenaandeeisenwordtdezefasedeelsherhaaldtothetresultaatvoldoet.

Spoorbouwmeester Vergelijkbaar met de Rijksbouwmeester wordt de positie van Spoorbouwmeester in deeltijd ingevuld door een architect die met beide benenindeberoepspraktijkstaat.Deaanstellinggeschiedtvooreenperiode vandriejaar.EenSpoorbouwmeesterfocustzichopbeleid,overlegeninspiratie en het uitzetten van ‘de grote lijnen’.

Dit gebeurt in samenspraak met het bureau. Doel van de functie van Spoorbouwmeesterisinhoudelijksturenenleidinggevenaan(deimplementatievan)hetSpoorbeeld.DeambitievandeSpoorbouw-meesterenhetbureau is het neerleggen van een uitdagende maar maakbare visie met betrekking totvormgevingeninrichtingvanruimte,dieopdemiddellangetermijnmoet resulterenineenonderscheidendepresentatieeneenherkenbaarenconsistenttotaalbeeldrondomhetspoorzodatdebedrijfstakSpoorsamenhangen een eigen identiteit gaat uitstralen, namelijk het Spoorbeeld.

Adviseurs De adviseurs van Bureau Spoorbouwmeester, onder leiding van de Spoorbouwmeester,gevenadviezenophetgebiedvanarchitectuur,industriëlevormgeving,merkidentiteit,grafischevormgeving,ruimtelijkeplanning, kunst en monumenten. De adviseurs streven ernaar om in overleg met alle betrokkenenhetbesteresultaattebereikenvoordereizigerenvoordeomgeving.Zijsprekenpartijenaanophunrolenverantwoordelijkhedenenorganiserenzonodigsamenwerkingmetanderepartijenomhet‘Spoorbeeld’te realiseren.Zijzijninstaatomdediverseruimtelijke‘schaalniveaus’metelkaar inverbandtebrengenenteschakelen.Metinbrengvankennis,kunde,ervaring en overzicht op lopende projecten werken de adviseurs als onafhankelijke partijaanoverkoepelendeoplossingendooreenintegralemaniervandenken vanuit de eigen vakdisciplines toe te passen.

Bureaumanagement De manager van het Bureau Spoorbouwmeester geeft leiding aan het bureau en borgt de personele en bedrijfsmatige continuïteit.

In samenspraak met de Spoorbouwmeester vervult de manager een aantal gedelegeerdewerkzaamheden,zodateerstgenoemdezichkanrichtenopzijn kerntaken. De manager heeft een bewakende en adviserenderoltenaanzienvandecontinuïteitvandebeleidsvormingbinnen BureauSpoorbouwmeester.DaartoeadviseerthijdeSpoor-bouwmeesterinzakeafstemmingtussenbeleidsambitiesenerzijdsendestrategischeentactische mogelijkheden anderzijds.

Hetsecretariaatzorgtvoordedagelijksegangvanzakenophetbureauenhet agendabeheer van de Spoorbouwmeester en de adviseurs. Het is bovendien het eerste aanspreekpunt voor vragen over het bureau en over projecten.

Communicatie InzetenimplementatievanhetSpoorbeeldenBureauSpoorbouw-meesterzijn gebaatbijeenvergrotingvandebekendheid.Tezamenmeteenbeterbegrip van het Spoorbeeld en Bureau Spoorbouwmeester leidt dit tot een gerichte en tijdige inzet van Bureau Spoorbouwmeester en het Spoorbeeld door Spoorpartijen.

35

Dedoelstellingvoorcommunicatieisdanookhetvergrotenvanhetdraagvlak enbekendheidvanhetbureauenhetSpoorbeeldbinnenNS,ProRailenandere betrokken partijen.

Dit jaarbericht is in opdracht van Bureau Spoorbouwmeester tot stand gekomen met medewerking van Redactie Complod-Peter Michiel Schaap Ontwerp Reynoud Homan Fotografie Rob ’t Hart, Studio JOZ, Jannes Linders Beeldrecht Rechthebbenden Druk Lenoirschuring, Amstelveen

Bureau Spoorbouwmeester Bezoekadres De Inktpot G5 Moreelsepark 3 3511 EP Utrecht Postadres Postbus 2038 3500 GA Utrecht www.spoorbouwmeester.nl