Sjógvur & Fólk — #2

SJOGVURogFOLK.com

#2 • NOVEMBER 2015

Kunningar- og kjakblað um fisk og sjóvinnu.

Til øll húski og allar postsmogur hjá virkjum og stovnum.

Fleiri vilja virðisøkja

Avskiping á Tvøroyri.

Føroyingar eru í ferð við at taka seg fram munandi innan útflutning av sjógæti — meðan ein metstór íløga skal gera Bakkafrost enn betri til at virðisøkja, arbeiða bæði uppisjóvarvinnan og botnfiskavinnan við at menna framleiðsluna og styrkja søluna. Búi Tyril

T

Á talan er um fiski- og ali­ vinn­una hava Føroyar tey sein­astu fáu árini gjørt fram­ stig á fleiri marknaðum. Føroyingar hava í langa tíð annars hildið seg aftur frá at førka seg fram móti brúk­ ara­markn­aðin­u m, utt­a n iva fyri ein part ors­a kað av toll­ múr­um og øðrum forðingum. Men hetta er ikki øll søg­a n. Serliga Bakkafrost hava víst í verki at tað ber til at finna nisju­marknaðir — eisini har sum dyrnar tykjast stongdar. Og við sínari hálva­aðru mill­ iarda verkætlan vísir fel­agið nú týðiliga at tey síggja stórar møguleikar í at framleiða lidn­ar laksavørur í Føroyum. Samstundis er uppi­sjóvar­ vinnan væl í gongd við at flyta seg longur fram á marknaðin. Her er íløgan hjá klaks­ víkingum í Larsen Seafood

sera áhugaverd, hóast enn má sigast at ov stutt er fráliðið til at vita hvussu hend­an verkætl­ anin hjá Christian í Grótinum fer at eydn­ast. Tann stóra av­ bjóð­ing­in er kanska heldur søla enn fram­leiðsla. Á Tvøroyri verður vænt­ andi eitt gott avlop aftur í ár, sjálvt um krympandi kvotur nú eru við at gera tað torfør­ ari — og skjótt kanska dýrari eisini — at fáa fatur á makreli, sild og øðrum uppi­sjóvar­fiski. Men Varðin Pel­ag­ic er so í ferð við at gera íløgu í útgerð til virðis­økta fram­leiðslu av svart­k jafti. Hend­a n spenn­ andi ætl­an kann gera virkið ført fyri at búskaparliga upp­ viga mink­andi rávøru til­gongd. EISINI ANNAÐ ÚR SJÓNUM Í Fuglafirði hevur tað nýggja uppisjóvarvirkið eis­ini fing ­ið eina góða byrjan, somu­leið­ is við tøkni­liga fram­komnari

framleiðslu­skip­an sum skjótt fekst at virka. Nú verður so um­hugs­að hvat ið møguliga kann ger­ast fyri at virðis­økja eitt nú sild, men enn fyri­ liggur einki ítøkiligt. Eitt tað elsta virkið innan fiski­v innuna á sjógvi og landi, JFK, hevur eisini sett merkis­steyr­ar í seinastuni, við Marine Stewartship Council góð­ k enningum fyri toska­ fiski­skapin í Barentshavi, har Makrelarbeiði í Fuglafirði.

Enni­berg og Framherj eisini eru við, og fyri upsaveiði und­ ir Føroyum saman við Faroe Origin; har­a ftur­a t hev­u r flaka­v irkið Kósin fing­ið MSC góð­kenning fyri hag­reið­ing, virk­ing og flutning av fiska­ vør­um. Alt hetta er við til at tryggja eina sterka støðu úti á marknaðinum, ikki minst í norð­­ari parti av Europa. Sum skilst er ein tøknilig uppstiging eisini ávegis á Kósini, sum

Jan Højgaard ávarar ímóti gjøldum á vinnuna 2 So stóran samfelags­ týdning hevur fiski­vinnan 3 Tórheðin Jensen um ognarrætt, uppboð og planbúskap 4-5 Frá virking til virðisøking 7-26 Rokna við fleiri kapteynum 31 FAS og tann spírandi handils­skipa­ vinnan 32-40 Formaðurin vil avtaka Fiski­ daga­nevnd 48

har­ v ið fær eina smidligari fram­leiðslu. Í Eysturoy hevur Faroe Origin upp­l ivað hækk­a ndi sølu­prís­ir á tí týska markn­ að­in­u m fyri fesk­a r og fryst­ ar upsa­vørur, sum er við til at tryggj­a felagnum løn­semi. Har­ a fturat er virkið far­ ið und­ir fram­leiðslu av saltfiski til markn­a ð­i r við Mið­jarð­ ar­havið. Júst innan saltfiskin hevur Vaðhorn síðani 2008 fleir­faldað framleiðslu og søl­u. Og hvør sigur at havið ikki hevur annað enn fisk at bjóða? Ocean Rain­forest er nevniliga við at fáa ferð á al­ ing, virking og útflutning av slíkum taraúrdráttum. Ein 25 tons verða væntandi heystað og útflutt í ár; men málið er at ala fleiri túsund tons ár­ liga, sig­ur leiðslan á virkin­um, sum alir á Funningsfirði og framleiðir í Kaldbak.   [] Les inni í blaðnum.

2

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Nú bæði við og uttan stert

EITT ER at skilmarka fiskivinnu, eitt annað at skilja hana. Hetta kom okkum til hugs nakað herfyri tá vit royndu at leggj­a ætlanir fyri hetta blaðið aftan á fyrstu útgávu. Tað vísti seg nevni­liga at móttøkan var óvæntað góð frá at kalla øllum síð­um, og tað gekk ikki leingi fyrr enn fólk sum arbeiða í vinnum ið ikki altíð verða beinleiðis roknaður sum partur av fiski­v innuni heittu á okkum um at víðka dekningin í blaðnum. Eitt er fiskiflotin, ella rættari: fleiri eru fiskiflotarnir — og mun­u rin millum hesar er ofta sera stórur. Í roynd og veru arbeiða og liva fólk sum sigla við uppisjóvarskipum í einari heilt aðrari verð enn tey sum sigla við eitt nú línuskipum. Tað sama kann sigast um til dømis trolbátar í mun til rækjutrolarar, ella garnaskip í mun til frystitrolarar, ella útróðrarbátar í mun til stórar trolarar. Men sjálvt um tað ofta er fullkomiliga hvør sítt bæði so og so at arbeiða í teimum ymisku fiskiflotunum, so eru sjálvandi sjólívið og fiskurin ein sterkur felagsnevnari. Og fiskivinnan á landi hevur í Føroyum altíð verið roknað sum partur av júst fiskivinnuni. Men tað ber sjálvandi til at siga at tann vinnan átti av røttum at verðið kallað matvøruídnaður, og tað verður hon jú eisini í størri og minni mun. Hetta er kanska ofta tengt at í hvønn mun talan er um framleiðslu av lidnum vørum ella talan heldur er um hálvfabrikat, sum framvegis er tað vit framleiða mest av í Føroyum. Virðisøktar vørur eru ofta torførari at flyta fram til marknað — tær hava longri veg, og jú nærri vøran kemur til tann endaliga brúkaran, jú hægri eru krøvini á mestsum øllum økjum. Vit mugu ásanna at fiskur er annað og meir enn fiskivinna. Alifiskurin hevur fingið størri og størri part av heimsins samlaða marknað fyri fisk, og Føroyar er í so máta einki undantak. Hjá okkum umboðar aldur laksur ídag uttan samanbering hægri útflutningsvirði enn nakar annað fiskaslag. Alivinnan gongur eisini á odda hvat viðvíkur matvøruframleiðslu í Føroyum og hevur eydnast at arbeiða seg inn á útlendskar marknaðir fyri lidnar vørur. Okkurt bendir tó at fiskivinnan ætlar ikki at vera eftirbátur á hesum øki. Hinvegin skal týdningurin av ídnaðarmarknaðum ikki undirmetast, og eingin ivi er um at bæði fiskivinnan og alivinnan fara leingi at hava ein munandi part av sínum inntøkum frá útflutningi til víðari framleiðslu aðrastaðni, og sum so er einki forgjørt í tí. Tvørturímóti, slík handilssambond vísa seg ofta at hava grundleggjandi týdning fyri vinnuna og hennara langtíðar menning. Brúkaramarknaðurin er ikki altíð vegurin fram. Men aftur til sjógvin. Her mugu vit eisini viðurkenna at sjómanskapur er annað og meira enn fiskarí. At sigla úti við handilsskipum er nakað sum føroyingar leingi hava verið kendir fyri, ofta sum yvirmenn við stórum farmaskipum og tangaskipum, men eisini við ferjum og øðrum handilsskipum, serliga tænastuskipum innan frálands olju- og gassídnaðin. Síðstnevndi bólkur er helst tann har eina mest av okkara útisiglandi sjófólki arbeiðir ídag. Sum vit umhugsaðu alt hetta komu vit til ta niðurstøðu at Sjógvur & Fólk eigur at umfata fiski- og alivinnu og eisini sjóvinnu í breiðari merking, íroknað atknýttar tænastuvinnur. Hetta gevur ikki minst meining við atliti til ta handilsskipavinnu sum spakuliga men stútt er við at taka seg upp við støði í Føroysku Altjóða Skipaskránni. Tilsamans fylla hesar vinnur meir enn nógv í tí føroyska samfelagnum. Vit vóna so at hetta blaðið verður bæði til íblástur og nyttu. Góðan lesihug!

w w . S J O G V U R o g F O L K . Útgáva: GlobalOne Press Ltd, Enterprise Busieness Centre, Admiral Court, Aberdeen AB11 5QX, United Kingdom +44 (0)845 053 1842 | www.nordixis.com Ritstjórn: Búi Tyril (ábyrgd) | bui.tyril@nordixis.com Fotoredaktørur: Maria Olsen | maria.olsen@nordixis.com Journalistar: Jógvan Hugo Gardar, Kaj Joensen Gestahøvundur: Tórheðin Jónsveinsson Jensen Design & framleiðsla: Nordixis Media AB Lýsingar: Jákup Johansen á Lag | faroeatlantic@gmail.com w

“Í princippinum dámar mær ikki gjøld á vinnuna” Formaðurin í Fiskimannafelagnum ynskir tí nýggja landsstýrinum góða eydnu, og ávarar sum heild ímóti at leggja avgjøld á fiskivinnuna, samstundis sum hann mælir til at sláa hart niður á “ólógliga arbeiðskraft” og “trælahandil”. Búi Tyril

J

AN HØJGAARD, formað­ ur í Føroya Fiski­manna­felag, sigur seg vóna at tann nýggja lands­stýrissamgongan fer at eydn­ast væl í reka tað hann kall­a r ein “skynsaman fiski­ vinnu­politikk”. Fakfel­ags­for­ mað­urin sigur seg samstund­is ivast í um fleiri av­g jøld á fiski­ vinn­una er ein skila­góð leið at ganga. Hin­veg­in heldur hann at myndug­leik ­a rn­i r eiga at um­hugsa at styrkja eftirlitið við at arbeiðs­u m­støður umborð á føroysk­um fiskiskipum eru fult lóglig­a r og at eigara­ við­ur­skift­ini eisini fylgja gald­ andi lóg. “Nú er so stutt fráliðið síð­ ani samgongan varð skipað,” stað­festi Jan Højgaard. “Tí er tað enn ov týðliga at gera nakr­a r veruligar metingar av hvat vit kunnu vænta av okk­ ara nýggja fiski­mála­ráð­harra. Men vit vóna tað besta og ynskja honum, løgmanni og øll­u m landsstýrinum góð­a n byrð og hepna hond í at reka ein skynsaman fiskivinnu­pol­ it­ikk. ”

Sum viðmerking til tað nógva tosið sum hevur verið í tí almenna rúminum um at leggja meiri avgjøld á fiski­ vinn­ u na vil Jan Højgaard á­vara ímóti vandanum fyri at tí­lík tiltøk kunnu gera meira skaða enn gagn. “Alt við máta — tað er ein góð leið­regla,” segði hann við Sjógv & Fólk. “Men eg skal við­g anga at í princippinum dám­ar mær ikki gjøld á vinn­ una. Tílíkt veldst sjálvandi al­ tíð um hvussu tað verður lagt til rættis og hvat tað er fyri virk­semi sum tað ávirkar og í hvønn mun; men har er ofta ein vandi fyri at arbeiðs­pláss verða hótt, og tá er lítið vunn­ ið.”

Tal­an var um einki minni enn eina vanlukku í orðsins rætta týdn­ingi, og tað var harmiligt at síggja at tað ikki eydnaðist at steðga tí áðrenn eitt syrgiligt óhapp hevði við sær at ein av manningini sló út fyri ongan­tíð at koma afturíaftur. Vit royndu í tvey ár framman­ undan at gera við óskilið sum fór fram — har var eftir mín­ um tykki mestsum talan um træla­handil og samstundis var greitt at tann føroyski sokall­ aði skiparin hevði onga veruliga makt umborð. Og hvussu nógv hundrað harraleys gørn frá bátinum liggja nú og fisk­a til onga nyttu og gera skaða tey næstu nógvu árini? At eitt so­vorð­ið skip skal fáa loyvi at byrja av nýggj­um longu í 2016 ‘ANITA’ SUM RÆÐUDØMI lík­ist ongum. Tað má vera Men tílíkum ið hann kall­ møgu­ligt at bera so í bandi at ar “ólóglig arbeiðskraft” og tá talan er um so umfatandi “træla­handil” vil Jan Højgaard óreglu­semi at tá eigur skipið mæla landsins myndugleikum ikki uttan víðari at sleppa til til at vera á sterkum varðhaldi fisk­arí aftur yvirhøvur.”  [] ímóti. “Garnaskipið ‘Anita’ var eitt tað ringasta dømi, har óreglu­ Jan Højgaard, formaður í semi og ólógligt arbeiði var Føroya Fiskimannafelag. regl­an heldur enn undantakið.

c o m

Takk til lýsarar og stuðlar: Bakkafrost, BankNordik, Chr. í Grótinum, Effo, Eik, Elding, Enniberg, Faroe Atlantic Service, Faroe Ship, Framherji, Føroya Reiðarafelag, Gummibátatænastan, IRF, JFK, JT Electric, Klaksvíkar Kommuna, Klaksvíkar Sleipistøð, Leif Mohr, LÍV, MBM, MEST, Nema, Norðoya Sparikassi, North Pelagic, Petur Larsen, Runavíkar Havn, Sjónám, Sjóvinnustýrið, TAKS, Varðin, Varðin Pelagic, Vinnuháskúlin, Vónin.

Vit gera sum yrkisfólk okkara besta fyri at lýsa mál og faktuell viðurskifti rætt og endur­ geva keldur neyvt. Tó taka vit fyrivarni móti møguligum prent­villum og øðrum feil­um ið kunnu koma fyri av misgáum, mis­skiljingum ella øðrum orsøkum. Hendan útgávan er ikki ætlað sum íløguráðgeving; hvørki blaðstjóri, medarbeiðarar ella aðrir persónar viðvirkandi ella nevndir í hesari útgávu, ei heldur lýsarar ella stuðlar, kunnu ábyrgdast vegna møguligan búskapar­ligan ella annan skaða sum so ella so hevði kunnað, bein­ leið­is ella óbeinleiðis, verðið knýttur at avgerðum grundaðar á innihald í hesari útgávu.

3

SJÓGVUR & FÓLK — #2

MARIA OLSEN

Herálvur Joensen, stjóri í Føroya Reiðarafelag.

Kanning: So stóran samfelags týdning hevur fiskivinnan Sambært frágreiðing frá Magna Laksáfoss umboðar fiskivinnan 46-68 prosent av øllum búskaparligum virksemi í Føroyum; Herálvur Joensen, stjóri í Reiðarafelagnum, vónar at politikarnir taka tølini til eftirtektar. fram­y vir. Nakrir vilja broyta minst møguligt, meðan aðrir ITT av teimum evn­u m hava ætlanir um stórar broyt­ sum fylti nógv í tí al­ ing­ar. menn­ a rúminum vikurnar Enn er semja ikki funn­in undan løgtingsvalinum tann millum flokkarnar, og fiski­ 1. september í ár var lógin um vinnan er komin í eina óhepna vinnu­ligan fiskiskap, ið ætl­ bíði­støðu. andi skal skipast av nýggjum. Mong meta at tey sum Út frá verandi støðu má nýggj varða av fiskivinnuni eru ikki lóg setast í gildi í góðari tíð nóg væl hoyrd í sambandi við áðr­enn lagi 1. januar 2018, tær ætlaðu nýskipanirnar, og sum longu er blivið rættiliga í sínum íkasti til kjakið um seint við tað at øll veiði­loyvi fiski­v innupolitikkin heitti eft­ir galdandi lóg verða drig­ Føroya Reiðarafelag fyri góð­ in inn tá. um ári síðani á Magna Laksá­ Teir politisku flokkarnir foss um at gera eina lýsing av hava kjakast nógv og leingi hvønn samfelagstýdning fiski­ um hvussu skipanin skal vera vinnan hevur fyri Føroyar. Kaj Joensen

E

“Vit hava áhuga í at vita hvussu nógv fiskivinnan fyllir í tí føroyska samfelagsbú­skap­ in­um,” segði Herálvur Joensen, stjóri í Føroya Reiðarafelag. “Vit vistu at tá valið fór at nærk­ a st, so fór málið um fiski­v innu­nýskipan at koma á breddan. Tann lýsing sum frá­g reið­i ngin frá Magni Laksáfoss gevur av vinnuni og hennara týdningi, styrkti grund­a r­l agið fyri teimum sam­røðum vit høvdu við allar pol­itiskar flokkar í fjør vetur.” PEIKAR IKKI Á LOYSNIR Tølini sum Magni Laksáfoss brúk­ar í frágreiðingini eru frá

2012. Búskaparfrøðingur­i n hev­u r mett um týdningin av fiski­v innuni fyri tann saml­aða før­oyska búskapin út frá hes­ um viðurskiftum: •Beinleiðis virksemi í fiski­ vinn­uni; •Støddini á avleidd­u m vinn­ u m ið stava frá eftir­ spurn­ing­­in­um av fiskivinnuni; •Alment virksemi fíggjað av peningi úr fiskivinnuni; •Støddin á avleiddum virksemi fíggjað av fiski­v inn­uni. Fyri hesar fýra bólkarnar var tann samlaða støddin av virk­seminum 5,1 milliardir krónur. Tann føroyski búskap­ urin umfatar góðar 12 mia. kr.

“Eg kenni tølini frá beinleið­is virk­seminum í fiski­ vinn­uni, og visti at talan var um um­leið tvær mia.,” segði Her­á lvur Joen­sen. “Tað kom eitt sindur óvart á meg at fiskivinnan fyllir so nógv í búskapinum, tá tað avleidda virk­semið verður tikið við. Tað er eisini vert at leggja til merkis at slík roknistykki kunnu bróta tann almenna geir­a n upp í partar, soleiðis at man sær hvat ið stavar frá fiski­v innuni.” Formaðurin í Føroya Reið­ ara­felag vísir á at frágreiðingin hvørki kemur við ráðum um hvat ið (Framhald á s. 16)

4

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Uppboðsøla av Plan- ella marknaðar

Tórheðin Jónsveinsson Jensen

E

R OKK AR A nú­v er­ andi skip­a n fyri fiski­ rætt­indi í Før­oyum at javn­meta við planbúskap ella markn­a ð­a r­b úskap? Nak r­ ir bú­s kap­a r­f røðingar hava ført fram at upp­boðs­søla av loyv­u m og kvot­u m er sann­ ur marknaðarbú­ skapur, og at tann skipan vit hava ídag minn­ir mest um planbúskap. Somu búskaparfrøðingar siga seg ikki skilja hví fólk í vinn­ uni tvíhalda um eina ‘komm­ un­ist­iska’ skipan og ikki vilja inn­f øra ‘markn­a ð­a r­bú­s kap’. Miðla­fólk og ávísir pol­it­ik­arar hava tikið hendan hend­an re­t­ or­ikk­in til sín, og tað hoyrdist ofta upp undir løg­tings­valið 1. sep­temb­er. Hvat er so planbúskapur, og hvat er markn­aðar­bú­skap­ ur? Planbúskaður er tað sum vit kendu frá Sovjet­sam­veld­ in­um. Tíðliga í farnu øld inn­ dróg tann sovjetiski stat­u r­in vinnu­tól, jørð og hvørt av sín­ um, og privatur ognar­skap­ ur existeraði ikki undir hes­ ari skipan. Í sovjettíðini har plan­bú­skapurin ráddi, royndu komm­u nistarnir at tryggja tørv­in hjá borgarunum við at deila út tilfeingið teir ráddu yv­ir við tvingsli. Hetta kundu teir einans gera við at ráða yvir øll­um tilfeingi, og øll vinnu­ tól vórðu soleiðis stýrd av tí al­menna, t.e. politikara- og embæt­is­stætt­ini.

MARIA OLSEN

Tað sum vendur niður vendur upp, tá menn í ramasta álvara tosa um at innføra uppboðssølu av fiskirættindum fyri at fáa ‘marknaðarbúskap’ í føroyska fiskivinnu — púra í blindni fyri týdninginum av ognarrætti, lønsemi og fyritaksemi.

Vit munu f lest øll vita hvussu hetta miseydnaðist og end­aði í einum stórum ruðuleika. Planbúskapur eggjar nevni­liga ikki til at tey sum eru góð til okkurt ávíst gera tað sum tey eru góð til — tað sum í búskapi nevnist spesial­ is­er­ing. Planbúskapur eggjar ei heldur til uppsparing av kap­i­tali, sum er neyðugt til døm­is til íløgur. Marknaðarbúskapur, hin­ veg­in, er fyrst og fremst bygd­ ur á ognarrætt. Megin­part­ur­in av heimsins búskaparliga virk­ semi er grundað á ognarrætt, og er hann ein grundarstein­ur í marknaðarskipanini — utt­ an ognarrætt, eingin handil. Markn­a ðarskipanin hevur giv­ið góð úrslit, og er ein høv­uðs­orsøk til tær stóru bú­ skap­a r­l igu framgongdirnar í nýggj­ari tíð. Í Europa er real inn­tøkan hundraðfaldað síðan 1800, og vælstandurin hevur ong­an­tíð verið størri enn í dag. VINNA OG OGNARRÆTTUR Spesialisering, tað at persónar og fyritøkur arbeiða við tí tey eru góð til, krevur handil, og handil krevur ognarrætt. Ognar­rættur er ein treyt fyri so nógvum sum vit taka fyri giv­ ið, millum annað: upp­ sparing av kapitali, (bæði í formi av ognum, peningi, og góðum stavsfólki). Ognar­ rætt­u r er treyt fyri at ein og hvør kann ráða yvir egnum húsi, at vit t.d. kunnu seta hús­ið í veg fyri at útvega lán

og fígging, at vit kunnu trygg­ ja húsini, ja yvirhøvur keypa ella selja tey. Tað eru í høvuðsheitum tvær grundir til at ognar­rætt­ ur er neyðugur. Fyri at savna saman pening og ognir krevst sjálvandi at nýtslan verður minkað í fyrstu syftu — man má spara. Men fyri at kunna gera tað er eisini neyðugt at kunna vera rímiliga vísur í

Feløg sum ráða yvir rættindum einans í styttri tíð­ar­skeið kunnu ikki gera lang­tíðar íløgur — tað hevði ver­ið búskaparliga ábyrgdarleyst hjá teimum at gjørt tí­lík­ar íløgur. Undir slíkum um­støðum ber ikki til at gera íløg­ur í nýmótans skip, sum ann­ars er ein avgerandi fyri­treyt fyri at kunna varðveita eitt høgt dygdarstig fyri tann fisk sum verður avreiddur.

at man varðveitir síni vinnu­ tól í framtíðini — at vita at tú eis­ini hevur eina inntøku kom­a ndi ár og longur fram. Hetta kanst tú ikki uttan at tú hev­ur ognarrætt, ella okkurt sum minnir um tað. Hvør vil bygg­ja nakað upp utt­an ogn­ ar­ r ætt, hvar eftirfylgjandi onn­u r skulu kunna taka tað frá einum? Munnu reiðaríini vilja byggja nýmótans skip, og vilja bankarnir fíggja tey, um tað er óvist hvørt skipið hevur nak­að at fiska komandi ár? Neyv­an. Men ognarrættur er ikki al­tíð so svartur og hvítur, ei heldur er talan um bert ein vari­ab­ul. Sambært A. D. Scott (1988, 1996) er talan er um fleiri eginleikar í hugtak­in­ um. Fýra teir mest avgerandi

egin­leikarnir í ognarrætti eru fylgj­andi. • Trygd: Er ognin trygg, so kunnu onnur ikki gera krav upp á tað sum tú eigur. Trygd­in vísir til evnini hjá eigaranum at varveita sínar ognir, soleiðis at ongin annar tekur tær frá einum. • Ræði: Vit hava t.d. fult ræði yvir klæðunum vit gang­a í. Mótsatt er ein almenn viða­ lund ikki undir slíkum einka­ ræði — ein og hvør kann fara sær ein gongutúr har. Við góð­um ræði á kvotum kann eig­arin sjálvur avgerða nær hann fiskar, og at aðrir ikki hindra hesum. • Gildistíð: Hvussu long gildis­tíðin fyri eitt fiskiloyvi er, um­b oð­ar eitt virði; tað kann vera alt ímillum óav-

5

SJÓGVUR & FÓLK — #2

kvotum:  búskapur?

markað tíð ella ein­ans eitt stutt tíðarskeið. Leasing er dømi um stutta gildistíð. • Umsetiligheit: Umsetilig­ heit snýr seg um møguleikan hjá einum ræðishavara at selja ella leiga ogn (ella rættindi) til onkr­an annan. Hesi fýra parametur verða máld frá null til eitt, har eitt er til fyrimuns fyri eigaran, og null er tað øvugta. Sambært Scott (1988) ber til at visual­ isera hetta í einum aksa við fýra dimensiónum. Hetta er víst í Mynd 1. Ein sterkur ognarrættur er um­ráðandi fyri at kunna fáa besta íkast frá fiskivinnuni til sam­felagsbúskapin. Eingin ella veikur ognarrættur før­ir við sær svikaligan ella mist­an markn­að, sum aftur hevur við

sær búskaparligar trupul­leik­ar og ineffektivitet. Í fiski­v innuni vil tað føra til ov nógva fiski­ orku, ov nógv stál, ov stór­an flota, gomul og vánalig skip, ov lítlar (niðurpíndar) ella ov stórar (hungrandi/kann­ ib­a l­is­er­a ndi) stovnar, og ov lítl­an ella ongan vinning í fiski­v innuni. Hetta síggja vit er hent í fiski­daga­skipanini, í fesk ­fiska ­flot­a num, men ikki í fjar­flot­anum. Eingin ella veik­u r ognarrættur vil somu­ leið­is føra við sær ein flota við gomlum og vána­lig­u m skip­ um, ov lítlar (nið­ur­pínd­ar) ella ov stórar (kannibal­is­er­a ndi) stovn­ar, og ov lítlan ella ong­ an vinn­ing í fiski­v innuni. Hugtakið við at selja kvot­u r á uppboðssølu inni­ ber stuttíðarloyvi sam­an­bor­ið

við støðuna nú og støð­una í øllum okkara granna­lond­um. Trupulleikin er tó at stuttíð­ ar­loyvi vilja merkja at feløgini fara at arbeiða eftir stuttíðar profit max­im­ering heldur enn at arbeiða langsiktað, av tí ein­ faldu orsøk at tey eiga eingi fiski­rættindi. Feløg sum ráða yvir rættindum einans í styttri tíð­ar­skeið kunnu ikki gera lang­tíðar íløgur — tað hevði ver­ið búskaparliga ábyrgdar­ leyst hjá teimum at gjørt tí­ lík­a r íløgur. Undir slíkum um­støðum ber ikki til at gera íløg­u r í nýmótans skip, sum ann­a rs er ein avgerandi fyri­ treyt fyri at kunna varðveita eitt høgt dygdarstig fyri tann fisk sum verður avreiddur. Tað hevði víðari í virðisketuni ført við sær at fiskurin ikki kann selj­ast til teir bestu markn­að­ irn­ar, men hevði endað á bíl­ig­ ari marknaðum — við øðr­um orð­um, eitt lægri export­v irði. Fyri tey reiðarí sum reka fiski­vinnu eru tað fyrst og fremst tvey viðurskifti sum hava serligan týdning fyri rakst­ur­in av skipum: 1) nøgd av fiski, 2) dygd í fisk­in­um. Í framleiðslu- og sølu­l ið­in­u m kemur so søla og markn­að­ ar­før­ing afturat. Við einari mið­s avn­a ð­a ri upp­b oðs­s ølu hækk ­a r keyps­prís­u r­in á fiski til skipini ta fyrstu tíðina; men skjótt vilja dygd­in og prísirnir lækka und­ir eini slíkari skip­ an. Eyka kostnaðurin fyri keyp av kvotum vil minka um før­leik­a n og hugin hjá fiski­ vinnu fyritøkunum at gera íløg­ur í marknaðir og markn­ að­a r­før­ing. Reiðaríini høvdu verð­ið noydd at lagt seg eftir goml­u m bíligum skip­u m fyri at profitmaximera síni kvota­keyp. Lægri export­prís­ ir høvdu sjálvsagt sæst aft­u r í lægri prísum á eini ev­ent­ uell­a ri uppboðssølu fyri fiski­ rætt­indi, og harvið mun­andi minni inntøkur í lands­kassan. At enda hevði lønsemið í fiski­v innuni minkað so mikið at lánitreytir frá lánistovnum høvdu sæst aftur í hægri rent­ um, sum aftur hevði lækkað um kappingarførið hjá tí før­ oysku fiskivinnuni á altjóða markn­aðum.

HVUSSU STÓRT ÍKAST? Ímynda tær eina miðsavnaða almenna umsiting av øllum fiskirættindum til keyps á ein­a ri almennari upp­b oðs­ sølu. Síðani kanst tú ímynda tær at øll agentur ið geva rætt­ indi at selja útlendskar vørur í Føroyum vórðu innheintað sentralt, og boðin út via upp­ boð í tíðarskeið upp á eitt, tvey ella trý ár hvørja ferð. Ella hví ikki ímynda sær at øll almenn arbeiðspláss skuldu bjóðast á upp­boðs­sølu á hvørjum ári. Hetta hevði sjálvandi tikið neyð­ugan tryggleika í vinn­un­ um burtur og hevði und­ir­griv­ ið alla serfrøði. Og serfrøði er grund­leggjandi í øllum vinn­ um. At selja kvotur á upp­boðs­ sølu er eitt vanda­mik­ið ex­peri­ ment at fara í holt við. Roynd­ irnar eru sera fáar og úrslit­ini vánalig í allar flestu før­u m. Langt undir 0,1% av heims­ ins fiskikvotum vera seldar á uppboðssølu. Vit hava eitt dømi í Føroyum; tá keypti eitt kin­es­iskt felag 95% av øllum kvot­un­um. Ein tílík uppboðssøla vil geva fría atgongd hjá t.d. kin­ es­ar­u m ella øðrum at yvir­ taka ta føroysku fiski­v inn­una. Tað hava fortalarar fyri upp­ boðs­sølu her í landinum tó kanska einki ímóti. Endamálið í f iski­ v inn­ un­i má vera at hon skal geva so stórt (Framhald á s. 30)

Makrelur.

At selja kvotur á uppboðs­sølu er eitt vanda­mik­ið ex­peri­ment at fara í holt við. Roynd­irnar eru sera fáar og úrslit­ini vánalig í allar flestu før­um. Langt undir 0,1% av heims­ins fiskikvotum vera seldar á uppboðssølu. Vit hava eitt dømi í Føroyum; tá keypti eitt kin­es­iskt felag 95% av øllum kvot­un­um. Mynd 1.

Styrkin á ognarrætti: Styrkin á ognarrætti: StyrkinFullkomin á ognarrætti: ognarrættur Perfektur ognarrættur (=1,0)

(=1,0)

Perfektur ognarrættur (=1,0) Verðandi ognarrættur (meting(meting =) Verandi ognarrættur Verðandi ognarrættur (meting = )

=)

Sjálvræði

Sjálvræði Ræði

Trygd Trygd

Gildistíð Gildistíð

Gildistíð

Trygd

Umsetiligheit Umsetiligheit

Umsetiligheit Sterkur ognarrættur er tíðandi fyri at fáa sum mest íkast frá fiskivinnuni til

6

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Vinnukundadeildin í Eik

Tryggja tær arbeiðsfrið Fá tíð til tað, sum hevur týdning fyri tína fyritøku, við góðari og skjótari ráðgeving.

www.eik.fo

Símun er vinnukundaráðgevi í Eik. Sum partur av fiskivinnutoyminum hevur hann innlit í og áhuga fyri tørvinum og dagligdegnum hjá kundum sínum. Vit arbeiða eftir meginregluni um, at góð ráðgeving og skjótar svartíðir tryggja, at tín tíð og tín orka verða brúktar til títt virksemi.

tel. 348000

Norður Atlantshavsins størsti veitari av uppisjóvarfiski

ÁRSINS ÁTAK 2012

Lodna

Gullaksur

Svartkjaftur

Sild

Makrelur

sansir.fo

• Ein tryggur veitari ið kann levera stórar nøgdir • Sera framkomin fiskifloti við bestu RSW køliskipan • Nýtt fult automatiserað framleiðsluvirki • Framleiðsluorka 1000 tons per dag

Tel. +298 610680 sales@vardinpelagic.fo www.vardinpelagic.com

7

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Virðis øking: Mong vilja men fá tykjast megna Jógvan Hugo Gardar

D

REYMURIN HJÁ før­ oysk­ u m reiðaríum og teim­u m sum virka fisk er at góðsk­ing í størst møguligan mun skal fara fram í Føroyum. Fleiri ætlanir hava verið og vent í nevndarhølum, men tær flestu koma ikki longur. Orsøk­irnar eru ymiskar, men toll­ur í londunum sum vit útflyta til er oftast tann avger­ andi orsøkin til at ein tílík ætl­an ikki ber á mál. Vit hava eitt undantak. Bakka­frost hevur í nógv ár havt sum eitt aðalmál at framleiða lidnar vørur, tað vil siga at fyri­tøkan ynskir at framleiða laksa­vørur sum kunnu leggj­a st bein­leiðis í handils­ disk­in til kund­an at velja sær. Hetta er eitt hugtak sum hevur eydnast sera væl. Um hugt verður eftir rokn­skap­ ar ­tøl­un­um hjá Bakka­frost so

vísa tey at hendan lang­tíð­ ar­ætlan hjá fyritøkuni loysir seg. Hóast tað til tíðir kann tykj­ast meira lønandi at selja fesk­an laks á tí sokallaða spot­ markn­aðinum — selja laksin so at siga so hvørt sum hann verð­u r tikin — so gevur tað meir í longdini at hava nakrar fast­ar avtalur um sølu av lidn­ um sokallaðum VAP (value added products) ella virðisøkt­ um vørum. Hjá Bakkafrost er loysn­in at bjóða bæði feskar og virð­is­øktar vørur, og príslegan av­gerð hvat sum verður framleitt mest av undir einum givn­um tíðarskeiði. Tað er tó ikki so einfalt at ein rávøruframleiðari uttan víð­ari bara kann fara undir at góðska egnar rávørur. Tann lidna vøran skal útflytast til stór­ a r marknaðir, sum til døm­is USA, ES, Russland ella Kina. Fyri at verja egn­a r vinnur og egin arbeiðs­pláss er

MARIA OLSEN

Bakkafrost hevur við síni risaætlan á Glyvrum víst at teir trúgva uppá, og tora, at satsa uppa at gera lidnar laksavørur í Føroyum; onnur droyma um tað fyri annan fisk men mugu bíða eftir at politiskar dyr úti í heimi opnast.

Pakking av frystum laksaportiónum á Bakkafrost.

ikki óvanligt á hesum markn­ að­um at tollur verður lagdur á inn­fluttar vørur sum kunnu fram­leiðast av teirra egnu fyri­ tøk­um. Fyri tær vørur sum Bakka­ frost framleiðir hevur hetta hig­ar­til ikki verið ein forð­ing, tí fyritøkan hevur víst seg at vera kappingarfør, og við ES hava Føroyar um ikki ann­að so eina avtalu sum tryggj­ar at vit vita hvat vit hava at fyrihalda okkum til. Við sínari risa íløgu á Glyvr­ u m tekur Bakkafrost eitt lop inn í framtíðina. Her skal felagið kunna bjóða øllum ver­andi kundum tær vørurnar sum teir ynskja. Samstund­ is eru møguleikar at tillaga fram­ l eiðsluna til nýggjar kund­a r — nýggjar vørur og nýggj­ar marknaðir.

Hetta fer í praksis at gerast ein sýnis­gluggi fyri hvat sum letur seg gera, ikki bara fyri føroy­ing­ar men fyri onnur eis­ini.

Europeiska Búskaparliga Sam­starvið (EBS) millum ES og Ísland, Noreg og Lichtenstein, skipar handilin millum ES og EBS londini. Avtalan varð gjørd fyri 20 árum síðani TUNGUR ES DANSUR og bert smávegis broytingar Men har er eitt men, og tað eru seinni gjørdar í henni. er møguleikin hjá keyp­ara­ Ser­liga í partinum um toll er londunum at leggja toll á, um lítið broytt. ES kann útflyta so er at tey meta at egin vinna fiska­vørur til Noreg uttan toll, tapir í kappingini. Og júst með­an tollur verður lagdur á hetta er orsøkin til at tann fiska­vørur úr Noregi til ES. norska sjógætisvinnan ídag at Tess meir fiskurin er virðisøkkalla ikki virðisøkir fisk long­ tur, tess hægri er tollurin. ur. Hetta ger at norskur laks­ Long handilsstríð millum ur og uppisjóvarfiskur í stóran Nor­eg og USA og Noreg og mun verður útfluttur feskur og ES vísa at um keyparalondini óvið­g jørdur til ES lond, ser­ leggja nóg høgan toll á, so liga Svøríki, Póland, og í ávís­ flyt­ir góðskingarparturin úr an mun eisini til Danmarkar. Nor­egi til ES. Og tá nyttar Har verður hann so góðskaður einki um ein heldur seg fram- og sendur út á ES marknaðin. leiða heimsins bestu vøru. Og ein (Framhald á s. 10)

8

SJÓGVUR & FÓLK — #2

“Okkara útflutningur verið minni tengdur Bakkafrost hevur prógvað at tað ber til at virðisøkja laks í Føroyum og kappast á heimsmarknaðinum; við risaíløgu upp á 1,5 milliardir skal felagið styrkja sína støðu gjøgnum økta framleiðslu av lidnum vørum.

R

Jógvan Hugo Gardar

ÁVØRUframleið­a ndi lond sum Før­oy­a r og Noreg hava van­ l iga trupult við at góðska vørurn­ ar áðrenn tær verða seldar til teir stóru marknaðirnar, av tí at tollforðingar gera vørurnar ókappingarførar. Bakkafrost hevur í fleiri ára­tíggju kortini víst at fyri ávís­a r virðisøktar vørur ber til at kapp­ast. Nú er so fyri­ tøk­ a n í gongd við størstu privatu íløguætlan í Føroya søgu, har lidnar vørur umboða bróðurpart­i n av ætl­a n­i ni. Í stutt­um byggir Bakka­frost út smoltframleiðsluna í Norð­ oyggj­um, hevur latið byggja tann sera framkomna brunn­ bátin ‘Hans á Bakka’, og sum triðja súla í hesi verkætlan setir fel­agið nú upp eitt nýtt virki í heims­k lassa á Glyvrum. Regin Jacobsen, forstjóri á Bakka­frost, sigur at út­bygg­ ing­in gongur væl. “Hetta er ein rættuliga stór út­bygg­ing, so tað tekur sína tíð at byggja,” vísir hann á, og legg­ur afturat: “Ætlandi byrjar framleiðslan á Glyvrum í apríl 2016. Tó verður alt virkið ikki start­að upp fyrr enn eftir summ­ar­feriuna 2016.” Hvat kann hetta bjóða sum tit ikki hava møguleika til í dag? “Virk ið hev ur størri f leksibilitet at framleiða ymisk vørusløg, sum vit ídag ikki hava møguleika til,” sigur Regin Jacobsen. “Virkið er

Byggingin av tí nýggja framleiðsluvirkinum á Bakka (okt. 2015).

sum heild á einum hægri stigi enn verandi virkir, og kann tí framleiða mest krevj­a ndi vøru­sløg, sum marknaðurin vænt­andi spyr eftir í framtíðini. Vit ynskja at framleiðslan skal í stóran mun kunna flyta seg við marknaðartørvinum og í mun til framleiðslu av teimum vørum sum fyri felagið lønar seg best.” LANGAR ROYNDIR Bakkafrost hevur gjøgnum nógv ár satsað upp á lidnar vør­ ur, umframt at lata feskan fisk til marknaðin. Liðugtvørur krevja at avtalur eru gjørdar fyri eina tíð framyvir. Tað merkir at framleiðarin kann vinna ella tapa upp á sveiggini í laksaprísinum. Um hugt verður eftir gongdini hjá laksafyritøkunum á keypsskálanum í Oslo, so kunnu fyritøkurnar sum selja mest á tí sokallaða spotmarknaðinum — tað vil siga fyri tann prísin

sum marknaðurin bjóðar tann dagin laksurin skal seljast — kunnu vinna nógv tá prísurin hækkar, og somuleiðis tapa nógv tá prísurin lækkar. Regin Jacobsen: “Okkara royndir gjøgnum 1980ini og 1990ini vístu at tað er neyðugt at hava vertikala integratión frá rávøru til lidna vøru. Hetta er við til at avmarka tann búskaparliga váðan hjá felagnum; og harvið fáa vit bæði støðugari arbeiðspláss, og sanniliga eisini tryggari grundarlag undir okkara samfelag. Við at hava størri part av virðisketuni frá rávøru til lidna vøru, hava vit sæð at ávísar tíðir liggur vinningurin í rávøruframleiðsluni, meðan aðrar tíðir liggur hann í framleiðsluni av lidnari vøru.” “Harafturat verða vit meira fokuserað á tørvin hjá kund­ un­um tá vit sjálv framleiða og selja lidnar vørur beinleiðis til kund­ar­nar. Vit hava upplivað at henda strategiin hevur verið munurin á lív og deyð fyri fel­ agið.”

tøk­ur á okkara leiðum merkt tá roynt hevur verið at selja til ES marknaðin. Til dømis hevur Noreg havt fleiri dýr stríð við ES, USA, Kina og Russland um atgongd til teirra marknaðir. Slíkar forðingar raka viðhvørt Før­oyar. Ídag VAKSANDI MARKNAÐUR Tollmúrar og aðrar forðingar verður at kalla allur laksur eru vanligar tá ein marknaður sum Noreg framleiðir til ESskal verja arbeiðspláss. Hetta marknaðin virðisøktur í ES, hava ikki minst sjógætisfyri­ og tá er talan serliga um lidna framleiðslu í Pólandi. Hvat er orsøkin til at tit framvegis trúgva upp á fram­ Byggiplássið á Bakka, har leiðsluna av lidnari vøru? arbeiðið hevur gingið væl “Vit síggja at eftirspurninhigartil (okt. 2015).

gurin á ymiskum lidnum laksavørum er vaksandi globalt. Ikki bara í ES, men eisini í øðrum heimspørtum. Okkara fatan av marknaðinum er at vit hava ógvuliga stórar ótroyttar møguleikar. Tað krevur tó stórar íløgur, og langsiktað marknaðararbeiði at koma inn í viðkomandi handilssáttmálar. Vit meta okkum at vera á rættari leið men arbeiða áhaldandi við at betra okkara kappingarføri yvir fyri kundunum í teimum ymisku økjunum.” Regin Jacobsen leggur afturat at slíkir sáttmálar eru við

9

SJÓGVUR & FÓLK — #2

hevur ongantíð av ES enn nú”

MARIA OLSEN

góða marknaðaratgongd til allar marknaðir.” ASC-GÓÐKENT Hvussu er við sokallaðum ecola­ bels og vørum frá tykkum? Eru krøv frá keyparum um tað? “Vit hava tey seinastu árini markn­aðarført ‘Salmon from the Faroe Islands’ sum eitt há­dygdarligt brand. Við tí ser­staka fóðri sum Havsbrún framleiðir úr føroyskt veidd­ um fiski, hevur føroyskur laks­u r fingið eina heilt serliga støðu á marknaðinum. Smakk­ur­in er øðrvísi tí fóðrið hev ­u r sín serliga rá­vøru­pro­ fil, sum gevur laksinum eina fram­úr høga dygd.” Bakkafrost hevur í fleiri ár samstarvað við aðrar stórar laksa­ f ramleiðarar um at trygg­ja at vinnan eisini kem­ ur at standa klár tá nýggj krøv gera seg galdandi, sigur Regin Jac­ob­sen. “Vit eru við í arbeiðnum at flyta alheims alivinnuna fram á leið. Bakkafrost var ein av stovnarunum av Global Salmon Initiative (GSI), sum er samstarv millum 15 av heims­ ins stóru alifeløgum. Sam­an samstarva vit um at betra mannagongdir og deil­a vit­an, m.a. um hvussu vit bet­ra heimsins alivinnu við­v íkj­a ndi burðardygd, stand­a rd­um og rávøru til ta vaksandi fram­leiðsl­una.” Eitt av teimum málunum sum laksaframleiðararnir arbeiða við er at geva kundunum Regin Jacobsen, forstjóri í Bakkafrost, við tí stásiliga brunnbátinum Hans á Bakka í bakgrundini. betri møguleika til at tryggja sær hvat tað er fyri vørur teir keypa. til at stabilisera ta fíggjarligu SKIFTA ÍMILLUM á hesum øki. Okkara útflut- USA og Eystureuropa. Skul“Ein av okkara málsetningHava tit nakrantíð óttast fyri at ningur hevur ongantíð fyrr du avbjóðingar uppstaðið á um er at allur laksur skal vera gongdina hjá Bakkafrost. “Harafturat gevur fram- eykatollur kann koma og forða verið minni tengdur av ES einum marknaði, kunnu váð­ ASC [Aquaculture Stewart­ leiðslan av lidnum vørum stóra tykkum í at útflyta vørur? enn júst nú.” in og møguligur skaði avmar- ship Council] góðkendur áðr­ “Tað eru sjálvandi altíð vanvirðisøking fyri tað føroyska Føroyskur laksur verður kast við at flyta søluna til aðrar enn 2020.” samfelagið — bæði í samband dar í sambandi við virksemi av í dag útfluttur til allar teir markn­aðir. Tað hevur tó altíð Fyrsta ASC góðkenning­in við munandi meir arbeiði til hesum slag; men tað er ikki stóru marknaðirnar á heims- sera stóran týdning at hava í Føroyum varð fingin ífjør, tá føroyskar hendur, men eisini nakað sum bendir á at eyka- marknaðinum. tí hetta krevur fleiri lokalar tollur fer at koma á føroyskan “Vit útflyta til fýra høvuðs­ veitingar. Samanumtikið pas- laks til ES. Vit hava handil- markn­að­ir, nevniliga ES, Asia, sar hetta væl til okkara strate- savtalu millum Føroyar og gi, sum snýr seg um at tað er ES, og hetta eigur at tryggja í Føroyum vit ynskja at skapa støðuga marknaðaratgongd. Portiónir ávikavist búskaparligan vøkstur og tað Gongdin við at økja útflutninfløk (longst til høgru), er haðani vit ynskja at skapa gin til aðrar heimspartar er eiá framleiðslubondum sini við til at minka um váðan eitt felag í heimsflokki.” hjá Bakkafrost.

10

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Noreg Rávøru

Virðisøking (s. 7) partur av hesum lidnu vør­ um vendir aftur til norsk­a r handils­d iskar. Tí tað loysir seg at virðisøkja fiskin í Svø­ ríki og senda hann aftur um mark­ið til Noregs. Hesin trupulleikin fyri ta norsku vinnuna er eitt evni sum allar norskar stjórnir hava roynt at gera okkurt við líka síðani Noreg fekk sína EBS avtalu. Men enn hevur ikki eydnast at fáa Brússel at men CIG tryggjar sær nú broyta meining. markn­aðar atgongd, tí fisk­ ur­ i n hjá teimum kann út­ BYGGJA MERKI f lytast feskur uttan toll til Í hesum samanhanginum er Týsk­lands, har hann síðani tað tí áhugavert at Christian kann virðisøkjast; harafturat í Grót­inum (CIG) samtakið í tryggj­ar CIG sær virðismikla Klaks­v ík hevur valt at keypa vit­ a n um framleiðslu og eina góðskingarfyritøku í marknaðir. Týsk­ l andi, Larsen Danish Hetta kann gerast ein av Seafood. Langtíðarmálið er at bestu íløgunum hjá CIG, tí kunna byggja eitt góðsking­ hetta er eitt felag sum ikki ar­v irki í Klaksvík sum kann bara gevur atgongd til ES og nið­u r­sjóða og framleiða til vitan um marknaðin, men dømis makrel í tomat fyri síð­ um­boð­ar ein møguleika til at ani at útflyta vøruna til mill­ byggja fyritøkuni ein nýggjan um annað ES marknaðin. plat­form inn í framtíðina. Hetta kemur tó ikki at Bakkafrost og CIG eru henda í eini handavending, kom­ i n langt, og sambært

Jógvan Hugo Gardar

N

ORSK ali- og fiskivinna er kend um allan heim, óvátt­a ð­a r upp­l ýs­i ngar um­ hugs­a r Varð­in samstundis at men tað sum mong ikki eru gera íløg ­u r í nið­u rsjóð­ingar­ greið yvir er at so at siga øll virki knýtt til teirra virksemi. virðis­øking av norskum fiski Hetta eru dømir um fyri­ hend­ir uttanlands. Og gongtøk­u r sum hugsa eitt sind­u r din í seinastuni vísir eisini at norskir exportørar — úti­ víð­a ri enn hvat vit hava sæð tey seinastu mongu árini inn­ stongdir av bæði tí russiska og tí kinesiska marknaðinum an føroyska framleiðslu. Føroyar hava heimsins — noyðast at senda meira av besta alifisk og heimsins besta fiski til ES umframt til heilt villa fisk. At vit vita tað gerst nýggjar marknaðir. Hetta hendir samstund­ eing­in ríkur av, men um vit megna at byggja upp føroyskar is sum føroyskir útf lytarar merki­ v ørur, so kunnu vit fáa fótafesti á teimum stóru marknaðunum so sum Russfram­y vir eisini fáa keyparar á land, Kina og USA, meðan ES heims­marknaðinum til at siga londini ikki longur eru størsti tað — uttan at vit skulu lokka tað úr teimum.   [] keypari av okkara fiska­vørum.

Sum limur í Europiska Búskaparliga Samstarvinum (EBS) er Noreg tættari knýtt til ES enn hvat Føroyar er. Við í EBS eru umframt ES og Noreg, eisini Ísland og Lichtenstein. Gjøgnum hetta samstarvið verður tað mesta av tí politiska og handilsliga samskiftinum millum ES og tey trý EFTA londini skipað, harímillum spurningurin um toll og avgjøld á fiskavørur. Hitt limalandið í EF TA, Sveits, er ikki við í EBS. Fyri teir norsku út­ f lyt­ ar­arnar av sjógæti er EBS avtalan góð, so leingi teir ikki virðisøkja fiskin ov nógv áðrenn hann verður sendur um markið til ES. Eini 95 prosent av sjó­g æt­in­u m sum

Frystar portiónir framleiddar sera høgari dygd. Vit arbeiða fyri týska handilsketu. áhaldandi við at betra okkum á hesum øki og koma fram­ hald­a ndi at seta størri krøv trygd og vørudygd. Hesi krøv til okkara egnu framleiðslu Hvørji útlit sært tú fyri verða áhaldandi eft­i r­k ann­að so­leið­is at vit framhaldandi laksa­marknaðin? verða í eini broyt­ i ngar­ t il­ av óheft ­um eftir­lits­feløgum.” “Laksaprísurin verður helst Sum dømi um onnur á­tøk gongd tann rætta vegin.” altíð rættuliga svingandi, Bakka­frost hevur tikið stig soleiðis sum vit eisini hava vísir Regin Jacobsen til reins­ MEIR STØÐUGT sæð tey seinastu árini. Tó ing av fiskalýsi ið verður brúkt Hvørjir marknaðir eru sum mest meti eg at laksavinnan er ein seta serlig krøv? í ali­fóðrinum. nógv meira búgvin vinna ídag “Allir marknaðir seta enn hon var, og harvið kann “Hetta er eitt átak sum vit sjálv­boðin eru farin í holt við. serlig krøv. Laksurin sum væntast at gongdin framyvir Við hægsta marknaðar um­ Bakkafrost framleiðir uppfyllir verður meira støðug fyri hesa dømi meta vit at okkara laks­ øll krøv frá øllum marknaðum. vinnuna. Tað eru framvegis Bakka­frost móttók ASC góð­ ur skal vera eina tonn betri Marknaðirnir eru tó allir stórir møguleikar at menna menna okkara part av vinnuni kenn­ing av sínum alivirksemi enn tann laksur sum ann­a rs ymiskir í mun til ynskir og vinnuna á nógvum økjum. tey komandi fimm árini.” Mongdin av laksi ið verður á Gøtu­v ík. kann keypast á markn­aðinum hvørjar vørueginleikar teir Hetta sæst eisini aftur í — sum eisini yv­ir­høvur er av leggja mest dent á.” hvussu vit á Bakkafrost ætla at boðin út á marknaðin fer væntandi at økjast nakað tey TRYGGAN MAT komandi árini, við millum Krøvini til allar matvørur ger­ tvey og fimm prosent. Hetta ast strang­ari, ikki minst verða er munandi minni enn krøv sett til at laksurin tit selja hvat ið eftir­ s purningurin er framleiddur burðardygt, um­ veksur við, um markn­að­ar­ framt at hann skal liva í reinum at­gongd­in annars er óbroytt. um­hvørvi og verða hagreiddur Samanumtikið eru markn­ rætt. Hvussu fyrihalda tit tykk­ aðar ­ú t­l itini góð sam­b ært um til tey krøvini? grein­arar. “Bakkafrost hevur sum Í Noregi fæst til dømis meir mál at fylgja øllum lógum og av feskum laksi sum er skor­ regl­um og helst vera framm­ in í flak, er sushi-klárur og so an fyri hesi. Vit hava yms­a r framvegis. Er tað nakað sum sjálv­b odn­a r góð­k enn­i ng­a r tit hava møguleika at bjóða fyri at felagið skal liva upp kundunum í Europa, ella má til strang­astu krøv, bæði við­ tað vera fryst? víkj­a ndi umhvørvi, arb­eiðs­ “Tað nýggja virkið sum verð­ ur klárt komandi summar fer at geva Aliringur á Gøtuvík. (Framhald á s. 23) Pilka bein úr laksaflaki.

11

SJÓGVUR & FÓLK — #2

meira heft av ES: útflytarin eystan hav Meðan føroyingar arbeiða hart fyri at spreiða útflutningin av fiski til fleiri marknaðir, exporterar Noreg dupult so nógvan fisk til ES ídag sum landið gjørdi fyri 20 árum síðani — og sendir tað mesta av landinum sum rávøru. Pætursborg og Moskva sum keyptu fisk úr Noregi; tí vóru fiski- og alivinnan í gongd við, saman við russiskum keyparum, at leggja eina ætlan fyri hvussu serliga alilaksur skuldi kunna fáast víðari út til restina av Russlandi. Men í august í fjør fingu teir norsku fiskaframleið­ar­ arn­ir fótin í Russlandi, og eru fram­vegis óynsktir har — sum part­u r av tí politiska og bú­ skap­a rliga revsiátakinum hjá USA og ES ímóti Russlandi í sambandi við Ukraina krepp­ una, varð Noreg eisini rakt tá Russland svaraði aftur við mót­tiltøkum. Nakað líknandi hendi í Kina aftaná at Liu Xiaobo fekk friðarsheiðursløn Nobels í 2010. Tá høvdu teir norsku laksa­f ramleiðararnir eisini lagt eina umfatandi slagplan um vøkstur í Kina. Men frið­ ar­heiðurslønin knústi alt. Henning Beltestad, for­ stjóri í Lerøy Seafood, hevur sjálv­ur nevnt hetta. “Nú tori eg ikki at spáa meir,” segði hann á sínari fram­løgu stutt fyri jól á Hotel Continental í Oslo. “Eg stóð her og spáddi risa­vøkstur í Kina. Fáar dagar seinn­i stongdi Kina markið. So spáddi eg vøkst­u r í Russlandi, og næstan dag­in eftir blivu vit útistongd frá tí russ­ iska marknaðinum.” Men hvørki Russland ella Kina eru fyrstu royndirnar hjá Noregi á hesum økinum. Ákær­ur um dumping og kapp­ ingar­av­lagandi studning hava hegl­að yvir norsku vinnuna frá fleiri av teimum stóru kapp­ ing­ar­neytunum. KREVJANDI Seinast í 1980unum Noreg hevur fleiri ferðir fingið á­k ærd­u amerikanskir alarar at kenna hvat vald keyp­a ra­ ta norsku alivinnuna fyri at londini hava. Feskasta dømi dumpa laks inn á tann amerik­ eru avleiðingarnar av ósemjuni an­ska marknaðin. Eisini vildu millum Russland og vest­u r­ am­erik­an­a rar vera við at her heimin. Á sumri 2014 sá alt var talan um prísdumping ið ljóst út — norskir sjógætisstjórar vístu á framløgu upp eitt kort yvir Russland sum Framleiðsla av upsa upplýsti at tað serliga vóru St. portiónum á Kósini.

ikki kundi gjøgnumførast utt­ an almennan studning. Hetta gjørdi at í 1991 legði USA ein 23 til 27 prosent revsitoll upp á mestsum allan laks úr Nor­egi. Tað handilsstríðið varð ikki loyst fyrrenn í 2012. Eisini skotskir alarar hildu sein­ast í 1980unum at norðmenn prísdumpaðu laks, við hjálp av almennum studningi, á ES marknaðin. Tað førdi til at ES setti revsitiltøk í verk

móti Noregi. Millum ann­ að fekk norskur laksur ein minsta­prís á ES markn­að­in­ um, og fór marknaðar­prís­urin undir hendan prísin so kundu norskir alarar ikki selja laksin í ES. Hendan ósemjan bleiv ikki loyst fyrrenn í 2008. Í 2004 fingu sílaalarar úr Noregi, og fyri ein part eis­ i ni Føroyum, líknandi trupul ­leikar á ES markn­að­in­ um. Ákæran frá ES var at síl

sum komu á ES markn­að­in blivu seld fyri minni enn tey kostaðu at framleiða. Og longu í 2006 byrjaðu trupulleikarnir fyri norskar alarar á tí russiska marknað­ inu­m at merkjast. Russland avmark­aði innflutningin tey fyrstu árini við at útistongja ávísar útflytarar í longri og styttri tíðarskeið, við ávísing til at teir ikki livdu upp til tey (Framhald á s. 22)

MARIA OLSEN

verður fiskað og alt í Nor­egi, verður útflutt. Í mongd endar umleið helvt­in av teim­ um norskum fiska­vør ­un­um í ES, og í virði er talan um 62 prosent, og sostatt er ES tann størsti marknaðurin hjá tí norsku sjógætisvinnuni. Størsta einstaka keyparaland av fiskavørum úr Noregi er Póland, við Fraklandi sum nummar tvey. Laksur, sild og toskur eru tey trý fiskasløgini sum ES-londini keypa mest av úr Noregi. Meðan tann norski út­ f lutn­ingurin til ES markn­ að­in er vaksandi, so er før­ oysk­u r exportur til hendan markn­aðin minkandi. Í 2014 fóru so mikið sum 56 prosent av úflutninginum hjá Bakka­ frost í øðrum ársfjórðingi til ES marknaðin; men sama árs­fjórðing í ár var lutfalstalið komið niður á 29 pst. Gongdin er broytt nógv broytt síðani august 2014, tá Russland stongdi síni mørk fyri innf lutning av fiski úr Noregi. Hyggja vit eftir tølunum frá Hagstovuni siðani 1993, so fóru millum 85 og 90 pst. av tí samlaða fiskaút­ f lutn­ ing­in­u m hjá føroyingum til ES marknaðin. Tá skal eisini havast í huga at øll tey eystur­ europeisku londini ikki vóru blivin ES limir. Í 2013 út­fluttu Før­oy­a r tó ‘bara’ 51 pst. av fisk­inum til ES, og hetta talið er lækkað enn meira síðani tá. Hinvegin selir Noreg meir og meir fisk til ES, og har er at kalla alt fiskur sum ikki er góðsk­aður.

12

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Klaksvíkingar spenna Íløgan hjá Christian í Grótinum í Týsklandi skal standa sína fyrstu roynd nú ordrabøkurnar hjá Larsen Seafood skulu fyllast til komandi ár — seinni í vetur fæst at vita í hvønn mun tær stóru avtalurnar eru fingnar í hús. “Hetta er ein marknaður har tær flestu avtalurnar verða OGI RASMUSSEN, ið gjørd­a r um heystið fyri tað hevur fingið í uppgávu at kom­andi árið. Tað merkir at stjórna Larsen Danish Sea- teir stóru ordrarnir fyri hetta food, hevur brúkt meginpart­ árið vóru longu farnir framvið in av hesum árinum til at seta tá vit yvirtóku fyritøkuna.” seg inn í hvussu tann týska fyri­tøkan virkar. UPP ÚR NÝGGJUM “Tá vit yvirtóku felagið Hetta hevur so ístaðin gjørt tíð­liga í ár, so var greitt at vit tað møguligt hjá teimum neyv­an fingu fleiri nýggjar av­ nýggj­u eigarunum úr Klakstalur undirskrivaðar fyri 2015,” vík at fáa betri yvirlit yvir fyri­ segði Bogi Rasmussen í sam- tøk­una, og hvussu tey ynskja røðu við Sjógv & Fólk. at reka hana framyvir. Bogi Rasmussen sigur at talan er um eitt heilt nýtt arb­ Sjófrystur uppisjóvarfiskur eiðs­øki fyri bæði hann og reið­ verður landaður á Ánunum (v); arí­ið, og tí hevur nógv verið at Royktur brislingur í rapsolju sett seg inn í. er eitt væl umtókt produkt hjá “Nú veit eg nógv meir, bæði Larsen Seafood (omanfyri); um sjálva fyritøkuna og ikki Norðborg við bryggju, við minst um marknaðin,” við­ frost­goymsluni hjá Christian í merkti hann. Grótinum í forgrundini (h). “Eg havi fingið vitj­að teir Jógvan Hugo Gardar

KAJ JOENSEN

B

gomlu kundarnar hjá fyri­tøk­ uni, og vit hava lagt ætl­a nir fyri hvussu vit skulu royna at koma okkum inn í markn­ aðin.” Í triðja ársfjórðingi eru tey í gongd við at leggja seinastu hond á uppskot um avtalur og annars at samráðast við

møgu­ligar keyparar av vør­ un­um hjá teimum. “Vit vita einki um hvussu tað kemur at gangast fyrrenn eitt sindur longri út á árið, men vit hava fingið vitjað teir kund­arnar sum kenna Larsen Seafood frá fyrr av, umframt onkrar nýggjar. Vit hava havt

STERKASTA FLUTNINGSKETAN

Rutunetið hjá Faroe Ship bjóðar føroyingum bestu inn- og útflutningsmøguleikarnar. Vikuliga sambandið við flutningsmiðstøðirnar í grannalondunum og Norðurevropa tryggjar fjølbroytta atgongd til útheimin og tryggan innflutning.

Lómur og Blikur geva nýggjar møguleikar Nýggjur útflutningsmøguleiki fríggjakvøld til Århus við Lómi og Bliki, sum nú røkja farleiðina millum Føroyar og Skotland og Føroyar, Danmark, Svøriki og Pólland.

SJÓGVUR & FÓLK — #2

13

nógv­ar góðar fundir, men um vit fáa avtalurnar, tað vita vit ikki rættiliga enn.” Bogi Rasmussen upp­ lýsti at avtalan um keypið hjá Christian í Grótinum av Larsen Danish Seafood varð und­ irskriv­að tann 1. februar, men tað skuldu ganga einir tveir mán­aðir áðrenn transaktión­ in var gjøgnumførd og alt var kom­ið upp á pláss. “Vit hava f ingið sjálva fram­leiðsluna at ganga fínt, og virksemi hevur verið at kalla allatíðina. Samstundis hava vit havt nógv annað sum skuldi fáast í rættlag.” Bogi Rasmussen legð aft­ ur­at: “Nú kenna vit bæði fyri­ tøk­una og marknaðin betur, so vit eisini betur kunnu seta okk­um nýggj mál fyri rakst­ ur­in.” Larsen Danish Seafood er ein fyritøka sum er væl kend mill­ u m matvøruhandlar í fleir­i londum í Europa; men tung­u r rakstur tey seinastu tvey árini áðrenn klaksvíking­ ar yvirtóku felagið hevur gjørt at fyri­tøkan hevur ikki heilt livað upp til tað hon plagdi at vera kend fyri. Fyritøkan er best kend fyri sína framleiðslu av makreli í blikk­u m, m.a. ‘Makrelguf ’, men har eru nógvar aðrar vør­ ur sum fyritøkan framleiðir. “Vit hava seks fiskasløg sum vit kunnu niðursjóða — makrel, sild, laks, øðu, síl og brisl­ing. Makrelur er nógv tann størsta framleiðslan, og síð­ani kemur sildin.”

ini sum teirr­a trolarar veiða. Størstu marknaðirnir í sam­ an­h ang­i num eru Týskland, Danmark, Svøríki, Finnland og England. “Í dag keypa vit í Larsen Seafood næstan allan makrelin sum vit hava brúk fyri frá okkara egnu trolarum, meðan hini fiskasløgini keypa vit aðrastaðni.” Ætlanin er at sildin eisini skal keypast frá verksmiðjuskipunum hjá CIG, ‘Norðborg’ og ‘Christian í Grótinum’. MSC góðkenningin fyri sildina er nýliga komin upp á pláss, og harvið er nú eisini møguligt at keypa føroyska sild. MSC-GÓÐKENT “Vit leggja okkum eftir CIG-samtakið hevur sum at bjóða tað ið marknaðurin mál­setning at Larsen Seafood ynskir, og eitt av ynskjunum skal virðis­økja tey fiska­sløg­ og krøvunum er at fiskurin er fiskaður burðardygt. Her er MSC góðkenningin av týdningi, eisini tí tað gevur kundanum møguleika at eftirkanna hvussu fiskiskapurin er farin fram.” Umframt framleiðlsu í Flens­burg av vørum úr makr­ eli, sild og øðrum fiskasløgum, so umfat­a r framleiðslan hjá Larsen Sea­food eisini eina botnfiska eind í Bremerhaven, ið framleiðir vørur úr upsa og alaska pollock.

KAJ JOENSEN

seg út mitt í Europa

Bogi Rasmussen segði at tey hava innført nakað av broyt­ingum í rakstrinum, og at tað longu er greitt at tey eru kappingarfør í prísi í mun til tær vørur sum finnast á markn­aðinum. “Yvirbygn­að­ ur­in í hesi fyri­tøk­uni hevur verið ov tungur, og vit hava tí eis­ini fingið talið á starvsfólk­ um á báðum virkjunum til bet­ur at passa til tað sum virk­ ini kunnu bera,” segði hann.

Makrelflak í tomatsós, skuldi fara fram í Føroyum og ein kendur klassikari; helst í Klaksvík,” segði Bogi Bogi Rasmussen, stjóri í Rasmussen; “men av tí at vit Larsen Seafood (niðanfyri); ídag hava eina tollavmarking til høgru Karl Martin á upp til 25 prosent á virkaðan Rasmussen, stovnari av makr­el úr Føroyum, er hetta Christian í Grótinum; ikki møguligt sum er.” Kippers í olju (niðast v). Bogi Rasmussen legði aft­ur­at at málið framvegis er at byggja eina verksmiðju í Klaks­v ík, men at hetta neyv­an kann gerast veruleiki fyrr­enn broytingar henda í handils­ viðurskift­un­um við ES. Larsen í stuttum VILJA FRAMLEIÐA Í FØROYUM “Uppgávan fyri framman CIG samtakið hevur í eina er fyrst og fremst at tryggja • LARSEN Seafood hevur tvær framleiðslueindir — tíð arbeitt við møguleika- við­u r­skiftini við kundarnar eina í Flensburg og eina í num at víðarivirka vørur úr tí og samstundis at gera alt fyri sum verður framleitt umborð at fáa økt lønsemi í virk­sem­ Bremerhaven. • Ætlanin er at framleiða á ‘Norðborg’ og ‘Christian í in­um. Hóast Larsen Seafood Grót­inum’. hev­u r givið undirskot sein- og selja umleið 3,8 milliónir blikk um mánaðin ella íalt “Ætlanin hjá okkum hevur astu tvey árini, so trúgva vit umleið 45 mió. blikk um verið at hendan virkingin at hetta kann broytast.”  [] árið. • Framleiðslu kapasiteturin á verksmiðjuni í Flensburg er umleið 80 mió. blikk um árið og ætlanin er at økja framleiðsluna til hetta stig yvir tey næstu árini. • Verksmiðjan í Bremerhaven framleiðir umleið 1.000 tons av Alaska pollok og upsa um árið. • Í Flensburg arbeiða umleið 150 fólk og í Bremerhaven umleið 50 fólk.

14

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Varðin Pelagic væntar hóast vaksandi kapping um Varðin Pelagic á Tvøroyri fær væntandi eins stórt yvirskot í ár sum í fjør hóast harðnandi kapping um uppisjóvarfiskin orsakað av minkandi kvotum; fyri at fáa meira burturúr verður farið undir at virðisøkja framleiðsluna av svartkjafti. virk­ið, økið og allar áhuga­ part­ar hevur verið góður og alt hev­ur peikað rættan veg.

Kaj Joensen

M

AKRELkvoturnar eru lækkaðar og prísurin á rávøruni hækkaður, so tað er vorðið dýrari hjá uppisjóvarvirkjum at fáa fatur á fiskinum. Kortini gongur tað framvegis væl á Tvøroyri hjá Varðin Pelagic, sum væntar einar 40 milliónir krónur í yvirskoti í ár, eitt fíggjarligt úrslit sum minnir um tað í fjør. “Tað hevur gingið væl,” sig­u r Bogi Johannesen, sølu­ leið­ari hjá Varðin Pelagic. “Vit vænt­aðu ikki yvirskot tvey tey fyrstu árini men hava kort­ini havt eitt avlop øll árini síð­ani vit byrjaðu.”

Avskiping frá Varðanum Pelagic.

Líka síðani Varðin Pelagic fór undir sítt virksemi í august 2012, hevur virkið árliga framleitt umleið 100.000 tons av sild, makreli, lodnu og svartkjafti. Ikki minst fyri

Tvøroyri og alla Suðuroynna hev ur virk ið verið ein sólskynssøga og hevur givið nógv arbeiði og inntøkur til nógvar familjur í oynni. Tann búskaparligi vøkst­u r­i n fyri

SVONG VIRKIR Men sum vitiligt er alt ikki bara ljósareytt. Sambært Boga Johannesen fer virkið ikki long­ u r at kunna framleiða somu nøgdir sum undanfarin ár. Higartil hevur framleiðsl­ an í ár ligið um 60.000 tons og væntandi verður kemur hon upp á eini 75.000 tons við árslok. Undanfarin ár, tá Føroyar onga makrelavtalu høvdu við onnur stranda­lond, byrjaðu uppi­sjóv­a r­skipini tíðliga á árinum upp á fiskiskapin. “Undanfarin ár byrjaðu

Partur av framleiðslu útgerðini.

skip­ini í longu mai mánað við makrelfiskarínum, men í ár byrjaði hetta ikki fyrr enn aft­an á ólavsøku,” sigur Bogi Jo­hanne­sen. Kvoturnar eisini minkaðar sam­ s tundis sum eitt uppi­ sjóv­ar­v irki er komið afturat í Før­oyum, nevniliga Pelagos í

ELDRIVIN SPØL FRÁ IBERCISA KSS ER UMBOÐ FYRI IBERCISA Í FØROYUM

KSS ER UMBOÐ FYRI IBERCISA Í FØROYUM, DANMARK, GRØNLANDI, SVØRÍKI, ONGLANDI, SKOTLANDI, ÍRLANDI, ÍSLANDI OG NORRA.

FLEIRI FYRIMUNIR, LÆGRI KOSTNAÐUR Eldrivnu spølini frá Ibercisa eru at finna umborð á yvir 120 trolarum kring heimin. Spølini hava fingið avbera góð ummæli. Spølini hava minni tørv á orku, og eru harvið bíligari í rakstri og meira umhvørvisvinarlig.

Ynskir tú at hoyra meira um eldrivnu spølini? Set teg í samband við okkum.

15

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Fugla­firði. Alt hetta er við til at herða kappingina um fiskin, sum eisini hevur so við sær at rá­vøran dýrkar. “Vit merkja væl at eitt tann saml­aða framleiðsluorkan í land­inum er vaksin í sein­ast­ uni við at prísurin fer upp tá aðrir mangla fisk. Vit hava ann­ars havt tann politik at vit vilja gjalda betri prís enn hinir. Nú fáa vit at síggja hvussu tað gong­ur — eg haldi næstan at virk­ir eru farin at kappbjóða.” Tó hevur uppisjóvarvirkið í Kollafirði eftir øllum at døma ikki verið líka aktivt at bjóða, sum kann hava viðvirkað til at meira av fiski hevur verið land­að til Tvøroyri og Fuglafjørð. Strandalondini ES, Noreg og Føroyar hava bundið seg til at fylgja til­mæl­in­um hjá ICES og lækka tískil makrel­ kvoturn­a r aftur næsta ár, so mikið at tann føroyska kvot­ an minkar úr 156.000 tonsum líka niður í 113.000 tons. Eisini mælir ICES til at heildar­ k votan fyri sild og svart­kjaft minkar ávíkavist 35 og 30 prosent. “Minka kvoturnar sam­ svar­andi tilmælinum hjá ICES, so verður ógvuliga lít­ið í part her,” sigur Bogi Jo­hanne­sen. “Um virkini av somu orsøk verða so svong at tey bert fara at hugsa um at yvir­liva, so fara avreiðingarprís­irnir upp

MARIA OLSEN

avlop fisk

Bogi Johannesen, sølu­leið­ari, Varðin Pelagic.

í ár. Fyri at fáa meira burtur úr fiskinum og meiri støð­ugt arb­eiði, hevur Varðin Pelagic ætlan­ i r um at virðis­ ø kja svartkjaftin. Á ES markn­að­ in­um eru nevniliga ikki somu toll­avmarkingar fyri virkaðan svart­k jaft sum fyri sild og makrel. Í hesum høpi hevur felagið keypt landingarmiðstøðina á Tvøroyri, har er ætlanin at fram­leiða svartkjaft til matna, upp­lýsir Bogi Jacobsen, stjóri á Varðin Pelagic. “Ídag verður svartkjaftur mald­u r til mjøl,” sigur Bogi uttan at virkini fáa nak­ a ð fisk­in, so stendur ikki á at “Vit kundu hugsað okkum Jacob­sen, “men fyri at hækka avkast men klára akkurát út­ slepp­ a av við hann úti á at goymt nakað av fiskinum út­f lutn­i ngs­v irðið og skapa reiðsl­urnar. So verður tað sum markn­a ð­i n­u m. Ein stórur til prísurin hækkar, men tað meira arbeiði vilja vit heldur í Noregi, at tað eru nógv virk­ir part­ur verður seldur til Russ- er hóast alt betri at hava 8 virðis­økja svartkjaftin.” Enn er ov tíðliga at siga men so at siga einki av teim­ land. Varðin Pelagic hevur selt star­a r á hondini heldur enn um forvinnur pening.” góð 60.000 tons higartil í ár, 10 á takinum,” sigur Bogi hvussu framleiðslan fer at sum er eini 2.000 tons meir Johanne­sen, sum leggur aftur­ verða løgd til rættis. Tað verður VILJA VIRÐISØKJA enn samanborið við sama tíð­ at at Varðin Pelagic hevur sam­bært Boga Jacobsen helst Hóast harðari kapping um ar­skeið í fjør. fing­ið nógvar nýggjar kundar greitt um nakrar mánaðir.   []

Heildarkvota í tonsum Svartkjaftur Sild Makrelur Føroyskur partur í tonsum Svartkjaftur Sild Makrelur

2013

2014

2015

2016

643,000

1,200,000

1,260,000

619,000 738,916

418,487 1,240,000

283,013 1,054,000

ikki ásett enn — ICES mælir til 776.391 316,876 895,900

154,614 105,230 125,852

288,549 40,000 156,240

302,995 40,000 132,814

ikki ásett enn ikki ásett enn 112,892

Tølini eru frá Fiskimálaráðnum. Viðmerkingar: Heildarkvotan fyri sild í 2013 (619.000 tons) — hetta er sambært strandarlanda­semjuni millum ES, Ísland, Noreg og Russland fyri 2013, sum Føroyar ikki vóru partur av. Heildarkvotan fyri sild í 2014 (418.487 tons) — hetta er sambært strandarlanda­semjuni millum ES, Ísland, Noreg og Russland fyri 2014, sum Føroyar ikki vóru partur av.

SHUTTERSTOCK

Kvotur 2013-2016: Strandarlandaavtalur fyri svartkjaft, sild, makrel

16

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Kanning: So stóran samfelagstýdning hevur fiskivinnan (s. 3) skal gerast og ikki í sam­bandi við fiskivinnu­ný­skip­an­ir. Men hann vónar at pol­it­i k ­a rn­i r taka tølini til eftir­tekt­ar tá tað kemur til av­gerð­ir um slíkar nýskipanir. “Tú kanst siga at frá­g reið­ ing­in eigur at eggja til eitt ávíst aftur­haldni í mun til hvussu radi­k al­ar ella skjót­ ar broyt­ing­a r tú gert,” segði Her­á lv­u r Joen­sen. “Í og við at fiskivinnan fyll­ir so nógv,

kunnu ov harð­lig­ar og skeivar av­gerð­i r hava sera neg­a­t iv­a r av­leið­ingar fyri bæði vinn­una og samfelagsbú­skap­in.”

kann gerast. Høgni Hoydal, lands­stýris­maður í fiskivinnu­ mál­um, hevur boðað frá at ein bólk­ur mannaður við fólki úr vinn­uni skal geva sítt ískoyti VILJA TAKA LUT til eina fiskivinnunýskipan. Her­á lvur Joensen heldur eis­ Hes­in bólkurin skal vera lið­ ini at onkrar broytingar í ug­u r við sítt arbeiðið á ólav­ fiski­v inn­u ni mugu gerast. søku næsta ár. Reið­ara­fel­ag­ið hevur boðað tí “Eg lesi samgonguskjalið nýggja Landsstýrinum frá at so­leið­is at eingi feløg verða tey fegin vilja geva sítt íkast til bið­in um at velja limir í hand­ hvussu ein fiskivinnunýskipan an bólkin,” segði Herálvur Jo­ en­sen, “men at fólk blíva vald við støði í teirra persónligu eg­ Partrolararnir Heykur og Falkur við bryggju í Runavík; in­leikum. Tað stendur eis­ini at Trolbáturin Hansa Maria landar á Toftum (høgrumegin).

bólk­urin skal skipa fyri reglu­ lig­um hoyringum. Eg vænti at vit vera hoyrings­part­ur hjá arbeiðs­bólkinum.” “Vónandi verður onkur skila­ g óð­ u r reiðari limur í bólk­inum. Tað stendur í sam­ gongu­skjalinum at bólk­u rin skal setast saman av fólki við breið­um fakligum førleikum og hollum vinnuligum roynd­ um. Tað hevði undrað meg um man setti ein arbeiðsbólk við 6-8 fólkum, og ikki onkur reið­ari var við. Lim­ir í Reið­ara­ fel­agn­um lúka øll krøv­ini.”  []

Undirsjóvar myndir frá troling via tráðleyst samband gera JT Electric heimsleiðandi TrawlCamera LIVE, tann nýggjasta útgávan av Trawl­ L-TEKNISKI veitarin Camera, er sum skilst heims­ til fiski- og alivinnuna, JT ins fyrsta fungerandi loysn Electric, hevur í heimshøpi lagt við tráðleysum sambandi til seg á odda á einum av sín­um undirsjóvar kamera í trolum. kjarnuøkjum, nevni­liga und­ir­ Rúni Petersen, søluleiðari sjóv­ar arbeiðskamera fyri trol. á JT Electric, upplýsir at Búi Tyril

E

Trawl­ Camera LIVE hevur ver­ið testað umborð á Magn­ us Heina­syni um­framt Royal Gre en ­l a nd t rol­a r­a n­u m Nataar­n aq. Produktið varð sýnt fram í oktober á Dan­ Fish mess­uni í Aalborg, har JT luttók saman við trol- og

neta­ v irkinum Vónini. Tey bæði feløgini hava leingi havt tætt samstarv innan sølu og markn­aðarføring. Fyritøkan á Kambsdali, sum í fleiri ár hevur lagt seg eftir at skapa optiskan undir­ sjóv­ar útbúnað og tilhoyri fyri sjó­v inn­una, hevur m.a. ment síni egnu undirsjóvar kamera og ljós sum standard loysnir til fiski- og alivinnuna. Tær kend­astu av hesum munu vera Trawl­Camera, OceanCamera og OceanLite; umframt opt­ iska útgerð hevur felagið eisini ment eina umhvørvisstøð fyri ali­brúk sum m.a. loggar temp­ er­atur og iltinnihald í sjón­um. “Vit byrjaðu við trol­k am­ er­a n­u m í 2005-2006,” segði

JT ELECTRIC

TrawlCam toymið hjá JT Electric, undir DanFish 2015, frá vinstru: Magnus Lauritsen, Kári á Torkilsheyggi, Rúni Petersen.

JFK:

MARIA OLSEN

Rúni Petersen. “Frá byrjan hev­ur skipanin verið ein upp­ tøku­eind, soleiðis at trolið mátti koma umborð aftur áðr­enn tú kundi síggja data. Sein­astu tvey árini hava vit so eis­ini koyrt við eindum sum kunna senda myndir tráðleyst bein­leið­is upp á brúnna. Hetta er okkum kunnugt einasta loysn av hesum slagnum á markn­aðinum.” Tað tráðleysa myndatólið sum JT nú bjóðar trolarum ger sum vera man at tað ber til at fylgja við fiskarínum upp á ein nýggj­an máta sum gevur fleiri stór­ar fyrimunir. “Nú kann skiparin bein­ leið­is hava eyguni við trolingin með­a n hon fer fram,” legði Rúni Petersen afturat. “Hetta ger tað møguligt at taka skjót­ ari og betri avgerðir, og hetta kann hava stóra ávirkan á gongd­ina í fiskiskapinum.” JT Electric hevur sambært sølu­leiðaran longu selt fleiri Trawl­Camera LIVE eindir.  []

17

SJÓGVUR & FÓLK — #2

‘Fólkið er framtíðin’

Partrolarar landa hýsu og upsa; Frystilínuskipið Klakkur (ovast).

og tað merkir sum vera man at fólkið hjá JFK hevur nógv at liva upp til, vísir Jógvan Han­ sen á. “Vit leggja stóran dent á Jógvan Hansen, sølu- og rakstrarleiðari hjá JFK; Kósin (niðast høgrumegin). kunda­røkt og vørudygd, og tí arbeiða vit eisini miðvíst við at menna allar mannagongdir sum hava týdning fyri vøruna, Størsta arbeiðspláss í Norðoyggjum vil leggja dent á trivnað og alt frá veiði og hagreiðing til lokalsamfelagið; fiskiflotin hjá JFK skal eisini snøggast og hava framleiðslu og flutning. Fólk­ rættan eyðkennislit, meðan flakavirkið Kósin fær eina uppstiging, ið er teirra dugnaskapur er lykilin til at eydnast við øll­um ikki minst á tí tøknifrøðiliga økinum. hesum, og tað vilja vit fyrst og fremst leggja dent á. Sjálv­andi Búi Tyril markn­aðin; flakavirkið Kósin, “Fyri søluna vísir tað seg er ein týðandi partur av hes­ ið við hjálp av partrolarum og yvir­h øv­u r at gera rættiliga um útgerð, maskinur og tól og IÐ MEIR enn heilari øld línu­skipum framleiðir saltað stór­an mun við MSC góð­ hvussu vit upp á besta máta síðani stovnan í 1913 — flak úr toski og øðrum botn­ kenn­i ng ­u m,” sigur Jógvan gera brúk av teimum møgu­ av klaksvíkinginum Jógv­a n fiski umframt fryst flak og Han­sen. “Slíka góðkenning leik­un­um sum hetta gevur.” Frederik Kjølbro — er JFK portión­ir úr upsa og hýsu; og hava vit ídag fyri botnfiskin í framvegis at rokna sum ein av fram­k omin uppisjóvar­s kip Barents­havinum, upsan undir BIRTA UPP UNDIR MENNING landsins leiðandi fiskivinnu sum landa feskt umframt at Før­o y ­u m, hagreiðingina á Nýliga hevur JFK tikið avgerð fyritøkum og størstu útflyta- sjó­frysta. Kósini og tað nógva av uppi­ um at uppstiga framleiðslu útrum. Talan er eisini um eina Tann samlaði JFK fiski­ sjóvar­veiðini. Vit hava í hesum gerð á Kósini umframt at geva av landsins mest fjøltáttaðu f lot­in er Føroya størsti og sam­bandi serliga merkt eina fiski­flotanum eina fríðkan. fyritøkum innan fiskivinnuna tel­u r 15 skip íroknað tríggir fram­gongd á teimum norður “Vit skulu skifta vindeyg­ og virksemið er umfatandi verk­smiðju­t rolarar; Kósin er eur­opeisku marknaðunum tey uni á Kós­ini og so skulu vit á fleiri økjum: frystitrolarar størsta flakavirki í landinum. sein­astu umleið tvey árini.” eis­ini hava eina tøknifrøðiliga ið veita m.a. sjófryst toskaVirksemið hevur sum Keyparar seta høg krøv til upp­s tig­i ng,” sigur Jógvan og hýsuflak til tann bretska heild gingið væl í sein­ast­uni, bæði til vørudygd og levering, Han­sen. “Vænt­a ndi er hetta upplýsir sølu- og rakstrar­leið­ arin Jógvan Hansen.

V

Frystitrolarin Gadus framleiðir serliga flak av toski og hýsu til fish & chips marknaðin í Bretlandi.

gjøgn­um­ført í fyrru helvt av 2016.” “Eitt er effektivisering, og øll skilja at tílíkt kann hava týdning fyri rakst­ur og fíggj­ ar­ligt úrs­lit. Men heldur ikki at for­gloyma er tað sum hevur við útsjónd og trivn­að at gera — tað kann ávirka virksemið meir enn mong ímynda sær. Um­f ramt Kósina so fara bát­ arnir eisini at fáa ein um­gang, og vit skulu hava tann svarthvíta eyðkennis­litin á all­a n flotan.” JFK er størsta arbeiðspláss í Norðoyggjum, við umleið 600 fólkum á lønarlista — fyri uttan hópin av undir­ veit­arum — og við so stórum virk­semi er greitt at felagið hev­ u r grundleggjandi sam­ fel­ags­bú­skap­a r­l ig­a n týdn­ing fyri Klaksvík og Norðoyggjar. “Sum størsti arbeiðsgevari í Norð­oyggjum vilja vit eisini leggja dent á at gera mun í lokal­s am­fel­a gnum og birta upp undir menning á ymiskum økj­um. Samfelagið er jú fólkið, og fólkið er framtíðin.”  []

18

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Origin: Hægri MARIA OLSEN

krea . tel 60 80 80

8.760 TÍMAR UM ÁRIÐ

Batnandi útlit fyri fiskiskapi saman við hækkandi prísum og munandi styrktari støðu á tí týska marknaðinum fyri feskar og frystar upsavørur tryggja Faroe Origin lønsemi, hóast rávørutilgongdin framvegis er í minna lagi. toski og hýsu landað í ár, og prísurin úti á ES marknaðinum er eisini hægri, SC-GÓÐKENNING fyri tó at fiskiskapurin framvegis ikki er burð­a rdygga veiði. Betri prís­ heilt á hædd við tað hann einaferð ir fyri rávøruna. Lágur oljuprísur, og var. Men fleiri viðurskifti gera at lág útlánsrenta. Legg alt saman, og lønsemið er betri nú; til dømis hevur for­treytinar at reka eitt upsavirki góðkenning av veiðu og hagreiðing sum Faroe Origin í Runavík við til­ sum burðadygg sambært Marine hoyr­andi trolarum gerast góðar, og Stewartship Council standardin eitt hampiligt rakstraravlop spurdist stóran týðning fyri útflutningin til eis­ini burturúr í fjør. Harafturat er Týsklands. meiri av svartfugli, nebbasild og æti at síggja — ábendingar um at tíðirn­ MINNI MEN MEIRA ar batna í fiskivinnuni. Seks partrolarar eru knýttir at virk­ “Tað eru góð tekin um at onkur in­um í Runavík, har rávøran verð­ur positiv broyting er á veg,” sigur Jens virkað. Jens Pauli Petersen sigur at Pauli Petersen, stjóri á Faroe Origin. hó­ast ávíst bjartskygni altíð krevst í Í mun til í fjør er nakað meiri av fiski­v inn­uni, so má ásannast at fiski­ Kaj Joensen

M

Fiskivinnuhavnin 3 | 600 Saltangará | Tel 44 70 15 | port@runavik.fo | portofrunavik.fo

19

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Jens Pauli Petersen, stjóri; Partrolarar landa í Runavík (niðast v); Arbeiði við saltfiski á Toftum (niðast h).

skap­urin eftir upsa ikki er á hædd við í fjør. Jens Pauli Petersen er spent­ur uppá hvussu heystið fer at hilnast — seinnu árini hevur fiski­ skap­u rin verið heldur svikaligur sein­asta ársfjórðing. Hagstovan hevur gjørt tølini upp til og við august mánað í ár. Hag­tølini vísa at fiskiskapurin eftir hýsu og toski er betri, meðan ein lítil afturgongd upp á 3 prosent er á upsanum. Harafturímóti er kilo­ prísurin á upsa vaksin við 17 pro­ sent­um. Prísvøksturin merkist hjá Faroe Origin. “Sjálvandi uppvigar ein so mun­ andi prísvøkstur ta minkaðu nøgd­ ina,” sigur Jens Pauli Petersen. “Men tað hevði verið hugaligari um tú fekst betri prís og betri fiskiskap alt um eina leið.”

MANGLA RÁVØRU Í fjør framleiddi virkið 8.500 tons av upsa og í september í ár vóru 6.200 tons farin ígjøgnum. Jens Pauli Pet­ er­sen dugir tískil ikki at siga um tað fer at eydnast at framleiða eins nógv sum í fjør. Umframt til Týskland og Frakland útflytir Faroe Origin til Niðurlond, Poland og Kanada. Tað at Faroe Origin hevur f ingið MSC góðkenning fyri burðardygga veiðu og hagreiðing av allari virðisketuni hevur stóran týdning fyri søluna í Týsklandi, sigur Jens Pauli Petersen. Hann sigur somuleiðis at fiskiskapurin eftir upsa átti at verið eini 20-30 prosent betri. Han heldur ikki, at tað hevði verið trupult at sloppið av við vøruna, og at ein størri nøgd av fiski hevði eisini lætt um raksturin á virkinum. “Eg ivist onga løtu í at vit høvdu klárað at selt meira um vit høvdu meira,” leggur hann afturat. “Føroyar eru lítlar í heimshøpi, so um vit høvdu fiskað 20 prosent meira av upsa, hevði tað kanska ikki sæst aftur á samlaða heimsmarknaðinum. Men tað hevur nógv at siga fyri okkum, sum hava skip og framleiða fiskin.” Í fjør gav virkið eitt yvirskot á 2,7 milliónir krónur, og hóast støddin á upphæddini ikki er serliga stór í virkishøpi, so vísir hon á framgongd; undanfarnu árini hevur raksturin givið undirskot. “Tað er eitt lítið yvirskot, men tað gongur tann rætta vegin,” staðfestir stjórin. NÚ EISINI SALTFISK Umframt at framleiða fesk flak og ryggir og frystar portiónir úr upsa, so fæst virkið nú eisini við at framleiða saltfisk. Tá Varðin, Framherji, Samherji og Bacalao keyptu virkið í Runavík, fylgdi m.a. eitt saltfiskavirki á Toftum (Framhald á s. 30)

Ein royndur luttakari í fiskivinnuni.

Framherji er ein nú­ tímans, leiðandi føroysk fyritøka við drúgvum royndum í uppisjóvar­ og botnfiskiskapi, bæði á fjar­ leiðum og nærleiðum. Vit eru reiðarí fyri hesi fiskiskip: • Fagraberg • Akraberg • Stapin

Í samstarvi við onnur feløg, gjøgnum Faroe Origin, luttaka vit eisini í upsa­ vinnuni við partrolarum og flakavirki í runavík. harafturat eru vit partur í tí nýggja framkomna uppi­ sjóvar virkinum í Fuglafirði, Pelagos.

Framherji, 530 Fuglafjørður | +298 200700 www.framherji.fo | framherji@framherji.fo

Nordixis

prísir styrkja

20

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Vaðhorn ‘millum trý tey fremstu í heiminum’ MARIA OLSEN

Vaðhorn eigararnir báðir, Jógvan Gregersen stjóri, høgrumegin, og Jens Martin Knudsen.

hækk­aður so mikið at umsetningurin fer at liggja um einar 150 mió. kr. aftur í ár,” sigur hann. ITALSKSKUR VØKSTUR Saltfiskurin sum tey umleið 80 fólkini á Vaðhorn framleiða verður seldur í Suðureuropa. Um sama mundið sum Vaðhorn økti um framleiðsluna kom fíggjarkreppan, sum ikki minst rakti londini í suðureuropa meint. Kortini so hevur Vaðhorn staðið seg væl í kappingini at selja fiskin, og serliga í Italia Vaðhorn á Strondum hevur megnað at fleirfalda sína framleiðslu og sølu av hevur virkið fingið fótin fyri seg og økt um søluna. Men hóast føroyski saltfiskurin er í heimsflokki saltaðum toska- og brosmuflaki síðani 2008, hóast fíggjarkreppan hevur og er siðbundin vinna, so verður saltfiskurin ikki leikað hart á í teimum suðureuropeisku londunum har marknaðurin er. seldur av sær sjálvum. “Vit løgdu eina strategi, tá vit øktu um Kaj Joensen lidn­ari vøru, og tað eydnaðist at koma úr 1000 tons­ framleiðsluna,” sigur stjórin. “Hana hava vit fylgt til fulnar, og hon sær út til um upp á góð 4000 tons um árið. EÐAN fíggjarkreppan hevur noytt nógvar Jógvan Gregersen sigur at tey sóu longu í 2006 at rigga. Tú blívur áhugaverdur hjá teimum stóru fyri­tøkur at snara lykilin um ella minka um at ov lítið fór at vera av fiski. Tískil keypti Vaðhorn innflytarum, tá tú hevur stórar nøgdir og ymiskar virk­semið, so hevur gongdin verið tann beint øvugta í 2007 eitt kar at tiðna fisk í, so tey kundu framleiða vørur.” “Hinvegin,” leggur hann afturat, “hevur tú bara hjá Vaðhorn. Síðan 2008 er framleiðslan á saltfiska­ úr frystari rávøru eisini. Vaðhorn keypti frystan tosk eitt sindur av onkrari vøru, so selur tú bert til nakrar virk­inum hjá Jógvan Gregersen og Jens Martin úr Noregi og økti í 2008 um hetta virksemið. Knud­sen trífaldað og tað sama er umsetingurin, sum “Umleið 40 prosent av framleiðsluvøruni stava frá smáar innflytarar. Tú fært kanska betri prís tá tú er hækkaður úr 50 milliónum upp í 150 mió. krónur. fryst­ari rávøru,” sigur Jógvan Gregersen. “Í byrjani selur til smáar innflytarar men (Framhald á s. 24) “Føroyskir framleiðarar av botnfiski eru í heims­ var alt innflutt úr Noregi, men í dag keypa vit eisini úr flokki,” sigur Jógvan Gregersen, stjóri. Før­oyum frá trolarum í Barentshavinum, frá trimum “Eg rokni við at virkið hjá okkum er ímillum trý frysti­línu­skipum og frá øðrum trolarum, sum eisini tey fremstu í heiminum innan hetta øki. Føroyskur frysta fiskin umborð. Nøgdin úr Noregi er ikki eins saltfiskur er ser­stakliga kappingarførur. Vit hava stór sum hon var. Vit keypa heldur úr Føroyum tí tá dugað væl at fram­leitt og at fingið betri prís enn vit sleppa undan flutningskostnaðinum.” aðrir.” Besta árið hjá Vaðhorn higartil var í fjør, tá virk­ið framleiddi 4.400 tons av lidnari vøru. Jógvan Greg­ KEYPA FESKT OG FRYST er­sen roknar við at talan verður um eini 3.500 tons Tá Ísland fór á húsagang í 2008 lækkaði prísurin í ár. á saltfiski nógv. Fyri at fáa betri fíggjarligt úrslit “Framleiðslan er minkað nakað í ár, men eg vænti av­g jørdu tey á Vaðhorn at økja um framleiðsluna á ikki at umsetningurin verður minni, tí prísurin er

M

VEITARI TIL FISKIÍDNAÐIN SÍÐAN 1972 SØLA OG TÆNASTA VIÐ:

· Nýggjum og brúktum maskinum · Umvæling · Eykalutum · Viðlíkahaldi · Ráðgeving

VÆL ÚTGJØRD SMIÐJA:

· Alt vanligt smiðjuarbeiði · Størri og krevjandi uppgávur

VÆL ÚTGJØRD GOYMSLA VIÐ: · Rustfríum tilfari · Ketum · Tannhjólum · Legum · Gearmotorum

Bakkavegur 8 530 Fuglafjørður Tel 775 775 pl@pl.fo

NiNG · Tel +298 215 315

peturlarsen.fo

SJÓGVUR & FÓLK — #2

HEILSUGÓÐUR HÁGÓÐSKU

Royktur laksur frá Bakkafrost kemur í handlarnar í desember Føroyskur heilsugóður hágóðsku laksur

ROYKTUR LAKSUR Smoked salmon HØGT OMEGA 3

WWW.BAKKAFROST.COM

21

22

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Noreg meira heft av… (s. 11)

JÓGVAN HUGO GARDAR

IN ASSOCIATION WITH VAGAR AIRPORT

www.FaroeBusinessReport.com

FaroeBusinessreport T H E I N T E R N AT I O N A L R E V I E W O F F A R O E I S L A N D S I N D U S T R Y A N D T R A D E

nevniliga at tað er ikki møguligt at kappast við fyritøkur í ES — tollurin ger tær norsku vørurnar ókappingarførar. Tá er loysnin at útf lyta feskan fisk til ES, og góðska hann har. Hetta hava fleiri norskar fyritøkur gjørt í nógv ár. Besta dømi er kanska makrelur í tomat frá Stabburet, ið verður mett sum besta av sínum slag á tí norska marknaðinum, og tað merki sum norðmenn hugsa um tá teir tosa um makrel í tomat. Hann verður framleiddur í Svøríki. Tað loysir seg hjá MUGU HUGSA BREITT Stabburet at senda norskan single single page-hi-res-print-2.pdf page-hi-res-print-2.pdf 1 1 06/10/2015 06/10/2015 11:24:12 11:24:12 single page-hi-res-print-2.pdf 1 06/10/2015 11:24:12 single page-hi-res-print-2.pdf 1 06/10/2015 11:24:12 Norskir f iskaframleiðarar makrel til Svøríki, niðursjóða hava í áratíggjur roynt allar hann har, og senda hann afsnildir fyri at sleppa at fram- tur til Noregs. Tað verður leiða góðskaðar vørur í Noregi nevniliga eingin tollur lagdur og selja tær á ES marknaði- á virðisøktar fiskavørur sum num. Allar royndir eru tó koma úr ES inn í Noreg. single page-hi-res-print-2.pdf 1 06/10/2015 11:24:12 www.FaroeBusinessReport.com endaðar við somu niðurstøðu, Løgfrøðingurin Torben

2015

Vit hava dekkað føroyskt vinnulív í 10 ár.

heilsufrøðiligu krøvini hjá Russlandi. Hendan ósemjan fekk Russland á sumri 2013 til at siga at um ikki norðmenn skiltu álvaran, so kundi tað raka alla norsku alivinnuna. Eitt ár seinni, aftaná at Ukraina kreppan av álvara setti kílar í millum Russland og vesturheimin, blivu norðmenn so útblakaðir heilt av tí russiska marknaðinum. Ikki bara laksurin, men alt sum norskir matvøru framleiðarar higartil hava útflutt til Russland er ikki møguligt at senda eysturum.

Nógvur norskur alilaksur verður virðisøktur á virkinum Morpol, í Ustka í Pólandi.

Foss, sum starvaðist í tí norska fiskimálaráðnum tá EBS avtalan varð undirskrivað, segði í eini greining frá 2011 at tann avtalan beinleiðis ásetir at fiskavørur úr Noregi til ES skulu hava toll um tær eru góðskaðar, meðan eingin tollur kemur á hesar um tær hinvegin skulu úr ES inn í Noreg.

Innovative Solutions,Solutions, made in the Faroe Islands Innovative made in the Faroe Islands

Innovative Solutions, Solutions, made made in in the the Faroe Faroe Islands Islands Innovative Innovative Solutions, made in the Faroe Islands Innovative Solutions, made in the Faroe Islands

El-tekniskar dygdarloysnir úr Føroyum Innovative Solutions, made in the Faroe Islands

Innovative Solutions, made in the Faroe Islands

C C C

C

M M M

M

Y Y Y

Y

CM CM CM MY MY MY CY CY CY

CM

MY

CY

CMY CMY CMY K K K

CMY

K

C

M

Y

CM

MY

CY

CMY

K

Introducing TrawlCamera LIVE LIVE Introducing TrawlCamera TrawlCamera LIVE livandi

byggja framkomnan og umhvørvisvinarligan WeVit take great responsibility in building high grade We take great responsibility in building high grade environment-friendly underwater products to reduce undirvatnsútbúnað — tað veri underwater seg fyri at minka um to hjáveiði, environment-friendly products reduce bycatch, increase commercial fishing results betrabycatch, um úrslit í vinnuligum fiskiskapi ellaresults increase commercial fishing and move conventional seafaringseafaring to an even higher and move conventional to an evenlevel. higher level. “lyfta havbotnin upp á brúnna”.

Introducing TrawlCamera LIVE

JT ELECTRICJT ELECTRIC KAMBSDALUR FO-530 FUGLAFJØRÐUR KAMBSDALUR FO-530 FUGLAFJØRÐUR JT ELECTRIC FAROE ISLANDS FAROE ISLANDS FAROE ISLANDS KAMBSDALUR, FO-530 FUgLAFJøRðUR

We take great responsibility in building high grade environment-friendly underwater products to reduce bycatch, increase commercial fishing results TRAWLCAMERA.COM TRAWLCAMERA.COM TRAWLCAMERA.COM TRAWLCAMERA.COM INFO@TRAWLCAMERA.COM INFO@TRAWLCAMERA.COM INFO@TRAWLCAMERA.COM and move conventional seafaring+298 to20an even higher level. +29820 444444 44 +298 20 44 44

JT ELECTRIC KAMBSDALUR FO-530 FUGLAFJØRÐUR

Løgfrøðingurin legði afturat at hetta er norskur politikkur á økinum, at innfluttur fiskur skal ikki tollast. Undir samráðingunum um EBS avtaluna kravdi Noreg at teirra útflutti fiskur ikki skuldi hava nakran toll. Svarið frá ES at fyri at sleppa undan tolli á fisk inn í ES, noyddist Noreg at geva ES kvotur í norskum sjógvi afturfyri. Tað vildi Noreg ikki lata ES, og tí endaði tann samráðingarstøðan við at ES leggur toll á virðisøktar fiskavørur — tess størri virðisøking, tess hægri tollur. Hesin ES tollur rakar serliga fiskasløg sum laks, sild, makrel og skeljadjór. Hin­veg­ in er ikki tollur á tosk, hýsu, upsa, svartkalva og kalva. Sum dømi hevur ES sett 20 pst. toll á góðskaðar makrel- og silda­vør­u r úr Noregi, somu­ leið­is verða rækjur í laka eis­ ini toll­að­ar við 20 pst., meðan roykt­u r laksur hevur ein toll upp á 13 pst. Torben Foss vísti á at hesin toll­­ur­in hevur gjørt at t.d. er næst­a n eingin í Noregi sum royk­ir laks ídag, og silda­v inn­ an kundi havt eina nógv størri fram­leiðslu á landi í Nor­egi, um tollurin ikki var har. Foss vil vera við at tollurin ger tað sera trupult at virðis­ økja ávís fiskasløg í Noregi, og orsøk­irnar eru tvinnar: umframt tollin eru tímalønirnar hægri í Noregi enn í ES lond­ un­um, og tað ger fram­leiðslu­ kostn­aðin hægri. VIRKIR Í ES Hóast hetta útf lytir Noreg næst­an tvífalt so nógvan fisk til ES nú samanborið við 1994. ES hevur brúk fyri fiski, og teirra egni floti klárar bert at bjóða marknaðinum tað sum svarar til minni enn helvtina av tørvinum. Ein fimtipartur av fiskinum sum ES keypir utt­an­ífrá kemur úr Noregi. Sambært Norske Sjømat­ be­d rifters Landsforening

23

SJÓGVUR & FÓLK — #2

verða meir enn 90 pst. av tí fiski sum Nor­eg útflytir til Pó­land góðskaður og seldur víð­ari til aðrar marknaðir í ES. Norges Sjømatråd, ið m.a. hev­ur sum uppgávu at gera norskt sjógæti kent í útheiminum, hevur tøl sum vísa at heili 72 pst. av tí norska fiska­ út­flutn­inginum til ES bestendur av fiski sum er rundur og feskur ella heil­frystur, klárur til at virðis­økja tá hann kemur um ES mark­ið. Býurin Utska í Pólandi man vera ókend­ur fyri tey flestu. Og tann ið ein ikki fylgir við í tí europeisku laksa­v innuni veit heldur ikki hvat Morpol er. Morpol var upprunaliga ein pólsk fyritøka, ið Jerzy Malek setti á stovn. Hann bygdi upp Morpol fabrikkina í Utska, har fleiri enn 3000 fólk starvast. Tey framleiða í høvuðsheitinum royktan laks, ið verður pakkaður til eina ørgrynnu av ketum og handilshúsum í ES, serliga Týsklandi. Í 2012 fóru, sambært IntraFish, umleið 70.000 av norskum laksi til virkingar á Morpol. Ídag er tað tann norski alirisin Marine Harvest sum eigur Morpol, og verksmiðjan í Utska framleiðir

einsamøll 30 ferðir so nógvan royktan laks sum norskar fyritøkur útflyta av hesari vøru, sambært Kystmagasinet. Næststørsti keypari av norskum laksi er Frakland, har eini 55.000 tons av laksi verða roykt árliga, 70 pst. av hesum við norskum uppruna. Men ikki allur norskur fiskur skal ferðast so langt, áðrenn hann verður góðskaður. Stutt sunnan fyri markið millum Noreg og Svøríki hava norskar fyritøkur antin bygt egin virkir, ella keypt upp svenskar fyritøkur. Her finnast t.d. Leröy Smögen Seafood; Orkla Foods Sverige, ið framleiðir áðurnevnda makrelin í tomat fyri Stabburet; og Domstein Foods, ein gomul norsk fyri­tøka úr Måløy, sum hevur keypt seg upp í Svøríki og m.a. eigur merkið Kalle, kent fyri Kalles kaviar. Ídag eigur Lofotprodukt úr Lofoten í Noregi tann svenska partin av Domstein. Tey norsku góðskingar­v irkini í Svøríki og Pólandi keypa rávøru óvirk­aða úr Noregi, virðisøkja síðani fisk­in, og selja vørurnar víðari í høvuðshetitum á ES marknaðinum; nak­að verður tó sent aftur til Noregs og selt har sum norsk framleiðsla.  []

Dygdargódar vørur úr havinum

“Okkara útflutningur hevur…” (s. 10) okk­u m møguleika at bjóða slíkar vør­u r,” sigur Regin Jacobsen. “Vit mugu sjálv­andi áhaldandi meta um hvat tænir Bakkafrost best i mun til hvørja leið vit velja at halda. Vit koma áhaldandi at betra okkara vøru­ú rval; men ansast má eisini eftir at framleiðslan er effektiv og at ikki ov nógv órógv kemur ísenn. Tí verða broytingar í stóran mun gjørd­ ar varisliga og yvir longri tíð, soleiðis at tann góða tilgongdin ikki verður órógv­að.” KAPPINGARFØRI Marknaðaratgongd er ofta tengd at tí politiska veðurlagnum, og brád­ liga kann ein verða útihýstur. Í løtuni tykjast allar dyr at standa opnar fyri føroyingum. Sært tú nakrar orsøkir til svart­skygni? “Vit halda okkum til galdandi regl­ur og loyvir, og sjálvandi er tað okk­a ra skylda at ansa eftir at váð­ ar eru hóskandi í mun til tað sum nevnd og leiðsla vilja loyva. Markn­ aðar­atgongd er sera týdn­ing­a r­mik­ il fyri Føroyar sum einans út­flyta fiska­vørur. Tað hevur tí ógvu­liga stóran týdning at tann politiski mynd­u g­l eikin áhald­a ndi skapar góð­a r vinnuligar karm­a r sum eru kapp­ing­ar­førir við teir karmar sum okkara kapp­ing­a r­neytar liva undir. Hetta um­fat­a r eisini markn­að­a r­at­ gongd og handils­sátt­mál­a r. Hó­ast vit sum heild hava góða markn­að­ ar­at­gongd, so eru fram­vegis lond ið leggja toll á før­oysk­an laks men ikki á laks frá okk­ara kappingarneytum.”

Kann tann politiska skipanin gera nakað meir ídag við til dømis at fáa betri avtalur við ES og aðrar markn­ aðir? “Okkara laksur hevur góða at­ gongd til ES marknaðin, tó er toll­ forð­ing fyri royktar vørur. Sjálv­andi skulu vit miðja eftir at fáa allar forð­ ingar burtur.” Sum er tykist tað lætt hjá før­oy­ing­ um at selja laksin; men um vit hyggja eitt sindur fram í tiðina, hvørj­ar nýgg j­ar marknaðir kundi tú hugsað tær at fingið atgongd til? “Yvirhøvur ynskja vit at okkara markn­að­a r­atgongd ikki skal vera verri enn tann hjá okkara kapping­ ar­neyt­u m. Serliga tann asiatiski markn­aðurin hevur alstóran týdn­ ing, og her vil ein handils­sáttmáli við Kina standa ógvuliga ovarliga á list­anum — serliga av tí at onnur hava betri treytir enn vit.” Heldur tú at tað eisini í framtíðini fer at vera møguligt at gera lidnar vør­ ur í Føroyum? “Ja heilt avgjørt, men tað hevur al­stór­an týdning at okkara kapping­ ar­føri verður varðveitt. Tað eru sum heild smáir marginalar sum gera seg gald­andi í framleiðslu av lidnari vøru; men sum partur av virðisketuni hjá ein­um vertikalt integreraðum felag gev­ur framleiðsla av lidnum vørum av­g jørt stóra mein­ing. Tí hevur tað al­stór­an týdn­ing at vit framhaldandi menna vinnuna í Føroyum, soleiðis at vinnan kann styrkja sína støðu og fel­ ø g kunnu byggja sterkar eind­ir og vaksa vertikalt.”  []

P/F Northpelagic · Postboks 329 · Nordhavnin 8 FO-726 Ánirnar · Føroyar · Tel. +298 207000 Fax: +298 207010 · np@np.fo · www.cig.fo

24

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Vaðhorn ‘millum trý tey fremstu í heiminum’ (s. 20) tað ber ongan fíggjarkostnað, tí nøgdirnar eru so smáar.” MEIR VIRÐISØKING Jógvan Gregersen meinar at alt ov nógv av føroyskum fiski

Bóka tína lýsing til næstu útgávu í góðari tíð. Tosa við Jákup á Lag, 584020.

fer óvirkaður av landinum, bæði av botnfiski, laksi og uppsjóvarfiski. Hann heldur at eitt avgjald átti at verðið lagt á fisk sum fer óviðgjørdur av landinum fyri at útjavna lønarmunin við láglønarlond. Eisini hevði tað havt við sær at føroyingar

vildu gjørdu meira burtúr at virðisøkja fiskin. “Vit sóu hvussu tað bleiv tá skipini ikki sluppu at landa makrel í Noregi,” sigur Jógvan Gregersen. “Tá blivu tvey uppi­sjóvar­ virkir bygd í Føroyum eftir stuttari tíð.”

er LÍV stuðul uðs ue LÍV v ø h Resc hjá

LÍV ger teg tryggari á sjónum

Jógvan Gregersen heldur at politikarnir eiga at síggja til at verja ta føroysku fiski­ vinn­ u na betur. Hann vísir á at í samgonguskjalinum stend­u r at bert føroysk skip við føroyskum manninga­ sátt­málum kunnu fiska ta før­ oysku kvotuna.

“Samstundis kemur fisk­ ur­in um kaikantin og eingin treyt er um at bert virkir sum hava føroyskar starvssáttmálar kunnu arbeiða ta føroysku kvot­una. Tað vil siga at føroysk virk­ir skulu kappast við lág­ lønar­lond um at fáa fatur á tí føroysku kvotuni. Hetta er ikki jøvn kapping, tí tey før­oysku virkini kunnu ikki inn­flyta bíliga arbeiðsmegi, og tað ynskja tey heldur ikki; heldur er ynskið at kappingin verð­ur javnað við einum gjaldi fyri fisk sum fer óvirkaður av land­inum.” Jógvan Gregersen vísir somu­leiðis á at sum støðan er í dag arbeiða undir 30 pro­sent av teimum føroysku løn­mót­ tak ­a r ­u n­u m í tilfeingis- og fram­leiðslu­v innuni. Fer hetta prosent­talið longur nið­ur, so klár­a r vinnan ikki at breyð­ føða 50.000 fólk, metir hann. “Tí mugu vit leggja størri dent á virðisøking og mat­ vøru­framleiðslu og á tánn hátt hækka virðið á tí føroyska út­ flutn­inginum,” sigur stjórin á Vað­horn.   []

Manningin á Rescue LÍV mælir til, at tú fylgir hesum leisti, um tú kemur í havsneyð:

1.

Gev boð gjøgnum VHF rás 16.

-

Um hetta ikki ber til so ring: 1-1-2 (alarmsentralin)

-

Eisini ber til at ringja: 35 13 00 (MRCC)

-

Uppgev altíð eitt fartelefonnummar

2. -

Lurta á VHF rás 16 og hav fartelefonina tøka So fáa vit samskift við teg

Jens Hansen Umsjónarmaður á Rescue Lív.

25

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Pelagos longu vælkoyrandi — men minkandi kvotur kunnu hótta uppisjóvarvirkir MARIA OLSEN

Makrelur á transportbondunum, góðskueftirlit .

TRÍGGIR MARKNAÐIR Í høvuðsheitum verður fisk­ur­ in frystur heilur, nakað verð­ur av­høvdað og reinsa fyri inn­ vøl. Jóhan Páll Joensen upp­ lýsti, at eini 60 til 70 procent av tí sum verður framleitt fer á russiska, egyptiska og niger­ ianska marknaðin, meðan restin verður selt ymsastaðni í Europa. Verður meira gjørt við fisk­in, eitt nú at niðursjóða hann, so setur ES høgan toll á. Landsstýrið arbeiðir sum skilst við at fáa ein betri hand­ils­sáttmála við ES, so at virk­að­ar úr Føroyum vørur verða und­a n­t iknar verjutoll. Tó tyk­ist eingin kunna meta um hvussu leingi ið tann til­ gongd­in fer at taka. Sum er hava tey á Pelagos ong­a r ítøkiligar ætlanir um Pelagos í Fuglafirði fekk eina væleydnaða byrjan, framleiðslan kom skjótt upp at koyra, at gera meira við at virðisøkja og ein óvæntað góð tilgongd av rávøru í ár hevur styrkt raksturin; nú vónar leiðslan at fisk­in. “Vit hava higartil fyrst og kvoturnar fyri makrel og svartkjaft ikki minka alt ov nógv. fremst fokuserað uppá at fáa fram­leiðsluna at rigga,” segði Kaj Joensen virka 45.000 tons ella meira; stjór­in. “Tað tøkniliga hevur so gott fyri okkum,” segði Jóhan Páll Joensen. “Vit hava men tað er eingin sjálv­f ylgja rigg­að, og sjálvt um vit hava Jóhan Páll Joensen, uttan at onk­ur hugskot um hvussu vit AÐ HEVUR ikki stað­ at nóg mikið av rávøru verð­ur havt onkrar avbjóðingar, geva eitt ítøkiligt boð uppá kunnu virðisøkja ávísar vørur, ið á hjá uppsjóvarvirk­in­ í næsta ár. hevur yvirhøvur alt gingið júst hvar pínumarkið gongur. men eingin ítøkilig ætlan um Pelagos í Fuglafirði at fáa “Enn vita vit ikki hvussu væl.” “Sum kvoturnar eru ídag, hava fyri­liggur enn. Vit mugu laga fisk — higartil. Tá septemb­ tað fer at hildnast,” segði vit grundarlag fyri trimum okk­um eftir teimum treytum er mánaður varð gjørdur upp, Jóhan Páll Joensen í sam- MINKANDI KVOTUR virkjum av hesum slagnum í sum gera seg galdandi. Eydn­ hevði virkið tikið ímóti 30.000 røðu við Sjógv & Fólk, “men Ein nýggj avbjóðing verður Føroyum. Kvoturnar kunnu ast tað at fáa eina betri frí­ tons­um av sild, makrel­i, lodnu vit vóna at taka ímóti minst tó at fáa fatur á nóg mikið av møguliga minka eitt sindur í handils­avtalu við ES, so laga og svart­kjafti teir fyrstu tríggj­ 45.000 tonsum í ár.” fiski, nú kvoturnar fyri makrel mun til hetta, men ikki nógv.” vit eisini okkum eftir tí.”   [] ar fjórð­ingarnar í ár. Sam­bært Pelagos fekk sína fyrstu og svartkjaft eru minkandi stjór­a n, Jóhan Páll Joen­sen, last tann 14. august í fjør. aft­ur. Tað hevur havt við sær Christian í Grótinum landar meðan Finnur Fríði bíðar eftir tørni. vísir uppgerðin at Pelag­ o s Tann innleiðandi tíðin var størri kapping um fiskin. hevur tikið ímóti væl meiri sum vera man merkt nakað “Innkeypsprísurin hevur av fiski enn tey høvdu vænt­ av tillagingum og stillingum; ver­ið nakað hægri í ár enn í að. Málsetningurin í ár er at men arbeiðið hevur eydnast fjør,” staðfesti Jóhan Páll Joen­ væl, og áðrenn langt var frá­ sen. lið­ið fingu tey framleiðsluna at Alt bendir á at kvoturnar ganga bæði skjótt og smidliga. fara at minka enn meira komTilsamans starvast umleið andi ár, og ein spurningurin er 70 fólk á virkinum. so um tað verður nokk av fiski “Vit eru nøgd við tað fyrsta til tey trý stóru uppi­sjóvar­ heila framleiðsluárið,” segði virk­ini — Fuglafirði, Tvøroyri og Kollafirði. “Um kvoturnar minka meir­a, so er tað sjálvandi ikki Jóhan Páll Joensen, stjóri.

T

26

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Ocean Rainforest: Aldur gerast stór útflutnings MARIA OLSEN

Ólavur Gregersen, stjóri í Ocean Rainforest.

Eftir fleiri ára aliroyndir er Ocean Rainforest við at fáa ferð á útflutningin av taraúrdráttum, og væntandi verða eini 25 tons heystað og útflutt í ár — málið er at ala fleiri túsund tons árliga. agið, sum í fleiri ár hevur gjørt roynd­ir við taraaling, fór í fjør AÐ ER ikki bert laks­u r undir at útflyta turk­aðan og sum verður aldur í Før­oy­ fryst­an tara í størri nøgdum, um. Uttarlaga í Funningsfirði og úrdráttirnir hava fingið hevur Ocean Rainforest lagt góða móttøku. línuskipanir út við tara. Fel­ “Tarin vísti seg at vera Kaj Joensen

T

dygdar­ v øra,” sigur Ólav­ ur Gregersen, stjóri í Ocean Rain­forest. “Aftur­meld­i ng­ arn­ar hava verið stak góðar og keyp­a rn­i r siga vøru­dygd­i na vera framúr í mun til ann­ an tara sum verður seld­u r í

Europa. Ikki minst av hes­um nógv størri úrtøku í mun til mettu vit at haldgott grundar­ íløg­una.” lag var fyri at gera íløgur í Og so fór felagið undir tara­a ling.” veru­liga framleiðslu. Meira parta­ p eningur bleiv settur BYRJAÐU Í 2007 í felagið í fjørð, og fleiri lín­ Ocean Rainforest bleiv sett ur vórðu settar út; í ár hava á stovn í 2007. Gilli Trónd teir heystað 15 tons av tara hevði eitt hugskot um at fara til út­flutnings. Málið er at undir at ala tara á opnum havi. koma upp á 25 tons við árs­ Fyrstu tíðina arbeiddi felagið lok. “Ætlanin er at tvífalda við at menna ein aliskipan fram­leiðsl­una næsta ár,” legg­ sum kundi brúkast í hav­um­ ur Ólavur Gregersen afturat. hvørv­inum við Føroyar, og við at fáa royndarloyvi útvegað. Í BRÚKT TIL KRYDDARÍ 2010 legði felagið sína fyrstu Dagliga eru trý fólk knýtt at línuskipan út á Funningsfjørð virk­seminum umframt Ólav, sum eina roynd at kanna um men tá tarin verður skorin skipanin toldi eitt óslætt hav­ arbeiða 6-8 fólk á virkjunum. um­hvørvi við stórum aldum Tarin verður aldur á Funn­ og hørðum streymi. ings­ f irði og haggreiddur í Tvey ár seinni, í 2012, Kald­ b ak, har hann verður metti felagið at grundarlag var frystur og lagdur á goymslu. fyri lívfrøðiligum royndum, So skjótt sum tarin er skorin og sama árið fekk felagið eina av línuni, skal hann antin hálva millión krónur í stuðli turk­ast ella frystast. Turk­ing­ frá NORA til verkætlanina ar­­parturin taka tey á høvda­ Macro­Biotech. Ólavur Greg­ virk­ i num í Leirvík sær av, ersen sigur at hetta varð av har­næst verður tarin lagdur á álvara startskotið til tað virk­ goymslu í Kaldbak. semið sum er í dag. Tarin verður pakkaður í Tey seinastu trý árini hev­ 10 kilo eskir og síðani sendur ur Ocean Rainforest gjørt av landinum, á marknaðin í ali­royndir við ymiskum tara­ Europa. sløg­um. Tær fyrstu línurnar Ocean Rainforest hevur sádd­ar við tara vórðu settar út lagt seg eftir útvega tara til á vári 2013, og fyrsta skurð­ur­ matvøru og kosmetikk fram­ in var á sumri sama ár. leið­arar. Tarin er nýtiligur til “Okkara fyrsta ár var merkt nógv ymiskt — tað veri seg av at vit vistu ikki rættiliga krydd­a ri ella sum partur av hvat vit gjørdu,” sigur Ólavur fram­leiðslu av pylsum, ostum, Greg­ e rsen. “Feilirnir vóru anlitskremi v.m. nógv­ir men tað sást at tarin “Vit miða eftir at vera ein vaks heilt væl.” álítandi veitari av dygdar­tara Ocean Rainforest hildu í sum er aldur á burð­ar­dygg­an fyrst­ani at tá tarin var heyst­ hátt í Norður Atlants­hav ­­in­ aður av línunum einaferð, so um,” sigur Ólavur Greg­ersen. skuldi sáast av nýggjum. Men “Framleiðslan má hava tá línurnar vórðu kannaðar eina ávísa stødd, áðrenn vit av í januar 2014, sóu teir at álvara kunnu gerast ein rími­ tarin yvirlivdi veturin. Nú liga stórur og støðugur veit­ er staðfest at sama lína kann ari hjá teimum størri keyp­ heyst­ast tvær til tríggjar ferðir aranum sum brúka tara til um árið. mat­framleiðslu í Europa.” “Tá fingu vit vissu fyri at hetta var vert at arbeiða víðari BIORAFFINERING við,” sigur Ólavur Gregersen. Um Ocean Rainforest skal ala “Tí tá tarin kann skerast fleiri tara í størri mun, má felagið ferð­ir á somu línu, so fært tú menna tann partin av fram-

27

SJÓGVUR & FÓLK — #2

tari kann  vøra Rein góðska úr norður Atlantshavi www.cig.fo

Magni Arge, ein av partaeigarunum í Ocean Rainforest, rokast við taralínu á Funningsfirði.

leiðsluni sum knýtir seg at bioraffinering (lívfrøðiliga lidnir úrdráttir) — tá ymisk evni verða útvunnin burtur úr taranum. “Tá er man meiri inni í bio­kem­ iskum manna­gongd­um,” vísir Ól­av­ ur Gregersen á. “Tí eru vit rættiliga virknir á granskingar- og menn­ingarøkinum. Fyrr í ár fingu vit saman við Matis í Íslandi og Hortimare í Noregi fígging frá Nordic Innovation til verkætlanina ‘Macro Value’. Enda­ máið er at kanna árs­tíðar varitiatión­ irnar í tí alda tar­ a num, tí inni­ haldið í taranum er skiftandi, alt eftir árstíðini. Ídag er eingin ið reiðiliga veit at siga hvussu hesar variatiónirnar eru í aldum tara, og serliga tá ið hann verður skorin fleiri ferðir um árið. Tískil hava vit eisini sett í starv ein vinnu-PhD

lesandi, sum serliga fer at arbeða við granskingarpartinum av okkara virksemi.” Ólavur Gregersen heldur fram: “Har­u mframt hava vit í ár gjørt íløgur í eina starvsstovu og tara klek­ ing­ar­støð í Kaldbak, og tað ger tað møgu­ligt hjá okkum at arbeiða við at optimera alla mannagongdina frá at framleiða tarasáð til lidnar vørur,” Eitt av evnunum í taranum er alginat, sum verður brúkt í al­skins gerandisvørum: matvørum, tann­ kremi, øl, sminku o.s.fr. “Bara at taka alginat er ikki løn­ andi hjá okkum, og tí kanna vit hvørji onnur evni kunnu dragast úr tar­anum. Ætlanin hevur allatíðina verið at ala í størri nøgdum, og málið er at ala fleiri túsund tons um árið og framleiða ymsar úrdráttir burtur úr hesum.”   []

Norðhavnin 8 · Postboks 329 · FO-726 Ánirnar · Føroyar Tel. +298 20 70 00 · Fax +298 20 70 10 T-postur: cig@cig.fo · www.cig.fo

28

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Skipanir til fiskivinnuna og aðrar vinnur Hví ikki gera sum hini? Brúka Nema skipanir sum stýringsamboð

Til stýring av manningum, skipum og krøvum

Til avrokning og lønaravgreiðslu

Til innvigan og frystigoymslu

Til tímaskráseting og yvirlit

Til starvsfólkarøkt, skeið og útbúgving

Til innkeyp, fakturering, bókhald og fíggjarstýring

Tórshavn: Smyrilsvegur 5, FO-100 Tórshavn, Tel 347 347

Klaksvík: Stangavegur 53, FO-700 Klaksvík, Tel 347 310

Alt, sum tín pensjón eigur at vera Við NordikPensjón taka vit atlit til, at tú sum brúkari setir krøv til gjøgnumskygni og dygd. Og við NordikPensjón er tað leikandi lætt: Tú fært eitt greitt yvirlit í Netbankanum, har allar upplýsingar eru tøkar. Tú fært eina pensjón, sum tú hevur ávirkan á, og pensjónspakkin verður settur saman eftir tínum ynskjum og lagaður til júst tín tørv.

krónur til umsiting Við Nordik360+ ella Nordik360Premium fara 0 krónur til umsiting.

stað til tíni fíggjarviðurskifti Við NordikPensjón fært tú betri yvirlit yvir tíni samlaðu fíggjarviðurskifti.

Vælkomin til NordikPensjón

www.banknordik.fo/pensjon

pensjónir eru ikki líka Vit eru ikki líka, og tí eiga okkara pensjónir ikki at vera líka.

samband@nema.fo

www.nema.fo

29

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Tí má veiðiliðið eiga skip MARIA OLSEN

Nólsoyingar á trolaradekki.

At eiga hóskandi skip vísir seg ofta at vera avgerandi fyri at kunna staðfesta fiskiríkidømi og vinna veiðirættindi, eisini í millumtjóða samanhangi, sigur Mortan Johannesen, reiðari fyri Enniberg og fyrrverandi skipari. fiskaríum er altíð við í myndini, ikki minst hjá rokskiparum, sum eru gull ØRT HEVUR verið fram í sein- verdir fyri eitt og hvørt fiskireiðarí. astuni at vinnuligur fiskiskapur Eitt framkomið og stórt fiskiskip kann væl og virðiliga virka og mennast er sum ein heimur fyri seg — har er víðari í einari skipan har fiskireiðarar ein ørgrynna av umstøðum sum gera ístaðin fyri at eiga skip velja at leiga sær seg galdandi, og er okkurt sum ikki veiðitól, og at hetta hevði verið bús- riggar so kann tað hava avleiðingar fyri kaparliga optimalt fyri eitt land sum fiskiskapin ella annað, eitt nú trygdina Føroyar. Víst verður á at tey ið reka umborð. Tað er tí sera umráðandi at fiskiskap harvið sleppa undan íløgum útgera og innrætta skipið upp á best í dýr skip og soleiðis kunnu frígera seg hugsandi máta til tað fiskarí sum talan frá tyngjandi rentum og avdrøgum — er um. at fiskiskip ístaðin kunnu leigast eftir tørvi og allur kostnaður av hesum dra- MAKRELURIN SUM DØMI gast frá í rakstrinum sum beinleiðis Tú kanst leiga eitt skip til farmaflutútreiðslur. ning ella aðra bundna uppgávu, men Hetta ljóðar snilt og kann, undir fiskarí? Tað ber til í summum førum røttum fyritreytum, eisini rigga — í í styttri tíðarskeið millum reiðarí sum øllum førum í teoriini. Í praksis hava gott sínamillum samstarv framlýpur tó ketan av so skjótt tankin skal manundan og kenna hvønn annan væl; umsetast til fiskivinnuligan veruleika men at finna rætt skip til rætta tíð er í Føroyum. ikki sum at siga tað. Tíðin er ofta ein sera kritiskur táttur “Eg vil siga at tað ger allan munin at tá talan er um fiskarí, og tað óvæntaða eiga skipið,” sigur Mortan Johannesen, kann spæla ein stóran leiklut. Leiting reiðari fyri f lakatrolaran Enniberg. eftir fiski og menning av nýggjum “Tú hevur eitt skip og skalt ikki lata Búi Tyril — fiskivinnan.com

F

tað frá tær um stutta tíð, og tú kanst gera alt tað við skipið sum er neyðugt fyri at tað skal kunna vera so effektivt sum møguligt. Tað er so nógv sum má tillagast. Um tú skalt leiga skip, so er tað altíð ein stórur spurningur um tú yvirhøvur fært hóskandi skip til leigu og til tíðina, og um tú fært rætt fólk við.” Mong er dømini um slíkar støður har tað vísti seg at vera avgerandi at eiga hóskandi skip. Sum herfyri tá stríðið stóð við ES og Noreg um rættin at fiska makrel. “Tann nógvi makrelurin gav møguleika til nýtt fiskarí,” leggur Mortan Johannesen afturat. “Høvdu vit tá ikki havt tey skipini sum vit

Flakatrolarin Enniberg.

høvdu, so var tað ómøguligt at lofta hesum møguleika. Vit høvdu ikki klárað at fiska so stórar mongdir av makreli upp á stutta tíð og høvdu ikki kunnað staðið ímóti trýstinum frá ES. Men av tí at vit høvdu førleikan og veiðiorkuna kundu vit staðfesta og prógva til fulnar at so nógvur makrelur var inni á føroyskum øki, og vit vóru før fyri at fiska hann og fáa hann til høldar. Skuldu vit tá verið noydd til at leiga skip fyri at sleppa at fiska, høvdu vit neyvan komið nær námindi hesum.” At politikarar eru farnir at tosa um at vinnan bara kann leiga sær skip, heldur Mortan Johannesen vera órógvandi. “Eg haldi tey ið vilja at fiskivinnan skal bara leiga sær fiskiskip vita ikki hvat tey tosa um. Og hetta er ikki fyrstu ferð at politikarar og onnur ið fáa ilt av at tað gongur væl hjá summum, vilja so gjarna grípa inn. Eg eri bara bangin fyri at tey seta seg ikki ordiliga inn í tingini og kunnu lættliga gera eina vanlukku. Hetta minnir eitt sindur um teir bíligu koltrolararnar sum alt kórið (Framhald á s. 37)

30

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Uppboðssøla av kvotum… (s. 5)

dygdargóðar útbúgvingar og skeið á sjónámi

íkast til lands­bú­skap­in sum gjørligt, men ein upp­boðs­søla hevði gjørt í­k ast­ið til landsbúskapin mun­a ndi minni enn tað er ídag, og hevði borið í sær vaksandi óvissu og eitt framyvir fall­andi bú­skaparligt íkast.

Sjónám er dygdarbesti veitari av skipara- og skipsatstøðaraútbúgving.

• Trygdarskeiði • COX – bátaføraraskeiði • FRC – skjóttsiglandi bjargingarbátur • Radioskeiði – GOC, LRC, SRC, ROC • Skeiði í fyrstuhjálp • Verndarmaður skipsins (SSO) • Skeiði í verndaransni (ISPS) • Skeiði í arbeiðsumhvørvi (§16) • Skeiði í grundleggjandi eldsløkking • Veturin 2015/16 byrja hesi skeið: ∙ HUET – Helicopter Underwater Escape Training ∙ BOSC – Basic Offshore Safety Course ∙ Heilsuskeið (sjúkraviðgeri, A-kista)

Hjá Sjónámi er skeiðsluttakarin altíð í miðdeplinum. Endamálið er ∙ at menna og veita útbúgvingar og skeið á høgum altjóða stigi. Málsetningurin er ∙ at viðskiftafólk okkara eru búgvin at átaka sær uppgávur og skyldur í altjóða vinnu. Vit bjóða góðar umstøður, nýggj høli og góðar og ágrýtnar lærarar.

Nordixis

Sjónám er dygdarbesti veitari av:

FISKIVINNUNÝSKIPAN Tað eru eyðsæð tvær høvuðs­mot­iv­ atiónir aftan fyri kjakið um at hava bestu fiski­v innu­skip­an: at økja um inntøkur lands­k assans og harvið fáa sum best burturúr, og at røkk­a javnari býti av inn­tøk­um landsins. Tíverri arbeiða báð­a r motivatiónir ímóti hvørjum øðr­um. Við fullum javnað fáa øll líka nógv í part, men so verð­ur lítið og onki at deila. Besta búskaparliga skipanin før­ir við sær at meira verður til summi, men hinvegin fáa øll okkurt burturúr. Skipanin við nærum full­komn­ um ognarrætti í fiski­v inn­uni nevn­ ist ITQ (individ­ u al transferable quot­as), sum er galdandi í t.d. Dan­ mark og Íslandi. Hendan skip­an­in hev­u r fyrimunir og vans­a r við sær. Fyri­munirnir eru bú­skap­a r­l ig­ir og bio­log­isk ­i r: ITQ skipanin hevur van­liga við sær at kvotur verða eff­ ekt­ivt fiskaðar, fiski­ork ­a n minkar, kostn­aðir minka. Sam­stund­is hækk­ ar vøru­dygd­i n og prís­i rn­i r vegna markn­a ð­a r­før­i ng og plan­legging, sum er bet­ur til stað­ar undir hesari skip­an. Fleiri meina eisini at fiska­ stovn­arnir verða betur røkt­ir og betri fyri, tí fiski­menn kenna størri ábyrgd ors­ak­að av tí høga ognar fakt­orin­um. ITQ skipanin hev­ur eisini havt tað við sær at vinnutólini eru savnað á ov fáum hondum, og hetta kann vera óhepp­ið, um vit fáa eina generatión av eigarum sum ikki kenna stór­veg­ is sam­felags­sinni. Tí er helst best at hava eina skipan sum varð­veit­ir tað góða í einari ITQ , eina skipan við sterk­um ogn­ar­rætti, og eina skipan ið sam­stundis hevur annað sum upp­

vigar ta mest óhepnu síð­una. Bæði nú­ver­andi skipan og ein skipan við rullandi loyv­u m hevur hesar fyri­ munir. Tað er alt annað enn skila­gott at fara yvir til eina ivasama skip­ an sum í veruleikanum ligg­u r á experimentalum stigi, og vísir seg at virka í minni enn 0,1% av heims­ ins fisk­arí­um — tað at ein slík skip­ an upp­fyllir okkurt sum part­a r av fólk­inum ynskir er snøgt sagt ikki hald­gott, um hon sam­stund­is undir­ grev­u r bú­skap­in í fiskivinnuni og sam­fel­agn­um. Tá er betri at leggja seg meira serskilt eftir sjálv­um trup­ ul ­leik­unum í skip­a n­ini, og eingin ivi er um at mangt kann gerast. Eitt kundi verið at avtikið sokallað skuffu­loyv­ir. Eitt annað kundi verið at forða fyri sølu av veiðiloyvum sum spekulatión, uttan tó at hindra neyð­ ug­um sølum av pørt­um av kvotum. Har eru nógv­ir møguleikar.   [] Keldur: Scott, A.D. 1988. Conceptual Origins of Rights Based Fishing. In Neher et al. (eds.) Rights Based Fishing. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht. Scott, A.D. 1996. The ITQ as a Property Right: Where it Came From, How it Works and Where it is Going. In B.L. Crowley (ed.) Taking Ownership: Property Rights and Fisheries Management on Arnason, R. 1999. Property Rights as a Means of Economic Organization. A paper for the Mini-course on rights-based fisheries management. FishRights 99 Conference — Use of Property Rights in Fisheries Management Sjónarmiðini eru høvundans egnu. Blaðið kann vera samt ella ikki samt í mun til ymisk sjónarmið.

Origin: Hægri prísir styrkja (s. 19)

Faktorsvegur 14 | 700 Klaksvík | www.sjonam.fo | sjonam@sjonam.fo | +298 665 888 Avgreiðslutíðir: mánag – hósdag kl. 9 – 15 og fríggjadag kl. 8 – 12

við. Vaðhorn leigaði tað í fyrstu syftu, men grundarlag var ikki fyri at Vaðhorn hevði eitt virk­ið á Toftum og eitt á Strondum, og tí bleiv leigusáttmálin uppsagdur. Ístaðin fyri at steingja virkið fór Faroe Origin sjálvt undir at virka salt­fisk á Toftum, og líka síðani hev­ ur støðugt verið arbeiðið til eini 15 fólk. “Vit byrjaðu í smáum, tíðliga í ár, tí hetta var ókent øki hjá felagnum,” sig­ur Jens Pauli Petersen. “Vit hava ikki koyrt so stórar nøgdir ígjøgnum áð­ur, so vit valdu at fara spakuliga ígongd, fyri at nema okkum nakrar førleikar. Um man ger onkran feilin, so er skjótt at brekið er stórt, um tú fert ov harðliga til verka.” Saltfiskurin — toskur og brosma

— verður seldur til Spania og Italia. Krøv­ini eru heldur øðrvísi sam­a n­ bor­ið við feskan og frystan fisk. Tað er týðningarmikið at saltfiskurin er væl hagreiddur, og liturin hevur nógv at siga; saltfiskurin skal helst vera so hvítur sum møguligt hvítur fyri at selja væl. Nú er so eitt royndargrundarlag lagt og eftir er at taka støðu til hvat fram­y vir skal henda á virkinum. “Vit hava framleitt umleið 1.000 tons,” sigur Jens Pauli Petersen. “Spurn­ing­u r­in er nú, hvussu vit gera í fram­tíðini. Skulu vit seta meira ferð á, ella skulu vit halda fram við somu fram­leiðslu? Støða verður helst tikið til tað seinni í ár. Eitt sum vit meta er um­ráðandi, er at arbeiðið á virk­in­um er støðugt.”   []

31

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Vænta enn fleiri føroyskar kapteynar

Mykinesgøta 6 · Postboks 3232 · 110 tórshavn tel 354913 · gbt@gbt.fo · www.gbt.fo

...tín trúgvi fylgisveinur Vit umboða Brenderup viðfestis­ vognar og kunnu bjóða alskyns vognar – bæði til vinnu og privat

T

T.d. hava vit vognar... til bátaflutning til hestaflutning til mc-/bilaflutning til maskinflutning

Wilhelm E. Petersen, stjóri á Vinnuháskúlanum.

“Aspirantskipanin krevur meira av skúlanum,” við­ merkti stjórin. “Hon merkir m.a. at siglingartíðin verður løgd meira neyvt til rættis fyri at tryggja at aspiranturin fær júst tær arbeiðsroyndir á sjónum sum eru beinleiðis rele­vant­­ar fyri útbúgvingina.” Hann legði afturat: “Hendan skipanin er meira tíðar­ hósk­andi enn tann gamla — ídag eru fólk ikki sum fyrr til reiðar at brúka so langa tíð á sjónum fyri at kunna taka hes­ar útbúgvingar.” “Hendan moderniseringin fer vónandi at hava við sær at áhugin fyri útbúgvingini verður størri, eisini millum kvinnur.”   []

Og vognar... sum eru innilokaðir sum eru opnir sum hava vippulast

Vit hava eisini gummibátar og aðra trygdarútgerð ISO góðkendur gummibátur til 6 persónar. Hevur m.a. rampu, ið ger tað lættari at koma umborð. Verður latin við neyðpakka við allari neyðugari útgerð. grafikmaster.fo

Búi Tyril

ANN NÝGGJA føroyska aspirantskipanin fyri komandi skiparar og skipsførarar, sum varð sett í verk í summar, fer væntandi at gera tað meira áhugavert fyri fleiri, bæði kvinnur og menn, at nema sær útbúgving sum sjónavigatørur og brúgvoffiserur. Tað sigur Wilhelm E. Petersen, stjóri á Vinnuháskúlanum, sum samstundis letur væl at byrjanini til tað nýggja útbúgvingar modellið. Tvær upptøkur um árið eru til útbúgvina, og tann fyrsti bólkurin av 12 aspirantum varð flotaður í august. “Vit tóku 12 næmingar í august og rokna við at taka 12 aftur í januar,” segði Wilhelm E. Petersen við Sjógv & Fólk. Aspirantskipanin er gjørd eftir donskum modelli, sum gevur góðar møguleikar fyri samskipan mill­um føroyskar og danskar skipara- og skipsførara­út­búgv­ ing­ar. Talan er um aljtóða viðurkendar útbúgvingar, ið eis­ ini gevur atgongd til arbeiði kring heimin. Munurin millum ta nýggju skipanina og ta fyrru er í stutt­um at tann fyrra kravdi longri siglingartíð. Fyri at læra til skipara ella skipsførara krevjast nú 12 mánaðir av spesi­ fikk­um royndum á sjónum í tøttum samstarvi við skúlan, held­u r enn 36 mánaðir av meira generellum royndum á sjón­um sum kravdist fyrr. Hetta fer sambært metingar at hava við sær at tað fer at kennast minni møtimikið at fara und­ir útbúgvingina, og fer sannlíkt eisini at fáa fleiri kvinn­ur at umhugsa møguleikan.

Eldsløkkjarar Brandávaringar BjargingarBátar

sansir.fo

Siðvenja og royndir skapa góðsku í serflokki

JFK, Kósarbrúgvin 3, Postsmoga 56, FO-710 Klaksvík, Faroe Islands Tel +298 409900, Fax + 298 409901, jfk@jfk.fo, www.jfk.fo

32

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Mest.fo Tel. 301100 info@mest.fo

‘Ein fongur

UMvælingar Skipasmíð og umvælingar Byggihallir og smiðjur við nýmótans útgerð

Framleiðsluútgerð – rustfrítt stál Frá tekniborði til lidna framleiðslu av flakalinjum, transportbondum, kassavendarum, v.m.

Framleiðsluútgerð

3 Sølubúðir og 24 tíma tænasta

Eykalutir – kring alt landið! Størsta eykalutagoymslan í landinum

MEST samtakið fevnir um skipasmiðjurnar á Skála og í Tórshavn, fram­ leiðsluverksmiðjuna í Runavík og dóttirfelagið PAM­Offshore Service, sum hevur starvsfólk í oljuvinnuni, serliga í Norra. Um 400 starvsfólk eru í starvi í samtakinum.

Endamálið við FAS er at leggja lunnar undir handils­ skipa­v innu og maritimar tænastur í Føroyum, eitt arbeiði sum greitt er komið væl áleiðis — og týdningurin av hesi vinnu er stórur fakliga og samfelagsbúskaparliga. um­framt at stuðla upp undir verandi út­búgving­ar­skipan á tí maritima øk­ KKARA málsetningur er at in­um. Talan um rættiliga nógvar og skipa soleiðis fyri at tað før­ ym­iskar tænastur ið eru tengdar at oyska vinnulívið kann njóta gott av sjó­v innu, so sum tekniskt eftirlit og teim­um vinnuligu møguleikum vit við­líkahald, umvælingar, manning­ fáa við at hava eina altjóða skipaskrá ar­tæn­a sta og ymisk umsiting, umsum FAS.” Tað sigur Hans Johannes framt trygging, fíggjar­tæn­ast­ur, løg­ á Brúgv, stjóri fyri Føroysku Altjóða frøði­lig­ar tænastur og annað. Skipa­skránna. Hans Johannes minnir á at Sambært Hans Johannes snýr fiskiskip kunnu ikki verða skrásett í FAS seg ikki minst um at skapa FAS. “Tað er jú avmarkað við kvotum nýggj­ar vinnumøguleikar í Føroyum til føroyskar fiskireiðarar,” staðfestir hann. “Tí vænti eg at næsta menn­ ing­ar­stig innan føroyska skipavinnu verð­u r at gera íløgur í skip innan handils­flotan. FAS er upplagt til at skapa sambond við størri reið­arí sum Búi Tyril & Jógvan H. Gardar

“O

Arbeiðsbáturin Svitzer Gaia, skrásettur í FAS, við virksemi mest í Svøríki men umsiting í Føroyum.

SJÓGVUR & FÓLK — #2

33

FAS-skrásetta Arnarfell hjá Samskip á veg av Kollafirði.

eru komin í FAS úr øðrum lond­u m og harvið sam­starv um íløgur ella tænastur. Reið­ ar­ar sum hava síni skip í FAS fáa kunnleika til Føroyar og har­v ið hvørji vit eru og hvat før­oysk feløg kunnu. Held­ ur ikki skulu vit gloyma at hendan skipan gevur møgu­ leika hjá teimum sum t.d. skulu hava siglingartíð um­ borð á handilsskipum — ein møgu­ leiki sum ikki hevði ver­ið líka nærliggjandi um vit ikki høvdu FAS.” Tað er eisini misvísandi at tosa um FAS sum eina skatta­ skipan ið letur sjómenn sleppa undan at gjalda skatt. Skip­ anin virkar nevniliga so­leið­is at tey ið sigla við FAS-skrá­ sett­um skipum rinda vanligan løn­ar­skatt (í løtuni 35 prosent), sum so verður aftur­borin til arbeiðs­gevaran — hetta fyri at fáa fleiri reiðarí til at skáseta síni handilsskip í FAS. FAS varð upprunaliga stovn­að í 1991, í fyrstu atløgu fyri at hindra at føroysk hand­

ils­skip vórðu flaggað út, men varð munandi broytt í 2008 og 2009 fyri at betur kunna kapp­ast á altjóða markn­að­in­ um. Ein fíggjarliga áhugaverd tonn­ a gu skattaskipan varð eis­ini innførd í FAS, har reið­ aríni rinda ein rættiliga lág­an tonnaguskatt. Hetta sam­an við afturberingini av løn­ arskatti umframt strong­u m krøvum um dygd, er við til at gera FAS skip­an­ina kapp­ ing­ar­føra á markn­að­inum fyri al­tjóða skipaskráir. Eitt annað sum telur upp­ eft­ir fyri FAS er at Føroyar nú standa á tí sokallaða ‘hvíta list­a’ hjá Paris MoU og eru styrk­ is­mettar sum nr. 26 á altjóða av ­r iks­l ist­a n­u m fyri f lagg­ stat­ir hjá ICS (Int­er­national Chamber of Shipping). Føroysk lóggáva er gald­ andi umborð á øllum FASskrá­sett­u m skipum, og lóg­ gáv­an er í samsvari við al­tjóða konventionir og regul­er­ing­a r, vísir Hans Johann­es á Brúgv á.

Norröna er framvegis størsta skip í FAS.

“Skattafyrimunir fyri reið­ arí sum brúka tílíkar skipanir er eitt sera vanligt fyribrygdi í hesari vinnuni, og mong lond kappast á økinum. Møguligar inntøkur liggja ikki so nógv í sjálvari skrásetingini, men heldur í teimum privatu tænastunum sum føroyingar kunnu bjóða skipunum.” bjóða sínar tænastur fram,” sigur Hans Johannes á Brúgv. VAKSANDI INNTØKUR Í 2011 vísti ein meting Sjóvinnustýrið tekur í dag at FAS-avleitt virksemi á tvey gjøld frá teimum sum landi í Føroyum umsetti fyri skráseta skip undir FAS: eitt hundrað­tals milliónir um árið skrásetingargjald og eitt árs- og gav samfelagnum tíggjutals gjald. Tað fyrsta árið er talan mió. í beinleiðis inntøkum. um eina upphædd sum liggur “Vit áttu at fingið eina um 100.000 krónur, og síðani nýggja meting av tølunum fyri kostar tað 25.000 kr. um árið ídag,” leggur Hans Jo­hann­es at hava skipið skrásett í FAS. aftur­at. “Eg tori at siga so Ídag umfatar FAS skráin um mik­ið tey eru hægri ídag enn 90 skip, ið árliga gevur umleið tey vóru í 2011 — vit hava 2,25 milliónir kr. í skrásetin- fleiri skip og fleiri tænastu­ gar- og ársgjaldi. veit­arar nú enn tá.” Harafturat eru beinleiðis inn­tøkur til landskassan av ‘SPÍRANDI ÍDNAÐUR’ partafelagsskatti frá skip­u m Tað er greitt at føroyingar og í øðrum førum av tonnagu­ longu eiga fleiri fyritøkur sum skatti, alt eftir hvussu skipini bæði bjóða tænastur til reiðarí eru skrásett í FAS. við skipum skrásettum í FAS, Eins og fleiri aðrar norður­ umframt at bjóða seg fram lendskar altjóða skipaskráir, so sum tænastuveitarar á altjóða sum DIS og NIS, er FAS ein sjóvinnu marknaðinum. almenn tænasta, ið er lut­fals­ “Vit hava t.d. Shipping.fo liga tætt knýtt at tí pol­itisku og Tor Shipping, sum bjóða skipanini. Aðrar skipa­skráir seg til at finna manningar hava valt ein øðrvísi leist, og til reiðarí og taka sær av virka t.d. sum alment parta­ tænastum í tí sambandinum,” felag, meðan aftur aðrar eru viðmerkir Hans Johannes á lagdar út til privatar tænastu­ Brúgv. veitarar. “Vit hava Skansi Offshore, Endamálið við FAS snýr ið eiga og reka skip og sam­ seg ikki so nógv um at fáa starva við út­lendsk veitingar­ stór­ a r beinleiðis inntøkur av skipanini, men hinvegin at skapa meira inntøkur av avleiddum virksemi. Her er tað sum vera man ikki minst upp til tænastuveitarar at liggja framvið og bjóða fram tæn­astur sum handilsskip og teirra reiðarí hava tørv á. “Inntøkumøguleikarnir í Føroyum liggja fyrst og fremst í tí privata vinnuni, hjá teim­ um sum hava hugskotini og sum síggja møguleikar í at

Hans Johannes á Brúgv, stjóri fyri FAS og Sjóvinnustýrið.

Frystifarmaskipið Axel, skrásett í Tórshavn.

fel­øg, sum bæði kunnu vera í FAS ella undir øðrum flaggi. Vit hava Thor í Hósvík, sum rekur stórt shipping virksemi og eisini hevur átikið sær umsiting av tí FAS-skrásetta part­inum av virkseminum hjá útlendskum reiðaríi. Frakt & Sand er eitt annað dømi um fyritøku sum hevur fingið fótafesti innan al­tjóða hand­ ils­skipa­v innuna. Harafturat hava vit fyritøkur sum MEST og onnur, ið taka sær av (Framhald á s. 38)

MARIA OLSEN

MARIA OLSEN

fyri samfelagið’

34

SJÓGVUR & FÓLK — #2

FAS: Reiðarí fáa skattligar fyri    Búi Tyril & Jógvan H. Gardar

M

ONG munu hava varn­ ast at handilsskipa­v inna íroknað ymiskt vinnuligt virksemi knýtt at hesum — also sjóvinna undantikið fisk­a rí, aling og fiskafram­leiðsla — er við at vaksa til eina mun­ andi vinnu í Føroyum. Alt bend­ i r á Føroyska Altjóða Skipaskráin eigur ein leiklut í hesari tilgongd og somuleiðis tann áhugi sum tók seg upp fyri nøkrum árum síðani við­ víkj­a ndi møguleikanum fyri ein­ari komandi oljuvinnu í Før­oyum. Eini týðandi triði táttur í samanhanginum eru teir før­oysku útisiglararnir sum eru vorðn­ir alsamt fleiri serliga inn­an frálands orkuídnaðin — með­an hesir fyrr mest sigldu við farmaskipum og tanga­skip­um er talan ídag meira eisini um tænastufartoy

í olju- og gassídnaðinum so sum veit­ing­a r­skip av ymsum slag. Vit hava í dag fleiri før­ oysk feløg sum eru komin rætti­liga langt innan altjóða handils­skipa­v innu, har ímill­ um reiðaríini Thor og Skansi Off­shore sum hava arbeitt upp stórt virksemi innan frálands orkuvinnuna og hvør í sínum lagi bygt sær dýr og nútímans skip burturav til endamálið. Sum Føroya størsta reiðarí hevur Thor ein flota upp á 16 skip í frálands tænastu umframt átta fiski­skip; av teimum 16 handils­ s kipunum eru fýra nýggj tænastufartoy til seismikk­skip — í heims­k lassa, fyri 150 mió. kr. stykkið. Flotin hjá Skansi Offshore telur fimm sera framkomin og nýmótans platform supply skip, øll nýliga bygd, fyri ein kostnað sum lá oman fyri 200 mió. fyri hvørt. Onnur áhugaverd reið­a rí

MARIA OLSEN

Føroyska Altjóða Skipaskráin og ein handilsskipavinna í menning kann fáa ein avgerandi týdning fyri framtíðar vinnumøguleikar og samfelagsbúskap í Føroyum; lítil ivi tykist vera um at inntøkurnar av hesari vinnu eru munandi.

Óli Hans Hammer Olsen, Assistant Director fyri Bahamas Maritime Authority, fyrrverandi stjóri fyri Skipaeftirlitið við evstu ábyrgd fyri FAS.

eru Smyril Line, sum eigur og rekur stórferjuna Norr­ önu, flagg­skipið í FAS flot­ an­um, og sum eisini er partur av sama eigarabygnað sum Skansi Offshore. Eitt ann­ að handils­reið­a rí í menning,

sum hevur spesialiserað seg í al­tjóða bulkfrakt, er Frakt & Sand, við átta skipum. Umframt reiðaríini eru fleiri og fleiri feløg sum bjóða tæn­ a stur innan sjóvinnu í breið­a ri merking — alt frá

trygg­ing og fígging til lógarliga ráðgeving, frá klassing og tekniskari ráðgeving til um­væl­ingar og veitingar, frá umboðan og passing av roknskapi og øðrum lógarfestum viðurskift­ u m til manning­ ar­tæn­astu, lønarflytingur og hvørt av sínum, ella snøgt sagt: allar tænastur sum tørv­ ur kann vera á í sambandi við skipa­rakstur. YMISKAR TULKINGAR Men tey sum kanska halda at føroysk sjóvinna hevur fingið ein vælútbygdan tænastugeira fara skeiv sambært metingar hjá fleiri ið kenna til altjóða sjó­v innu og tey krøv ið verða sett til kappingarføri á hesum øki. “Hóast tað kann tykjast sum maritimar tænastur er ein skjótt vaksandi vinna, so er tað ein sannleiki við modi­ fik­atión­um,” sigur Óli Hans

effo orkar betur... Við størsta partinum av tangagoymslunum í Føroyum, er Effo høvuðs-

Skipini bunkra hjá okkum í best útgjørda terminali í Norður-atlantshavi.

veitari av orku til føroysku vinnuna. Somuleiðis tryggja vit orku til

Og hvørja ferð eitt flogfar lyftir seg upp frá vøllinum í Vágum, hevur tað

húsarhaldini og stovnar. Kring landið eru 14 av 24 bensinsølustøðum í

frammunundan tikið brennievni frá okkum.

okkara kervi.

Tel 34 35 00

www.effo.fo

35

SJÓGVUR & FÓLK — #2

munir av góðum grundum SKIPSTEKNISK

uttan mun til um teir koma frá reiðara ella umboðsfólki í Føroyum. Hetta er við til at gera FAS skipanina kappingarføra millum reiðarí úti í verðini.” Tað mundi svíða herfyri, Thor Magni, ein av fýra tá tað stóð greitt at teir fýra nýbygningum hjá Thor, seinastu nýbygningarnir hjá spesialgjørdir fyri at tæna Thor fóru undir Bahamas seismikk skipum. flagg aftan á at reiðaríið í Hósvík og FAS umsitingin ikki kundu semjast um tulkingina av galdandi regluverki. Hamm­er Olsen, fyrrverandi “Tað stutta av tí langa er stjóri fyri Skipaeftirlitið (sum at vit eru kanska ikki líka nú eitur Sjóvinnustýrið og sum komm­ersiell í øllum høpi sum varð­a r av FAS umsiting­ini). onkrar aðrar altjóða skipa­ “Nógv tann størsti vøksturin skrá­ir, sum í ávísum førum stav­ar frá sølu av arbeiðsmegi, tulka ella strekkja sama alsum eitt nú elektrikarar og tjóða regluverk øðrvísi enn aðr­ir handverkarar til norsku vit,” viðmerkir Hans Johannes frá­lands­v inn­una umframt úti­ á Brúgv. sigl­arar við útlendskt skrá­sett­ um spesial­skipum ið útlendsk OV LÍTIL PRIVAT LUTTØKA? fel­øg eiga og reka.” Samstundis meinar Óli Hans “Thor í Hósvík er so eitt fel­ Hammer Olsen sum heild at ag har snúningsdepilin ligg­ur tann privata tænastuvinnan í Føroyum og allar tænastur hevur ikki nóg góð livilíkindi verða stýrdar úr Føroyum í í Føroyum. al­tjóða kapping, eisini av út“Lítið og einki er av óheflendskt skrásettu skipum teir­ tum tænastuveitingum innan ra og nýbygningunum, har teir shipping í Føroyum sum eru hava valt útlendska skrá­set­ kappingarførar á altjóða paling fram um FAS,” sigur Óli linum,” heldur hann. Hans, sum ídag er Assistant “Talan er í størstan mun Director fyri Bahamas Mari- um lógarfest bókhald og time Authority í London. lønarflytingar til FAS-skráÓli Hans heldur at sjó­ sett skip, meðan tær vitanarvinnu tænastugeirin í Før­oy­ tungu tænasturnar liggja utt­ um hevur langt eftir á mál an fyri Føroyar. Hetta kemst áðr­enn hann kann sigast at eina­ m est av at føroyskar vera fult kappingarførur. Ein fyritøkur sum oftast koma í grund ­leggjandi trupulleiki, kapping við almennar skatta­ sig­u r hann, er at vinnuligar fíggj­aðar myndugleikar — og tæn­astu­veitingar verða út­førd­ ilt er tí ikki at gita hví privatir ar av tí almenna heldur enn av tænastu­ v eitarar sum oftast vinnu­f yritøkum í fríari kapp­ verða valdir frá. FAS kundi ing. Her kann FAS tó gerast verið grundarlagið undir tann katalysator ið skal til fyri menn­ing av einari munandi at fáa hesa vinnu uppfrá. meira kappingarførari vinnu, Ymiskar meiningar eru tó sum kundi bjóða seg fram á alum hvar javnvágin millum tjóða marknaðinum. Útbúgvið privat og alment skal liggja tá fólk við kravdu royndunum talan er um FAS. finst í Føroyum í ríkiligt mát, Á FAS um­sit­ingini kenna men øll skulu hava fíggjarligt tey einki til hendan trupul- grundarlag at mennast á. Til leika, sigur stjórin, Hans Jo- tess krevst at ein ávísur umhannes á Brúgv. setningur verður skaptur til “At FAS liggur í kapping at tryggja fokus á tað ið ein við privatar føroyskar tæn­ hevur sett sær fyri.” astu­veitarar er so ikki nak­að Óli Hans vil vera við at sum vit eru kunnað um. Vit “yvirregulering innan lóggávu fáa hinvegin dagliga at vita frá reiðarum at FAS hevur eitt tænstustig sum er gott Sjóborg, ein av teimum fimm og at okkara avgreiðslutíðir PSV'arunum (platform supply eru skjótar. Vit svara so fyrisvessel) hjá Skansi Offshore, purningum ið vit móttaka, við bryggju í Saltangará.

og tulkingar av altjóða reglum” forðar fyri veruligum vøkstri í FAS. “FAS veksur sera lítið, hóast tað fíggjarliga kapping­ ar­førið er í lagi. Hetta kemst ser­ l iga av y virregulering inn­a n lóggávu og tulkingar av altjóða reglum. Hetta av­ skrekk­ir reiðarar og eigarar av út ­lendsk­u m skipum. Minni bein­leiðis lóggáva, men meira brúk av altjóða reglum til at tryggja dygdina kundi gjørt FAS til eina sera attraktiva skipa­skrá. Hetta krevur at nógv meira brúk verður gjørt av tekniskari ráðgeving við støði í teimum møguleik­ um sum liggja í altjóða

konventión­um og kodum og støðu­takan hjá myndug­leik­ un­um út frá tí, umframt lið­ ilig­heitini sum liggur í hesum arbeiðs­hátti. Men sjálvandi, um ráðgeving skal latast upp í hendurnar á privatum, er upp til tann politiska myndug­leik­ an — tann endaliga støðu­ tak­ a n­ i n til hvat ið verður góðtik­ið verður so altíð gjørd av teimum almennu myndug­ leik­unum.”

lands­stýrismaðurin í fiski- og sjó­v innu­málum, Bjørn Kals­ø, sum árið fyri hevði setti bólk­in at skriva frágreið­ing­ ina. Talan var um eina rætti­ liga neyva gjøgnumgongd av FAS skip­a n­ini og hvørjir møguleik­ar bólkurin metti vóru bestir fyri skipanina, um hon skuldi klára seg. Eitt av punktunum sum reiðarí­ini vístu á tá, var at tey ynsktu eina einfaldari skip­an, m.a. at FAS bara skuldi hava VARSEMI eitt skrásetingargjald heldur Í 2006 legði ein arbeiðsbólkur enn trý. Harafturat ynsktu sum Óli Hans Hammer Ol- reiðarí­ini at tonnaguskatturin sen var formaður fram eitt álit skuldi leggj­ast á eitt stig sum um FAS skipanina og hennara gjørdi hann meira kappingarfram­tíð. Tað var táverandi føran. (Framhald á s. 40)

MARIA OLSEN

36

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Vilja sum skjótast av lista Jógvan Hugo Gardar

H

SHUTTERSTOCK

Bingjuskip í góðveðri.

ÓAST føroyskir myndugleikar og tey føroysku manningarfeløgini hava roynt at fáa Merkið av listanum yvir sokallað heintleikafløgg ella FOC (flag of convenience) hjá altjóða fakfelags samtakinum ITF (International Transport Workers Federation), so hevur hetta ikki eydnast enn. Onkur hevur fyrr róð fram undir at ósakligheitir frá norskari síðu kann eiga lut í tí treku tilgongdini at fáa ITF at strika okkara flagg av hesum ivasama lista — norsk áhugamál hava nevniliga víst seg at hava sterka ávirkan á nevndina í samtakinum. Sjóvinnustýrið umsitur FAS, og teirra løgfrøðingur Ása T. Djurhuus vísir í samrøð við Sjógv & Fólk á at tað føroyska flaggið kom á hendan listan samstundis sum serliga norsk og svensk fakfeløg óttaðust kapping frá FAS. “FAS vaks skjótt eitt tíðarskeið, og hetta fekk fleiri í Svøríki og Noregi at óttast fyri at FAS skuldi yvirtaka

ITF: Altjóða fakligt samtak í stríði móti 35 skipaskráum ser­skilt fyri at steðga útbreiðsluni av eftir kom tann danska DIS (Danish er galdandi fyri útlendsk reiðarí sum hent­leika­fl øggum. Ídag hevur ITF, Inter­national Ship Register). Okkara ganga eftir avtalum við tey før­oysku LTJÓÐA samtakið fyri flutnings­ við høvuðsskrivstovu í London, egin FAS kom í 1991 og varð sein­ni, í 2008 manningarfeløgini, og har ein veit hvør arbeiðarar, ITF (International eftir­litis­fólk í flestu limalondum. Tó og 2009, endurs­koðað. sum stend­ur aftan fyri reiðaríið. Hóast Transport Workers Federation), hevur eru enn eingi í Føroyum. Eftir­lits­ Í Noreg hava ITF umboð ført fram, onkur ivamál hava ver­ið um einstøk ringt eyga á skipa­skráum sum koma fólk­ini kunnu fara umborð á øll skip eisini í altjóða ITF høpi, at Merkið reiðarí í FAS í so máta, so tykist liggja undir hugtakið hent­leika­flagg ella og eftirkanna viðurskiftini umborð, og hevur í summum førum virkað sum í kort­u n­u m at hesi helst verða tik­ FOC (flag of convenience), sum tað tey kunnu nokta skipum at sigla um hent­leika­flagg, hóast at tað ikki kann in av og blástemplað, við tað at talan verður nevnt á fakmáli. tey finna átaluverd viðurskifti umborð. sigast at vera gald­a ndi fyri øll FAS- eftir øllum at døma er um eitt norð­ur­ Angelica Gjestrum, norsk­u r ITF Skip og reiðarí sum ikki samstarva skrásett skip. Her vil ITF gera mun lendskt reið­arí sum antin hevur gjørt samskipari, sigur at eitt sum eykennir ella sum nokta hesum eftirlitisfólkum á millum øðrumegin reiðarí sum eru av­tal­ur við tey før­oysku mann­ing­ar­fel­ slíkar flaggstatir er at teirra áhugi er at sleppa umborð, verða svart­listað hjá føroysk og hava før­oysk­a r eigarar og øg­­ini, ella har gjøgnumskygni ger tað lítil og eing­in í at seta krøv um at skip ITF. manning, og hinu­ megin útlendsk møgu­ligt at eftirkanna hvørj­ar treytir undir flagginum fylgja altjóða lógum Millum tey fyrstu stóru heintleika­ reiðarí. Um eitt reiðarí hevur føroyska mann­ingarnar hava. Samlað metir og konventión­um, og als ongan áhuga í fløgg­ini taldust Panama og Liberia. Í adressu og føroyskar eigarar, so sam­takið tó framvegis FAS, saman við at smíða egnar lógir fyri skipa­v innuna 1987 fekk Noreg sítt NIS (Norwegian fellur tað soleiðis uttan fyri tulk­ing­ 34 øðr­ um altjóða skipaskráum, Paris MoU: Faroese Flag 
 sum at fylgja. Inter­national Ship Register) og árið ina sum heint­leika­fl agg. Tað sama hent­leikaflagg.   [] Performance 2004-2014 Tað sum annars eisini ofta ser­ Wage tax refund system merk­ir eitt hentleikaflagg er at er tað Calculations as per Paris MoU parameters FAS loyvir borgarum úr útlondum at eiga 2014 og reka skip undir flagginum umframt 2013 at mannigin kann koma úr øðrum 2012 lond­um; at tað er lætt at skráseta og 2011 2010 strika skip úr skrásetingini, og at 2009 skatt­ur á vinnuvirksemi er sera lágur 2008 ella als eingin. Talan er eisini ofta um 2007 2006 at flagg­staturin ikki hevur brúk fyri 2005 skip­um til onn­ur endamál enn skipa­ 2004 skránna í sjálvum sær. -0.9 -0.68 -0.45 -0.23 0 0.23 0.45 0.68 Hentleikafløgg hava verið eitt evni í ITF síðani 1933, og í 1948 valdi sam­ Skipanin í FAS við afturbering av lønarskatti hjá manningunum Styrkismeting 2004-2014 av FAS sambært Paris MoU, tak­ið ta fyrstu nevndina at arbeiða til reiðaríini er kend millum reiðarar fyri at vera ‘kassa vinarlig’. har Merkið síðani 2011 hevur staðið á ‘hvíta lista’. Jógvan Hugo Gardar

A

37

SJÓGVUR & FÓLK — #2

yvir ‘hentleikafløgg’ “FAS átti ongantíð at verið komið á listan hjá ITF yvir hentleikafløgg, tí føroysk lóggáva hevur alla tíðina livað upp til altjóða krøv,” sigur Ása T. Djurhuus, løgfrøðingur á Sjóvinnustýrinum. stórar partar av teirra handilsflota. Nú er vøksturin á tí sokallaða ‘hvíta listanum’ eftir standardinum minkaður, og tey hava ikki orsøk at óttast FAS,” Paris Memorandum of Understanding on Port State viðmerkir løgfrøðingurin. Control. “Okkara mál er at koma av FOC listanum, og “Sjóvinnustýrið hevur lagt nógva orku í hetta vit hava gjørt nógv fyri at leggja til rættis soleiðis at mál og kann ídag prógva at tann føroyska lóggávan ITF hevur neyðugar upplýsingar til at taka Merkið fylgir øllum altjóða krøvum,” sigur Ása T. Djurhuus. av listanum aftur.” “Her kann m.a. nevnast at FAS í løtuni liggur Føroyingar hava m.a. broytt grein 9 í lógini um FAS. Ein kritikkur av skipanini hevur nevniliga verið at tað ikki er nóg greitt um eitt reiðarí i FAS hevur eitt veruligt atknýti við Føroyar — tað skal vera meir enn ein postadressa í Føroyum. “Vit hava gjørt tað greiðari at reiðaríini í FAS skulu hava eitt ekta tilknýti við Føroyar,” sigur Ása T. Djurhuus. “Hetta er broytt ídag, og vit síggja eisini at shipping virksemið er økt og at føroyskar fyritøkur taka sær av hesum reiðaríunum sum velja at skráseta seg í FAS.” Í løtuni liggur málið hjá teimum føroysku manningarfeløgunum, sum uttan iva vilja gera sítt til at ávirka ITF til at strika Føroyar av teirra lista yvir hentleikafløgg. Tað kann neyvan heldur annað enn telja rættan veg at Merkið nú í fleiri ár hevur staðið

sum nummar 26 á Paris MoU listanum hjá ICS [International Chamber of Shipping]. Málið hjá FAS hevur alla tíðina verið at bjóða fram góðar karmar fyri at menna eina dygdargóða vinnu innan shipping virksemi. Vit hava ídag eina góða og vælvirkandi skipan, og er tað orsøkin til at vit ikki eiga at standa á FOC listanum.”   []

Faroe Islands, an accomplIshed seaFarIng natIon

Tí má veiðiliðið… (s. 29) vildi at vit skuldu hava aftan á kríggið; hetta var jú vitleyst og tað vistu íslendingar, sum sleptu sær av við sínar og keyptu meira modernað skip. Vit fingu ikki meir enn einar tveir-tríggjar av teimum modernaðu trolarunum og teir f ingu eyknevnið fólkaf lokstrolarar, men teir blivu eitt gullnám.” DUGA TEIR AT BØTA? Svágur til Mortan Johannesen, Eiler Jacobsen sáli, var tiltikin fiskiklógv. Eitt av fleiri stórum fiskaríum ið hann gjørdist upprunin til síðst í 1960unum, var Norðsjóvar sildin. “Tá var um at vera liðugt við sildafiskiskapinum norðan fyri Føroyar, men politikarar vóru sera negativir um tað teir kallaðu ‘Norðsjóvar lygnin’ og trúðu ikki upp á Norðsjógvin sum vinnumøguleika fyri føroyingar. Einaferð Eiler silgdi niður til Hirtshals við einari sildalast sær hann á veg heim aftur, ikki langt norður úr Jyllandi, hvussu alt kókar í sjónum, og steðgar so á fyri at gera eitt kast. Tað vísti seg at yðja í sild og teir fóru so aftur til Hirtshals at landa, og blivu (Framhald á s. 45)

Number of ships registered 
 in FAS (1992-2014)

90

68

45

23

0

1992

1994

1996

1998

2000

2002

2004

2006

2008

2010

2012

Talið á FAS-krásettum handilsskipum lá um 12 í 1992 og var í 2014 komið upp á umleið 90.

2014

Sigmundargøta 13 . P.O. BOx 1178 . 110-tOrShavn . FarOe iSlandS tel + 298 351 500 . Fax + 298 351 505 . www.FaS.FO

38

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Búi Tyril

M

ANNINGAR tænast­ an PAM Offshore hjá skipa­smiðjuni MEST stendur seg sambært upplýsingar væl í kappingini um at veita tekn­ iska arbeiðskraft til viðlíkahald og umvælingar av frálands boripallum og skipum í Noreg. Sum skilst er hesin markn­aður í seinastuni rakt­ ur av kreppu í oljuvinnuni, sum er íkomin aftan á mun­ andi lækkingar í prísinum á rá­olju. Sum eitt úrslit av hesum eru prísirnar á tænastum til oljuvinnuna í stóran mun kavaðir; kortini hevur PAM Off­shore higartil klárað seg væl, upplýsir Mouritz Mohr, stjóri í MEST. “PAM Offshore hevur fram­vegis nógv at gera,” sig­ ur stjórin, men skoytir sam­ stund­is uppí at útlitini fyri frá­lands vinnuna eru ikki so bjørt longur sum tey vóru fyri ikki langari tíð síðani. “Í ár hava vit verið heppin og

havt í miðal 115 elektrikarar, maskin­smiðir og sveisarar í arbeiði fyri Westcon, Kværner og Aker í Noregi. Tað vísir seg at vit standa okkum væl í kappingini, hóast tað er greitt at teir samlaðu ordr­ arn­ir í vinnuni yvirhøvur eru fækkaðir og minkaðir. Út­ bjóð­arar eru vorðnir meira krevj­andi og eru eisini farnir at leita munandi meira eftir møgu­leikum at spara. Her má ásannast at í løtuni er olju­v innan í einum torførum tíð­a r­skeiði, og tað merkist — nógv skip verða løgd og trýstið er stórt at fáa kostnaðarstigið just­ e rað niður. Fleiri vilja meta at hetta er nakað sum mátti henda fyrr ella seinni; alt var blivið so dýrt í hes­a ri vinn­uni.” Sum skilst eru fleiri fel­øg rakt av teimum versnaðu um­ støð­un­um í vinnuni og hava ver­ið noydd at snara lykilin um ella lata seg keypa av øðr­ um. “Vit uppliva so í løtuni eina kon­s ol­ider­i ng, og so

‘Ein fongur fyri samfelagið’ (s. 33) viðlíkahaldi og ymisk­ um tekniskum sum krevst um­ borð á skipum.” Nógv pláss er eftir á hesum marknað­inum til onnur feløg og hugskotsríkar íverksetarar, und­i r­strikar Hans Johannes, sum eisini heldur at før­oy­ ing­a r eru komnir væl ávegis í handilsskipavinnuni og at fleiri fyritøkur í hesum høpi hava fingið eyguni upp fyri møgu­ leik­ u num úti í stóru verð. “Hetta er bara byrjanin. Vit eru ein siglandi tjóð, og í tí liggur at vit hava hópin av dugna­ l igum sjófólki og øðrum við hollum kunnleika um sjóvinnu í breiðum høpi.

Vit vóna og streva eftir at gera FAS til eitt umhvørvi ið gevur vinnumøguleikar fyri tey sum hava áhuga og áræði at fara í gongd við tænastur og harvið vera við til byggja upp henda spírandi shipping ídnaðin í Føroyum.” ARBEIÐSSKAPANDI Hví leggur FAS seg ikki eftir at gera sum onkrar altjóða skipaskráir ið hava skrivstovur fleiri staðni, eitt nú í London og Singapore? “Tað hevði verið ynskiligt at havt okkara egnu FAS umboðssstov ur í øðrum londum eins og Bahamas og aðrir flaggstatir hava,” sigur

MARIA OLSEN

PAM Offshore stendur seg hóast kreppu í oljuvinnuni

Mouritz Mohr, stjóri í MEST.

mugu vit bara vóna at vinnan kemur fyri seg áðrenn alt ov langa tíð,” sigur Mouritz Mohr. Stjórin leggur kortini dent á at hann varðveitir eitt ávíst bjart­skygni.

“PAM Offshore hevur eftir øllum sólarmerkjum eitt sterkt brand ídag — vit hava eisini drúgvar royndir og hava kunnað víst at vit megna okkara uppgávur. Av­

bjóð­ingin nú er so at tillaga seg og vera kappingarfør í einum baldrutum umhvørvi. Hetta eru vit innstillað uppá, og vit hava góðar vónir um framtíðina.”   []

Hans Johannes á Brúgv. “FAS hevur ídag við 90 skipum ikki nóg mikið av inntøku til slíka umsiting. Uttanríkisog Vinnumálaráðið hevur víst á at vit kunnu gera brúk av verandi sendistovum, og hetta samstarv verður økt í komandi tíðum. Tað er sera konstnaðarmikið at marknaðarføra FAS. Í nógv­ um førum krevst persón­ ligt kunningararbeiði har vit mugu vitja eitt og eitt reiðarí fyri at kunna leggja fram fyri­ munirnar í tí føroysku skipa­ skránni. Besta umboð okkara eru verandi skip — reiðarar ið síggja hvat hini gera og harvið av forvitni leita fram FAS fyri síðani at byrja eitt samskifti. Okkara mál er at hava 200 skip í FAS um 3 ár.”

Í frágreiðingini ‘Føroysk arbeiðsmegi uttanlands: Ein fong­u r fyri samfelagið’, sum Magni Laksáfoss hev ur skrivað fyri Áhugafelagið Antares og Føroya Skipara- og Navigatørfelag, kemur fram at tað føroyska samfelagið hevur stór­ar inntøkur av føroyingum sum arbeiða í FAS, DIS og líkn­a ndi skipanum, so sum NIS, NOR, DAS, umframt av teimum sum arbeiða uppi á landi uttanlands, ella sum fiskimenn í Grønlandi og aðrastaðni. Hans Johannes á Brúgv: “Okkara málsetningur við FAS er at hava eina dygdargóða skipaskrá og at reiðaríini og tey sum sigla við skipunum eru nøgd við ta tænastu tey fáa frá FAS — bæði sjálvari

um­sit­ingini og okkara saml­ aða vinnuliga umhvør vi. Sam­ s tundis skal skipanin vera arbeiðsskapandi fyri før­ oysk­a r fyritøkur ið bjóða seg fram innan hesa vinnu. Vit eiga nógv fólk, bæði heima og sum sigla ella arbeiða úti, sum kunnu vera við til at byggja upp ein maritiman ídn­að við heimstað í Føroyum og veita tænastur til altjóða sjóvinnuna.”   []

www.ns.fo Tel. DK: +45 70204750 Skype: "Norðoya Sparikassi”

Arbeiði uttanlands

- vel heildarfígging frá Norðoya Sparikassa

39

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Frakt & Sand: Fleiri enn fyrr spyrja um arbeiði urn­a r sum vit hava brúk fyri í dag í Føroyum,” sigur Álv­ ITT AV reiðaríuum sum ur Højgaard. “Vit hava høv­ hevur longst royndir við uðs­skrivstovu her, og alt av FAS-skrásetum skipum er løn­ u m og umsiting verður Frakt & Sand, við heimstað gjørt í Føroyum. Umsitingin í Runavík. Álvur Højgaard, hjá FAS virkar væl og tey eru stjóri, sigur at teirra royndir dugna­lig og skjót. Tað sama við FAS eru góðar. Hann er við samskiftinum við Sjó­ vísir á at tær broytingar sum vinnu­stýrið og TAKS. So fyri komu í FAS skipanina í 2008 okk­ara part er tað ikki so nógv og 2009 gjørdu hana betri at meir vit í dag hava brúk fyri av arbeiða við — hóast ein partur tæn­astum í Føroyum.” var heldur keðiligur, nevniTey átta skipini sum Frakt liga at dekkararnir sita eftir & Sand eigur og rekur ídag við minni av sínari bruttoløn sigl­a øll uttanlands við bulk í mun til fyrr av tí at skatturin og aðrari frakt, og tí verður hækkaði. alt við­líkahald ikki gjørt í “Vit fáa allar tær tæn­ast­ Før­oy­um. Jógvan Hugo Gardar

E

Umleið 70 sjófólk eru við skip­u num hjá reið­a rí­num. Har­ a fturat arbeiða tíggju fólk á landi við umsiting­ini av reiðarínum. Sjey av teim­ um arbeiða á skrivstovuni í Runavík, og tey trý sum arb­eiða uttanlands fáast serliga við sáttmálar fyri skipini. Virk­semið í reiðarínum bygg­ ir fyrst og fremst á langtíðar sátt­málar. “Vit hava yvirhøvur før­oy­ ing­a r í arbeiði,” sigur Álvur Høj­gaard. “Onkrir útlending­ ar teljast millum okkara fólk, men tilsamans eru meir enn 90 prosent av starvsfólkunum før­oyingar.”

Hav Streym, eitt av átta bulk skipum í flotanum hjá Frakt & Sand.

Álvur Højgaard leggur aft­ur­at at aftaná at tað hevur ver­ ið nokkso friðarligt við fólk­u m sum hava spurt um arb­eiði, er hetta nú broytt síð­ an kreppa tók seg upp í olju­ vinn­uni.

“Nú merkja vit at f leiri ringja og spyrja,” sigur hann. “Tal­an er ikki bara um før­oy­ ing­a r, men eisini m.a. fleiri norð­menn hava spurt seg fyri. Og talan er um bæði skiparar, mask­in­menn og dekkarar.”  []

Frálands vinna í illveðri vísir vaksandi áhuga fyri tænastum úr Føroyum

Búi Tyril

E

IN LEIÐANDI veitari av tænastum til ta spír­ andi handils­s kipa­v inn­u na undir tí før­ o yska f lagg­ i n­ um er fyritøkan Shipping. fo, sum umframt mann­ing­ ar- og skrivstovutænastur eis­ini bjóð­a r tekniskt eftir­l it og viðlíkahald. Síðstnevndu tæn­astur er felagið, sum varð stovn­að í 2006, nýliga farið und­ir at bjóða, í samstarvi við systir­felagið MEST. Høvuðs­ eigari av bæði skipa­smiðju

sam­tak ­inum og Shipping.fo, síðani desember 2013, er fyrr­ ver­a ndi fiski­reiðaríið Krúnborg, sum annars var ávegis at byggja stórfingið frálands­ skip sam­ a n við norð­ monn­ um. Tann ætlanin strand­aði tó, og ístað­in varð fokus sett á tæn­astu­veit­ingar úr Føroy ­um, og tess meira orka løgd í at styrkja tey bæði dóttir­feløgini í sjó­v innuni. Stutt aftaná brast fíggjar­ ligt ódnarveður á í olju­ídn­ að­in­u m. Hetta merkist ikki minst í Noregi, har kostn­að­ar­ stigið gjøgnum mong ár hevði otað seg so høgt upp at fleiri Jónas Sigmarsson, stjóri fyri Shipping.fo; FAS-skrásetta frystifarmaskipið Nordkinn (omanfyri).

ídag hava trupult við at til­laga seg, nú ið táttað verður í úr øllum ættum. Føroyar hava sum heild eitt mun­andi lægri kostnaðarstig, hvat ið av álvara er farið at vísa seg sum kapping­a r­fyri­ mun, vátt­ar Jónas Sig­mars­son, stjóri í Shipping.fo. “Áhugin fyri føroyskum tæn­ast­um innan tað maritima øk­ið er vaksandi,” staðfesti hann í samrøðu við Sjógv & Fólk. “Vit vóru eitt sindur óhepp­ in við einum kunda í fjør har teirra verkætlan bleiv av ong­ um, men tíðirnar eru ikki sum tær vóru. Hinvegin fáa vit yvirhøvur fleiri og fleiri fyri­spurningar frá reiðaríum í frá­lands oljuvinnuni, og eg haldi ein orsøk er at FAS og tað føroyska vinnuumhvørvið eru vorðin meira kend — og part­ur av tí er sjálvsagt kapp­ ing­a r­f ørið. Tænastur eru gjøgnum­g ang­a ndi ikki líka dýr­a r í Føroyum sum t.d. í Nor­ e g, og samstundis vita mong at føroyingar hava eina natúrliga styrki innan sjó­v innuna, umframt tað at vit gerast alsamt betri inn­an tænastuveitingar. Tá ið reið­ arí koma undir trýst og noyð­ ast at velja ímillum at leggja fleir skip og finna aðrar møgu­ leikar at minka um rakstrar­ út­reiðsl­ur, so verður tað meira

nær­ l iggjandi hjá teimum at umhugsa tann føroyska møgu­leikan.” Shipping.fo bjóðar út­ lendsk­um reiðaríum sum vilja skrá­ s eta handilsskip undir FAS eina fulla loysn við øll­ um sum har til hoyrir, frá stovn­set­ing av felag og veiting av skriv­stovu og heimstað, til sýn og klassa eftirlit í sambandi við skifti av skipaskrá,

um­ f ramt neyðug skjøl og sam­skifti við myndugleikar. Eis­ini er felagið kent fyri sína tæn­astu at útvega manning­ ar til skip og alla umsiting í sam­a n­h anginum, írokn­a ð mann­i ng­a r­s kifti umframt løn­a r­f lytingar og bók ­h ald. Har­afturat kem­ur ein long røð av tekn­iskum tæn­ast ­um sum fel­­ag­ið kann bjóða í tøttum sam­starvi við MEST.   []

Gassmátari O2 Co H2S LEL (ekspl.)

GasAlertMicroClip • Til nýtslu á sjógvi og landi Vatntættur (IP 68) Søla og tænasta

Jákup Johansen á Lag FaroeAtlantic@gmail.com +298 584020 Faroe Atlantic Service

40

SJÓGVUR & FÓLK — #2

FAS: Reiðarí fáa skattligar fyrimunir av góðum grundum (s. 35) Álitið frá 2006 gjørdist grund­ar­lag undir einari endur­skoð­an av FAS, sum hevði við sær at skipanin fekk nýggjan bygnað í 2008-2009 og varð styrkt og gjørd meir smid­lig og kappingarfør. Í 2010 kom eitt nýtt álit frá einum arbeiðsbólki und­ir leiðslu av Mariu Róin á Vinnu­mála­ráðnum, und­ir heit­in­um ‘Sjóvinnupolitikkur’. Meiri­lutin av arbeiðs­bólkin­um var samdur um hetta: “Nú­verandi strategi í sambandi við marknaðarføring av FAS er at marknaðarføra eina dygdarskipan til útvald­ar kundabólkar. Mælt verður til at hildið verður fram við somu strategi sum hig­ar­til, tí bert við miðvísari markn­að­ar­før­ing gerst skipanin kend úti í heimi.” Víðari varð sagt at “tað verð­ur ikki hildið at vera rætt at noyða tey útlendsku reiðaríini at keypa før­ oysk­ar vørur og tænastur. Ávís serfrøði og fyri­munir eru longu í Føroyum, og tað verður ikki mett at krav um at keypa føroyskar vørur og tænastur fremur eina menn­ing av vinnuni innan hetta øki. Uppgávan hjá tí almenna er at skapa góðar karmar fyri vinnuna, so­leið­is at fortreytirnar fyri at taka kappingina upp á altjóða marknaðinum eru góðar, og ikki at leggja óneyðugar forðingar í vegin fyri vinnuna.” Soleiðis tykjast føroyskir myndugleikar sera varn­ir við at koma við broytingum til ta skipan vit hava ídag — hóast tann spurningur kann setast, um ikki møguligar tillagingar kunnu innførast sum í størri mun høvdu kunnað skapt arbeiði í Føroyum og til føroyskar fyritøkur. FAS fær sum er inntøkur frá skrá­setingar­g jøld­ um og árligum gjøldum umframt av málibrævi og út­skriving og endurnýggjan av manningarskjølum ásett í mun til stødd og aldur á skipum. Skráseting Føroya fær eisini nakað av inntøku frá stovn­ing av partafeløgum, ársgjøldum og fráboðan­ um, umframt at TAKS fær inntøkur av partafelags­ skatti og tonnaguskatti. Aðrar inntøkur til tað almenna av verandi skip­ an um­fata m.a. partafelagsskattir og lønarskattir av av­leidd­um virksemi. POLITISKIR SPURNINGAR Av tí at FAS skipaskráin verður umsitin av einum al­menn­u m stovni mugu øll gjøld sum skipanin tekur lýsast í kunngerð. Kortini hava tankar verið frammi um at gera tað møguligt fyri FAS skipanina at arbeiða meira óheft av tí regluverki sum stýrir almennum stovnum og í størri mun at sjálv avgera t.d. hvat fyri gjøld ið skulu krevjast fyri hvørjar tænastur — nakað sum kann gera tað skjótari at tillaga seg í al­tjóða kapping. Hvussu er og ikki, ídag má tílíkt gerast polit­ iskt, og tað inniber tíðarkrevjandi og stundum stirvn­a r gongdir við innbygdum váða fyri polit­ isk­u m snávisteinum. Skipanir sum FAS kappast við hava fingið slík uppgávur loystar frá tí pol­it­ iska myndugleikanum, og kunnu t.d. broyta skrá­ setingar­g jøld um og tá tey meta at tørvur er á tí út frá handils­ligum metingum. “Eitt er at lurta eftir ynskjum frá marknaðinum, men tað má altíð vigast upp ímóti teimum krøvum vit sjálv vilja seta,” viðmerkti Óli Hans Hammer Olsen. “Øll vilja hava bæði eitt og annað ókeypis, um tey uppliva at tað stendur teimum í boði. Har vildi eg mett at fleiri krøv kundu verðið sett sum verja før­oyskar fyritøkur og føroysk arbeiðspláss — tað er einki forgjørt í at seta krøv t.d. um at ávíst eftirlits­ arbeiði skal fyrst bjóðast út í Føroyum. Flest øll lond hava ymiskar skipanir sum verja egnan heima­ídnað um­vegis ymisk krøv og reguleringar. Eisini vildi eg sagt at afturberingin av lønarskatti í FAS kundi ver­ ið t.d. 95 ella 98 pst. ístaðin fyri sum nú 100 pst., ið

er eitt vet ov gávumilt. Tað vilja øll reiðarí við virð­ing fyri sær sjálvum uttan iva eisini góðkenna — umsit­ ing av altjóða skipaskrá kostar jú eisini eitt sind­ur. Í stuttum skuldi FAS verðið gjørt nógv meira óheft av tí politisku skipanini. So hevði skráin kunn­að kappast meira aktivt á altjóða marknaðinum um­ framt at givið meira í beinleiðis og óbeinleiðis inn­ tøk­um.” Hans Johannes á Brúgv vil ikki gera beinleiðis viðmerkingar til hetta. “Eitt og annað er við skip­an­ ini sum ymiskar meiningar eru um,” segði hann, og skoytti uppí: “Sum almennur stjóri er tað mín upp­ gáva fyrst og fremst at umsita hendan stovnin undir gald­andi fyritreytum, eisini politiskum fyritreytum. Menn­ing­in av FAS er sum heild ikki nakað sum

hendir frá ein­um degi til annan; har eru tilgongdir sum taka tíð. Í mínari støðu kann eg ikki bara uttan víð­ari kasta meg út í alment kjak um spurningar sum pol­it­iskt kanska eru viðhvamir ella ógreið­ir. Men so mikið er greitt at við FAS hava vit í Føroyum fatur á nøkrum sum kann gerast, og longu er, sera áhuga­ vert.”   []

Kunningar- og kjakblað um fisk og sjóvinnu.

Umboð fyri Flygt í Føroyum

- Lensipumpur - Spillvatnspumpur - Cirkulatiónspumpur - Eykalutir - Umvælingar/verkstaður

tel. 351220 - fax. 351230 - www.lm.fo - lm@lm.fo

41

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Tíðin kann vera komin til felags stev á sjógvi og landi Seljarar og keyparar av ráfiski eru samdir um at tilfeingisgjald eigur ikki at verða tikið við kassa eitt — og hóast sera ymisk áhugamál í avreiðingarprísum kundu vinnan á sjógvi og landi drigið felags línu tá talan er um fiskaútflutning. “Hetta snýr seg sjálvandi eisini um ta kapping sum vit hava um ráfiskin, og har má tað vera eitt LLUR FISKUR sum verður veiddur av før­ krav at allur fiskur sum er veiddur við føroyskum oysk­um kvotum má og skal víðariframleiðast í rættindum skal fyrst upp á land í Føroyum,” sigur Før­oy­um,” segði Føroya Ráfiskakeyparafelag herfyri. Regin Mikkelsen. “Síðani verður tað sjálvandi “Hetta er avgerandi treytin fyri at føroyska fiski­ ymiskt umsitingarligt at taka atlit til og har mugu vinn­an kann kappast við aðrar,” stóð víðari at lesa í almenn­um skrivi frá felagnum. Ráfiskakeyparafelagið vísti á at meðan fiski­ reiðarar hava kvotur og fiskidagar hava virkini á landi onga rávørutrygd. Hinvegin, sum fiskireiðarar vísa á, eru ongar lógarligar avmarkingar fyri hvørjar nøgdir virkini kunnu framleiða. Men eitt av argumentunum aftan fyri skrivið frá fiskavirkjunum á landi er kanska ikki so væl kent sum tað átti at verið, nevniliga: Ein meira greitt defineraður føroyskur samleiki í fiskahøpi hevði kunnað verið við til at styrkt kappingarførið hjá tí føroysku fiskivinnuni sum heild og hevði kunnað hækkað virðið á vørum við føroyskum uppruna. Sum Jógvan Gregersen, formaður í Ráfiska­keyp­ ara­felagnum og stjóri á saltfiskavirkinum Vaðhorn á Strond­um, sigur í samrøðu við bloggin Fiskivinnan: “Før­oyskur fiskur átti at havt eitt serstakt føroyskt spjald­ur, og sjálvandi eigur fiskivinnan á sjógvi og landi at kunna samstarva um hetta. Føroyskur fiskur eigur ikki at enda sum rávøra í láglønarframleiðslu — hann er dýrt veiddur og dýrt virkaður. Í mun til eftirspurningin á heimsmarknaðinum eru tey umleið 500.000 tonsini sum føroyingar fiska nóg lítið til at kunna virðisøkjast munandi. Men sum er verður alt ov nógv av hesum útflutt óvirkað, og tað er óheppið tí har­v ið fáa vinnan og samfelagið ikki optimalt burtur úr tilfeinginum.” Regin Mikkelsen, stjóri í Rainbow Seafood og næst­formaður í Ráfiskakeyparafelagnum, tekur und­ir við tí sum formaðurin í felagnum sigur, og legg­ur afturat: “Eins og nú í stóran mun er eydnast fyri føroyskan alilaks, áttu vit tá tað kemur til vøru frá føroyskari fiskiveiði eisini at bygt upp serligar markn­aðir ið eru til reiðar at gjalda eyka fyri júst før­oyskan fisk. Alt hetta krevur sjálvandi at vinnan setur seg niður av álvara og leggur eina veruliga ætl­ an, og tað eigur avgjørt ikki at vera ómøguligt.” Fleiri av fortreytunum fyri at menna slíkar markn­aðir eru longu til staðar: tað ríka og lutfalsliga ódálkaða føroyska havumhvørvið og tann geograf­ iska staðsetingin mitt í Norður Atlantshavi, tann sterka føroyska traditiónin innan fiskivinnu og tað at hendan vinnan er tøkniliga framkomin. Avbjóðingarnar eru tó ikki at undirmeta. Búi Tyril — fiskivinnan.com

“A

so semjur kunna finnast. Tað sær eisini út til at politikarar eru samdir um hetta sum eitt krav ella málsetning, men so koma undantøkini inni í myndina og hvussu nógv og hvussu umfatandi skulu tey vera? Fyrst mugu vit so staðfesta at fyri at fáa hægri virði í fiskin so er neyðugt at hugsa um føroyskan uppruna

Capto – rættiliga fangandi

Capto er ein nýggjur nettráður til flótitrol sum Vónin hevur ment. Capto er sera slitsterkt og stívt, og er tí lætt at handfara og hevur samstundist eisini eina langa livitíð. Set teg í samband við okkum fyri at hoyra meira.

Vónin // Bakkavegur 22 // P.O.Box 19 // FO-530 Fuglafjørður // Føroyar // Tel +298 474 200 // info@vonin.com // vonin.com

Landing av feskari hýsu á Toftum.

42

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Borgaragluggin.fo

TAKS hevur gjørt Borgaragluggan til allar føroyingar. Á Borgaraglugganum kanst tú fáa innlit í og viðgera tíni viðurskifti við TAKS. Tú sært allar tínar upplýsingar so sum: Sjálvuppgávu Løn Frítíðarløn Eftirløn

www.borgaragluggin.fo

Ognirnar hjá tær Rentustuðul Ferðastuðul Skattauppgerðir... heilt aftur til 1984

sansir.fo

- allar tínar upplýsingar við hondina

43

SJÓGVUR & FÓLK — #2

sum nak­að exklusivt heldur enn rávøra fyri nøkur risastór merkir sum vísa seg at vera heimsmeistarar í at trýsta sínar innkeypsprísir niður ígjøgnum.”

tilfeinginum sostatt ein grundarsteinur. Jógvan Gregersen heldur tó ikki at fiski­monnum og reiðarum nýtist at ótt­ast lágar prísir: “Makrelurin bleiv tving­aður upp á land í Føroyum, síðani LÍTIL MARKNAÐUR komu tvey nýggj virkir innan sera Bæði Jógvan Gregersen og Regin stutta tíð. So eg haldi ikki at veiðiliðið Mikkelsen taka undir við at tilfeingis- skal bera bangheit fyri prísdumping í gjald á veiddan fisk eigur ikki at verða Før­oyum. Um útlendingar hava bílig­ tikið longu í fyrsta liði í virðisketuni ari arbeiðsútreiðslur kunnu teir bara — hetta vil minka um virknan kapital bjóða ein hægri prís enn teir føroysku og avmarka førleikan hjá vinnuni at framleiðarnir og tann vegin dekka eitt skapa meirvirði og arbeiðspláss. Hin- føroyskt útflutningsgjald.” vegin eru teir inni á at eitt gjald kundi Meira skal helst til fyri at sannføra verðið lagt á fisk sum verður avreiddur allar partar um hvat ið skal gerast og uttanlands og á fisk sum fer óvirkaður ikki fyri at styrkja útflutningin, men av landinum. “Heldur enn at leggja tilfeingisgjald á vinnuna áðrenn nakrir pengar eru slopnir at virka, kundu vit brúkt eitt slíkt gjald sum stýriamboð,” sigur Jógv­an Gregersen. “Vit kundu upp á tann mátan fingið lagt vinnuna meira til rættis eftir tí sum er strategiskt, soleiðis at vit kunnu fáa hægst møguliga virði burtur úr føroyskum fiski við hjálp av virðisøking og einum týði­ ligum føroyskum identiteti.” Millum reiðarar og fiskimenn er tónin merktur av varsemi í mun til spurningin um at tvinga alla veiði umvegis føroyskar hendur, av ótta fyri vánaligum avreiðingarprísum. Hesin óttin kann uttan iva kennast yvirdrivin í summum førum men hinvegin kann hann sum heild neyvan sigast at vera heilt ógrundaður. “Marknaðurin er bara for lítil í Før­ oy­um,” sigur ein fiskireiðari sum ikki ynskir at leggja navn til. “Sjálvandi er ynski­ligt at føroyskur fiskur í størst møgu ­l igan mun verður av ­r eidd­u r her; tó eiga vit at ansa eftir at vit ikki koma í eina ov fastlæsta støðu. Tann avmarkaði dynamikkur sum vit hó­ast alt hava á marknaðinum ídag kann hvørva heilt um vit seta tilfeingis­ gjald eftir hvar fiskurin verður seldur. Tað verður ein enn størri avskeplan av marknað­inum og har verður einki pláss fyri nøkrum valmøguleikum, serliga í teimum førum tá virkini í Føroyum hava ov mikið av fiski og ikki kunnu bjóða nøktandi prís, uttan mun til góðskuna á fiskinum. Hvat er tá at gera, annað enn at avreiða fyri undirprís — um ikki hin møguleikin er til staðar, nevniliga at bjóða øðrum fiskin?”

okkurt bendir á at partarnir eru ikki so langt frá hvørjum øðrum kortini. Spurningurin um hvørja støðu fiskivinnan hevur til tilfeingis­g jald er eisini eitt dømi um tørvin á at sam­a n­sjóða sjónarmið til felags kós. Yvirhøvur tykist fiskivinnan taka undir við einum slíkum gjaldi, so leingi tað verður uppfatað sum rímiligt. At gera sum hevur verið gjørt í seinastuni, nevniliga leggja eitt rættiliga høgt, meir ella minni tilvildarligt, avgjald á bara makrel og sild longu í fyrsta liði í virðisketuni, hevur fingið lemjandi at­finningar frá fleiri síðum í vinnuni bæði á sjógvi og landi. Hetta kom m.a.

fram í blaðnum Sjógvur & Fólk fyri ein­um ári síðani. “Vit mugu viðurkenna at okkara virk­semi hevur við sær ávísar kostnaðir fyri landið,” viðmerkir reiðarin. “Her er talan um rakstur og íløgur í sambandi við Havstovuna og Fiskiveiði­ eftir­litið umframt útreiðslur av fiski­ vinnu­ samráð­ i ngum. Alt hetta átti fiski­vinn­an at goldið fyri, og tað kundi verð­ið gjørt umvegis eitt tilfeingis­g jald sum fór í ein grunn harav ein ávísur prosent­partur so varð settur av á hvørj­ um ári til slíkar kostnaðir. Eg trúgvi neyv­an nak­ar hevði mótmælt um hetta varð gjørt við skili.”   []

Tú ringir vit heinta

‘MÁ GERAST VIÐ SKILI’ Søluvirðið á feskum fiski í Føroyum sving­ar, og at gagnnýta hetta fyri at fáa frægasta prís er nakað sum tað føroyska veiðiliðið altíð hevur gingið høgt uppí. Hetta er kanska ein natúrligur skiln­aður millum áhugamálini hjá teimum ið avreiða og teimum ið keypa ráfiskin. Hinvegin átti einki at verið til hindurs fyri at partarnir seta seg saman og finna fram til eina felags støðu til spurningar sum knýta seg at yvirskipaðum málsetningum — og tað inniber eisini at skilmarka júst hvørjir teir málsetningarnir skulu vera fyri ta føroysku fiskivinnuna. Har verður ein semja um at fáa hægst møguligt virði burtur úr

Telefon 41 42 43

Gev spilloljuni

virði

IRF · Telefax: 41 42 44 · FO-520 Leirvík · irf@irf.fo

44

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Marine

ELDING Vinnuveitan Hoyvíksvegur 65 FO-100 Tórshavn

P r o f e s s i o n a l

Mads Andreas Winther: vinnuveitan@elding.fo Beinl. tel. 529000 www.elding.fo

Til skip & báTar, offshore, marine v.m.

rkstað e v t n e k Góð yuM Føro í Míele

asta

æn Døgnt

00 0 9 0 2

Søla | tænaSta | ráðgeving nýggja gallu ella nýtt vaskarí? Vit gera projekteringar eftir nærri avtalu

Vaskimaskinur Turkitrumlur Uppvaskimaskinur Komfýrar Ovnar Mikroovnar

Eplaskrellarar Køli- & frystiskáp Páleggsmaskinur Kaffimaskinur Kølidiskar Stálborð

Blendarar Ísmaskinur Vakumpakkimaskinur Rørimaskinur Medisinskáp

45

SJÓGVUR & FÓLK — #2

FBR fylgir vinnulívinum aftur í 2016. www.FaroeBusinessReport.com

Tí má veiði­ liðið… (s. 37) so við í eina tíð har og gjørdu fleiri roktúrar. Skjótt komu onnur skip eisini at fiska har um somu leið, bæði føroyingar og aðrar tjóðir. Og hetta bleiv bjargingin fyri fleiri í Føroyum.” Um sínar drúgvu royndir við Enniberg, bæði sum skipari og reiðari, leggur Mortan dent á týdningin av at hava gott og væl vant fólk umframt eitt skip í góðum standi í allar mátar. “Einki skip hevur júst ta útgerð og ta manning sum krevst til akkurát hetta sum vit gera. Tílíkt tekur tíð at byggja upp. Onkur av manningini hevur verið við so leingi sum í 48 ár, og tað er sjálvandi meira enn vanligt. Men arbeiðið umborð er heilt serligt, tað er ikki bara standard rutinur. Tí er tað so avgerandi við góðum fólki — fólk sum duga sítt arbeiði og eru til at líta á. Tað ræður um at ikki noyðast at bróta túr av tí okkurt ikki virkar sum tað skal ella manglar; so tú mást hava allar neyðugar eykalutir við. Tá tú skræðir eitt trol, hvussu nógvir duga at bøta? Munurin millum at skula brúka eina eina løtu og at skula leggja ein heilan dag niður til tílíkt, mitt í fiskiskapi, kann vera avgerandi fyri raksturin.”  []

Smyr er smør, sum er lætt at smyrja beint úr køliskápinum. Royn tað upp á breyð, til bakstur og aðra matgerð.

46

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Skeið á Vinnuháskúlanum vinnuhÁskúlin 350 250 VINNUHÁSKÚLIN

BRM skeið BRM skeið ERM skeið ERM skeið Ship Handling Ship Handling Skeið í heilsulæru Skeiðskeið í heilsulæru ARPA ARPA skeið ECDIS skeið ECDIS skeið TECDIS skeið

Trygdardepilin við Áir 354 TRYGDARDEPILIN VIÐ422 ÁIR

Eldsløkking umborð á skipi Eldsløkking umborð á skipi Endurtøkuskeið eldsløkking u.s. Endurtøkuskeið eldsløkking u.s. Sløkkileiðsla umborð á skipi Sløkkileiðsla umborð á skipi Eldsløkking fyri skipsyvirmenn

SSO skeið Tecdis skeið §16 skeið SSO skeið ISPS skeið § 16 skeið Endurnýggjan av vinnubrøvum ISPS skeið Tankers Safety skeið Endurnýggjan av vinnubrøvum Flutningur av vandamiklum farmi Tankers Safety skeið Ketilpassaraskeið

Endurtøka IMO 80 Eldsløkking fyri skipsyvirmenn Trygdarskeið grundleggjandi Endurtøka IMO 80 Trygdarskeið fult Trygdarskeið grundleggjandi Bátaføraraskeið

GMDSS skeið LRC skeið Ketilpassaraskeið DB Basic skeið GMDSS skeið DP Advances skeið LRC skeið Háspenningsskeið fyri maskinistar Flutningur av vandamiklum farmi

Medisinsk fyrstahjálp Stroppaskeið

Trygdarskeið fult Bátaføraraskeið

Medisinsk fyrstahjálp

Skeiðini eru sambært STCW-sáttmálanum. Koturnar til skeiðini finnast á heimasíðu skúlans.

Vinnuháskúlin . Boks 104 . 110 Tórshavn Tel 350 250 . info@vh.fo . www.vh.fo

SJÓGVUR & FÓLK — #2

P.O. Box 2 • Nólsoyar Pálsgøta 32 • FO-700 Klaksvík • Faroe Islands • Tel. +298 410000 • Fax +298 410001 • klaksvik@klaksvik.fo

47

48

SJÓGVUR & FÓLK — #2

Soleiðis vil Dennis Holm steðga árligum kegli um fiskidagar Dennis Holm heldur at Fiskidaga­ nevndin eigur at verða tikin av og eitt Fiskivinnuráð stovnað í staðin, so landsstýrismaðurin í fiskivinnumálum fær bert eitt tilmæli um fiskidagar til at taka avgerð um, óheft av Løgtinginum. ENNIS HOLM, formaður í Fiskidaganevnd­ ini, mælir til broytingar í skip­ a n­ i ni fyri útlutan av fiski­d øgum — at Fiskidaga­ nevndin verður avtikin og eitt Fiski­v innuráð við breiðari um­ boð­an sett upp ístaðin, hvørs til­mæli um fiskiveiði verð­u r tað einasta í samanhangin­um. Soleiðis kann sambært Denn­is Holm sleppast und­ an tí fastlæsta mynstri sum vís­ir seg at uppstanda ár um ár tá tvey sínámillum mót­ stríð­ a ndi tilmæli verða lat­ in f iskimálaráðharranum — Havstovan við sínum fiski­ frøð­ing­u m mælir til niður­ skurð í veiðini við tí grund­ gev­ing at stovnarnir mugu verj­a st, meðan Fiski­d aga­ nevnd­in, við fólki úr vinn­ uni, hinvegin mælir til at varð­veita sama fiskidagatal. Lands­stýrismaðurin skal sum er, eftir teimum báðum til­ mæl­unum frá Havstovuni og Fiskidaganevndini, gera lóg­

MARIA OLSEN

D

Línuskipini Jógvan Norði og Thomas Nygaard landa á Toftum.

ar ­uppskot um fiski­daga­tal ­ið, ið skal leggjast fyri Løg­ting­ ið at samtykkja. Og soleiðs er kjak í tinginum á hvørjum ári um í hvønn politikarnir skulu ella ikki skulu lurta eftir ser­ frøð­i ng ­u num á Havstovuni ella eftir vinnuni. Dennis Holm, sum eisini er samfelagsfrøðingur, heldur at tíðin er komin at broyta hesa skipan, so sleppast kann und­a n politiskum kjaki um “fyri­sitingarligar avgerðir” í tíð og ótíð. “Verandi skipan hevur eis­ ini við sær at lóggevandi vald­ ið, Løgtingið, tekur beinleiðis fyri­sit­ing­a r­l igar avgerðir við

Dennis Holm samfelagsfrøðingur, formaður í Fiskidaganevndini.

at áseta fiskidagar, og spurn­ ar­tekin kann setast við um hetta er ein skilagóð skipan,” sig­ur Dennis Holm. Tann skipan vit hava við til­mælum er óheppin, meinar hann, og skjýtur upp at farið verð­u r ístaðin yvir til eina skip­an har fiskimálaráðharrin fær eitt samlað tilmæli at taka støðu til. Í einum slíkum til­mæli skal atlit takast til lív­ f røðilig, búskaparlig og sam­felagslig viðurskifti, og lands­stýrismaðurin eigur, utt­ an at draga Løgtingið uppí, at áseta fiskidagarnar og taka aðr­ a r avgerðir viðvíkjandi fiski­skapi undir Føroyum.

bú­skapar­frøð­ingur sita í ráðn­ um. Núverandi skipan, har lands­stýrismaðurin skal taka støðu mill­um tvey tilmæli, tá lógar­upp­skotið um fiskidagar komandi ár skal gerast, hevur víst seg at rigga ov illa. “Tann tví streingjaða ráð­ gevingarskipan, við lógar­ upp­skoti sum verður viðgjørt í Løgtinginum, hevur í fleiri før­um havt við sær tilvildarligt úrslit, har neyðug atlit ikki eru tikin,” sigur Dennis Holm. “Hetta kann eisini stað­fest­ ast ár um ár, eftir viðgerðina av fiski­døgum í Løgtinginum,” leggur hann afturat. Ein veikleiki í verandi UMSITING Í FELAG a n er at spurnartekin Formaðurin í Fiski­ d aga­ skip­ nevndini rør framundir at kunnu setast við leiklutin og hend­an nevndin verður tikin áhuga­málini hjá umboðunum av og eitt Fiskivinnuráð í Fiskidaganevndini, metir stovn­að ístaðin; at hetta ráð Denn­is Holm. Hartil kem­ kundi verðið mannað av sjey ur at tann lívfrøðisliga ráð­ fólkum, við formanni sum gev­ing­in hjá Havstovuni er varð tilnevndur av Fiski­mála­ grund­að á eina kvotaskipan ráðnum og gjarna hevur sítt og ikki eina fiskidagaskipan, dagliga virki í Fiski­ m ála­ sum eisini er óheppið. Tá so ráðn­ u m; og at húkaf lotin, lógaruppskotið frá lands­ m anninum kemur í trolara­flotin, Reiðarafelagið stýris­ og Vinnuhúsið hava hvør sín ting­ið, ger tað ikki støðuna lim í ráðnum, umframt at ein betri at løgtingslimir fara upp lív­frøð­ingur og ein samfelags/ at kjakast hvørjum teir hava

betri álit á, fiskifrøðingum ella fiskimonnum. “Fokus verður tá ikki á inni­haldið og at seta seg inn í hvat tilmælini snúgva seg um, men meira á tað at tilmælini eru ymisk.” Royndir vísa at ein ein­ síðug politisk stýring av fiski­ vinn­uni ikki altíð er før fyri at loysa aktuellar avbjóðingar. Sam­bært Dennis Holm er tað av somu orsøk blivið meira vanligt í dagsins fiski­v innu­ sam­fel­øgum at stór ábyrgd verð­u r løgd á vinnuna í sam­ bandi við umsiting av fiski­ veið­ini. “Fiskiveiðiumsitingin verð­ ur tá í stóran mun eitt sam­an­ spæl og eitt samstarv millum mynd­u g­leikan og vinnuna. Á fakmáli verður tosað um co-management, ella um at umsita í felag. Við eini skip­ an við co-management av botnfiskaveiðini undir Før­oy­ um verður stór ábyrgd løgd á vinnuna, sum tá eisini verð­ur tvungin at skipa fyri skyn­ sam­ari umsiting av til­feing­in­ um. Einari umsiting, sum eis­ ini tekur atlit til fleiri tættir og lítur longri enn eitt ár fram í tíðina.”   []