Natuur.ruimte 2020 - 02

NATUUR.RUIMTE Juni, juli, augustus 2020

Grootste kolonie oeverzwaluwen ooit!

Windturbines: meer overleg en respect voor de natuur nodig Zoogdieren in de buurt: de otter DRIEMAANDELIJKS VERENIGINGSBLAD VAN NATUURPUNT ANTWERPEN NOORD & KEMPEN VZW Jaargang 27 nr 2 - Verschijnt in maart, juni, september en december

Ontdekken 04

De o er

08

De phegea-vlinder

10

Oeverzwaluwen

18

Het rozenkransje

20

Windturbines

23

Kleiduifschietstand

24

De Stapper

26

Ertbrandbos

Beleven 12

Actie

13

Agenda

30

Vergeet niet te genieten

31

Aan de slag

36

Leden-BBQ

COVERBEELD: Phegea-vlinder - Foto Nicole Van Hooydonck

04 12

08 NIEUW: de QR-code Vanaf deze editie vind je doorheen het nummer een aantal QR-codes. Door die te scannen kom je rechtstreeks terecht op onze website, de agenda, het inschrijvingsformulier, ...

Hoe werkt het?

Eenvoudig: download een app, bv. Quick Scan, op je smartphone en/of tablet.

Open de app, richt je camera op de QR-code en je bent meteen waar je moet zijn!

Even testen?

03

Edito

34

Colofon

2

Scan de QR-code die hiernaast staat en je komt meteen op onze website terecht!

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

EDITO Foto Bea Mertens

Gelukkig is er de natuur De voorbije maanden heeft Covid-19 het leven van 5,9 miljoen Vlamingen en bij uitbreiding de 7,7 miljard mensen die op onze aarde leven, danig overhoop gehaald. Niemand weet wanneer dit stopt, niemand weet of we ooit verder kunnen zoals voorheen,

niemand weet wat het ‘nieuwe normaal’ wordt. Voorlopig blijft

alles onzeker en maken de door de overheden opgelegde maatregelen het vrijwel onmogelijk om terug een levendig verenigingsleven op te starten.

Toch gaan we bij Natuurpunt

niet bij de pakken blijven zitten en treuren. Wij moeten verder

met ons werk. Nog nooit tevoren hebben zoveel burgers rust en ontspanning gevonden in onze natuurgebieden, hebben ze de NATUUR.RUIMTE - 02/2020

ontluikende lente ontdekt in hun omgeving en opnieuw leren genieten van wat er groeit en bloeit. Probleemloos ging dat niet. Daarom nam Natuurpunt het initiatief om via banners de regels voor een natuurbezoek in herinnering te brengen en aan te sporen om de kwetsbare natuur niet onnodig te verstoren.

Natuurpunt heeft de voorbije maanden zowat al zijn buitenactiviteiten moeten annuleren. De winkel en ons regionaal secretariaat bleven gesloten, onze medewerkers werkten thuis. Zelfs het inventarisatiewerk van vogels en vlinders stond noodgedwongen op een laag pitje. Wij hebben leren telewerken en Zoomen.

Wij zijn alleen of met zijn tweeën het terrein opgetrokken voor dringende werkjes. Maar … we

missen vooral de vele warme menselijke contacten.

We gaan de volgende weken een poging doen om binnen de opgelegde regels onze werking opnieuw op te starten.

Wij plannen nieuwe activiteiten - zelfs een ledenfeest. We starten onze ‘Groene Tornado’s’ en onze ‘Groene Klussers’ behoedzaam terug op en hopen dat wij ons natuurbeheerwerk in de zomermaanden kunnen laten doorgaan zoals gepland.

Wij zijn ons ervan bewust dat alles weer snel kan worden gecanceld.

Volg dus zeker onze website www.antwerpennoord.be of onze Facebookpagina.

Weet dat heel wat natuurgebieden in onze omgeving er enkel zijn dankzij jouw steun en inzet als Natuurpunt-lid en als Natuurpuntvrijwilliger. Dat geeft een goed gevoel. Het is een aansporing om ons werk verder te zetten en nog meer natuur veilig te stellen voor huidige en volgende generaties.

Hou het gezond. Samen houden we ook de natuur gelukkig.

Willy Ibens Voorzitter 3

ZOOGDIEREN IN DE BUURT

Zoogdieren in de buurt

De otter

Het gaat goed met de zoogdieren in Vlaanderen. Tenminste, dat zou je denken wanneer je het nieuws een beetje volgt. Vossen en reeÍn bevolken onze bossen zoals weleer, vleermuizen veroveren fort na fort, de boommarter domineert weer de boomtoppen, de bever koloniseert onze riviervalleien, en zelfs de wolf is aan een – weliswaar wat moeizame - opmars bezig. Wat gaat de toekomst nog brengen?

Natuurliefhebbers bekijken het met hoopvolle ogen. Maar is het inderdaad allemaal rozengeur en maneschijn met onze zoogdieren?

Zijn nu alle problemen met de versnippering en het verkavelen van hun leefgebieden, met de gifstoffen in het milieu en met ietwat fanatieke jagers opgelost?

Door Johan Neegers & Michiel Cornelis 4

Otters - Foto Frederik Van de Perre

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

zoetwaterkreeften en -mossels, watervogels en hun eieren, en,

Het gaat bijvoorbeeld helemaal niet zo goed met de egel – in 10 jaar tijd is het aantal waarnemingen van egels gehalveerd. De gestage uitbreiding van het areaal van het everzwijn wordt door landbouwers met argusogen opgevolgd, en de roep tot verdelging neemt toe. En specifiek in onze regio is er sprake van een ‘invasie’ van Chinese muntjaks, ten nadele van de inheemse ree.

De otter leeft letterlijk op de overgang van land en water.

Een territorium kan behoorlijk uitgestrekt zijn, en bestaat uit een mozaïek van gunstige en ook wat minder gunstige zones met en zonder water. Zijn waterbiotoop bestaat uit rivieren, kanalen, vijvers en meren waar voldoende voedsel, een goede waterkwaliteit en voldoende dekking aanwezig zijn. De landbiotoop bestaat voornamelijk uit rustgebieden, met schuilplaatsen waar de vrouwtjes hun jongen kunnen grootbrengen. Meestal zijn dat bosgebieden in de nabijheid van voldoende diep water, als directe vluchtmogelijkheid.

In een serie artikelen over zoogdieren in de buurt, trachten we een overzicht te geven van zowel het goede, als het minder goede nieuws rond een aantal, voor onze regio, belangrijke zoogdiersoorten. En we starten met een verhaal over een wel heel speciale soort: de Europese otter (Lutra lutra), kortweg de otter.

De otter, viseter op de grens tussen land en water

als hij ze te pakken krijgt, ook wel bruine rat en woelrat.

De otter in Vlaanderen De kwaliteitseisen die een otter aan zijn omgeving stelt, zijn niet min. Door de toenemende waterverontreiniging en het

rechttrekken van onze rivieroevers ging het eind voorgaande eeuw zo slecht met het dier, dat hij door velen als uitgestorven in Vlaanderen werd beschouwd. De eeuwenlange bejaging zal daar ook wel niet vreemd aan zijn – hij werd immers als een belangrijke concurrent voor vissers gezien.

Groot was dan ook de verrassing toen er in 2012 camerabeelden van de otter opdoken in Willebroek, en even later ook in Bocholt.

Hetzelfde jaar viel ook het eerste gekende verkeersslachtoffer in Ranst, en een tweede in 2017 in Kalmthout. Sinds eind 2014, en tot op vandaag, wordt de otter ook in Kruibeke regelmatig gefilmd. En eind vorig jaar werd de soort ook in de regio Sint-Niklaas – Lokeren terug gespot.

Genetisch onderzoek, uitgevoerd door het Instituut voor Natuuren Bosonderzoek (INBO), toont aan dat het dier van Ranst met grote waarschijnlijkheid uit Nederland komt, terwijl die uit Kalmthout wellicht uit Duitsland

De otter is in onze streken, naast de das, het grootste lid van de marterfamilie en, net als de meeste van zijn familiegenoten, een schuw dier dat voornamelijk ’s nachts actief is. Hij staat bekend als een uitstekende zwemmer en duiker, en kan daarbij wel tot vier minuten onder water blijven.

Otters worden – inclusief staart – tot anderhalve meter lang, met een gewicht tot 12 kg voor mannetjes en tot 7 kg voor vrouwtjes.

Hij is bekend als viseter, en eet zo’n kilogram vis per dag, maar dat zijn dan voornamelijk kleinere vissoorten als riet- en blankvoorn, baars en paling. Daarnaast lust hij ook wel amfibieën, NATUUR.RUIMTE - 02/2020

De otter - Foto Hugo Willocx

ZOOGDIEREN IN DE BUURT

De hoerastemming in de pers mag niet verhullen dat veel zoogdieren toch met problemen te kampen hebben.

ZOOGDIEREN IN DE BUURT

Toekomst, bedreigingen en bescherming

afkomstig is. Onze Vlaamse dieren lijken dus minstens ten dele uit immigranten te bestaan, maar het is ook mogelijk dat er nog steeds dieren van de oorspronkelijke, lokale populatie overleven. In elk geval zijn er de afgelopen jaren steeds meer waarnemingen van de otter in Vlaanderen en weten we vrij zeker dat hij zich hier ook voortplant. Het is wel duidelijk de otter is terug!

de zogenaamde spraints - en ook ottergeil, een geleiachtige substantie die zowel mannetjes als vrouwtjes gebruiken om hun territorium te markeren.

De otter in onze regio

Het INBO, ter globale oriëntering, stelt dat een leefbare populatiekern een tiental dieren groot moet zijn, en daarvoor een oppervlakte van minimaal 100 km2 geschikt leefgebied moet beschikbaar zijn.

Dat hoeft geen aaneengesloten blok te zijn, maar wel gebieden die onderling met elkaar in verbinding staan. Daarbovenop heeft elke otter in zijn territorium enkele tientallen kilometers oever nodig Ook in 2019 en 2020 zijn er sterke langs zuivere, visrijke waters, aanwijzingen voor aanwezigheid waar hij ook voldoende grote van otter in onze regio, maar deze rustgebieden kan vinden.

DNA-stalen worden momenteel nog onderzocht.

Hoe zit het nu met de otter in onze eigen regio, het noorden van Antwerpen? Sinds enige tijd zijn er geruchten van waarnemingen in Brasschaat. Wat is daarvan waar?

De vondst van de verkeersdode in Kalmthout, niet ver van de Antitankgracht en het Fort van Ertbrand, was één van de aanleidingen om op zoek te gaan naar meer sporen langsheen de gracht. En die hebben we gevonden: pootafdrukken, wissels en glijbanen, uitwerpselen -

Sinds begin 2018 speuren Natuurpunt en Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) intensief naar mogelijke sporen van otters, met het oog op een DNAonderzoek op uitwerpselen door het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO). Door analyse van dit DNA wordt zowel de soort als de afkomst onmiskenbaar. Met deze methode kon het INBO vaststellen dat uitwerpselen, gevonden langs de oever van de Antitankgracht in Brasschaat van december 2018, met zekerheid van otter afkomstig waren.

Dus de otter is terug, blijkbaar zelfs tot in onze eigen achtertuin.

Heeft hij hier ook een toekomst?

Kan zich in onze regio een leefbare populatie vestigen? Is er voldoende leefgebied beschikbaar, is die van voldoende kwaliteit, en wat zijn de meest urgente bedreigingen?

Antitankgracht in Brasschaat - Foto Geert Steel

6

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

ZOOGDIEREN IN DE BUURT

De toekomst ‘Plan Otter’?

Spraint met visgraten en wissel - Foto Johan Neegers

In onze regio is, buiten de Schelde, de Antitankgracht zowat de enige waterweg die - althans gedeeltelijk - aan deze eisen kan voldoen én tegelijk potentiële natuurgebieden met elkaar kan verbinden. De gracht is meer dan 30 km lang, bevat water van vrij goede kwaliteit en is op de meeste plaatsen visrijk.

Daarnaast kruist de gracht tal van visrijke laaglandbeken als de Laarse Beek en het Schijn, biedt ze een natuurverbinding tussen de Beneden-Schelde en de valleien van de Kleine en de Grote Nete, en via de Schietvelden en de Kalmthoutse Heide ook met het Maasbekken in Nederland.

En vooral van belang zijn de talrijke rustgebieden langs zijn oevers – zoals de Opstalvallei, het Ertbrandbos, De Inslag en het Vrieselhof.

Wat de hoeveelheid vis betreft blijkt uit cijfers van het INBO uit 2014 dat de Antitankgracht ter NATUUR.RUIMTE - 02/2020

hoogte van Brasschaat voldoende vis herbergt om een otter te voeden – zijnde minimaal 90kg vis/ha.

De kwaliteit van onze oppervlaktewaters is al stukken verbeterd, maar de historische vervuiling in de rivierbodem is er nog steeds, en daarmee ook in de vis die er leeft. Voor de Antitankgracht in onze regio zijn het vooral de giftige Pcb’s die een probleem zouden kunnen vormen.

Er wordt wel verwacht dat de recente slibruimingen in de gracht deze waarden sterk zullen doen dalen.

De verkeersdoden illustreren echter de grootste bedreiging voor de otter in onze regio, de versnippering van zijn habitat door, onder andere, drukke verkeerswegen. Een beheer gericht op ontsnipperingsmaatregelen om deze verbindingen te herstellen, is dus belangrijk als we deze soort willen behouden.

Vlaanderen werkt in 2020 aan een nieuw soortbeschermingsplan specifiek voor de otter een ‘Plan Otter’. Via dit soortbeschermingsprogramma worden voor de komende vijf jaar beheerafspraken gemaakt en maatregelen voorzien die het herstel van de otterpopulatie in Vlaanderen moeten mogelijk maken.

In zo’n plan worden in de regel enkele actiegebieden opgenomen waarop men tijdens die vijf jaar prioritair wil inzetten. Voor de toekomst van de otter biedt dit plan ongetwijfeld een enorme toegevoegde waarde, en dus gaan we er alles aan doen om onze regio in dat plan te laten opnemen. We zien immers dat de Antitankgracht, met zijn aanliggende natuurgebieden, beekvalleien en als belangrijke verbinding tussen de Schelde, het Maasbekken, de Schijnvallei en de Grote en Kleine Nete, voldoende troeven heeft om otters een toekomst te bieden.

Het verhaal van de otter in onze regio wordt dus zeker nog vervolgd!

7

SOORT IN DE KIJKER

De phegeavlinder Een

bijzonder vlindertje in het

Peerdsbos en Vordenstein De phegea-vlinder - Foto Nicole Van Hooydonck

Wie tijdens de zomermaanden in het Peerdsbos of Vordenstein gaat wandelen, kan een zeldzaam vlindertje tegenkomen: de phegea-vlinder (Amata Phegea) of het melkdrupje.

Door Nicole Van Hooydonck

8

Dit vlindertje kan je dadelijk herkennen aan het huppelend vlieggedrag en zijn bijzondere verschijningsvorm. De vooren achtervleugels van de phegea-vlinder zijn inktkleurig blauwzwart met halfdoorschijnende witte vlekken.

De antennes hebben witte uiteinden.

nachtvlinder die echter wel overdag actief is.

Dat het een nachtvlinder is kan je duidelijk zien aan de voelsprieten. In tegenstelling tot dagvlinders heeft de phegeavlinder geen knopjes aan het uiteinde van zijn antennes.

Het is prachtig om te zien hoe hij foerageert op de bloemen van allerlei kruidachtige planten en struiken zoals: dovenetel, braam, distel, heelblaadjes enz.

Hij blijft rustig zitten en is niet Wie denkt dat de phegeavlug verstoord. De fotografen onder ons kunnen hun hartje vlinder een dagvlinder is zoals het koolwitje of de citroenvlinder ophalen bij dit prachtige heeft het mis. Het is een beestje.

Wanneer je de phegea-vlinder ziet, weet je meteen waarom hij in de volksmond melkdrupje wordt genoemd.

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

De phegea-vlinder kent een opmerkelijk verspreidingspatroon. Er zijn jaren dat hij gaat uitzwermen en in grote getallen aanwezig is. Maar iedere keer trekt de vlinder zich weer terug in zijn kerngebied. Uitzetten van deze vlindersoort heeft dan ook weinig zin. Na enkele jaren zal de kieskeurige phegea-vlinder weer verdwijnen uit het gebied waarin hij uitgezet werd.

De phegea-vlinder vliegt van eind mei tot half augustus. Met wat geluk kan je dan ook parende phegea-vlinders waarnemen.

Vrouwtjes zetten hun eitjes af binnen de week na de paring.

TIP

SOORT IN DE KIJKER

De vlinder houdt zich liefst op langs bosranden en open plekken in het bos. Gebieden zonder bos of een gesloten bos zijn onaantrekkelijk voor deze vlindersoort. In Nederland is de phegea-vlinder vrij algemeen voorkomend. In België is hij zeldzaam. Zijn voorkomen blijft hier beperkt tot enkele bolwerken in Antwerpen, Limburg en Vlaams-Brabant. In Wallonië ontbreekt de soort.

De phegea-rups - Foto Nicole Van Hooydonck

De eikenprocessierups - Foto Wikimedia

Van augustus tot mei overwintert de soort als rups. Je kan ze soms verspreid zonnend op boomstammen aantreffen.

De rups is bruingrijs en heeft dwarse rijen zwarte, puntvormige wratjes, die dicht bedekt zijn met zwarte haarbosjes. Kop en borstpoten zijn bruinrood.

Verwar ze niet met de eikenprocessierups, die we soms ook op boomstammen aantreffen. Deze laatste zitten echter niet verspreid, maar in rijen op de bomen en hebben witachtige lange haren. In tegenstelling tot de eikenprocessierupsen zijn de rupsen van de phegea-vlinder niet hinderlijk voor mensen.

Wanneer je dit vlindertje opmerkt in Vordenstein of het Peerdsbos, geniet dan van deze zeldzame verschijning.

Je kan, indien je dit wenst, je waarneming doorgeven op waarnemingen.be.

Wie meer wil weten over vlinders is steeds welkom op één van de activiteiten van Atalanta, de Vlinderwerkgroep van Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen.

9

SOORT IN DE KIJKER

De Kuifeend:

grootste Belgische kolonie oeverzwaluwen ooit!

Haven- en industriegebieden hebben een grote aantrekkingskracht op oeverzwaluwen.

Niet verwonderlijk want voortdurend worden hier grote infrastructuurwerken uitgevoerd waarbij (tijdelijke) zanddepots worden aangelegd of afgravingen gebeuren die aantrekkelijk zijn om er een broedkolonie te vestigen.

Door Ludo Benoy 10

Hier graven de oevertjes graag hun nesten met soms honderden bij elkaar. In Vlaanderen is de soort heel afhankelijk van deze kunstmatige biotopen door gebrek aan natuurlijke oeverwanden. Dat maakt ze erg kwetsbaar, want vaak zijn dergelijke depots helaas van tijdelijke aard. Dat is niet anders in de Antwerpse haven.

Krachten bundelen Natuurpunt en het Havenbedrijf Antwerpen bundelden daarom al vele jaren de krachten om in te zetten op de bescherming en het voortbestaan van deze soort. Dat is geen overbodige luxe want het aantal broedende oeverzwaluwen gaat achteruit en ze staan vermeld op de Vlaamse rode lijst als “bijna in gevaar�. Doordachte beschermingsmaatregelen lagen dus voor de hand. De soort maakt daarom deel uit van het Soortbeschermingsprogramma van de Antwerpse haven (linker- en rechteroever).

Sinds 2012 lag het globale aantal broedparen in de Antwerpse haven tussen 1064 en 1836. 2018 was echter een dieptepunt met slechts 803 getelde nesten. Op rechteroever vonden er de voorbije jaren broedgevallen plaats op 5 locaties, waarvan de belangrijkste in het zanddepot van de A12 grenzend aan het rangeerstation Antwerpen-Noord. Maar ook dit zanddepot moet op termijn verdwijnen voor de aanleg van een KMO-zone. Bovendien was dit depot jarenlang de speeltuin van nietsontziende motorcrossers, fossielzoekers, quadrijders enz., met geregeld schade aan de aanwezige kolonie.

Zoeken naar een permanente locatie Het was daarom zoeken naar een permanente broedlocatie die op termijn niet bedreigd wordt en voldoet aan een aantal voorwaarden die de aantrekkingskracht voor NATUUR.RUIMTE - 02/2020

SOORT IN DE KIJKER Oeverzwaluwwand - Foto Wim Dekelver

oeverzwaluwen vergroten. Bij voorkeur een kale zand- of licht leemhoudende oeverwand, liefst zuid-, zuidwest- of westelijk georiënteerd en gelegen in een waterrijke omgeving met een groot aanbod van allerlei insecten zoals dansmuggen, bladluizen en ééndagsvliegen.

graven. Daags nadien, op 10 april, telden we tot onze grote verrassing al 43 nestgangetjes in aanbouw.

En zo ging het dagelijks verder met steeds meer en meer nestgaatjes.

Rond 15 mei telden we er niet minder dan 950!

Mits het jaarlijks uitvoeren van een aangepast beheer van deze broedwand kunnen we hopelijk op lange termijn een duurzame toekomst bieden voor deze kwetsbare soort.

De grootste kolonie van België We moesten niet lang zoeken. We vonden een zeer aantrekkelijke zanderige bufferdijk in de

Binnenweilanden, deelgebied van het natuurgebied De Kuifeend. Begin maart 2020 werd deze dijk over een lengte van 200 meter op een hoogte van 1,5 meter afgegraven.

Op 9 april was het al zover. Een 15-tal oevertjes vloog voortdurend rakelings langs de afgegraven zandwand. Ze deden een eerste poging om er nestgangen in uit te NATUUR.RUIMTE - 02/2020

Oeverzwaluwwand - Foto Wim Dekelver

Later dit broedseizoen zullen we uiteraard een exacter beeld verkrijgen van het welslagen van deze kolonie. Dit aantal nestgangen overstijgt ruim alle voorgaande aantallen in ons land sinds de jaren ’70 van voorgaande eeuw. Het is de grootste kolonie ooit in ons land!

Maar dat was niet alles. Tot onze verrassing troffen we een tweede kleinere kolonie aan van zo’n 50 nesten in een recent door een aannemer afgraven wand op het Zanddepot van de A12. Ook hier werden afspraken gemaakt met de aannemers om deze kolonie ongerept te laten.

11

ACTIE

Doe mee met

Mijn Tuinlab!

Jouw tuin neemt samen met alle andere maar liefst 9% van Vlaanderen in. Dat is driemaal meer dan de oppervlakte beheerd natuurgebied in ons land.

In dit enorme gebied voelen heel wat planten en dieren zich prima thuis en zijn er wel wat mogelijkheden om die natuur in ons sterk verstedelijkte Vlaanderen een extra handje te helpen.

Nochtans is er over die rijkdom aan planten en dieren in onze tuinen eigenlijk heel weinig geweten. En dat is bijzonder jammer op een moment dat de biodiversiteit bij ons en overal elders in de wereld sterk wordt bedreigd.

Lancering ‘Mijn Tuinlab’ Daarom lanceren Natuurpunt, Kenniscentrum tuin+ en KULeuven samen het online platform ‘Mijn Tuinlab’.

Met Mijn Tuinlab ga je letterlijk op onderzoek in je eigen tuin. In enkele eenvoudige stappen kan je je tuinscore berekenen.

Zo ontdek je hoe goed jouw tuin scoort op zeven verschillende

Samen onderzoeken we de natuur in onze tuinen Door Stefan Versweyveld 12Foto Bea Mertens

Surf snel naar www.mijntuinlab.be Doe mee, maak van je tuin een eldorado voor wilde planten en dieren, word één van de vele Vlaamse burgerwetenschappers en geniet van de natuur op slechts enkele meters van je huis!

natuurvoordelen zoals bijvoorbeeld bestuiving, biodiversiteit, droogtebestendigheid (denken we maar aan het uiterst droge voorjaar dat we achter de rug hebben) en temperatuurregulatie tijdens hete zomers.

Geen denderende tuinscore?

Aan de slag dan!

Op basis van die persoonlijke tuinscore en tuinprofiel ontvang je tips op maat om je tuin nog beter in te richten om meer biodiversiteit aan te trekken. Als je die aanpassingen registreert, wordt je tuinscore automatisch herrekend.

En je kan meteen het cliché doorbreken dat een natuurrijke tuin per definitie een totaal verwilderde tuin is. Ook in strakke tuinen zijn er veel mogelijkheden om wilde planten en dieren meer kansen te geven.

De wetenschap een handje toesteken Niet alleen kunnen jij en je gezin heel wat opsteken van Mijn Tuinlab, je draagt zo ook bij tot het grootste tuinonderzoek van Vlaanderen en je helpt de wetenschap!

De overkoepelende wetenschappelijke doelstelling van het project is immers om de ecologische waarde van de Vlaamse tuinen beter in kaart te brengen.

Dat zal een belangrijk middel zijn om beter en bewuster met klimaatverandering en het effect ervan op onze biodiversiteit om te gaan.

En ten slotte is het ook gewoon plezierig. Want wie geniet niet van het ontdekken van de bonte verscheidenheid aan vogels, vlinders, bijen, hommels en nog veel meer in de eigen achtertuin?

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

AGENDA Op de volgende pagina’s vind je onze agenda voor de komende maanden.

Wegens de maatregelen die genomen moeten worden om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan, vragen we je uitzonderlijk om steeds in te schrijven voor onze activiteiten.

Inschrijven op een activiteit

Tenzij anders vermeld bij de activiteit kan dat via onderstaande link, de QR-code hiernaast of telefonisch op het secretariaat.

bit.ly/inschrijven-activiteiten

TIP

De agenda raadplegen

Kijk altijd eerst in de agenda op de website of de activiteit nog doorgaat. Dat kan je via onderstaande link of de QR-code hiernaast. bit.ly/NANK-agenda NATUUR.RUIMTE - 02/2020

13

AGENDA

18/06 19 tot 21u

21/06 10 tot 12u

Rond buurt Station Kalmthout

Fort van Ertbrand, Kapellen

Groen in grijs Planten kan je overal vinden.

Je hoeft geen natuurreservaten te bezoeken om mooie en interessante soorten te ontdekken. Vandaag gaan we op zoek in de buurt van het station van Kalmthout.

AFSPRAAK

Parking station, Statieplein 2, Kalmthout

INSCHRIJVEN & INFO Via joris.pinseel@fulladsl.be

20/06 9u30 tot 16u Oude Landen, Ekeren

Hooidag Voor zij die willen, combineren we dit seizoen het hooien met een wandeling door de Oude Landen. Je maakt kennis met het natuurgebied en krijgt uitleg bij het waarom van beheerwerken.

We starten onze wandeling samen met de vrijwilligers die beginnen hooien. Na 1,5 uur wisselen we van groep en mag jij mee hooien.

AFSPRAAK

Donkweg, Ekeren (volg de pijlen)

PRAKTISCH

Graag zelf de lunch voorzien.

Voor drank wordt gezorgd.

14

Rondleiding Tijdens de zomer van 2020 kan je het Fort van Ertbrand bezoeken onder begeleiding van onze gidsen op één van de geplande wandelingen. De wandelingen duren ongeveer 2 uur. Tijdens een bezoek aan het Fort van Ertbrand draag je best stevig schoeisel of laarzen en komt een zaklamp zeker van pas!

TIP: Je kan deze wandeling op het Fort van Ertbrand combineren met een (gratis) wandeling in het Ertbrandbos in de namiddag.

AFSPRAAK Oude Galgenstraat, Kapellen (parkeerplaatsen zijn beperkt)

INSCHRIJVEN & INFO Inschrijven moet via deze link: bit.ly/WandelingFort Prijs p.p.: 3 euro

PRAKTISCH

De wandelingen zijn avontuurlijk en daardoor niet geschikt voor rolstoelen of kinderwagens. Een aangepast bezoek kan georganiseerd worden op aanvraag. Honden zijn niet toegelaten op het fort.

21/06 14 tot 17u Ertbrandbos, Kapellen

Wandeling Bij het begin van de zomer wandelen we opnieuw op het domein Ertbrand.

AFSPRAAK

Oude Galgenstraat, Kapellen (parkeerplaatsen zijn beperkt)

27/06 20 tot 22u ’t Asbroek, Schoten

Midzomerwandeling Altijd spannend, ‘s avonds rondlopen in een bos. Heel wat dieren worden nu pas echt actief. Denk maar aan de reeën en zeker aan de vleermuizen.

Op een zwoele avond zal de zang van de merel en de zanglijster niet ontbreken. Met wat geluk vinden we misschien een glimwormpje op het einde van de wandeling, want hiervoor moet het al donker zijn. Ook de uilen worden dan wakker.

AFSPRAAK

Asbroeklaan, Schoten

PRAKTISCH

Trek stevige schoenen of laarzen aan en kom er mee van genieten.

Honden zijn niet toegelaten, en het domein is helaas niet geschikt voor rolstoelen.

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

AGENDA

28/06 14 tot 17u

26/07 14 tot 16u

Kooldries, Brecht

Het Wijtschot, Schoten

Op zoek naar kleine ijsvogelvlinder, iepenpage en wespvlinders

Vlinder- en kruidenwandeling

We gaan op zoek naar vlinders in de Kooldries. Om de wespvlinders (= soort nachtvlinders) te lokken gebruiken we valpotjes met feromonen. In de iepen speuren we naar iepenpages.

Het Wijtschot is bekend voor zijn vlinders. Niet alleen dagvlinders maar ook vele soorten nachtvlinders worden hier gedetermineerd. Het kruispunt van biotopen (oud bos, landbouw, kanaal, boomgaard enz.) heeft hier zeker mee te maken. Ook de enorme bloemenrijkdom einde juli speelt een rol. Nooit gehoord van koevinkje, icarusblauwtje, oranje luzernevlinder, sint jacobsvlinder en andere? Kom dan het gebied eens verkennen.

AFSPRAAK

Boudewijnstraat 20, Brecht (niet parkeren op de parking voor Cuveehoeve!)

INSCHRIJVEN

Wil je graag mee zoeken, en ben je geen lid van de vlinderwerkgroep Atalanta, schrijf je dan in via hugo.wouters@telenet.be

PRAKTISCH

Draag wandelschoenen, en breng een verrekijker en fototoestel mee.

AFSPRAAK

05/07 14 tot 17u

19/07 14 tot 16u

De Vier Notelaars, Wijtschotbaan 12, Schoten

Het Wijtschot, Schoten

Fort van Ertbrand, Kapellen

Op zoek naar iepenpage en koevinkje

Rondleiding

Stevige schoenen zijn een aanrader. Honden zijn niet toegelaten en het gebied is helaas niet geschikt voor rolstoelen.

Juli is dĂŠ vlindermaand bij uitstek.

In Het Wijtschot kunnen we er veel spotten. Het koevinkje kan je hier vinden, maar daar blijft het niet bij. Kom mee kijken wat er nog allemaal te ontdekken is.

AFSPRAAK

De Vier Notelaars, Wijtschotbaan 12, Schoten

INSCHRIJVEN

Wil je graag mee zoeken, en ben je geen lid van de vlinderwerkgroep Atalanta, schrijf je dan in via hugo.wouters@telenet.be

PRAKTISCH

Draag wandelschoenen, en breng een verrekijker en fototoestel mee.

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

Ook in juli kan je het Fort van Ertbrand bezoeken onder begeleiding van onze gidsen. De wandeling duurt ongeveer 2 uur.

Tijdens een bezoek aan het fort draag je best stevig schoeisel of laarzen en komt een zaklamp zeker van pas!

AFSPRAAK

Oude Galgenstraat, Kapellen (parkeerplaatsen zijn beperkt)

INSCHRIJVEN & INFO

Inschrijven moet via deze link: bit.ly/WandelingFort Prijs p.p.: 3 euro

PRAKTISCH

De wandelingen zijn avontuurlijk en daardoor niet geschikt voor rolstoelen of kinderwagens. Een aangepast bezoek kan georganiseerd worden op aanvraag.

Honden zijn niet toegelaten op het fort.

PRAKTISCH

16/08 namiddag De Kuifeend, Antwerpse Haven

Ringexcursie Dit jaar kan je opnieuw kennismaken met het ringwerk in ons natuurgebied De Kuifeend. In deze periode trekken duizenden zangvogels naar hun overwinteringsoorden in Zuid-Europa en Afrika. Nu en dan verschijnt er zelfs een zeldzaamheid. Een ideale gelegenheid om van heel dichtbij vele van deze soorten te bekijken.

AFSPRAAK

Verdere info krijg je na inschrijven.

INSCHRIJVEN

Vooraf inschrijven is noodzakelijk via ludo.benoy@skynet.be 15

AGENDA

16/08 14 tot 16u

28/08 20 tot 22u

06/09 10 tot 12u

Fort van Ertbrand, Kapellen

Veltwijckpark, Ekeren

Rondleiding

Vleermuizenwandeling

E-paviljoen BASF, Antwerpse haven

In augustus plannen we ook een rondleiding op het Fort van Ertbrand. De wandeling duurt ongeveer 2 uur. Tijdens een bezoek aan het Fort van Ertbrand draag je best stevig schoeisel of laarzen en komt een zaklamp zeker van pas!

AFSPRAAK

Oude Galgenstraat, Kapellen (parkeerplaatsen zijn beperkt)

INSCHRIJVEN & INFO

Inschrijven moet via deze link: bit.ly/WandelingFort Prijs p.p.: 3 euro

PRAKTISCH

De wandelingen zijn avontuurlijk en daardoor niet geschikt voor rolstoelen of kinderwagens. Een aangepast bezoek kan georganiseerd worden op aanvraag. Honden zijn niet toegelaten op het fort.

22/08 vanaf 17u30 Ecoloods, Ekeren

BBQ voor leden Al onze leden zijn heel welkom op onze jaarlijkse BBQ. Vooraleer we om 17u30 aan tafel aanschuiven, maken we een fietstocht langs enkele van onze minder gekende natuurgebieden.

AFSPRAAK

Ecoloods, Donkweg 1, Ekeren

INSCHRIJVEN & INFO

Schrijf je nu al in via de link bit.ly/leden-BBQ, of via de QR-code op de achterpagina.

Meer informatie bezorgen we je begin augustus.

16

Dit jaar werd er vaak gesproken over vleermuizen. De soorten die in ons land verblijven zijn zeer klein en volledig onschuldig. Wist je dat de vleermuis het enige vliegende zoogdier is?

Dit en veel meer nieuwtjes, verneem je op onze avondwandeling in het park Veltwijck. Een activiteit voor alle leeftijden. Voor de kleinere kinderen is er een knutselmomentje.

AFSPRAAK

Parking Veltwijckpark, Veltwijcklaan, Ekeren (volg de pijlen vanaf de parking)

29/08 20 tot 22u Fort van Brasschaat

Nacht van de Vleermuis Gewapend met een batdetector gaan we op zoek naar een fascinerend schepsel van de nacht: vleermuizen. Sommige vleermuizen wonen in holle boomstammen, huizen, grotten of zoals hier in verlaten forten. Zo heeft elke soort zijn favoriet plekje. Ontdek het belang van deze ongevaarlijke, maar bedreigde diersoort.

Nachtvlinders zijn ook actief op dit uur, dus ook hen kan je deze nacht komen bewonderen. We lokken de nachtvlinders met lichtvallen. Het wordt dus een spectaculaire nacht.

AFSPRAAK

Sionkloosterlaan, Brasschaat

Herfst op het schor In het najaar is het schor vervuld met de zoete honinggeur van de zeeaster. Zeeaster of zulte is ĂŠĂŠn van de weinige planten die kunnen overleven met zoute voeten. Ons schorrenhuis is van 9u30 open. Je kan er alvast onze slikken en schorren leren kennen in een kleine tentoonstelling.

AFSPRAAK

E-paviljoen BASF, Scheldelaan, Antwerpen

INFO & WEGWIJZER

www.scheldeschorren.be

PRAKTISCH

Voor deze wandeling zijn goed aanzittende rubberlaarzen verplicht!

13/09 11 tot 17u Fort van Ertbrand, Kapellen

Open Monumentendag Honderden monumenten in heel Vlaanderen zetten opnieuw de deuren open tijdens de 31e editie van Open Monumentendag.

Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen is opnieuw van de partij met het Fort van Ertbrand in Kapellen.

AFSPRAAK

Oude Galgenstraat, Kapellen (parkeerplaatsen zijn beperkt)

INSCHRIJVEN & INFO

Inschrijven moet vanaf 16/7 via deze link: https://www.antwerpennoord. be/omd-2020

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

26/09 14 tot 17u

Hof Ter Weyden, Essen-Wildert

Gemeentebossen, Kalmthout

Fotolezing ‘The Pacific Crest Trail’ Je kan genieten van het schitterend reisverhaal van Lian en André de Jel uit Horendonk over de Pacific Crest Trail. Dat is 4600 kilometer aan één stuk wandelen waarbij je een half jaar in een klein ultralicht tentje slaapt.

Van Mexico naar Canada door 41 prachtige Nationale Parken en wildernisgebieden in de Verenigde Staten. Meer informatie over de reportage is online te vinden in ons ledenblad ‘De Korhaan’ van juli 2019 (nummer 3) onder de titel ‘Een half jaar met drie onderbroeken’. Dat is ook de titel van hun boek.

AFSPRAAK

Hof ter Weyden, Greefstraat, Essen-Wildert

INSCHRIJVEN

Inschrijven voor de lezing bij joris.pinseel@fulladsl.be Toegang: € 5 (drankje inbegrepen)

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

AGENDA

19/09 20u tot 22u30

Paddenstoelcursus Wie de cursus ‘paddenstoelen voor gevorderden’ wil volgen, hoeft (nog) geen specialist te zijn!

Onbekende of moeilijke soorten worden uitgesleuteld a.d.h.v. de determinatie-sleutel van Hans Vermeulen.

De cursus bestaat uit drie praktijklessen in open lucht.

Op 17 en 24 oktober volgen de andere twee lessen (meer info in onderstaande link).

AFSPRAAK

Deze cursus borduurt verder op het elan van de beginnerscursus.

De nadruk ligt op de excursies die erop gericht zijn deelnemers méér ervaring met (het herkennen van) paddenstoelen te geven. Dit alles vindt plaats onder leiding van Wim Verachtert van Natuurpunt CVN. Ook dit jaar bezoeken we een aantal interessante locaties. We zoeken er verschillende soorten paddenstoelen. De soorten die we al goed kunnen herkennen, worden genoteerd.

De Vroente, Putsesteenweg 129, Kalmthout

INSCHRIJVEN

Inschrijven kan je via deze link: natuurpunt.be/agenda/vervolgcursus-paddenstoelen-de-praktijk-41337 Zodra je bent ingeschreven, krijg je een automatische e-mail met de betaalgegevens.

Prijs: € 20

INFO

Meer info over deze cursus via joris.pinseel@fulladsl.be

17

SOORT IN DE KIJKER

Nieuwe kansen voor

het rozenkransje op het Groot Schietveld?

Eén van de vier clusters van rozenkransje op het Groot Schietveld, bestaande uit één bloeiende plant en tal van rozetten die allemaal door vegetatieve uitbreiding gevormde klonen van één enkele plant zijn - Foto Peter Symens

Begin vorige eeuw was het rozenkransje Antennaria dioica een typische verschijning in de droge heide en heischrale graslanden in onze regio.

Habitatvernietiging en verslechtering van de habitatkwaliteit door verzuring en vermesting hebben ertoe geleid dat deze plant al meerdere decennia uit onze regio verdwenen is en inmiddels ook in gans Vlaanderen als uitgestorven werd beschouwd.

Door Peter Symens 18

Groot was dan ook de verrassing toen vorige lente bij toeval deze enigmatische plantensoort werd herontdekt op het Groot Schietveld.

Biedt deze herontdekking nieuwe kansen voor een heuse comeback van deze soort in onze regio? Of zijn deze plantjes louter ‘levende fossielen’ die sowieso tot uitsterven gedoemd zijn?

Tijdens een verdere zoekactie in de onmiddellijke omgeving werden uiteindelijk 4 clusters met in totaal zo’n 400 van deze bijzonder plantjes gevonden. Tot daar het goede nieuws …

Van de 400 plantjes kwamen er in 2019 slechts 12 in bloei. Tot overmaat van ramp bleken al deze bloempjes van het vrouwelijke geslacht te zijn.

Pas ‘herontdekt’ en reeds onmiddellijk terug ‘op sterven na dood’…

In mei 2019 verscheen op waarnemingen.be een mooie foto van een bont dikkopje die door Roger Pynaerts op het Groot Schietveld gemaakt werd.

Tot ieders verbazing toonde deze foto een vlindertje dat zich tegoed doet aan de nectar van de typische wit-en-roze bloempjes van het rozenkransje, een plantje dat al decennia als uitgestorven in Vlaanderen werd beschouwd.

Rozenkransje - Foto Roger Pynaerts

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

pakken te blijven zitten, maar om samen via het nemen van extra beschermings- en beheermaatregelen te trachten een levensvatbare populatie van het rozenkransje op het Groot Schietveld te ontwikkelen en in stand te houden.

Ervaringen elders hebben aangetoond dat in dergelijke omstandigheden de populatie weinig tot geen kans op duurzame overleving heeft, en langzaam maar zeker volledig uitsterft.

Daartoe werd in eerste instantie advies gevraagd aan de onderzoekers van de Nederlandse Stichting Science4Nature, die ondertussen al heel wat ervaring hebben opgebouwd bij de opzet en

beheerwerken, enz.

In tweede plaats dient het genetisch materiaal van dit laatste handjevol plantjes gevrijwaard te worden. In het najaar van 2019 werden op advies van experten en in samenwerking met de Plantentuin van Meise enkele planten van het Schietveld overgebracht naar de Plantentuin in Meise.

Daar zullen ze opgekweekt worden en zal getracht worden om zaden te produceren. Dat zal gebeuren

Bovenstaande kaartjes geven de teloorgang van het rozenkransje in en rond Vlaanderen weer sinds 1899 Bron: Global Diversity Information Facility (GBIF)

Bij een controle in augustus werd bovendien vastgesteld dat vele van de aanwezige plantjes bijzonder te lijden hebben gehad van de opeenvolgende hittegolven in de voorbije uitzonderlijk warme zomer. De toekomst van het rozenkransje op het Groot Schietveld is dus allesbehalve rooskleurig. De oorspronkelijke euforie rond de herontdekking van dit plantje sloeg dan ook zeer snel om tot de ontnuchterende vaststelling dat deze fragiele soort reeds terug ‘op sterven na dood was’ …

Een nieuwe kans of een ‘levend fossiel’…?

In overleg met ANB, INBO en Natuurpunt Studie werd afgesproken om niet bij de NATUUR.RUIMTE - 02/2020

uitvoering van een herstelproject voor het rozenkransje in Nederland.

In eerste plaats is er nood aan meer kennis over de laatste standplaatsen van dit plantje op het Groot Schietveld. Als beheerder van het terrein, gaf ANB de opdracht aan de UA om de karakteristieken en bodemsamenstelling van deze standplaatsen te analyseren. Verder zullen de vergunningshouders van de plantenwerkgroep in 2020 gericht op zoek gaan naar eventuele bijkomende standplaatsen op het Groot Schietveld. ANB heeft ook al bijkomende maatregelen genomen om de huidige standplaatsen te vrijwaren van accidentele beschadiging tijdens de uitvoering van militaire oefeningen, reguliere

met stuifmeel afkomstig van het Nederlandse herstelprogramma.

Indien dit lukt, dan worden de zaden terug op het Schietveld verspreid om de lokale populatie te versterken en uit te breiden.

Of hiermee het tij uiteindelijk nog gekeerd kan worden is een open vraag. Eén ding staat echter wél al vast: het rozenkransje op het Groot Schietveld bevindt zich momenteel in zo’n precaire toestand dat het zichzelf niet meer kan redden. De laatste plantjes zijn als het ware ‘levende fossielen’ die zonder extra hulp gedoemd zijn om binnen de kortste keren (opnieuw) uit te sterven.

Laat ons samen al het mogelijke doen om dat geen tweede keer te laten gebeuren!

19

SOORT IN DE KIJKER

Het rozenkransje is immers een tweehuizige plant, met afzonderlijke mannelijke en vrouwelijke planten. Bij gebrek aan mannelijke planten kan de soort zich hier niet langer geslachtelijk, maar uitsluitend nog vegetatief voortplanten.

NATUURBELEID

Windturbines

op de Antwerpse Rechteroever:

meer overleg en meer respect voor de natuur nodig Foto Willy Ibens

De opwarming van de aarde en de daarmee gepaard gaande klimaatverandering heeft een onmiskenbare invloed op onze samenleving en op onze biodiversiteit. Onze vrijwilligers staan op de eerste rij om die impact op de natuur waar te nemen.

Door Willy Ibens Trekvogels komen steeds vroeger terug uit het zuiden. Meer en meer insecten die hun leefgebied vinden aan de Middellandse Zee kunnen nu overleven in onze contreien en zich hier voortplanten. En dat onze bossen onder zware stress 20

staan door minder regen en door opeenvolgende droge zomers wordt stilaan voor iedereen zichtbaar.

Dat we met zijn allen zo snel mogelijk moeten stoppen met het verbruiken van fossiele energie staat als een paal boven water.

Windenergie kan net als de andere duurzame energiebronnen uit zon en water een grote bijdrage leveren om de CO2-uitstoot te beperken.

Het is wel uitermate belangrijk dat die nieuwe energiebronnen zo duurzaam mogelijk zijn en dat onnodige en significante schade aan de natuur en aan het milieu wordt vermeden.

Daarom zijn we als Natuurpunt wel voorstander van zonneinstallaties op grote en kleine daken, maar niet van zonneparken op open terreinen. Daarom ook stellen wij vragen bij de locatiekeuze van sommige windturbines.

Windturbines kunnen via landschappelijke hinder, lawaaioverlast en slagschaduw minder of niet gewenst zijn op bepaalde locaties. In bepaalde

situaties kunnen ze tevens een gevaar vormen voor vogels en vleermuizen via aanvaringen en via verlies van leefgebied.

Een niet goed gestuurde ontwikkeling van een windpark kan zorgen voor een extra druk op mens en natuur bovenop de reeds bestaande bronnen van verstoring of hinder. Zeker in ons dichtbevolkte Vlaanderen.

Milieueffectenrapportage Om de mogelijke schadelijke effecten van plannen, activiteiten of ingrepen in kaart te brengen en om te voorkomen dat het leefmilieu wordt aangetast werden heel wat wettelijke instrumenten ontwikkeld. De belangrijkste hiervan is het Milieu Effecten Rapport, afgekort MER. Een MER is een allesomvattend wetenschappelijk rapport waarin op een objectieve en grondige wijze alle mogelijke effecten van een ‘plan’ of een ‘project’ op mens, natuur, lucht, bodem, water, landschap en erfgoed in kaart worden gebracht. En hoe aanzienlijke milieueffecten kunnen NATUUR.RUIMTE - 02/2020

Natuurlijk is dergelijk MER niet nodig voor kleine plannen of een eenvoudige vergunning. Daarvoor zijn aangepaste instrumenten zoals een passende beoordeling of een natuurtoets voldoende. Maar voor grote projecten zoals een windturbinepark is een projectMER onmisbaar om schadelijke effecten voor het milieu in een vroeg stadium in te schatten, op te vangen en de juiste keuzes te maken.

Waar is wel en waar is geen plaats voor winturbines?

De Vlaamse overheid tracht via omzendbrieven en richtlijnen de locatie van windturbines en windturbineparken te sturen.

Dat is geen eenvoudige opdracht.

Enerzijds is er het dwingende Europese beleidskader om een toenemend deel van onze energiebehoefte uit hernieuwbare energie te halen. Anderzijds is Vlaanderen eigenlijke één grote stad met een zeer snel slinkende open ruimte waarin nauwelijks nog plaats is. Niet zo lang geleden werd zelfs voorgesteld om de inplanting van windturbines ‘bestemmingsneutraal’ te maken.

Op die manier zouden ook windturbines kunnen worden gebouwd in natuurgebieden.

Gelukkig is het nog niet zover.

Voorlopig wordt de focus gelegd op lijnvormige structuren in het landschap zoals autowegen, kanalen en industrie-, landbouwen havengebieden.

Ondanks alle studies over mogelijke milderende maatregelen blijft een goede locatiekeuze het belangrijkste middel om ongewenste impact op natuur en milieu te voorkomen of te beperken. Natuurpunt vraagt dat broed-, pleister-, rust-, voedsel- en doortrekgebieden van vogels en NATUUR.RUIMTE - 02/2020

vleermuizen ontzien worden. En net daarmee loopt het fout in onze regio. We zetten de knelpunten op een rijtje.

Bospolder – Luithagen Ekeren In juli 2018 werd door VLEEMO nv een vergunning aangevraagd voor de bouw en de exploitatie van twee bijkomende turbines op het bedrijventerrein Luithagen aan de westrand van Ekeren centrum. Eén ervan op korte afstand van het Ekers Moeras, de Bospolder en de Ekerse woonwijk Schoonbroek. In oktober 2018 werd deze vergunning geweigerd door de omgevingsambtenaar omdat er geen project-MER of een ‘Ontheffing van een projectMER’ was bijgevoegd en het dossier onvolledig was. Na een tussenkomst van VLEEMO nv werd door de gewestelijke overheid plots beslist dat een project-MER toch niet nodig was en dat de vergunningsaanvraag wel kon worden behandeld. Het openbaar onderzoek kende een doorstart.

Natuurpunt Antwerpen Noord diende daartegen een bezwaar in.

natuur) van alle turbines in het havengebied op de Rechteroever moest onderzoeken. Een projectMER is verplicht van zodra er een windpark met 20 windturbines wordt aangelegd. Intussen zijn in het VLEEMO windpark 34 turbines operationeel. Maar VLEEMO nv volgt al lang een ‘salamistrategie’ door zijn windpark op te splitsen in kleine deelprojecten waardoor ze nooit een project-MER moeten opstellen.

Op 19 december 2018 werd door de Vlaamse Regering een vergunning afgeleverd voor de twee turbines. Onze opmerking over het ontbrekende project-MER werd genegeerd.

Voor ons waren er voldoende redenen om in het voorjaar van 2019 de afgeleverde vergunning aan te vechten voor de Raad voor Vergunningsbetwistingen (RvVB).

Op ons verzoekschrift van amper 5 pagina’s schreven twee gerenommeerde advocatenbureaus vele tientallen pagina’s verweerschrift. We zagen de bui al hangen.

Eerst en vooral omdat wij menen dat er onvoldoende rekening wordt gehouden met de natuurwaarde in de nabijgelegen Bospolder en met het leefgebied van de roerdomp.

Deze zeldzame reigerachtige is één van de doelsoorten van het Vogelrichtlijngebied De Kuifeend en verdween daar als broedvogel door allerlei werken waarvoor nooit wettelijke compensaties werden uitgevoerd.

De bescherming van de terreinen in de omgeving waar hij nog wel voorkomt is dus uiterst belangrijk.

Na grondig onderzoek viel er op 28 april 2020 een uitspraak. In zijn arrest volgde de RvVB het standpunt van Natuurpunt over de ontbrekende project-MER. De vergunning voor de twee turbines in Luithagen werd vernietigd. Het kan voor de RvVB immers niet de bedoeling zijn om projecten op te splitsen om de wet te omzeilen.

De effecten op mens en milieu van bestaande, vergunde en nog te bouwen turbines moet in hun geheel worden onderzocht.

Anderzijds omdat voor deze turbines geen project-MER werd opgesteld die de cumulatieve effecten (o.a. slagschaduw, geluidsoverlast en invloed op de

Daarmee is de betrokken windturbine aan de Bospolder niet van de baan. Er moet binnen de vier maanden een nieuwe beslissing worden genomen 21

NATUURBELEID

worden vermeden, beperkt, verholpen of gecompenseerd.

NATUURBELEID

door de Vlaamse Regering. En die kan weer alle kanten op, want de politieke druk vanuit VLEEMO nv blijft bijzonder groot. Windturbines vergen forse investeringen maar zorgen via groenestroomcertificaten voor meer dan een behoorlijk financieel rendement. Toch hopen wij dat eindelijk een alles omvattend MER onderzoek zal worden uitgevoerd.

Hoge Maey - Oorderen “Een van de grootste hindernissen om nieuwe windmolens in de Antwerpse haven te bouwen, is de aanwezigheid van belangrijke vogelpopulaties”. Dat zijn niet onze woorden, maar die van projectverantwoordelijke Jan Winters van VLEEMO nv.

Daarom investeerde VLEEMO nv 1 miljoen euro in de aankoop van een verplaatsbare radar die op verschillende plaatsen in de haven moet detecteren waar de vogels zich bevinden en hoe ze zich verplaatsen. Deze vogelradar werd gebouwd in Nederland en gebruikt dezelfde technologie die het Amerikaanse leger heeft aangewend om te kijken hoe mortiergranaten vliegen.

Voor ons kan deze vogelradar een belangrijke stap zijn in het zoeken van locaties die wel geschikt zijn voor nieuwe turbines. Kan, want groot was onze verbazing om begin 2020 plots een vergunningsaanvraag te vinden voor twee bijkomende turbines aan de Hoge Maey. Deze locatie ligt vlak ten noorden van ons natuurgebied De Kuifeend.

In vogelvlucht de kortste en meest logische verbinding met het natuurontwikkelingsgebied de Opstalvallei in Berendrecht waar een nieuw groot waterrijk natuurgebied wordt uitgebouwd.

Uit de bijgevoegde natuurstudie bleek dat het vogelonderzoek hier 22

maar net van start was gegaan en nog niet was afgerond. De vergunningsaanvraag werd ingediend op basis van verouderde gegevens. Het is evident dat wij hiertegen een bezwaarschrift hebben ingediend.

Wij waren niet alleen met ons bezwaarschrift. Het Departement Omgeving gaf een ongunstig advies over de slagschaduwstudie en de veiligheidsstudie. Het Agentschap Natuur en Bos over de natuurstudie. Begin april werd door VLEEMO nv een wijzigingsverzoek ingediend, maar de natuurstudie werd niet aangepast. Integendeel, VLEEMO nv houdt in dit verzoek een pleidooi om de natuurbehoudswet niet te moeten naleven. Ook al is het evident dat het bouwen van windturbines op deze plaatst onvermijdbare en onherstelbare schade aan de natuur kan veroorzaken. Gezien de ongunstige staat van de natuur in het vogelrichtlijncomplex De Kuifeend zal Natuurpunt opnieuw in het verzet moeten gaan.

Churchilldok – Wilmarsdonk Ook aan het Churchilldok hoopt VLEEMO nv vier bijkomende windturbines te plaatsen.

Daarvoor dienden ze in juli 2019 een aanvraag voor een omgevingsvergunning in. Deze aanvraag werd door de Vlaamse Overheid onvolledig verklaard wegens het ontbreken van… je kan het raden … een project-MER of een project-MER ontheffing. Deze windturbines liggen vlak in en naast de vogelcorridor tussen het complex Bospolder-Ekerse Putten en de Schelde en is een belangrijke slaap- en voedseltrekroute voor watervogels.

Wat doe je dan als professionele windmolenbouwer? Eindelijk een project-MER maken en alles onderzoeken? Neen,

natuurlijk niet. Wel alle energie stoppen in een verzoek tot ontheffing van de MER-plicht.

In februari 2020 werd deze ontheffingsaanvraag ingediend.

Dit is geen wetenschappelijk onderzoeksrapport waarmee risico’s in kaart worden gebracht en milieueffecten worden onderzocht, maar wel een juridisch verzoekschrift om zo’n projectMER niet te moeten opstellen.

Het luik natuur is niet meer dan een inventaris. Die is gebaseerd op een éénmalige telling van de slaaptrek van meeuwen (op 27 januari 2012) en op de jaarlijkse monitoringrapporten die door Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen worden opgesteld in het kader van het project ‘Antwerpse Haven Natuurlijker’. Via dit project - dat wij uitvoeren voor rekening van het Antwerps Havenbedrijf - volgen onze professionele medewerkers en vrijwilligers de natuurwaarden op in de ecologische infrastructuur van de Antwerpse haven. Deze rapporten zijn een waardevol middel om het soortenbeschermingsprogramma voor de Antwerpse haven op te volgen en te begeleiden. Maar ze bieden onvoldoende informatie om zonder bijkomend en gericht onderzoek een goede locatiekeuze voor windturbines te maken.

Het opnieuw indienen van deze omgevingsvergunning wordt al aangekondigd op de website van VLEEMO nv (www.vleemo.be).

Wij zijn benieuwd. Want zonder degelijk natuuronderzoek kunnen we niet anders dan opnieuw in verzet gaan bij de RvVB.

Is dialoog mogelijk?

Al dit verzet kost tijd, geld en wellicht ook frustraties bij alle betrokken partijen. Dat is jammer.

Op dit ogenblik heeft VLEEMO nv 34 windturbines operationeel op de Antwerpse Rechteroever.

Veel tegenstand is er niet geweest NATUUR.RUIMTE - 02/2020

Volgens de managers van VLEEMO nv kunnen er nog 70 tot 80 windturbines bijkomen.

Voor ons is dat enkel mogelijk indien dit windturbinepark zijn totale impact op mens en natuur weet te beperken. Dat betekent o.a. voldoende ruimte voor vleermuizen en het respecteren van corridors voor voedsel-, slaap- en seizoenstrek van vogels.

Hoog tijd dus dat de vogelradar uit de opslagplaats wordt gehaald voor een langdurig en degelijk onderzoek.

Het Antwerps Havenbedrijf wil zich graag profileren als de koploper op het gebied van duurzaamheid en tegen 2050 een klimaatneutrale haven zijn. Dat is een ambitieus en lovenswaardig statement dat Natuurpunt ten volle steunt en onderschrijft.

Als het Havenbedrijf dat wil realiseren zal het zijn partners en dus ook VLEEMO nv moeten triggeren om het geweer van schouder te veranderen. De cumulatieve effecten van AL de windturbines op de Antwerpse Rechteroever op mens, natuur en milieu moeten worden onderzocht.

Dat er nu en dan beperkingen zullen worden opgelegd aan de exploitatie of zelfs een potentiële site voor de bouw van een windturbine zal sneuvelen omdat de negatieve impact te groot blijkt, is onvermijdelijk maar wel een voorbeeld van duurzaamheid met respect voor biodiversiteit.

Wij zijn al jaren vragende partij voor meer openheid, meer dialoog en overleg. We hopen dat dit eindelijk mogelijk wordt.

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

Foto Peter Symens

Andermaal geen kleiduifschietstand op het Groot Schietveld dankzij jullie massale steun Door Peter Symens Eind januari 2019 werd een omgevingsvergunning aangevraagd voor de exploitatie van een megakleiduifschietstand op het Groot Schietveld te Brecht.

Deze aanvraag stootte op fel protest van de omwonenden en natuurliefhebbers. Er werden niet minder dan 3600 bezwaarschriften tegen deze vergunning ingediend en ook alle lokale besturen en overheidsadministraties gaven negatief advies.

Nadat ook de Provinciale Omgevingsvergunningscommissie negatief adviseerde, trok vzw Zwarte Duif haar aanvraag op het allerlaatste moment weer in - amper twee dagen vooraleer de Bestendige Deputatie een (negatieve) beslissing zou nemen.

Groot was dan ook de verbazing toen eind december plots een nieuwe aanvraag voor deze kleiduifschietstand werd ingediend, op basis van een quasi identiek dossier. Blijkbaar had de aanvrager nog steeds niet begrepen dat kleiduifschieten onverenigbaar is met de Europees beschermde natuurwaarden van het Groot Schietveld, dat deze recreatieve activiteit niet te rijmen valt met de ruimtelijke bestemming als militair gebied, en dat er geen enkele bereidheid bestaat bij de omwonenden om hun avond- en weekendrust te laten verknallen

door de hobby van een kleine, selecte groep.

Het protest tegen deze nieuwe aanvraag was dan ook nog massaler dan de bij de eerste aanvraag. Op amper één maand tijd werden meer dan 6300 bezwaarschriften ingediend.

Ongeveer de helft daarvan kwam vanuit het werkingsgebied van Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen, waarvan 2400 door bewoners van de gemeenten Wuustwezel, Brecht en Brasschaat.

Andermaal werden deze bezwaren bijgetreden en gevalideerd in een negatief advies door de besturen van de drie betrokken gemeenten, en ook de overheidsadministraties (ANB, Ruimte Vlaanderen en AGOP-omgeving) adviseerden opnieuw negatief. Dit alles noopte de aanvrager ertoe om op 22 februari 2020 zijn vergunningsaanvraag weer in te trekken, dus opnieuw alvorens de Bestendige Deputatie uiteindelijk een oordeel kon vellen…

Natuurpunt wil jullie danken voor jullie massale steun en inzet om de Europees beschermde natuurwaarden van het Groot Schietveld en de rust in de aanpalende woonwijken te vrijwaren. Dankzij jullie werd opnieuw met succes een onaanvaardbare verstoring in één van onze allerlaatste grote heidegebieden voorkomen.

23

NATUURBELEID

in het verleden, ook niet vanuit Natuurpunt. Integendeel. Maar voor ons is de maat nu wel echt vol. Er moet eindelijk een allesomvattend onderzoek worden uitgevoerd.

NATUURGEBIED

De Stapper Een uniek zicht op de

Kalmthoutse Heide Door Paul Wijnen

Foto Bea Mertens

De mogelijkheid bestond dat een groot deel van deze natuurterreinen opnieuw in handen zou komen van particulieren. Natuurpunt en Natuurmonumenten sloegen de handen in elkaar in een poging om zoveel mogelijk terreinen te verwerven om ze in te richten als natuurreservaat. Na lange onderhandelingen en dankzij de massale steun van leden en donateurs kon Natuurpunt 362 hectare van de Kalmthoutse Heide aankopen.

Ooit beheerde de familie Carlier haar landgoederen als jachtgebied.

Na het overlijden van Hector Carlier in 1946 werd zowat alle beheer stopgezet en bleef dit prachtig deel van de Kalmthoutse Heide afgesloten voor wandelaars en natuurbeschermers.

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

In 2010 werd het door Natuurpunt opgemaakte natuurbeheerplan goedgekeurd door Minister Joke Schauvliege.

Zo kon gestart worden met het herstel van stuifzanden, van natte en droge heide en het omvormen van de uitgestrekte grove dennenbestanden tot een soortenrijker bos. Ook een ontsluitingsplan met de aanleg van nieuwe wandelroutes en een uitkijkplatform werd opgesteld.

Met de steun van de Vlaamse overheid en van de Europese Unie kon de voorbije jaren het leefgebied worden hersteld van de gladde slang, de nachtzwaluw, de boomleeuwerik en van veel andere kwetsbare soorten planten en insecten die typisch zijn voor heidegebieden. Wanneer in de zomer van 2020 dit herstelplan afloopt zijn we net 10 jaar verder en is er immens veel werk verzet.

De hoogste tijd dus om ook het andere deel van onze plannen af te werken. Op 8 maart 2020 was het eindelijk zover en kon De Stapper officieel worden geopend voor het publiek.

De Stapper is een 11 meter hoge uitkijktoren die een uniek uitzicht biedt op het Stappersven en de wijde omgeving. Misschien lijkt een constructie van baksteen en beton wat vreemd voor een natuurgebied. Maar solide en brandveilig is de toren wel. Het

concept is een stapeling blokken waar de wind doorheen waait zoals destijds door de natte stapels turfblokken. De bakstenen herinneren aan het industriële verleden in de omgeving met kleiwinning en steenbakkerijen De uitkijktoren biedt ook onopvallende nest- en schuilplaatsen voor vogels, vleermuizen en amfibieën.

De Stapper werd opgedragen aan onze voorzitter Willy Ibens die als algemeen directeur van Natuurpunt de aankoop van het Stappersven mogelijk maakte.

Samen met de burgemeester van Kalmthout opende hij de toren officieel. En hoewel hij uitgebreid in de bloemetjes werd gezet blijft Willy er bescheiden bij en benadrukt dat het beschermen van de vele hectare Vlaamse natuur vooral het werk is van duizenden Natuurpunt-vrijwilligers en van tienduizenden leden en donateurs die Natuurpunt ondersteunen en een hart hebben voor de natuur.

De uitkijktoren is te vinden voorbij parking Zuid aan de Verbindingsstraat in Kalmthout en vrij toegankelijk. Omwille van de coronamaatregelen is hij tijdelijk afgesloten. Hopelijk komt daar spoedig verandering in, want het landschapsbeeld vanuit de hoogte is zonder meer verrassend en verbluffend mooi.

Foto’s Paul Wijnen

25

NATUURGEBIED

Einde 2009 brachten de Braziliaanse erfgenamen van Antoinette Carlier hun eigendommen in Kalmthout, Essen en de Nederlandse gemeenten Schijf en Rucphen op de markt. Hieronder een belangrijk deel van de Kalmthoutse Heide met de Boterbergen, de Nolse Duinen, het moerasgebied De Nol, het vermaarde Stappersven en het voormalige landgoed Mont Noir.

NATUURGEBIED

Ertbrandbos (deels)

onder vuur Door Willly Ibens

Een ongemakkelijk telefoontje Begin oktober 2019. We kregen op het regionaal secretariaat een telefoontje vanuit de administratie: “Of wij recente gegevens hadden over de natuurwaarde van Ertbrand en of die kunnen gebruikt worden voor het opstellen van een advies over een nieuw woonbouwproject?�

Natuurlijk hebben we die informatie. Via de Natuurpuntsite waarnemingen.be worden er jaarlijks vele honderden gegevens ingebracht in de natuurdatabank.

En onze vleermuizen-, vogel-, planten- en vlinderwerkgroepen zijn intens bezig met het inzamelen van allerhande natuurwaarnemingen in het Ertbrandbos.

Al snel werd duidelijk dat het ging over de aanmelding van een project-MER (Milieueffectenrapport) en de vraag naar een scopingadvies (*) voor een woonontwikkelingsproject langsheen de westzijde van de Oude Galgenstraat. Een vergunningsaanvraag van de nv Ertbrand voor vier bouwvolumes met in totaal 64 appartementen en bijhorende ondergrondse parkeergarages op een terrein van ruim 8 hectare waardevol bos, 120 meter diep en 670 meter lang. Deels op gronden ingekleurd als woonparkgebied tussen de fortgracht en de Canadezenlaan en, zeer merkwaardig, ook deels op gronden ingekleurd als bosgebied.

In een tijdskader waarin de biodiversiteit razendsnel afneemt en de nood aan opslag van CO2 via bosbehoud en bosuitbreiding alsmaar urgenter wordt, is het bijna wereldvreemd dat dergelijke initiatieven nog genomen kunnen worden.

Foto Nancy Van Huffelen

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

Zo’n 60 jaar geleden - in de naoorlogse periode waarin alles kon en mocht in functie van welvaart en er nog geen grenzen waren aan de groei - werden voor het eerst plannen uitgetekend voor de ruimtelijke ontwikkeling van Vlaanderen. Rijkelijk laat in vergelijking met Nederland waar men al 50 jaar eerder aan de slag ging. Wel hoogdringend toen om een einde te maken aan de macht van de lokale politici en de cultuur van ‘ons kent ons’.

Op basis van doordachte ruimtelijke inzichten van goed opgeleide planologen kreeg ieder perceel zijn bestemming via een grondkleur. Paars voor openbaar nut en industrie, rood voor bouwgrond, geel voor landbouw en groen voor natuur en bos. En dan volgde het moeizame politieke proces: een evenwicht zoeken tussen algemeen en persoonlijk belang. Moeizaam omwille van de immense financiële belangen die op het spel stonden voor grootgrondbezitters, speculanten en financieel krachtige groepen en families. Moeizaam ook omdat het niet de bedoeling was om de ruimte te bevriezen maar wel een evenwichtig antwoord te bieden op uitdagingen inzake demografie, economie, mobiliteit, milieu en biodiversiteit.

Dat we eind jaren ‘60 enorme kansen hebben gemist om de groene long in de Antwerpse noordrand ongeschonden te behouden staat buiten kijf. Grote delen van Kapellen, Kalmthout, Brasschaat en Schoten werden ingekleurd als woonpark. In de tijdsgeest van toen een gemakkelijke en voor de hand liggende keuze. De versnippering van de ruimte en het verdere uitdeinen van de bewoning zorgde evenwel voor een zware

maatschappelijke kost. Hoe verder mensen van voorzieningen wonen zoals scholen, winkels, kinderdagverblijven, hoe meer auto’s en files, en hoe slechter de luchtkwaliteit. In de huidige context waarbij de Antwerpse regio op wereldschaal behoort tot de regio’s met de grootste luchtverontreiniging is dit een immense flater.

Tot op heden zijn er voor het woonparkgebied ten noordwesten van de Oude Galgenstraat nog geen vergunningen verleend.

Vroegere pogingen van de eigenaar om de volledige woonparkzone tussen het Fort van Ertbrand en de Canadezenlaan over een lengte van 1.500 meter op te delen in riante villapercelen kreeg geen goedkeuring van de administratie

ruimtelijke ordening, omdat ze onvoldoende was gemotiveerd en niet kon rekenen op de steun van de gemeente Kapellen.

In het kader van de afbakening van de gebieden van de natuurlijke en de agrarische structuur (het zogenaamde AGNAS proces) werd in 2008 door het Departement Ruimtelijke Ordening een Ontwerp van Gewestelijk Ruimtelijk Uitvoeringsplan (RUP) opgemaakt. Hierbij werd de helft van het woonpark omgezet tot bos en kon de helft worden bebouwd.

Net zoals voor zoveel andere initiatieven om de doelstellingen rond de uitbreiding van de oppervlakte natuur en bos van het Ruimtelijk Structuur Plan te realiseren, was hiervoor op Vlaams niveau geen politieke meerderheid

Bestemmingsplan Ertbrand en omgeving (1969)

(*) In een scopingadvies wordt gevraagd aan de instanties die advies moeten uitbrengen, om te controleren of men op het goede spoor zit met het voorgestelde MER-rapport. Dit om te vermijden dat sommige zaken niet worden onderzocht en in een later fase de MER niet wordt goedgekeurd omdat die onvolledig is.

27

NATUURGEBIED

Even terug in de tijd

NATUURGEBIED

te vinden. Dat het verschil tussen rood en groen op het gewestplan voor onze regio intussen al snel meer dan 200 euro/m2 betekent of zo’n 2.000.000 euro per hectare maakt het dossier thans nog complexer.

Werk maken van de bouwshift wordt dé uitdaging Wij kunnen het de eigenaars van een niet verkaveld woonparkgebied niet kwalijk nemen dat ze trachten hun eigendom te valoriseren.

Het eigendomsrecht is een vaste waarde in ons juridisch bestel.

Natuurpunt maakt van dit recht ook gebruik om natuurgebieden en bossen aan te kopen en zo als collectieve eigendom te beschermen en te behouden voor de toekomst en voor de toekomstige generaties.

De aanvraag om hier de juridische bestemming van woonparkgebied te realiseren is in die zin legitiem.

Tijdens onze onderhandelingen over de aankoop van het Ertbrandbos hebben we dat nooit betwist. Dat betekent niet dat natuurbehoudsbeweging moet instemmen met dit of een ander woonproject. Integendeel.

Er zijn talrijke goede argumenten om dit deel van het Ertbrandbos integraal te behouden als bos en om het in te kleuren van rood naar groen. Het gaat hier immers niet over een kleine snipper bos in een goedgekeurde en reeds deels volgebouwde verkaveling. Het gaat hier samen met het Mastenbos en de Uitlegger over een grote, haast ongerepte groene en blauwe (de Antitankgracht) ecologische verbinding tussen het Grenspark Kalmthoutse Heide en het Klein en Groot Schietveld. Hier delen van het Ertbrandbos ontwikkelen tot woongebied is een forse aantasting 28

van de nog bestaande groene en open ruimte.

Verdichting spaart ruimte en realiseert planbaten

We hebben voldoende argumenten om de Vlaamse overheid te overtuigen om hier concreet werk te maken van de bouwshift. Indien er in 2040 geen extra open ruimte meer mag worden aangesneden moeten we vandaag beginnen met de bescherming ervan. Nu verdwijnt er in Vlaanderen elke dag 7 hectare open ruimte.

Dat zijn 12 voetbalvelden

Het lijkt ons evident dat eigenaars recht hebben op een billijke, niet speculatieve planschade indien ze de bestemming van hun gronden niet kunnen realiseren. Het is de taak van de overheid om daar de nodige middelen voor te vinden en een betaalbaar vergoedingssysteem uit te werken. In haar beleidsnota Omgeving voorziet de kersverse minister voor natuur Zuhal

Foto Gunther Van Gelder

bos, natuurgebied of landbouwgrond. Voor wegen, woningen, bedrijfsgebouwen en nutsvoorzieningen allerhande.

Een groot deel van de Vlamingen is van mening dat daar iets moet aan worden gedaan. Ook de Vlaamse overheid gaat daarin mee. Voor ons is duidelijk dat het Ertbrandbos één van die waardevolle kwetsbare zonevreemde bossen is die integraal moeten behouden blijven. Het is evenmin een optie om een bos dat 100 of meer jaar oud is te vervangen door een nieuwe aanplant in het kader van boscompensatie.

Demir een ‘slimme groei’ door in te zetten op een kwalitatieve verdichting van goed gelegen locaties. Het zou waardevol zijn indien in het ‘instrumentendecreet’ snel tools worden ontwikkeld om via de verdichting en optimalisatie van goed gelegen en onderbenutte terreinen planbaten en ruiloperaties te creëren om de kosten van de bosbescherming te realiseren.

En verder… ?

Het Schepencollege van Kapellen was al veel langer op de hoogte van dit woonproject. In de projectMER lezen we dat reeds in oktober NATUUR.RUIMTE - 02/2020

NATUURGEBIED Ertbrand: 150 hectare bos aansluitend op de Kalmthoutse Heide - Foto Yves Adams

2018 een vergunningsaanvraag werd ingediend. Deze aanvraag werd onvolledig verklaard.

Dit onder andere wegens het ontbreken van een gedetailleerd bomenplan en omdat er onvoldoende gemotiveerd werd dat er geen aanzienlijke negatieve effecten te verwachten zijn. Het bestuursakkoord 2019-2024 van de Gemeente Kapellen geeft enig houvast om bebouwing in het Ertbrandbos te voorkomen.

We citeren: “In Kapellenbos wordt de gemiddelde perceel grootte behouden om de ecologische waarde van de omgeving te behouden. In functie van het groene karakter blijft de minimum kavelgrootte 5.000 m2 voor Kapellenbos Oost en 3.000 m2 voor Kapellenbos West. In Kapellenbos, willen we versnippering van grotere bosgebieden tegengaan. Voor sites van 15.000m2 en groter worden specifieke bouwvoorwaarden uitgeschreven.”

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

Naar aanleiding van het scopingadvies sprak het Kapelse schepencollege zich op 30 september 2019 negatief uit over de woonontwikkeling in de Oude Galgenstraat. Het is een waardevol statement dat het college ‘het niet opportuun acht om dit onaangetaste bosgebied aan te snijden’. Het plangebied grenst aan de Kalmthoutse Heide in het noorden en aan het Fort van Ertbrand en het Mastenbos in het Zuiden. Het bos de Klinkaard (de oude naam voor het Ertbrandbos) is een niet te vervangen schakel in een complex van aaneengesloten bossen en natuurgebieden.

Op basis van het scopingadvies van de Dienst MER zal de projectMER worden bijgewerkt. Daarna volgt de behandeling door de gemeente Kapellen met een openbaar onderzoek. Wij rekenen erop dat de Gemeente Kapellen hier haar verantwoordelijkheid neemt en dit bouwproject niet goedkeurt.

De voorbije jaren hebben Natuurpunt en de Vlaamse overheid meer dan 3 miljoen euro besteed aan de verwerving van 140 hectare het Ertbrandbos.

Indien de Vlaamse Regering haar beleid rond bosbescherming en bosuitbreiding ernstig neemt, moet ze hier een initiatief nemen om het Ertbrandbos integraal te behouden.

Wie meer wil weten over dit bouwproject kan de projectMER downloaden van de site van de MER databank: https://mer.lne.be/ merdatabank/uploads/ merkennis5780.pdf Uiteraard rekenen wij op de steun van alle Natuurpunters en van alle omwonenden met een hart voor de natuur om het Ertbrandbos integraal te behouden.

29

VERGEET NIET TE GENIETEN

Open Monumentendag

Fort van Ertbrand 2020 Door Dirk Hautekiet

Foto Bea Mertens

Op zondag 13 september 2020 zetten opnieuw honderden monumenten in heel Vlaanderen de deuren open tijdens de 31e editie van Open Monumentendag.

Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen is opnieuw van de partij met het Fort van Ertbrand in Kapellen.

Laat je door onze gidsen rondleiden doorheen het fort en kom meer te weten over hoe dit fort een nieuwe functie kreeg als overwinteringszone voor vleermuizen. Dit past uitstekend bij het thema van dit jaar – ’t Zal je leren. Hoe Open Monumentendag 2020 er exact zal uitzien is nog even afwachten, maar we gaan ervan uit dat de bezoeken aan het fort onder strikte voorwaarden zullen kunnen plaatsvinden. Een mondmasker zal alvast verplicht zijn.

Dit is ook om de vleermuizen zelf te beschermen. Zij kennen deze vorm van het virus niet, en die houdt een risico voor hen in.

Het heeft dus ook geen zin om hen te verjagen of te doden. Dat zal de COVID-19 pandemie, of

enige andere toekomstige ziekte niet voorkomen. Integendeel, de oplossing ligt net in de bescherming van vleermuizen.

Vleermuizen zijn namelijk erg nuttige dieren: ze leveren heel wat voordelen voor mensen én de ecosystemen waarin ze leven.

De huidige pandemie werd veroorzaakt door mensen; de oplossing ligt dan ook in een aanpassing van ons gedrag tegenover wilde dieren.

Vorig jaar kon je al het project ‘Fort E’ van het Kunstplatform Kappa bezoeken tijdens de Open Monumentendag 2019: een artistieke reflectie over de toekomst van onze aardbol en over hoe wij omgaan met de omgeving, met natuur en milieu.

Vanaf 16 juli 2020 kan je inschrijven voor een (gratis) rondleiding via onze website https://www.antwerpennoord.be/omd-2020 Vanaf maandag 3 augustus 2020 kan je inschrijven op de website van Open Monumentendag https://www.openmonumentendag.be 30

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

Einde mei zijn onze Groene Tornado’s opnieuw aan de slag gegaan in de natuurgebieden in onze regio.

Indien er geen nieuwe verstrenging komt van de coronamaatregelen zijn we iedere donderdag actief van 9 tot 15 uur.

Collectieve verplaatsingen zijn nog niet mogelijk, en dus spreken we af op de plaats waar er wordt gewerkt.

Ook het maaibeheer op de Oude Landen wordt vanaf 20 juni opnieuw opgestart.

Verder zijn ook volgende beheerdagen reeds gepland.

Kijk steeds op onze agenda op de website om te weten of deze doorgaan.

Wil je mee onze natuurgebieden beheren?

Geef ons dan een seintje en we houden je op de hoogte.

Inschrijven kan via deze link: bit.ly/inschrijven-activiteiten of met de QR-code hiernaast.

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

31

NATUURBEHEER

Terug aan de slag

NATUURNEHEER

Aan de slag

04/07 9u tot 15u30

18/07 9u30 tot 13u

20/06 9u30 tot 13u

Stappersven-Boterbergen, Kalmthout

Het Wijtschot, Schoten

‘t Asbroek, Schoten

Werkdag We maken het wandelpad vrij voor de midzomerwandeling van volgende week.

De bramen rukken zoals alle jaren weer stevig op en ook de rododendron vraagt altijd nazorg.

Dank zij het coronavirus is onze vorige werkdag niet kunnen doorgaan, zodat nog wat bewegwijzering en informatieborden ook opnieuw in orde gebracht moeten worden.

Aan werk is dus geen gebrek en alle handen zijn meer dan welkom. Wij zorgen voor het materiaal, handschoenen en een drankje.

STARTPUNT

’t Asbroek, Asbroeklaan, Schoten

20/06 9u30 tot 16u Oude Landen, Ekeren

Hooidag De start van de beheerwerken in de Oude Landen wil je niet missen. Een unieke ervaring waar je veel voldoening zal uithalen. Voorzie wandel- of werkschoenen. Wij zorgen voor soep voor de deelnemers.

Volgende hooidagen voorzien we verder om de veertien dagen.

STARTPUNT

Oude Landen, via Donkweg, Ekeren (volg de pijlen) 32

Beheerwerken Op deze beheerdag nemen het beheerteam en andere natuurliefhebbers enkele stukjes van het gebied onder handen.

Vandaag … maaien en afvoeren pijpenstrootje in de Nol en aanleggen van slangenhopen met plagsel.

STARTPUNT

Boswachtersbuisje, via Nolsebaan, Kalmthout

INFO

luc.jordaens@belgacom.net

04/07 10 tot 16u Werverbos, Brasschaat

Beheerwerken Het retentiebekken Werverbos is een klein maar fijn, nat natuurgebiedje op de bovenloop van de Kaartse Beek, vlakbij het Klein Schietveld en De Uitlegger.

Het terrein houdt in het voorjaar het water lang op. Dat maakt het tot een ideaal broed- en rustgebied voor watervogels en een prachtig habitat voor heel wat moerasplanten, amfibieën, libellen en andere watergebonden organismen.

Dat gaat echter niet zonder enige inspanning. Om de openheid van het terrein en de biodiversiteit te behouden, moet er regelmatig worden gemaaid en gekapt.

Iedereen is zeer welkom om hierbij te komen helpen. Breng stevig schoeisel, een picknick en eventueel regenkledij mee. Wij zorgen voor drank. Graag een seintje dat je komt via de link of de QR-code op p. 31.

STARTPUNT

Hoek Ploegsebaan-Werverbos, Brasschaat

Werkdag Midden in de zomer organiseren we een werkdag in het Wijtschot. Het gebied ligt er nu droog bij en dat werkt een stuk gemakkelijker.

Een terugkerende taak is het openhouden van de zandwinningsput. Als we niets doen dan zou dit al snel een wilgenbos worden en dat is niet de bedoeling.

Vele handen maken het werk licht, dus hoe meer zielen hoe meer vreugde. Kan je maar een uurtje komen, ook dan ben je heel welkom. Ook leuk werk voor kinderen!

STARTPUNT

Het Wijtschot, Wijtschotbaan, Schoten (bovenaan de zandwinningsput, volg de pijltjes vanaf de ingang)

01/08 9u tot 15u30 Stappersven-Boterbergen, Kalmthout

Maaien Op deze beheerdag nemen het beheerteam en andere natuurliefhebbers enkele stukjes van het gebied onder handen. Vandaag maaien we het pijpenstrootje langs Stappersven-Nolse duinen. En we verwijderen rododendron in het raster van de koeien ter hoogte van het Sluiske.

STARTPUNT

Bank aan het Wortelpad, Kalmthout

INFO

luc.jordaens@belgacom.net NATUUR.RUIMTE - 02/2020

15/09 9u tot 12u30

Kooldries, Brecht

Werverbos, Brasschaat

Beheerwerken

Beheerwerken

De beheerwerken op het domein Kooldries in Brecht starten opnieuw in september. Iedereen is welkom om te komen helpen.

De beheerwerken op het domein Kooldries in Brecht gaan verder.

Iedereen is welkom om te komen helpen.

STARTPUNT

Hoek Paepestraat Boudewijnstraat, Brecht

STARTPUNT

Hoek Paepestraat Boudewijnstraat, Brecht

05/09 9u tot 12u30

NATUURBEHEER

01/09 9u tot 12u30

Werkgroepen Werkgroep Kerk- en Steenuilen • Frank Goossens 0487/46.82.69

• Fons Vervoort - 03/647.18.70 Werkgroep Planten • Hilde Peeters - 0485/12.91.82 Werkgroep Scheldeschorren • Frank Wagemans 0472/41.44.28

Werkgroep Vleermuizen • Wout Willems

’t Asbroek, Schoten

0485/03.79. 85

Werkdag

Werkgroep Vlinders • Hugo Wouters - 03/569.05.78

De zomer is haast voorbij.

Nog even en de vele soorten zwammen steken weer de kop op. De groeikracht van de bramen is enorm en ze dreigen het wandelpad te overwoekeren.

De reuzenbalsemien, een exoot, komt in bloei en moet grondig verwijderd worden. Er is genoeg te doen, maar geen zwaar werk.

Het is altijd een gezellige boel.

Stevige schoenen en lange mouwen zijn een aanrader. Voor materiaal, handschoenen en een drankje wordt gezorgd.

Werkgroep Vogels • Ludo Benoy - 0476/43.15.42 Werking Berendrecht, Zandvliet en Lillo • Guy Leys - 03/569.00.38 Werking Brasschaat • Johan Neegers 0479/99.54.01

Werking Brecht • Rudi Bosschaerts 03/636.38.62

STARTPUNT

’t Asbroek, Asbroeklaan, Schoten

Werking Ekeren • Info Natuur.huis

05/09 9u tot 15u30

Werking Kapellen • Ria Verduyckt - 0486/79.47.63

Stappersven-Boterbergen, Kalmthout

Afdeling Noorderkempen • Joris Pinseel - 03/667.57.97

Beheerwerken

Werking Schoten • Fonne Bruggemans

03/541.58.25

Hou deze dag alvast vrij. Meer info over wat we precies gaan doen en waar we afspreken kan je vanaf september vinden op de website.

0498/39.71.73

Werking Stabroek • Harry Van der Horst 03/568.15.78

INFO

luc.jordaens@belgacom.net NATUUR.RUIMTE - 02/2020

Foto Jan Bernaerts

Werking Wuustwezel • Peter Symens - 0471/12.72.20 33

COLOFON

Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw is een regionale afdeling van Natuurpunt Lid worden Lidgeld per gezin: 30 euro/jaar. Storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van lidnummer of voor nieuwe leden met vermelding van naam en adres. Je ontvangt dan zowel Natuur.blad als Natuur.ruimte. Leden van Natuurpunt uit een ander werkingsgebied kunnen voor 7 euro een abonnement op Natuur.ruimte nemen. Te storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van je lidnummer, naam en adres.

Giften Donateurs storten een extra bijdrage bovenop hun lidgeld. Vanaf 40 euro per kalenderjaar krijg je een fiscaal attest. Storten op BE56 2930 2120 7588 met vermelding ‘project 3797 Antwerpen Noord’.

Legaten Geregeld besluiten mensen om een legaat op te nemen in hun testament. Voor legaten aan een vzw zoals Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen voorziet de wetgever erfenisrechten van slechts 8,8%. Zo weet je dat jouw schenking bijna volledig ten goede komt aan onze vereniging. De opbrengst van deze legaten gebruiken we voor de aankoop van natuurgebieden.

Er bestaan verschillende formules. Het systeem van duolegaten bijvoorbeeld is zowel voor het goede doel als voor je erfgenamen een interessante formule. Zeker als je erfgenamen verre familieleden zijn of zelfs mensen met wie je geen familieband hebt. Met dit systeem betalen zij immers geen torenhoge successierechten.

Overweeg je ook om die stap te zetten en onze vereniging te begunstigen, dan raden wij je aan een notaris te raadplegen. Die kan je exact meededelen hoe je te werk moet gaan en welke formule best bij jou past. Voor meer informatie kan je terecht bij Willy Ibens.

Natuur.huis en Natuur.documentatiecentrum Steenstraat 25, 2180 Ekeren - tel. 03/541.58.25

Open elke dag van 10 tot 12u en woensdag en vrijdag ook extra open van 13 tot 17u.

• e-mail: antwerpennoord@natuurpunt.be • website: www.antwerpennoord.be • Ondernemingsnummer 0429 415 832 - RPR Antwerpen, afdeling Antwerpen - Rekeningnr. BE77 2200 3405 7342

Contacten secretariaat

Materiaalmeester

• bea.mertens@natuurpunt.be

• frank.goossens6@telenet.be -

Bea Mertens

Iris Buermans

Frank Goossens

GSM: 0487/46.82.69

• iris.buermans@natuurpunt.be

Beheerteam Antwerpen Antwerpse haven Natuurlijker Noord Johan Baetens

• johan.baetens@natuurpunt.be

Dirk Eekelers

Willy Ibens

• willy.ibens@natuurpunt.be

• dirk.eekelers@natuurpunt.be

Beheerteam Stappersven

• tim.vochten@natuurpunt.be

• GSM: 0473/12.83.11

Tim Vochten

Voorzitter: Willy Ibens

• willy.ibens@natuurpunt.be

Luc Jordaens

Natuur.ruimte

is het driemaandelijks ledenblad van Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw.

Oplage 5.000 ex.

Werkten mee aan dit nummer: Bea Mertens, Bieke Dierckx, Brigitte Vleghels, Dirk Hautekiet, Fonne Bruggemans, Guy Leys, Hugo Wouters, Johan Neegers, Joris Pinseel, Jos Franken, Ludo Benoy, Mart Pauwels, Michiel Cornelis, Nicole Van Hooydonck, Paul Wijnen, Peter Block, Peter Symens, Ria Verduyckt, Stefan Versweyveld en Willy Ibens

Bijkomende foto’s werden aangeleverd door:

Frederik Van de Perre, Geert Steel, Gunther Van Gelder, Jan Bernaerts, Luc Crols, Nancy Van Huffelen, Roger Pynaerts, Wim Dekelver en Yves Adams

Opmaak:

bibicontent.com Met de steun van

34

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

NIEUW KIT E U R SUS

Beschikbaar vanaf 220,00€

WWW.KITE-OPTICS.BE

Adv_AntwerpenNoord_2020.indd 1

NATUUR.RUIMTE - 02/2020

Natuurpunt Winkel Antwerpen Noord Steenstraat 25 2180 Ekeren www.antwerpennoord.be

28/05/2020 15:29:10

35

Verantw. Uitg.: Willy Ibens, Steenstraat 25 - 2180 Ekeren

Afgiftekantoor Antwerpen X p702 133 Retouradres: Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw Steenstraat 25 2180 Ekeren

Foto Luc Crols

BBQ met onze leden Wanneer we dit tijdschrift naar de drukker brengen weten we niet aan welke regels we ons in augustus zullen moeten houden. Wat we wel weten is dat er, ook nu, dagelijks heel wat uren door onze vrijwilligers besteed worden aan natuurbehoud. Dat gaat van vergaderen, over het beheer van natuurgebieden, het doornemen van zware dossiers, tot soep maken voor de beheerploeg, etiketten plakken, nestkastjes timmeren, monitoren enz.

22/08 BBQ

Dit jaar zijn we extra trots op hen, omdat ze oplossingen zoeken en creatief aan de slag gaan om toch actief te blijven in onze vereniging.

Onze gidsen bereiden zich voor om opnieuw mensen door onze natuurgebieden te leiden, onze Groene Tornado’s en Groene Klussers zoeken naar manieren om op een veilige manier opnieuw aan de slag te gaan, de natuur in te trekken, en ook bij het monitoren worden de regels aangepast. Iedereen zoekt een manier om actief te blijven. Het was een hele uitdaging.

Meer nog dan andere jaren doet dit alles verlangen naar een gezellig samenzijn. We organiseren dit jaar dus opnieuw onze BBQ voor leden en vrijwilligers. Die BBQ zal plaatsvinden op 22 augustus. Hoe en waar kunnen we je pas begin augustus laten weten. Voorafgaand op de BBQ plannen we in ieder geval een fietstocht langs enkele van onze minder gekende natuurgebieden. Rond 17u30 willen we dan onze benen onder tafel schuiven en krijgen we de kans om uitgebreid bijpraten.

Uiteraard voorzien we ook voor mensen die geen vlees, vis of kip eten of dit een keertje willen proberen, een aangepast aanbod.

Prijs voor deze boeiende namiddag is â‚Ź 8 per persoon. We vragen je om alvast in te schrijven voor 9 augustus via deze link, die je ook kan vinden op de website: bit.ly/leden-BBQ of de QR-code.

We sturen je begin augustus dan een verzoek tot betaling, en alle verdere info.

Schrijf je vandaag nog in!