Natuur.ruimte 2020-01

NATUUR.RUIMTE Maart, april, mei 2020

De Kuifeend en de Grote Kreek

DOSS

IER

DRIEMAANDELIJKS VERENIGINGSBLAD VAN NATUURPUNT ANTWERPEN NOORD & KEMPEN VZW Jaargang 27 nr 1 - Verschijnt in maart, juni, september en december

Ontdekken 08

DOSSI

ER

07

De Kuifeend en de Grote Kreek Ontdek alles over dit unieke natuurgebied

12

Broedvogels

20

Overwinteraars en doortrekkers

24

Reptielen

25

Zoogdieren

26

Dag- en nachtvlinders

27

OrchideeĂŤn

28

Beheer

Met de komst van een nieuwe lente kijken wij hoopvol uit naar vele aangename momenten van natuurbeleving

15 18

Beleven 04

Vergeet niet te genieten

30

Groene Tornado’s

31

Agenda

03

Edito

34

Colofon

27

COVERBEELD: Grote zilverreiger - Foto Dave Mostmans

2

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

De bosbranden in Australië, het afsmelten van gletsjers en poolijs en bij ons, de uitzonderlijk zachte winter van 2019-2020 : het wordt alsmaar duidelijker dat de mondiale klimaatverandering onze samenleving dwingt om veel van ons handelen te herdenken om een leefbare wereld na te laten. Een groot deel van onze jeugd maakt zich terecht zorgen over hun toekomst in een snel veranderende wereld.

Maar de transitie naar een duurzame samenleving verloopt traag en moeizaam.

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Dat heeft zijn afstraling op Natuurpunt als vereniging met een breed maatschappelijk draagvlak en met leden uit alle geledingen van de samenleving. Welke weg moeten wij uitgaan? En welke vereniging moeten we blijven of worden? Willen we op een pragmatische manier met de overheid, het bedrijfsleven, en met andere groepen in onze samenleving samenwerken ‘op het veld’ voor het beschermen van de natuur? Of moeten we - veel meer dan nu het geval is - op de barricades staan en zo het beleid dwingen om een andere koers te varen?

Soms moet een vereniging zich heruitvinden. Soms moet een vereniging zich beperken tot een aantal kerntaken. Steeds moet een vereniging er naar streven om te excelleren in de materie die haar het best ligt. Voor Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw is dat nog steeds het

beschermen, het bestuderen en het beheren van de natuur in de rand van de grootste stad van Vlaanderen.

Dat vraagt veel tijd en energie, zowel op het terrein als op het secretariaat. Zowel van onze vrijwilligers als van onze professionele medewerkers. Te veel soms. De voorbije maanden moest ons regionaal secretariaat wat terugplooien wegens langdurige afwezigheid van Iris Buermans, één van onze trouwste medewerksters. Een duivel-doetal die onder meer de eindverantwoordelijke was voor ons tijdschrift Natuur.ruimte en voor onze elektronische nieuwsbrieven. Gelukkig heeft Bea Mertens een deel van haar taken kunnen overnemen en is onze communicatie opnieuw verbeterd. Maar ondanks de inzet van nieuwe vrijwilligers zijn we er in 2019 maar in gelukt om twee nummers van ons regionaal tijdschrift af te leveren. Onze verontschuldigingen daarvoor.

Wat nu voorligt is een themanummer over het Vogelrichtlijngebied de Kuifeend waarmee we het immense werk van conservator Ludo Benoy rond dit uniek vogelgebied in beeld brengen. Meer dan ooit staat dit Europees beschermde natuurgebied onder druk en toch raken de plannen voor de noodzakelijke natuurcompensaties maar niet uitgevoerd. Dit is een samenvatting van een recent artikel in Natuurpunt vogeltijdschrift Oriolus.* Naast deze bijdrage geven we een overzicht van onze activiteiten van de volgende maanden. We doen alle mogelijke inspanningen om dit nummer op tijd bij jullie te krijgen en zo snel mogelijk een tweede nummer af te werken met nieuws uit al onze natuurgebieden. Vergeet intussen niet ons via Facebook of via onze website www.antwerpennoord.be te volgen.

Met de komst van een nieuwe lente kijken wij hoopvol uit naar vele aangename momenten van natuurbeleving. Voor iedereen. Dank voor jullie vertrouwen.

Willy Ibens Voorzitter 3

EDITO

Een nieuwe lente

En klimaatverandering staat niet alleen. Ze wordt geflankeerd door een verlies aan allerlei soorten leven: van insecten, planten tot grote zoogdieren. Al doet het opduiken van enkele wolven, lynxen en otters in Vlaanderen het tegendeel veronderstellen, niets is wat het lijkt. Zonder drastische aanpassingen van ons handelen gaan we naar een nooit gekende biodiversiteitscrisis.

VERGEET NIET TE GENIETEN

Feestelijke opening nieuwe uitkijktoren Stappersven Natuurpunt bouwde een nieuwe uitkijktoren in de buurt van Parking Zuid aan de Verbindingsstraat in Kalmthout. Vanuit deze toren zal je een schitterend uitzicht hebben over het Stappersven en de verdere omgeving. Naast de bouw van de toren, werd er ook een kijkplatform geplaatst aan de oostzijde van het Stappersven.

Op zondag 8 maart wordt de toren feestelijk geopend. Iedereen welkom vanaf 13u30 in het Grenspark.

Parkeren kan op parking Zuid, Verbindingsstraat, in Kalmthout.

Maar als je met de fiets komt kan je dichterbij parkeren.

Paddenoverzet Tijdens de tocht die amfibieën van de plaats van hun winterslaap naar hun geboortepoel maken, moeten ze vaak een straat of weg oversteken.

Zo lopen padden en kikkers een groot risico om overreden te worden. Met paddenoverzetacties in februari en maart helpt Natuurpunt de amfibieën.

Ook jij kan meedoen. Bij goed ‘paddenweer’ organiseren we van

4

19u tot 23u overzetacties in Kapellen, Brasschaat, en Brecht.

Informeer bij de contactpersonen of de paddenoverzet doorgaat op de avond dat je wil gaan helpen. Meer info op onze website.

Contactpersonen per gemeente: • Kapellen: kristin.schaeps@telenet.be • Brasschaat: johan.neegers@skynet.be • Brecht: peterblock1@hotmail.com

In Brasschaat organiseren we bovendien op zondagen in februari en maart om 10u ook een paddenoverzet voor gezinnen.

Indien je met je kroost wil deelnemen aan die overzet, stuur dan eerst een bericht naar geertsteel@hotmail.com.

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

VERGEET NIET TE GENIETEN

Activiteiten in het Fort van Ertband en het Ertbrandbos

Op zondag 15 maart om 14u wordt er voor de eerste keer dit jaar een wandeling gegidst op het domein van Ertbrand. Inschrijven is niet nodig, stevige schoenen daarentegen wel aangeraden.

Deze winter overwinterden zo’n 200 vleermuizen op het Fort. Half april hebben de meeste vleermuizen het fort verlaten en vanaf dan kan je het Fort van Ertbrand opnieuw regelmatig bezoeken onder begeleiding van onze gidsen. Kijk op onze website voor alle data.

Een eerste wandeling in het fort zelf gaat door op zondag 19 april. De wandeling start om 14u en duurt ongeveer 2 uur.

Inschrijven voor deze wandeling is noodzakelijk en kan via www. antwerpennoord.be/events/ inschrijven_fortertbrand. Een bezoek aan het Fort van Ertbrand kost €3 per deelnemer.

daardoor niet geschikt voor rol– of kinderwagens. Honden zijn niet toegelaten op de fortsite. Een aangepast bezoek kan georganiseerd worden op aanvraag.

Afspraak: telkens aan de ingang van domein Ertbrand, Oude Galgenstraat, Kapellen

Tijdens een bezoek aan het Fort van Ertbrand draag je best stevig schoeisel of laarzen en komt een zaklamp zeker van pas! De geleide wandelingen zijn avontuurlijk en

Nacht van de steenuil Wil je het dapperste uiltje van Vlaanderen ontdekken? Kom dan op 4 april kennis maken met deze kleine nachtbraker tijdens De Nacht van de Steenuil in het Fort Ertbrand.

naar bosuilen te luisteren, indien de weersomstandigheden goed zijn.

We beginnen met een presentatie in de machinekamer van het Fort.

Vervolgens gaan we buiten naar uilen luisteren en mogelijk krijgen we er ook te zien.

Er kunnen max. 45 personen deelnemen, dus graag inschrijven via bea.mertens@natuurpunt.be

Daarna maken we een kleine wandeling rond het Fort om ook

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Graag een zaklampje, verrekijker en eventueel een geel hesje (niet verplicht) meebrengen.

Afspraak: om 19u30 aan de ingang van domein Ertbrand, Oude Galgenstraat, Kapellen

5

VERGEET NIET TE GENIETEN

Lentewandeling in ‘t Asbroek Na een lange winter krijgen we hopelijk een mooie lente. Deze periode is zonder twijfel het uithangbord van ons natuurreservaatje. Uiteraard denken we dan onmiddellijk aan de vele slanke sleutelbloemen die zich meer en meer beginnen te verspreiden in het bos. Maar ook aan de rand van het bos is van alles te beleven, denk maar aan de pinksterbloem en de look zonder look.

Niet toevallig is het oranjetipje overal te zien. We zijn ook benieuwd wat er allemaal zal groeien op de open plekken die zijn ontstaan na de noodzakelijke kapping van de voorste rijen Canadapopulieren. Onze 2 ervaren gidsen zoeken het alvast voor je uit.

We nodigen iedereen uit op onze traditioneel geworden voorjaarswandeling, die dit jaar doorgaat op 5 april. De paadjes liggen er alleszins goed bij.

Trek laarzen of schoenen die tegen nattigheid kunnen aan en kom eens langs om al dit moois te ontdekken.

Inschrijven is niet nodig. Honden zijn niet toegelaten, en de wandeling is helaas niet geschikt voor rolwagens.

Afspraak: om 14u aan de ingang van ‘t Asbroek in de Asbroeklaan te Schoten

Wandelingen in de Oude Landen Dit voorjaar organiseren we twee gegidste wandelingen in de Oude Landen.

De eerste wandeling gaat door op zondag 29 april, vanaf 14u, en dan gaan we de lentebloeiers opzoeken. Indien de trend van deze zachte winter zich doorzet, zullen we al heel wat voorjaarsbloeiers kunnen vinden. Ook in het park van Ekeren staan vele bomen rond deze periode al in bloesem. Kom dus mee de lente opsnuiven tijdens wandeling die twee uur duurt. Voorzie laarzen of waterdichte schoenen.

Amfibieënwandeling in de Kooldries Op zondag 26 april gidsen we een wandeling door de Kooldries waarbij we zowel stil staan bij de geschiedenis, het beheer, alsook de natuurwaarden waarbij de amfibieën centraal staan.

Ook op zondag 3 mei trekken we opnieuw de Oude Landen in, maar vroeger dan anders. We vertrekken al om 8u, om zo de vroege vogels te spotten. De Oude Landen worden ingesloten door een drukke spoorweg, een autosnelweg en gewone wegen. Maar op zondagochtend is het er meestal rustiger. Hét moment om alle vogels goed te kunnen horen en misschien zelfs van het concert van de nachtegaal te kunnen genieten.

Afspraak : telkens op de parking van het Kasteel van Veltwijck

We voorzien aquariums waar de wandelaars vier watersalamandersoorten kunnen bekijken, waaronder de kamsalamander of de ‘Kleine Waterdraak’.

Afspraak : om 14u aan de Cuveehoeve, Boudewijnstraat, Brecht

6

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Beheer

De eerste zondag van de volgende maand (5 april) en ook op 10 mei trekken we om 10u weer de slikken en schorren van de Schelde in. Vanaf 9u30 kan je al bij ons terecht. Slikken en schorren zijn waterrijke, in Vlaanderen uiterst zeldzame biotopen van internationaal belang. Samen maken ze slechts voor 0,06 tot 0,08% (830-1110 ha) deel uit van de Vlaamse natuur.

Beheer op de Kooldries

Het onderscheid tussen slikken en schorren is dat schorren alleen bij hoog springtij onder water staan, slikken bij (bijna) elk hoogwater. Hierdoor zijn slikken, in tegenstelling tot schorren, onbegroeid. Niettemin komt er veel leven voor op slikken, met name waterdieren die zich verbergen in het zand.

Deze vormen een rijke voedselbron voor vogels.

Let op! Voor deze wandeling zijn goed aanzittende rubberlaarzen verplicht!

Na de wandeling kan je nog even wat napraten in ons schorrenkot, terwijl je geniet van één van onze biertjes.

Raadpleeg steeds www.scheldeschorren.be voor last-minute wijzigingen en een wegwijzer.

Afspraak: zondag 5 april en 10 mei om 10u in het Schorrehuis bij het e-paviljoen van BASF op de Scheldelaan

VERGEET NIET TE GENIETEN

Slikken- en schorrenwandelingen

Op dinsdag 3 maart en 17 maart wordt er weer ijverig een ganse voormiddag gewerkt in de Kooldries.

We voorzien frisdank en handschoenen.

Afspraak: de Cuveehoeve Boudewijnstraat, Brecht

Beheer Stappersven De winterbeheerwerken gaan gewoon verder op zaterdag 7 maart. Zoals altijd is er voor ’s middags warme soep voorzien.

We werken van 9u tot 15u30.

Gelieve de conservator (luc. jordaens@belgacom.net) te verwittigen van je komst. Veel handen maken licht werk.

Afspraak: Verbindingsstraat x Kastanjedreef, 2920 Kalmthout

Familiewerkdag in ’t Asbroek

Plantenwerkgroep Na deze winter die geen winter mocht zijn, trekt ook onze plantenwerkgroep er weer op uit. Op zaterdag 21 maart gaan ze planten determineren in ‘t Asbroek, in de hoop dat dan de sleutelbloemen en het muskuskruid, waar dit gebied bekend voor is, zullen bloeien. ”broek” klinkt naar nattigheid, voorzie dus gepast schoeisel.

• We spreken af om 9u30 aan de ingang aan de Asbroeklaan te Schoten.

• Ga je mee? Geef dan even een seintje aan Lutgart Van der Veken Lutgartvanderveken@skynet.be , of 0485 36 38 07

Twee weken later, op zondag 5 april trekken ze naar de Hobokense Polder.

In dit vrij grote gebied hebben ze al eens eerder gedetermineerd op een hete zomerdag, en dat doen ze nu weer. Een ander moment levert immers andere vondsten op. Het is steeds de moeite om opnieuw te gaan kijken wat er groeit.

• Afspraak om 13u30 aan het station van Hoboken.

• Ga je mee, laat het dan weten aan Hilde Peeters via Blangenois-peeters@skynet.be.

En op zaterdag 25 april kan je mee gaan wandelen en determineren in het retentiebekken aan het Werverbos. Met dank aan Johan Neegers want dit terrein is niet vrij toegankelijk. Vorige zomer werd er onder meer grondster (massaal) en twee soorten waterweegbree gevonden; daarom werd er beslist om dit plekje opnieuw te bezoeken in een ander seizoen met dit voorbehoud: er mag niet te veel water staan.

• We komen samen om 13u30 op de hoek Werverbos (is straatnaam) en Ploegsebaan te Brasschaat.

• Graag een seintje aan Hilde Peeters, Blangenois-peeters@skynet.be indien je meegaat.

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Op 21 maart 2020 maken we vanaf 9u30 ‘t Asbroek klaar voor de mooiste periode van het jaar in ons kleine reservaat.

Op 5 april is het onze traditionele voorjaarsbloemenwandeling en we maken de wandelpaden in orde voor dit evenement.

Hoe meer zielen hoe meer vreugde, er is werk naar ieders mogelijkheden. We ontvangen je met open armen. Materiaal en handschoenen evenals een drankje zijn aanwezig. We werken tot 13u.

Afspraak : om 9u30 aan de ingang van ’t Asbroek, Asbroeklaan, Schoten

Algemene vergadering Op vrijdag 6 maart om 19u gaat onze Algemene Vergadering door in De Vroente.

Als lid van onze vereniging ben je van harte welkom, maar we vragen je om vooraf in te schrijven, zodat we zicht hebben op het aantal leden dat we kunnen verwachten.

Gelieve in te schrijven via de link die je in de nieuwsbrief kreeg of via www.antwerpennoord.be/ events/inschrijven_av.

Afspraak: om 19u in de projectiezaal van De Vroente, Putsesteenweg 129, Kalmthout

7

NATUURGEBIED

DE FAUNA & FLORA VAN

DE KUIFEEND EN DE GROTE ER I S S DO KREEK Ludo Benoy, Tim Vochten en Willy Ibens

Aalscholver - Foto Dave Mostmans

Vooral dit laatste gebied staat onder druk van allerhande ontwikkelingen in en rond het havengebied. Met dit themanummer willen we een beeld geven van de waardevolle fauna en de flora die wordt aangetroffen op De Kuifeend. Het maakt meteen duidelijk waarom dit bij Europa is aangemeld als Vogel- en Habitatrichtlijngebied.

In het werkgebied van Natuurpunt AntwerpenNoord & Kempen liggen verschillende natuurterreinen die internationaal belangrijk zijn voor vogels : het Groot Buitenschoor, het Galgenschoor, het Groot Schietveld, de Kalmthoutse Heide en De Kuifeend.

De Kuifeend ligt op het grondgebied van het vroegere polderdorp Oorderen. Het maakt deel uit van het NMBS rangeerstation AntwerpenNoord, het tweede grootste spoorwegemplacement in Europa.

Tussen de alomtegenwoordige spoorinfrastructuur vinden we een mozaĂŻek van natte en droge graslanden, uitgebreide rietmoerassen, waterplassen, plasdras zones en grachten die omzoomd worden door brede

Vogelsoorten waarvoor het Vogelrichtlijngebied van Europees belang wordt geacht en waar gebied-specifieke doelstellingen zijn vastgelegd:

Broedvogels Bruine kiekendief Blauwborst

Circus aeruginosus Luscina svecica

Ijsvogel

Alcedo atthis

Roerdomp

Botarus stellaris

Kleine zilverrreiger

Egratta garzettez

Doortrekkers en overwinteraars Kleine zwaan Slobeend

Cygnus columbianus Spatula clypeata

Pijlstaart

Anus acuta

Krakeend

Marcea strepera

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

rietkragen. De totale oppervlakte bedraagt 525 hectare.

Natuurpunt beheert hiervan 112 ha. verdeeld over vier deelgebieden: De Kuifeend, de Grote Kreek, de Binnenweilanden en het Oud Schijn Daarnaast liggen in het rangeerstation nog vijf deelgebieden die niet door Natuurpunt worden beheerd.

Ze hebben eveneens een grote natuurwaarde: het Binnenmoeras, de Buitenweilanden, de Stadsgracht, het Achterdeel en TGV-zone. Ook de Verlegde Schijns behoren tot het Kuifeendcomplex.

In vogelvlucht ligt De Kuifeend op ongeveer 1,5 km van de Schelde en op enkele trekvogelroutes die de Brabantse Wal en de bosgebieden ten noorden van Antwerpen met de Schelde verbinden. In het zuiden vinden we de Ekerse

De eerste ornithologische waarnemingen uit het Kuifeend-complex dateren uit 1963.

Vanaf het voorjaar van 1967 werden meer gestructureerde ornithologische gegevens verzameld, voornamelijk in wat nu het natuurgebied De Kuifeend is.

Vanaf 1982 werden broedgegevens verzameld in de andere deelgebieden van het Rangeerstation. Omwille van jachtactiviteiten was het niet eenvoudig om hier waarnemingen te verrichten. In 1988 werd gestart met het jaarlijks monitoren van al deelgebieden in het Rangeerstation en van de Verlegde Schijns. Alle vogelsoorten worden gemonitord: van aalscholver tot en met zwarte kraai.

Sinds 1967 werden 277 inheemse vogelsoorten waargenomen, waarvan 106 als broedvogel. Daarnaast werden nog 32 soorten exoten genoteerd waarvan 3 broedend.

9

NATUURGEBIED

Avifauna van regionaal tot internationaal belang

NATUURGEBIED

Putten en de Bospolder. In het westen de Kanaaldokken. Aan de noordzijde ligt de Ettenhovense polder en de Polder van Stabroek met op minder dan 4 kilometer afstand de Opstalvallei: het nieuwe natuurcompensatiegebied met een oppervlakte van 220 hectare dat de natuurwaarden van het Kuifeendcomplex moet gaan versterken.

Statuut van De Kuifeend In 1988 kreeg het natuurgebied De Kuifeend een internationaal bescherming als Europees Vogelrichtlijngebied. De afbakening gebeurde op basis van onvolledige gegevens. Een deel van de ornithologisch belangrijke zones zoals het Binnenmoeras waren immers een ontoegankelijke jachtgebied.

Pas in de jaren ’80 kwamen inventarisatiegegevens beschikbaar met roerdomp, bruine kiekendief, snor en blauwborst als broedvogels. Die nieuwe

informatie heeft nooit geleid tot een aanpassing van de grenzen van het Vogelrichtlijngebied.

Samen met Blokkersdijk voldoet De Kuifeend aan de criteria voor erkenning als waterrijk gebied met internationaal belang onder de Ramsar-Conventie, maar is tot op heden niet opgenomen in de lijst van Vlaamse Ramsar-gebieden.

Bij besluit van de Vlaamse Regering van 18 juli 2003 is De Kuifeend een onderdeel van het Vlaams Ecologisch Netwerk. De deelgebieden De Kuifeend, de Grote Kreek en het Oud Schijn werden erkend als natuurreservaat.

Om de ecologische integriteit van die speciale beschermingszone te vrijwaren werden in 2017 instandhoudingsdoelstellingen (IHD) opgesteld. Een aantal zones van het rangeerstation maken deel uit van het netwerk van Ecologische Infrastructuur (EI) van de Antwerpse haven. Dit netwerk werd afgebakend in het Soortenbeschermingsprogramma

(SBP) van de Antwerpse haven en omvat zowel tijdelijke als permanente natuurterreinen.

Dit SBP voorziet in de nodige natuurinrichtingen en/of aangepast beheer voor het beschermen van een aantal paraplusoorten, bv. blauwborst en oeverzwaluw. Via het project ‘de Antwerpse haven natuurlijker’ zorgt het Antwerps Havenbedrijf samen met onze afdeling voor het plannen en uitvoeren van de nodige beheermaatregelen.

Een evenwichtsoefening die een meerwaarde heeft voor haven én voor natuur.

Van polder tot havengebied Eeuwenlang strekte zich één groot poldergebied uit op de rechter Scheldeoever tussen de stad Antwerpen en de Nederlandse grens met pittoreske polderdorpen als Oosterweel, Wilmarsdonk, Oorderen en Lillo.

De uitbreiding van de Antwerpse haven in noordelijke richting

De Kuifeend, Binnenweilanden en Oud Schijn in vogelperspectief - Foto Ludo Benoy

10

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

NATUURGEBIED Overzicht van de belangrijkste deelgebieden in het Rangeerstation Antwerpen-Noord - Foto Ludo Benoy

betekende het einde van deze uitgestrekte polders. Om tegemoet te komen aan het toenemende goederenvervoer van en naar de haven, werd in 1928 in de Polder van Oorderen een gebied van zo’n 450 hectare gereserveerd voor spoorwegactiviteiten.

Kansen voor natuur De opspuitwerken voor de uitbreiding van de haven herschiepen de vroegere polder in één grote zandwoestijn. Maar niet alles werd met baggerzand opgehoogd. De NMBS terreinen bleven grotendeels buiten schot en enkele tientallen hectare poldergrond met plassen en kreken bleven bewaard.

Rond 1965 werden door het niet opgespoten gedeelte van het rangeerstation spoordijken aangelegd. Hierdoor werd het bestaande afwateringssysteem verstoord. De graslanden veranderden in drassige weilanden, de akkers in vochtige zones met NATUUR.RUIMTE - 01/2020

een slijkerige bodem. Vanaf 1968 liep het gebied verder onder water en ontstond De Kuifeend als een kunstmatig meer met een oppervlakte van zo’n 30 hectare.

Het groeide al snel uit tot een eldorado voor watergebonden vogelsoorten. Deze ornithologische rijkdom ontsnapte niet aan de aandacht van vogelkijkers die hier onder meer een kolonie steltkluten, geoorde futen en vele andere water- en waadvogels aantroffen.

Vanwege deze vogelrijkdom sloot de Belgische Natuur- en Vogelreservaten (de voorloper van het huidige Natuurpunt) in 1972 een huurovereenkomst af met de NMBS.

Recente ontwikkelingen In het begin van deze eeuw werd De Kuifeend uitgebreid met de Grote Kreek (24 hectare), een overblijfsel van een oude Scheldedoorbraak. Die uitbreiding met de Grote Kreek kwam er per toeval toen bleek dat de helft ervan

eigendom was van het Antwerps Havenbedrijf. Havenschepen Delwaide vond het een meerwaarde om van deze jachtplas een natuurgebied te maken.

In 2008 kwam er een uitbreiding met het Oud Schijn: 9 hectare drassige akkers, graslanden, knotwilgen en brede rietkragen.

Met de fondsen van het Havenbedrijf en van de NMBS werden dat jaar grote delen van De Kuifeend afgegraven en nieuwe waterplassen aangelegd.

Met de vrijgekomen grond werden dijken aangelegd om het gebied te bufferen tegen verstoring. Ook aan de Grote Kreek en de Binnenweilanden werden graslanden afgegraven en bijkomende plassen gecreëerd.

Dankzij een legaat aan het WWF, kon hier in 2018 extra 11,2 hectare plas-dras worden afgraven. Al deze zones kregen zo een grotere aantrekkingskracht voor water-, waad- en rietvogels.

11

NATUURGEBIED

Broedvogels Tot 2009 werden broedvogels geĂŻnventariseerd aan de hand van een gebiedsdekkende territoriumkartering.

Hierbij werden gedurende vijf bezoekrondes alle waarnemingen die verband hielden met territoriumgedrag op kaart ingetekend. Voor de meeste watervogels gebeurden aantalsschattingen op basis van de aanwezige paartjes en het aantal vrouwtjes met jongen. Dit leverde betrouwbare resultaten op.

Sinds 2009 wordt de broedvogelmonitoring uitgevoerd in samenwerking met het Instituut voor Natuuren Bosonderzoek. Ze wordt voornamelijk gedragen door onze vrijwilligers. Het aantal inventarisatiebezoeken werd opgedreven tot zeven per seizoen (telkens tussen 15 maart en 15 juli). Alle broedvogelgegevens worden ingevoerd in AVIMAP, een software-module die automatische clustering van waarnemingen tot broedvogelterritoria mogelijk maakt.

Hierna volgt een bespreking van de aantallen, verspreiding, trends en mogelijke oorzaken van voor- of achteruitgang van de broedvogels.

Bruine kiekendief - Foto Marc Tielemans

NATUURGEBIED

Futen, aalscholvers en reigers Roerdomp- Foto Dave Mostmans

De dodaars broedt jaarlijks in zeer kleine aantallen voornamelijk in kleine, voedselrijke plassen in De Kuifeend tot maximum 8 territoria. Enkel in 2017 werden 14 territoria vastgesteld.

Futen broeden sinds het begin

van onze monitoring op De Kuifeend, de Grote Kreek en in het Binnenmoeras in zeer klein aantal. Dankzij de vestiging van een kleine kolonie geoorde futen in de veenwortelvegetatie op de Kuifeendplas kreeg het gebied rond de jaren ’70 bijzondere aandacht van vogelkijkers.

Vanaf 2014 werden geen broedgevallen van geoorde fuut meer vastgesteld. Dat heeft grotendeels te maken met het verdwijnen van de zandwinningsplas naast de Hooge Maey, waar tot 2014 jaarlijks tientallen paartjes broedden.

In 1994 vestigde zich onverwacht een paartje aalscholvers in een eenzame wilg aan de Kuifeendplas maar het legsel kwam niet uit. Pas in 2001 werden hier 2 broedgevallen vastgesteld. Het was het begin van een lange reeks waarbij een kolonie aalscholvers nu jaarlijks in vrij groot aantal aanwezig is.

Roerdompen broedden vóór

1991 in de rietvelden van het Binnenmoeras met minstens 3 territoria.

Een paartje kleine zilverreigers waagde in 2010 een broedpoging in de kolonie aalscholvers maar het nest ging verloren.

Aalscholver- Foto Dave Mostmans

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Roerdomp - Foto Dave Mostmans

13

NATUURGEBIED

Ganzen, eenden en zwanen

Mannetje krakeend- Foto Wim Dekelver

Grauwe ganzen ontbraken tot

2005 volledig als broedvogel.

Dat jaar werd een eerste broedgeval vastgesteld aan de Grote Kreek. Vanaf 2008 broedt deze soort in klein aantal in vrijwel alle moerasgebieden van het Rangeerstation. De grote Canadese gans broedt al sinds 1995 in het Rangeerstation met een maximum van 66 paartjes in 2014.

Sindsdien daalde hun aantal.

Sinds 1969 broedt de knobbelzwaan in zeer kleine aantallen op De Kuifeend. Intussen broeden ze ook onregelmatig in het Binnenmoeras, de Grote Kreek en aan de Verlegde Schijns tot maximaal 10 nesten in 2014.

Verrassend zijn de jaarlijks broedgevallen van 1 tot 2 paren wilde zwanen tussen 1976 en 1988.

De Nijlgans is een vrij recente broedvogel die hier sinds de eeuwwisseling in zeer klein aantal broedt. Nestelende exemplaren worden al zeer vroeg in het voorjaar vastgesteld, meestal bovenop knotwilgen. Van de casarca werd in het aangrenzende bedrijf Amoras een gelukt broedgeval vastgesteld in 2017.

De eerste broedgevallen van de bergeend werden in 1969 opgetekend. Intussen broeden ze in klein aantal met een uitzonderlijke piek van 40 territoria in 2000 en 2001. Nadien nam het aantal territoria geleidelijk af tot minder dan 20. Eén van de oorzaken 14

van deze achteruitgang is de afname van het aantal konijnen.

Konijnenpijpen zijn immers bij uitstek nestplaatsen voor bergeenden.

De broedpopulatie van de wilde eend blijft beperkt tot een klein aantal. De eerste broedgevallen van wintertaling werden vanaf 1973 vastgesteld op De Kuifeend, maar tot de eeuwwisseling broedden ze niet jaarlijks. Sindsdien broedt de soort jaarlijks in zeer kleine aantallen met een maximum van 8 territoria in 2016.

De krakeend verdient een belangrijke plaats. Hier werd immers in 1972 het eerste broedgeval voor België vastgesteld.

De Kuifeend groeide vrij snel uit tot de ‘kraamkamer’ van krakeenden in Vlaanderen. Vanaf hier verspreidde de soort zich verder naar Linkeroever en de Kempen om later Vlaanderen te koloniseren.

Intussen komt de soort voor in alle voedselrijke plassen in het Rangeerstation met in 2016 niet minder dan 76 territoria.

De zomertaling vestigde zich als broedvogel sinds het ontstaan van De Kuifeend. Vanaf 1973 tot 1995 werden geregeld 4 tot 5 territoria vastgesteld. Daarna daalden de aantallen met in het laatste decennium enkel in 2010 en 2016 nog 1 broedpaar.

Een broedverdacht paartje smienten werd tijdens de broedperiode in 2007 geregeld

gezien op de Kuifeendplas. Het vrouwtje verdween enkele weken om nadien opnieuw samen met het mannetje op te duiken, helaas zonder broedbevestiging.

In de beginjaren werd de pijlstaart bijna jaarlijks en vanaf 1970 ook broedend vastgesteld in De Kuifeend en omgeving. Een laatste vermoedelijk broedgeval vond plaats in 1992. De slobeend broedt in klein aantal sinds het ontstaan van het gebied. Tot de eeuwwisseling ging het om maximum 20 territoria. Daarna stegen hun aantallen tot meer dan 30 om nadien terug te vallen tot maximum 17 territoria in 2015.

Een buitenbeentje is de krooneend. In 2010 verschenen 2 territoriale paartjes op de Kuifeendplas en begin juni werd hier een vrouwtje met 2 zeer kleine pulli gezien. Het tweede paartje broedde vermoedelijk op een kleinere waterplas echter zonder duidelijk broedbewijs.

De tafeleend is een jaarlijkse broedvogel in klein aantal in vrijwel alle waterrijke zones van het Rangeerstation. Na een daling van het aantal broedparen in de jaren ‘80 nam dit opnieuw toe tot een maximum van 60 territoria in 2016.

De kuifeend vestigde zich in 1968 in het gebied met 2 succesvolle broedgevallen. In België was in 1966 het aantal broedparen beperkt tot 25. Op korte tijd nam de soort op De Kuifeend explosief toe om in 1973 al een honderdtal wijfjes met jongen op te leveren. Ook in de jaren ’90 overschreed het aantal territoria geregeld de kaap van 100 maar het voorbije decennium werd een daling vastgesteld tot 50-60.

Een zeker broedgeval van de rosse stekelstaart werd vastgesteld in 2013 aan de Verlegde Schijns.

Een opvallend fenomeen is dat bij veel eendensoorten de laatste jaren nog amper tomen met jongen worden waargenomen. De toename van de vossenpopulatie is hiervan wellicht de belangrijkste oorzaak.

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

NATUURGEBIED

Hoenders en rallen

Roofvogels

De patrijs is sinds 2008 volledig als broedvogel uit het Rangeerstation verdwenen.

Fazanten broeden in vrij

groot aantal. Toch wisselen de aantallen baltsende mannetjes jaarlijks als gevolg van jacht tijdens de winterperiode.

Kwartels zijn zeldzame

Bruine kiekendief - Foto Marc Tielemans

De bruine kiekendief is een van de doelsoorten. Al van de jaren ’60 broedt deze soort in de uitgestrekte rietvelden van het Binnenmoeras en de Verlegde Schijns. Later werden ook broedgevallen opgetekend op De Kuifeend en aan de Grote Kreek. Tussen 2001 en 2012 werden bijna jaarlijks 3 tot 5 broedparen vastgesteld waarvan de meerderheid aan de Verlegde Schijns. Sinds 2013 viel het aantal broedparen terug tot 1 à 2 paartjes.

In 2018 werd voor het eerst geen territorium meer vastgesteld, al wordt in het belang van deze soort sterk ingezet op het open houden van de rietvelden door het wegkappen van wilgenopslag.

De buizerd is een vrij recente broedvogel voor het gebied. Een eerste broedgeval werd in 2001 vastgesteld. Sindsdien broedt de NATUUR.RUIMTE - 01/2020

soort er bijna elk jaar met een maximum van 6 bezette nesten in 2018.

Slechtvalken kwamen slechts

eenmaal tot broeden in een hoogspanningsmast op de grens van de Verlegde Schijns in 2013.

De boomvalk broedt recent in zeer klein aantal in de regio. Ook in De Kuifeend, de Grote Kreek en het Achterdeel van het Rangeerstation werden broedgevallen tussen 2010 en 2012 vastgesteld in oude kraaiennesten. Sindsdien verdween de soort opnieuw als broedvogel.

Jaarlijks broeden kleine aantallen torenvalken in het Rangeerstation tot maximum 4 bezette nesten in 2007. In de jaren ‘80 van voorgaande eeuw werden zelfs 9 bezette nestkasten aangetroffen.

gasten in de graslanden in het Rangeerstation. In 2006 werden aan de Grote Kreek gedurende ruime tijd 3 roepende exemplaren gehoord, evenwel zonder verder broedbewijs. In alle moerasgebieden worden jaarlijks territoriale waterrallen vastgesteld in zeer kleine aantallen. Vanaf 2010 is er een toename tot 16 territoria in 2017. Het inventariseren van deze soort is moeilijk omdat ’s nachts bepaalde delen van het Rangeerstation niet toegankelijk zijn.

Ook het porseleinhoen is sterk afhankelijk van natte moerasbiotopen en moeilijk te onderzoeken. Het aantal vastgestelde territoria blijft daardoor heel beperkt tot 2 in 1988.

Het waterhoen broedt in alle waterrijke zones in klein aantal.

Jaarlijks zijn er sterk wisselende aantallen, variërend tussen 10 en 30. In 2007 werden uitzonderlijk 51 territoria vastgesteld.

Meerkoeten broeden in vrij

groot aantal in alle aanwezige plassen, met in het laatste decennium tot 85 territoria in 2016.

15

NATUURGEBIED

Waadvogels

Steltkluut op nest in De Kuifeend 1968 - Foto Rudy Willockx

Het aantal broedgevallen van de scholekster kent een sterke afname. Tot 2008 werden geregeld tot 12 paartjes in de graslanden en spoorbundels geteld. Nadien daalde hun aantal tot 2 à 4 paartjes. De inname van vochtige graslanden voor spoordoeleinden en de algemene afname van de soort in de Lage Landen zijn hier niet vreemd aan.

Vrijwel jaarlijks broeden kleine plevieren in zeer klein aantal met een voorkeur voor recent opgehoogde terreinen maar eveneens op de grindlaag van spoorlijnen. In de jaren waarin natuurinrichtingswerken plaatsvonden werd een opvallende toename van het aantal territoria vastgesteld tot maximum 9 in 2008. Door het snel dichtgroeien van deze gebieden kan dit hoge niveau niet gehandhaafd worden.

om daarna geleidelijk af te nemen tot 10-20 broedparen het voorbije decennium. Het verdwijnen van geschikte graslanden en de recente droogteperiodes spelen een zeer negatieve rol in het broedsucces van deze soort.

Tot 1991 schommelde het aantal broedparen van de tureluur jaarlijks tussen 2-4 paartjes. Nadien verdween de soort om vervolgens opnieuw als broedvogel op te duiken na de inrichtingswerken in 2007.

Sindsdien wordt er vrijwel jaarlijks gebroed (tot maximum 6 paren).

Vanaf 1973 tot 1997 broedde de grutto in zeer klein aantal in de toen nog aanwezige vochtige graslanden van De Kuifeend. Na de inname van deze graslanden door havenactiviteiten daalde hun aantal tot amper 1 paartje in 2014. Daarna werden geen broedgevallen meer vastgesteld.

In 1967 vestigde zich een kleine kolonie steltkluten met 8 legsels op de toen nog slijkerige bodem van De Kuifeend. In 1968 en 1970 werd de soort hier broedend vastgesteld telkens met 1 paar.

Ook de kluut haalde als broedvogel zijn voordeel tijdens de jaren met natuurinrichtingen.

Maxima werden vastgesteld in 2007 met 19 paartjes, in 2014 met 13 paartjes en in 2019 met minstens 12 paartjes. Helaas speelt predatie deze soort parten. in 2019 werden op één nacht minstens 9 bebroede legsels door een vos opgegeten.

Het aantal broedende kieviten onderging een sterk negatieve trend. Begin de jaren ’80 werden nog 75-80 territoria vastgesteld Kleine plevier - Foto André Janssens

16

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

NATUURGEBIED

Duiven, koekoek, uilen, ijsvogel en spechten

Meeuwen en sternen In 2010 vond een broedpoging plaats van 2 paartjes kokmeeuwen.

In 2006 was een paartje zilvermeeuwen erg territoriaal.

Er is een vermoeden dat een broedgeval plaatsvond op het dak van de aangrenzende vestiging van Opel Belgium.

In 2017 werden vijf visdievenvlotjes geplaatst op de Grote Kreek. In 2018 nestelde een paartje visdieven op een van deze vlotjes maar grote Canadese ganzen vernielden dit nest.

Ijsvogel - Foto Wim Dekelver

Jaarlijks broedt de houtduif in klein aantal tot hooguit 50 territoria in 2018. De holenduif broedt in zeer klein tot klein aantal tot maximum 22 territoria in 2018.

De Turkse tortel broedt niet jaarlijks met maximum 3 paartjes in 2008 en 2015. De zomertortel verdween sinds 1996 volledig uit het gebied. Voorheen werden jaarlijks tot 6 territoria vastgesteld.

De koekoek is een jaarlijkse broedvogel in zeer klein aantal.

Sinds 2014 stellen we een lichte toename vast.

De kerkuil broedde waarschijnlijk in 2005 in een nis in de gedynamiteerde capponière aan de Verlegde Schijns. Zeer onregelmatig broedt de ransuil aan de Verlegde Schijns en De Kuifeend.

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Omdat ‘s nachts inventariseren in het Rangeerstation moeilijk is, worden wellicht broedgevallen over het hoofd gezien. Hetzelfde geldt voor de steenuil waarvan sinds de eeuwwisseling tijdens 4 jaren een territorium werd vastgesteld.

In 2019 was er opnieuw prospectie door een paartje, zonder resultaat.

Van de ijsvogel werden sinds de eeuwwisseling minstens 10 broedgevallen geregistreerd verspreid over De Kuifeend, de Grote Kreek en de Stadsgracht.

De groene specht doet het goed als broedvogel. Deze soort kent sinds 2010 een sterke toename (max. 9 territoria in 2017). Die toename is mede te danken aan de verbossing in een deel van het Rangeerstation. Ook de grote bonte specht profiteert hiervan sinds 2010 tot 7 territoria in 2017.

Kokmeeuw - Foto Wim Dekelver

17

NATUURGEBIED

Zangvogels

Blauwborst - Foto Wim Dekelver

Veldleeuweriken waren vorige

eeuw jaarlijkse broedvogels in zeer klein aantal. Door het verdwijnen van geschikt broedhabitat is de soort nu geen jaarlijkse broedvogel meer. De enige nog aanwezige territoria bevinden zich momenteel op het Zanddepot naast de snelweg A12. Eind jaren ‘60 werden enkele broedgevallen vastgesteld van de kuifleeuwerik, een soort die ondertussen vrijwel verdwenen is uit Vlaanderen.

Oeverzwaluwen broedden tot

2017 jaarlijks in klein aantal, tot maximum 25 nesten in de afwateringsgaten van een betonnen wand aan de Verlegde Schijns.

Een grote kolonie bevindt zich nu jaarlijks in het aangrenzende zanddepot van de A12 met 468 nesten in 2019.

Tot 1997 werden enkele broedgevallen van de boerenzwaluw geteld in de stallen van een boerderij aan de Grote Kreek en in een veekraal aan het Oud Schijn. De soort verdween sindsdien als broedvogel.

De eerste broedgevallen van de boompieper dateren uit 2012 als gevolg van de verbossing. Intussen is hun aantal verder opgelopen tot 20 territoria. Anders is het gesteld 18

met de graspieper die hier sinds 2017 niet meer broedt mede door het verdwijnen van graslanden.

De gele kwikstaart verdween in 2010 als broedvogel met uitzondering van 2018 waarin opnieuw 1 territorium werd vastgesteld. Ook de witte kwikstaart nam aanvankelijk in aantal af om daarna weer toe te nemen tot 11 territoria in 2008. De grote gele kwikstaart broedde occasioneel met telkens een broedpaar tussen 2003 en 2005 in het aangrenzende waterzuiveringsstation AntwerpenNoord.

Winterkoning en heggenmus -

beide broedvogels in vrij groot aantal - kenden een geleidelijke toename. Dat geldt ook voor roodborst die recent 12 territoria bezet.

Nachtegalen broeden tot nu toe in zeer klein aantal tot maximum 6 territoria in 2013.

De blauwborst doet het minder goed in het Rangeerstation. Deze soort bereikte op het einde van voorgaande eeuw meer dan 100 territoria. Sindsdien liep hun aantal terug tot zelfs lager dan 50 territoria. Deze terugloop is grotendeels toe te schrijven aan terreinverlies door uitbreiding van

de spoorweginfrastructuur. Recent lijkt zich een gedeeltelijk herstel voor te doen. In 2019 waren er opnieuw 71 territoria.

De gekraagde roodstaart blijft een zeer onregelmatige broedvogel met slechts 6 broedgevallen sinds het begin van de eeuw. De zwarte roodstaart doet het beter. Hij vindt nestgelegenheid op loodsen en andere spoorweginstallaties in wisselende aantallen tot maximum 13 territoria in 2019.

Het aantal territoria van roodborsttapuiten bleef redelijk stabiel. De soort broedt in zeer klein aantal. Sinds 2010 is er een toename tot meer dan 20 territoria.

Ook de merel kon de voorbije decennia genieten van de toename van struiken en bomen. De soort bereikt nu geregeld meer dan 50 territoria. Eenzelfde evolutie kende de zanglijster, echter beperkt tot maximaal 15 territoria.

Rietzanger, kleine karekiet en bosrietzanger kennen grote

dichtheden met respectievelijke maxima van 164, 262 en 130 territoria in de laatste tien jaar. Ze zijn daarmee van grote betekenis op regionaal en Vlaams niveau. Toch stellen we recent NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Sprinkhaanzangers broeden

jaarlijks in zeer klein aantal. De zeldzamere snor broedde tijdens de voorbije 20 jaar slechts 3 keer (maximum 2 paartjes in 2017).

Een nieuwkomer sinds 2010 is de Cetti’s zanger met een spectaculaire toename tot 49 territoria in 2019.

In 1978 waren er plots 3 territoria

Tuinfluiter, grasmus, zwartkop en tjiftjaf zijn sterk gebaat bij het gaandeweg verbossen van grote delen van het Rangeerstation. Ze broeden nu in vrij groot aantal met tussen 100 en 150 territoria, de tuinfluiter tot maximum 81 territoria.

Van fitis blijft het aantal territoria beperkt tot maximum 50. Boomkapacties door spoorwegbeheerder Infrabel zouden hun aantallen de komende jaren wel eens sterk kunnen terugdringen. Of die verwachte afname al dan niet tijdelijk zal zijn, hangt af van de mate waarin

een rietveld op De Kuifeend. Er verscheen echter geen vrouwtje. De staartmees broedt pas sinds 2003.

Hun aantal beperkt zich jaarlijks tot 2 territoria. Pimpelmees en koolmees hebben tot maximum 43 en 77 territoria.

Spreeuwen broeden in zeer

kleine aantallen tot maximum 5 territoria. Eksters, zwarte kraaien en gaaien namen geleidelijk als broedvogel toe dankzij de toenemende verbossing, maar zeker ook door verminderde jachtdruk.

Tot 1999 was de ringmus een jaarlijkse broedvogel met maximum 4 territoria. Nadien verdween de soort volledig als broedvogel. Eenzelfde lot onderging de huismus die sinds 2008 als broedvogel verdween. In 2019 werden opnieuw 2 territoria op De Kuifeend opgetekend.

Het aantal territoria van vinken en putters nam in de loop der jaren sterk toe tot nu jaarlijks zo’n 20 territoria per soort. De groenling verdween sinds 1993 volledig uit het gebied, met uitzondering van 3 broedseizoenen met telkens 1 territorium.

Mannetje roodborsttapuit- Foto Wim Dekelver

van grote karekieten in smalle rietzomen op De Kuifeend.

Minstens 1 paar bracht succesvol jongen groot. Nadien werd de soort niet meer broedend vastgesteld.

In de loop der jaren bleef het aantal territoria van spotvogels beperkt tot 1 à 3. Zeer onregelmatig werden territoria van de braamsluiper opgetekend, maar de voorbije 5 jaren waren dat jaarlijks tot 3 territoria.

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

bomen en struiken de gelegenheid zullen krijgen om terug op te schieten.

Boomkruipers ontbraken tot 2004 volledig als broedvogel. Vanaf dan stegen de territoria tot maximum 9 in 2016. Vanaf 2010 werden in het Binnenmoeras en op De Kuifeend gedurende 7 jaren tot maximum 2 territoria van baardmannetjes vastgesteld.

In 1994 bouwde een territoriaal mannetje buidelmees een nest in

Tot 2006 bezette de kneu jaarlijks tot maximum 27 territoria. Nadien ging het snel bergaf. Oorzaken zijn het verdwijnen van geschikte broedgelegenheid langs spoorlijnen en wegen door kappingen, te vaak maaien en tot voor enkele jaren het overvloedig gebruik van pesticiden en herbiciden. Er lijkt een kentering te komen met opnieuw tot 17 en 18 territoria in 2018 en 2019 verspreid over het gehele Rangeerstation.

Rietgorzen werden over de hele

onderzoeksperiode in wisselende aantallen aangetroffen. In de jaren na de eeuwwisseling daalde hun aantal tot ongeveer 20 territoria.

Dankzij gericht beheer van rietvelden lijkt de soort zich te herstellen tot 50 territoria in 2010.

19

NATUURGEBIED

een achteruitgang vast bij de rietzanger, mogelijk te wijten aan zware geluidsoverlast dag en nacht door het rangeren van treinwagons.

NATUURGEBIED

Overwinteraars en doortrekkers

Slobeend - Foto Wim Dekelver

Het Rangeerstation is het belangrijkste watervogelgebied van de Antwerpse rechteroever voor doortrekkende en overwinterende watervogels. Voor bepaalde soorten vervult het gebied ook op Vlaams en zelfs Europees niveau een belangrijke functie. Een gevarieerd aanbod aan plassen met een rijke variatie zowel dierlijk als plantaardig voedsel, oevervegetaties en aangrenzende voedselrijke graslanden, zorgt voor een grote verscheidenheid aan rui-, rust- en foerageergebieden.

Vanaf 1967 werd gestart met integrale watervogeltellingen. Daarnaast verzamelden we losse tellingen van tienduizenden watervogels, aangevuld met waarnemingen die in waarnemingen.be werden ingevoerd. Dit stelt ons in staat om een volledig beeld te verkrijgen over het aantalsverloop in de loop van de jaren. In totaal beschikken we nu over meer dan 300.000 waarnemingen.

Van krakeend en slobeend wordt regelmatig meer dan 1% van de totale biogeografische populatie op de Kuifeendplas geteld. Het overschrijden van die zogenaamde 1%-norm betekent dat het gebied van internationaal belang wordt beschouwd voor beide soorten.

NATUURGEBIED

Meeuwen Merkwaardig genoeg bevindt er zich geen slaapplaats van meeuwen in het gebied. Nadat voornamelijk kokmeeuwen hier voorverzamelen, trekken ze bij valavond verder naar Linkeroever.

Tijdens de strenge winters bleven zilvermeeuwen wel uitzonderlijk overnachten op het ijs (tot 15000 exemplaren).

Deze vogels foerageerden tijdens de dag op de aangrenzende stortplaats Hoge Maey. Om energie te besparen, keerden ze bij hevige vorst niet terug naar hun toenmalige slaapplaats in het Verdronken Land van Saeftinghe.

Futen, aalscholvers en reigers

De kokmeeuw is jaarrond aanwezig tot maximum 1600 pleisterende vogels. In 1989 liepen hun aantallen zelfs uitzonderlijk op tot 4000 exemplaren.

Grote zilverreiger- Foto Dave Mostmans

Dodaars en fuut worden tijdens de

trek en in de winter aangetroffen in kleine aantallen. Van de geoorde fuut worden enkel tijdens de trek zeer kleine aantallen genoteerd.

Aalscholvers trekken vanaf

september door in vrij grote aantallen. Op De Kuifeend is ook een slaapplaats gevestigd waar jaarlijks tot enkele honderden exemplaren overnachten met een maximum van 365 tijdens de winter 2000-2001. De laatste jaren stellen we een daling vast op de slaapplaats tot minder dan 100 exemplaren.

De aantallen blauwe reigers beperken zich maximum tot 10-20 vogels. Na het droogvallen van grote delen van de Kuifeendplas in de warme zomer van 1976, met een groot aanbod aan NATUUR.RUIMTE - 01/2020

allerlei vissoorten, steeg hun aantal geregeld naar 50 tot 100 foeragerende exemplaren.

Grote zilverreigers verschenen

voor het eerst kort na de eeuwwisseling. Vanaf 2016, voornamelijk in het najaar, lopen hun aantallen op tot maximum 22 exemplaren.

De kleine zilverreiger verscheen vanaf 1977 in jaarlijks wisselende aantallen die nooit 12 exemplaren overschreden.

Roerdompen zijn jaarlijks vanaf

september aanwezig in zeer kleine aantallen tot maximum 5 vogels.

Lepelaars zijn vooral in het najaar

dagelijks in kleine aantallen aanwezig aan de Grote Kreek en in de Binnenweilanden.

Zwartkopmeeuw - Foto Wim Dekelver

Het Antwerpse havengebied is momenteel het belangrijkste broedgebied in Vlaanderen van de zwartkopmeeuw. Deze soort wordt in zeer grote aantallen gezien tijdens hun voedseltrek of pleisterend in kleine aantallen op de plassen van De Kuifeend en de Binnenweilanden.

21

NATUURGEBIED

Watervogels en waadvogels Zomertaling - Foto Jan Helsen

Grauwe ganzen werden

vorige eeuw vrijwel uitsluitend overtrekkend in grote aantallen waargenomen. Pleisterende vogels ontbraken nagenoeg volledig. Daar kwam vanaf de eeuwwisseling verandering in. Nu is de soort het volledige jaar aanwezig tot maximum 464 pleisteraars.

Eenzelfde toename stelden we vast bij de grote Canadese gans, tot maximaal 495 exemplaren tijdens de winter 2013-2014. Sindsdien noteren we een lichte afname als gevolg van populatiebeperkende maatregelen.

De aantallen knobbelzwanen nemen jaarlijks vanaf de nazomer toe, met als absoluut maximum 174 exemplaren tijdens de winter 20092010. De aantallen worden vooral bepaald door het zeer gevarieerd plantaardig voedselaanbod in de Kuifeendplas.

De kleine zwaan toont grote jaarlijkse aantalsfluctuaties.

In sommige jaren blijft hun aanwezigheid beperkt tot enkele families die enige uren blijven pleisteren. In andere jaren hangen meerdere exemplaren langere tijd in het gebied rond tot maximum 99 exemplaren in 2007.

De wilde zwaan is een onregelmatige gast met een tiental waarnemingen in deze eeuw tot maximum 3 vogels.

22

Nijlganzen zijn vrijwel het hele jaar aanwezig in zeer kleine aantallen.

Uitzonderlijk worden meer vogels gezien maar nooit meer dan 46 exemplaren.

Eind vorige eeuw werden de hoogste aantallen bergeenden in De Kuifeend geteld tot 187 exemplaren in 1998-1999. In de loop van deze eeuw daalden hun aantallen tot ongeveer 50.

Op het einde van de broedtijd verdwijnen vrijwel alle exemplaren naar hun ruiplaatsen in de Duitse Waddenzee.

Wilde eenden worden tijdens de

trek in vrij grote tot grote aantallen aangetroffen, afhankelijk van het voedselaanbod. Het hoogste aantal ooit bedroeg 1258 exemplaren in 1981. Overwinterende exemplaren blijven meestal beperkt tot 200300 vogels.

In de beginjaren werden wintertalingen in grote aantallen aangetroffen op de toen nog slikkerige bodem van de Kuifeendplas waar hun voedsel bestaande uit zaden van waterplanten en grassen massaal aanwezig was. Een record werd in 1976 bereikt met niet minder dan 1150 exemplaren. De laatste 30 jaren overschrijden hun aantallen zelden de 500. De recent ingerichte Binnenweilanden blijken erg aantrekkelijk voor de soort waardoor hun aantallen hier de

volgende jaren mogelijk opnieuw zullen toenemen.

De krakeend en de slobeend bekleden een zeer belangrijke internationale rol in ons gebied.

De erkenning van De Kuifeend als Vogelrichtlijngebied is in grote mate gebaseerd op het regelmatig overschrijden van de 1%-norm voor deze beide soorten. Bij de krakeend gebeurt dit jaarlijks en bij de slobeend vrijwel jaarlijks. De krakeend bereikte in het verleden op De Kuifeend geregeld tot 8% van de Noordwest-Europese populatie. Voor de slobeend is de 1%-norm recent opgetrokken van 600 naar 650 exemplaren. Hun populatie wordt in Vlaanderen op 5100 exemplaren geschat. Enkele honderden krakeenden maken jaarlijks hun volledige slagpenrui door op De Kuifeend.

Jaarlijks worden kleine aantallen zomertalingen geteld, voornamelijk op de Kuifeendplas.

Begin jaren ’90 werden in het najaar tot meer dan 50 individuen aangetroffen. Hun aantallen namen de voorbije twee decennia sterk af, net als in de rest van Vlaanderen.

Ook de aantallen smienten nemen af. Rond de eeuwwisseling telden we geregeld tot meer dan 1000 vogels in de graslanden van De Kuifeend. Ook aan de Grote Kreek werden in die periode geregeld tot meer dan 300 vogels geteld.

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Ook de gloriejaren van de pijlstaart zijn in de hele regio voorbij.

Aantallen tussen 100 en 200 vogels op de Kuifeendplas waren begin jaren ’90 niet uitzonderlijk. De afname is niet onlogisch omdat minder pioniersgebieden ter beschikking zijn.

Tafeleenden kwamen voor in

grote aantallen tot maximum 861 exemplaren in 2006-2007.

Sindsdien nemen de maxima af tot ongeveer 300 exemplaren gelijklopend met de dalende trend in Nederland.

De kuifeend nam sterk af sinds 2010. Die afname is het gevolg van de verschuiving van hun overwinteringsgebied waarbij grotere aantallen verblijven in het Oostzeegebied. De hoogste aantallen werden bereikt in 1992 met niet minder dan 3155 exemplaren. De laatste jaren blijft hun aantal beperkt tot maximum 500 vogels.

De daling van het aantal nonnetjes kent eenzelfde oorzaak. Hun jaarlijkse aantallen daalden van vrij grote aantallen (meer dan 50 exemplaren in de jaren ’80)

tot recent minder dan 5 jaarlijks.

Brilduikers worden enkel in zeer kleine aantallen waargenomen.

Ook de meerkoet verdient aandacht. Na de zomer komt deze soort voor in vrij grote tot grote aantallen. Net zoals de krakeend en de knobbelzwaan genieten ze, grotendeels afhankelijk van de waterstanden, van een ruim aanbod waterplanten. Eens het grootste deel van het voedsel is opgepeuzeld, verdwijnen ook de hoge aantallen.

Topaantallen werden bereikt tussen 1999 en 2004 met een maximum van 2574 vogels in 2003. Daarna daalden hun aantallen, maar de laatste tien jaar overschreed hun aantal nog geregeld 1000 exemplaren.

Het waterhoen komt voor in zeer klein tot klein aantal. Allicht wordt de soort door zijn verborgen leven sterk onderschat in het Rangeerstation.

Vermeldenswaard is de kievit.

De populatie in NoordwestEuropa nam met meer dan 50% af wat merkbaar is aan het aantal overwinteraars in het Rangeerstation. Hun aantallen die einde jaren ’80 in het Rangeerstation tot 4000 exemplaren opliepen, overschrijden nog zelden 700 pleisterende exemplaren.

NATUURGEBIED

De voorbije vijf jaren kwamen die aantallen zelden tot boven 300 exemplaren.

Zangvogels Het Rangeerstation ligt op een kruispunt van belangrijke trekroutes over de Antwerpse haven. Honderdduizenden vogels trekken jaarlijks over het gebied.

De waterrietzanger verdient wel bijzondere aandacht.

Deze soort, de zeldzaamste en één van de meest bedreigde zangvogelsoorten in Europa, trekt jaarlijks door in kleine aantallen. Tijdens het ringwerk werden de voorbije jaren telkens meer dan 20 exemplaren gevangen, in het najaar van 2019 werden er zelfs 32 exemplaren geringd.

Waterrietzanger Foto Dave Mostmans

Roofvogels De bruine kiekendief wordt vooral als doortrekker na de broedtijd waargenomen tot maximum 15 exemplaren. Overwinteraars komen in zeer kleine aantallen voor.

Het aantal waarnemingen van de blauwe kiekendief nam recent sterk af. Dat heeft niet alleen te maken met de afname van de broedvogelpopulatie (onder meer in Scandinavië), maar ook door veranderingen in de landbouw. De soort wordt nu nog slechts sporadisch gezien voornamelijk op de Kuifeend.

De slechtvalk wordt zowel tijdens de broedtijd, de trekperiode en in de winter in zeer kleine aantal gezien. Het aantal waarnemingen steeg aanzienlijk vanaf het begin van deze eeuw als gevolg van de toename van de aantallen broedparen in grote delen van Noordwest-Europa.

Bruine kiekendief Foto Marc Tielemans

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

De visarend trekt jaarlijks door in zeer kleine aantal, tot max 5 exemplaren in 2016. Sommige exemplaren blijven tot een tiental dagen pleisteren, voornamelijk op de Kuifeendplas.

23

NATUURGEBIED

Vissen

In het verleden werd door de Universiteit Antwerpen een vismonitoring uitgevoerd door middel van elektrisch vissen in de meeste plassen van De Kuifeend.

Reptielen en amfibieĂŤn

Gewone pad - Foto Ludo Benoy

Een grondige studie werd in 1977 uitgevoerd naar de aanwezigheid van reptielen en amfibieĂŤn in De Kuifeend.

In totaal werden tot nu toe 8 inheemse soorten gedetermineerd. Ook twee exoten: de roodwangschildpad en de geelbuikschildpad. Beide werden tot nu toe enkel in het Binnenmoeras waargenomen.

De levendbarende hagedis werd tot 1993 geregeld vastgesteld ter hoogte van de noordelijke oever van de Kuifeendplas. De soort is hier verdwenen vermoedelijk als gevolg van het gebruik van herbi- en pesticiden. Toch werd de soort intussen op 3 andere plaatsen gezien; meer bepaald aan de hoofdingang van het Rangeerstation (2008), langs het pad van de Grote Kreek (2016) en aan de Stadgracht (2017).

Drie salamandersoorten werden tot nu toe aangetroffen: de Alpenwatersalamander, de vinpootsalamander en de kleine watersalamander. Beide eerste 24

soorten voornamelijk op De Kuifeend, de laatste verspreid over het gebied.

De gewone pad komt algemeen voor doorheen het Rangeerstation. Toch ging de soort sterk achteruit wellicht als gevolg van terreininname voor spoordoeleinden. Tot het begin van deze eeuw vonden we tijdens de paartijd geregeld tientallen dode padden op de betonbanen rond het Binnenmoeras. Op De Kuifeend treffen we in het voorjaar massaal kleine padjes aan.

Groene kikker spec. ontbraken

in de beginjaren van De Kuifeend vrijwel volledig. Tijdens het onderzoek in 1977 werd slechts 1 exemplaar gevonden dat toen als groene kikker werd gedetermineerd.

Dat is nu veranderd. De in het Rangeerstation voorkomende soorten zijn nu geclassificeerd als meerkikker, die in alle plassen en grachten in het gebied voorkomt en de bastaardkikker.

Tot slot is ook de bruine kikker in kleine aantallen aanwezig voornamelijk op De Kuifeend.

Tot nu toe werden 9 soorten vastgesteld. Een tiende soort, de wilde karper, werd voorlopig enkel in de Grote Kreek aangetroffen.

Van enkele soorten is het voorkomen intussen onzeker.

Palingen werden geregeld gevonden of als prooi gezien bij vissende aalscholvers. De laatste waarneming dateert uit 2016 toen, vermoedelijk als gevolg van zuurstofgebrek, een vijftal palingen dood werden aangetroffen.

Baarzen, blankvoorn en ruisvoorn werden in wisselende aantallen in vrijwel alle plassen aangetroffen. Grote aantallen zeelten leven voornamelijk in de Kuifeendplas.

In 1989 werden hier een 900-tal dode zeelten aantroffen. Deze sterfte was te wijten aan stress veroorzaakt door overpopulatie en aan zuurstofgebrek als gevolg van massale algenbloei.

Op warme zomerdagen worden zonnende snoeken geregeld gezien vanuit de kijkhut van De Kuifeend.

De aanwezigheid van de wilde karper in de Grote Kreek werd in 2006 bevestigd nadat we een Nederlands bedrijf inschakelden om het aantal karpers te verminderen. De actie leverde 390 kilogram karpers op.

Karpers, samen met ondermeer brasem, eten vooral waterplanten. Tijdens het foerageren woelen ze voortdurend de bodem op waardoor het water sterk vertroebelt.

NATUURGEBIED

Zoogdieren Bunzing met prooi - Foto Marc Tielemans

In het Rangeerstation Antwerpen-Noord werden tot nu toe 28 soorten zoogdieren waargenomen.

konijnen als hazen treft, dat beide soorten vrijwel volledig verdwenen uit het hele gebied. Het verdwijnen van konijnen heeft helaas een negatieve impact op holenbroeders zoals bergeend, holenduif en de intussen als broedvogel verdwenen tapuit.

In dit deel beperken we ons tot soorten die we doorheen de jaren goed hebben kunnen opvolgen. In het algemeen namen de meeste soorten in de loop van de jaren sterk af.

De muskusrat, een exoot, was vroeger aanwezig in vrijwel alle waterplassen en grachten. De Vlaamse overheid zette sterk in om deze exoot in heel Vlaanderen te verdelgen, met resultaat. Sinds 2010 is deze soort hier niet meer waargenomen.

De meest frappante soorten met een dramatische achteruitgang zijn het konijn en de haas. Beide soorten werden vorige eeuw zwaar bejaagd in het Rangeerstation. Er zijn gegevens bekend uit de jaren ’80 toen hier binnen een jaar niet minder dan 900 konijnen werden gedood. Ook hazen werden toen met tientallen bejaagd. Maar dat is uiteindelijk niet dé oorzaak van het vrijwel volledig verdwijnen van beide soorten. In de eerste plaats zorgde myxomatose voor honderden slachtoffers. Sommige konijnen bouwden wel een zekere resistentie op waardoor hun populatie decimeerde maar niet verdween.

Het is pas vanaf het verschijnen van het viraal hemorragisch syndroom (VHS), een dodelijk virus dat zowel NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Marterachtigen zoals de hermelijn, bunzing en wezel hebben sinds de eeuwwisseling te lijden onder het verdwijnen van geschikte biotopen als gevolg van spooren infrastructuurwerken . Toch handhaven deze soorten zich en worden nu en dan zelfs exemplaren met jongen gezien.

Een nieuwkomer is de steenmarter waarvan we voor het eerst in 2015 de aanwezigheid hebben kunnen aantonen via een wildcamera.

Mollen zijn vrij talrijk

aanwezig in de graslanden van de Binnenweilanden, het Binnenmoeras, de Buitenweilanden,

de Grote Kreek en het Oud Schijn.

Hun aantallen zijn erg afhankelijk van de grondwaterstanden.

Veel aandacht ging de voorbije jaren ook naar vleermuizen. Vele nachtelijke onderzoeken leidden tot een fraaie soortenlijst van minstens zeven soorten: gewone dwergvleermuis, laatvlieger, rosse vleermuis, watervleermuis en de zeldzame baardvleermuis en meervleermuis. Tot slot is er ook een waarneming van de tweekleurige vleermuis, een zeldzame doortrekker in Vlaanderen.

Vossen deden voor het eerst hun

intrede in het Rangeerstation vanaf 2002. Ze worden nu onregelmatig in zeer kleine aantallen waargenomen.

Egels worden onregelmatig waargenomen voornamelijk op De Kuifeend.

Opvallend zijn de 3 waarnemingen van reeën uit 1984, 2016 en 2019.

Deze toch wel aan bossen gebonden soort, duikt sporadisch op in het Rangeerstation.

Enkele voor het gebied zeldzamere soorten werden slechts enkele keren waargenomen. Het gaat om 1 rode eekhoorn, 1 huismuis en 2 gewone bosspitsmuizen.

25

NATUURGEBIED

Sprinkhanen en krekels Hiervan werd een niet onaardige lijst van 8 soorten waargenomen.

Dag- en nachtvlinders Argusvlinder - Foto Marc Tielemans

We beschikken momenteel over een soortenlijst van 27 dagvlindersoorten en 310 soorten nachtvlinders en micro’s.

Bij de dagvlinders springen 2 waarnemingen van de gele luzernevlinder (2002, 2018) samen met 1 waarneming (1982) van de heivlinder in het oog.

Maar de ‘koestersoort’ in het Rangeerstation is de Argusvlinder die voornamelijk voorkomt aan de Grote Kreek, De Kuifeend en in mindere mate in de Binnenweilanden en de Verlegde

Schijns. Bij het beheer van onze kerngebieden wordt met deze soort rekening gehouden ondermeer door een variabel graslandbeheer en door het voorzien van zonneplaatsen op de zuidelijke hellingen van bufferdijken.

Van de tot nu toe 310 waargenomen soorten nachtvlinders en micro’s zijn er 9 zeer zeldzame en 24 zeldzame soorten. De meeste van deze soorten worden tijdens nachtvangsten met lichtbakken gevangen.

Als zeer zeldzame soort werden tientallen exemplaren van de kiezelsprinkhaan genoteerd alsook een soort zonder Nederlandse naam Oedaleus decorus die op spoorbundels in 2018 achter De Kuifeend werd gevonden.

Ook het zanddoorntje, een zeldzame soort vult dit lijstje aan.

Libellen Tot nu toe werden 37 soorten juffers en libellen geregistreerd waarvan 3 zeer zeldzame (zuidelijke glazenmaker, zadellibel, zuidelijke heidelibel) en 3 zeldzame soorten (zwervende pantserjuffer, zwervende heidelibel, steenrode heidelibel).

De toename van de interesse en de kennis van onze vrijwilligers draagt zeker bij tot meer en betere determinaties van niet altijd even eenvoudig te determineren soorten.

Andere ongewervelden Het zou ons te ver brengen om alle andere ongewervelden uitvoerig te belichten. Daarom een selectie van de meest speciale soorten. De lijst van hommels, bijen en wespen is behoorlijk uitgebreid en omvat 59 soorten waarvan niet minder dan 10 zeldzame soorten (grashommel, blauwzwarte houtbij, dageraadzandbij, duinzijdebij, geelgespoorde houtmetselbij, brilmaskerbij, kleine tuinmaskerbij, slangenkruidbij, gedoornde slakkenhuisbij, bergveldwesp) en 2 zeer zeldzame soorten (tweelobbige wolbij, zwaluwbij).

Meer dan opmerkelijk is de vondst in maart 2019 van een onbekende bloedzuiger die, na enig onderzoek, gedetermineerd werd als een medicinale bloedzuiger. Deze soort werd sinds decennia als uitgestorven beschouwd in Vlaanderen. Experts van het INBO bevestigden deze determinatie en zij vonden in een waterplas op De Kuifeend maar liefst 17 exemplaren.

26

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

NATUURGEBIED

Orchideeën Moeraswespenorchis - Foto Tim Vochten

Eén van de plantengroepen die zich graag op kalkrijke grond vestigen zijn orchideeën, waarvan er 10 soorten in het Antwerpse havengebied voorkomen.

Dit is bijzonder gezien er slechts enkele tientallen soorten in België voorkomen, waarvan de meeste dan nog eens zeldzaam tot zeer zeldzaam zijn.

In het Rangeerstation komen meerdere soorten voor. Het grootste deel hiervan wordt sinds enkele jaren jaarlijks geteld, waardoor het aantalsverloop goed gekend is.

De meest algemene soort is zonder twijfel de bijenorchis, waarvan hier intussen 6 groeiplaatsen bekend zijn. Op al deze groeiplaatsen samen werden in 2019 niet minder dan 1.143 exemplaren geteld en de aantallen blijven over het algemeen toenemen.

Elk jaar worden ook enkele plantjes van het hondskruid gevonden, meestal in de buurt van een groeiplaats van bijenorchis.

Deze soort blijkt maar met moeite NATUUR.RUIMTE - 01/2020

vaste voet aan de grond te krijgen aangezien het telkens gaat over maximaal 2 exemplaren en ze vaak na 1 of 2 jaar terug verdwenen is op deze locaties. Hopelijk slaagt de soort er ooit in om een vaste populatie op te bouwen.

De bosorchis doet het de laatste jaren goed. Een groeiplaats in De Kuifeend is intussen uitgegroeid tot 211 exemplaren en lijkt zich nog verder uit te breiden. Straffer is de groeiplaats in een gracht in het midden van het Rangeerstation, waar 87 bosorchissen werden geteld in 2019, samen met enkele honderden hybriden van bosorchis met vleeskleurige orchis of rietorchis. Op deze locatie werden de vorige jaren occasioneel ook zuivere rietorchissen en vleeskleurige orchissen gevonden.

De op Vlaams niveau zeldzaamste soort in ons gebied is de moeraswespenorchis. Ze komt hier en daar voor in enkele grotere bolwerken langs de kust en in het Antwerpse havengebied o.m. in De Kuifeend.

Bijenorchis - Foto Ludo Benoy

NATUURGEBIED

Beheer

Het natuurbeheer van het Kuifeendcomplex is vastgelegd in een beheerplan dat voornamelijk gericht is op het verkrijgen van meer waterplassen en op rietuitbreiding.

Foto Ludo Benoy

Het tegengaan van verlanding - via het terugdringen van wilgenopslag of een aangepast maaibeheer - is de grote uitdaging bij het in stand houden van moerasbiotopen.

Dat is vooral het werk van onze vrijwilligers. De voorbije jaren werden enkele tientallen hectaren moerasgebied met succes onder handen genomen. Ook de Vlaamse Milieumaatschappij zorgde voor het kappen van wilgenopslag in de rietzomen van de Verlegde Schijns.

Het beheer van de graslanden wordt voornamelijk afgestemd op watervogels en steltlopers. Voor maaiwerk of schapenbegrazing worden gebruiksovereenkomsten afgesloten met landbouwers.

Een eerste maaibeurt wordt na 15 juli voorzien, een tweede in september of later. Zo verkrijgen 28

we vanaf de herfst tot in het voorjaar een korte grasmat in het voordeel van water- en waadvogels.

Bedreigingen

De betrokken landbouwers gebruiken het maaisel zoveel mogelijk als hooi of kuilgras. In de Binnenweilanden zijn grote oppervlaktes begroeid met het voor vee giftige Jacobskruiskruid zodat dit hiervoor niet bruikbaar is.

Sinds de aanleg van het Rangeerstation Antwerpen-Noord onderging het volledige gebied grondige veranderingen. Een groot deel van de landbouwzones (graslanden en graanvelden) in het noordelijke deel van het Rangeerstation moest wijken voor spoorwegactiviteiten. Dit had negatieve gevolgen voor de aanwezige avifauna.

Wat begrazing betreft bepalen de overeenkomsten het maximum aantal schapen tijdens afgebakende begrazingsperiodes. Aan de Grote Kreek wordt dit graasbeheer georganiseerd door het Antwerps Havenbedrijf. Op de bufferdijken wordt stootbegrazing uitgevoerd.

Hier wordt vooral ingezet op de bescherming van zeldzame vlinders zoals de Argusvlinder.

Habitatverlies

We geven een korte bloemlezing.

Door de aanleg van een main hub-terminal (overslag containers goederentrein naar vrachtwagens) verdween 20 ha nat grasland.

In 1998 werd 20 ha vochtig tot nat graslanden volgestort met zand van de spoortunnel onder Antwerpen. Deze graslanden waren het broedgebied van kievit, grutto, NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Daarnaast verdwenen steeds meer kleinere restgebieden in het Rangeerstation, zogenaamde ‘verruigde’ gebieden. Die werden verhard en omgezet naar dienstwegen, opslagplaatsen, gebouwen of spoorweginfrastructuur.

Oorspronkelijk waren deze gronden kruidenrijke zones met verspreide struiken en beperkte boomopslag, ideale broed- en foerageergebieden voor soorten

zoals blauwborst, roodborsttapuit, grasmus en kneu. Bovendien kapt Infrabel geregeld boomopslag langs de spoorlijnen. Al die ingrepen hebben een impact op de aanwezige zangvogelpopulatie.

Toch bleven de meest waardevolle deelgebieden gespaard dankzij gerichte beschermingsmaatregelen en betere afspraken met de spoorwegbeheerders.

Verstoring Vele jaren hadden de NMBS en Infrabel een monopolie op het Rangeerstation. Sinds een tiental jaren zijn hier nieuwe spelers actief zoals Lineas en buitenlandse spoorwegmaatschappijen. Dat resulteert in meer treinverkeer en meer verstoring.

Geluidsoverlast en lichtpollutie door tientallen hoge pylonen hebben een negatieve invloed op de aanwezige (broed)vogels.

Ook de bouw van alsmaar meer windturbines in de directe omgeving van het Kuifeendcomplex baart ons zorgen.

Klimaatwijziging Een grote uitdaging voor de volgende decennia wordt misschien wel de strijd tegen de toenemende verdroging. De waterpeilen worden opgevolgd met peillatten voor het meten van het oppervlaktewater en peilbuizen voor de grondwaterstanden. Daaruit bleek dat de grondwaterstand recent dramatisch gedaald is.

Vooral sinds 2017 vallen ondiepere plassen, sloten, grachten en natte graslanden geregeld droog, met negatieve gevolgen voor waadvogels zoals kievit en wulp.

Botulisme In het verleden kregen we af te rekenen met enkele ernstige uitbraken van botulisme.

Botulisme wordt veroorzaakt door een bacterie die in zuurstofarme milieus en bij hoge temperaturen het botulinetoxine afscheidt waardoor vooral watervogels en vissen eerst verlammen en nadien kunnen sterven. De eerste uitbraak gebeurde in de warme zomer van 1976. De laatste uitbraak vond plaats in 2004. Op de Kuifeendplas en op de Verlegde Schijns werden toen niet minder dan 1500 dode en zieke vogels opgehaald.

Toegankelijkheid Het NMBS rangeerstation is een Sevesobedrijf waar gevaarlijke goederen worden vervoerd. Daarom zijn er strikte toegangsregels. Voor leden van Natuurpunt wordt het bezoeken van de kijkhutten van De Kuifeend (Noorderlaan via toegang 3) en de Grote Kreek (Noorderlaan via toegang 1) ‘gedoogd’. Honden zijn niet toegelaten en de weg naar de kijkhutten mag niet worden verlaten. Er worden geregeld geleide wandelingen georganiseerd die een goed beeld geven van beide gebieden.

Foto Ludo Benoy

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

29

NATUURGEBIED

scholekster en gele kwikstaart en in het voorjaar een rust- en foerageerplaats voor waad- en watervogels. Een nat rietland van 8 ha werd opgehoogd om loodsen en spoorinfrastructuur aan te leggen, tot dan de broedplaats van onder meer roerdomp, zomertaling en snor. Nog eens 14 ha verdween door de aanleg van een bedrijvencomplex grenzend aan de Kuifeendplas: het broedgebied van zomertaling, kievit, scholekster, grutto, gele kwikstaart, blauwborst, rietzanger... In 2015 verdween het rietmoeras Goordijk (6,75 ha) voor de aanleg van een parkeerplaats voor vrachtwagens. Daarmee ging een broedgebied voor weide- en rietvogels verloren.

GROENE TORNADO’S

GROENE TORNADO’S

Foto Willy Ibens

In grote, natuurlijke ecosystemen is niets doen en de natuur zijn gang laten meestal de betere oplossing, maar in onze sterk versnipperde natuurgebieden is natuurbeheer noodzakelijk om geschikte habitats te behouden voor zeldzame of bedreigde planten en dieren.

Wil je ook Groene Tornado worden?

Kom dan zeker langs om kennis te maken met deze enthousiaste ploeg vrijwilligers of stuur een email naar willy.ibens@natuurpunt.be en dan plaatsen we jou op de wekelijkse mailing list en ben je op de hoogte waar er wordt gewerkt.

Onze agenda ziet er voor de volgende weken als volgt uit: • Inrichten van het Fort van Ertbrand voor vleermuizen • Onderhoud van de vleermuizeninrichting Fort van Schoten • Klaarmaken van de broedwand voor oeverzwaluwen in de Ettenhovense polder • Herstel van de vogelkijkwand aan de Grote kreek in Oorderen 30

Onze Groene Tornado’s komen iedere donderdag om 9 u samen aan de Donkweg in Ekeren en vertrekken met collectief vervoer naar de plaats waar er wordt gewerkt.

Men kan ook steeds later aansluiten op het terrein, maar dan is het best vooraf even te informeren waar ze te vinden zijn.

Ze zijn uiterlijk terug rond 15u30 uur en sluiten af met een babbel en een drankje.

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

11/04 14 tot +/- 17u NATUURWANDELING

Voorjaarsbloeiers Het Zevenbergenbos is een lappendeken van oude parkbossen, elzenbroekbossen, populierenbossen, drogere beuken- en dennenbossen.

Daarnaast wandel je langs bloemrijke weilanden en poelen vol bijzonder leven.

De voorjaarsflora van het Zevenbergenbos is één van de mooiste en meest gevarieerde in de provincie Antwerpen.

Bosanemonen en slanke sleutelbloemen zorgen voor een prachtig bloementapijt.

Je wandelt langs de hoogstamboomgaard van Natuurpunt. Dankzij de verschillende bodems, van nat naar droog en van zandig tot klei is er een grote variatie in plantensoorten.

We verkennen, onder leiding van een plaatselijke gids, dit interessante gebied. We voorzien een wandeling van ongeveer drie uur.

26/04 8 tot +/- 13u

1/05 7 tot 10u

NATUURWANDELING

NATUURWANDELING

Vennenwandeling

Vroege lentevogels

Vandaag staat een vijf uur durende ontdekkingstocht doorheen het mooiste deel van de Kalmthoutse Heide gepland. De tocht brengt ons langs bossen, vennen, stuifduinen, droge en vochtige heidegebieden. Fitis, tjiftjaf, boompieper zijn zeker al op post. En wie weet, kunnen we roofvogels op trek waarnemen. Langs de paden groeien heel wat planten ... ook daar hebben we aandacht voor. Een aanrader voor elke natuurliefhebber.

Een ochtendtocht in het rietmoeras “De Maatjes/ Matjens” is telkens een belevenis. ’s Morgens is de menselijke invloed nog beperkt en kan je genieten van de prachtige geluiden van de natuur. Blauwborst, kleine karekiet, rietgors zijn zeker al op post.

Misschien kan de grutto, wulp of scholekster worden gespot!

Met een ervaren gids op pad gaan, is altijd een meerwaarde.

Een aanrader!

STARTPUNT

STARTPUNT

PRAKTISCH

PRAKTISCH

Parking Zuid, Verbindingsstraat, Kalmthout Meebrengen: aangepast schoeisel en kledij, verrekijker

INSCHRIJVEN

Graag op voorhand inschrijven ten laatste op 21 april 2020 Niet-leden betalen €1

GIDS

Joris Pinseel - 03/667 57 97 joris.pinseel@fulladsl.be

NATUURWANDELING

PRAKTISCH

‘s Morgensvroeg struinen door de Kalmthoutse Heide is genieten van rust, de zang van de vogels en de opkomende zon.

Zo vroeg in de ochtend kan je misschien de zang van een ‘zoetelief’ horen. Ook andere heidevogels zijn vroeg uit de veren: tjiftjaf, fitis, boompieper.

Meebrengen: telescoop/ verrekijker, aangepaste schoenen

INSCHRIJVEN

Maximum 25 deelnemers.

Inschrijven verplicht bij Hilde Balbaert, ten laatste op 5 april 2020

INFO

Hilde Balbaert hilde.jan@telenet.be NATUUR.RUIMTE - 01/2020

Meebrengen: verrekijker, aangepaste kledij en laarzen

INSCHRIJVEN

Gelieve je aanwezigheid te bevestigen aan de gids.

GIDS

Cel Van Hooydonk anhooydonkcel@gmail.com

3/05 6u30 tot +/- 8u30

STARTPUNT

Parking van het kerkhof van Ranst, Driepikkelhoeveweg

Parking Kerk Nieuwermoer Dorp, Kalmthout Nieuwermoer

Ochtendgeluiden

STARTPUNT

NEC “De Vroente”, Putsesteenweg, 129 Kalmthout

PRAKTISCH

Meebrengen: aangepast schoeisel en kledij, verrekijker.

INSCHRIJVEN

Graag op voorhand inschrijven ten laatste op 1 mei 2020

GIDS

Jos Jacobs jos-jacobs@scarlet.be

31

AGENDA

AGENDA

AGENDA

14/05 19 tot +/- 21u

16/05 6 tot +/- 17u

PLANTENTOCHT

NATUURWANDELING

Groen in grijs

De Biesbosch

Planten kan je overal vinden.

Je hoeft geen natuurreservaten te bezoeken om mooie en interessante soorten te ontdekken.

De Biesbosch, een prachtig zoetwatergetijdengebied op de grens van Noord-Brabant en Zuid-Holland ligt op amper 50 km van onze regio. De unieke natuur van kreken en wilgenvloedbossen is een magneet voor overvliegende vogels en vormt het leefgebied voor bevers die hier in de jaren ’80 werden uitgezet en inmiddels de rest van Nederland verovert hebben.

Recent werd het Nationaal Park aan de noordzijde uitgebreid om rivierwater van de Nieuwe Merwede bij hoge waterstanden af te kunnen voeren. Hierdoor is er een goed toegankelijk gebied ontstaan waar eilandpolders afgewisseld worden met slikplaten en kreken.

Vandaag gaan we op zoek in de omgeving van het voormalig station en houtkade van EssenWildert.

STARTPUNT

Parking Station Essen-Wildert Sint-Jansstraat, Essen

GIDS

Joris Pinseel - 03/667 57 97 joris.pinseel@fulladsl.be

15/05 19 tot +/- 22u NATUURWANDELING

Moeraslandschapstocht Een mooie wandeling, met aandacht voor plant, dier en historie.

Een boeiende tocht doorheen een aantrekkelijk gebied.

En dat gedurende een drietal uur. Een aanrader.

STARTPUNT

Parking Kerk Nieuwmoer-Dorp Kalmthout-Nieuwmoer

PRAKTISCH

Meebrengen: verrekijker, aangepaste kledij, laarzen.

GIDS

Frans Van Dyck frans@vandyck.info 32

Tijdens een daguitstap verkennen we ’s ochtends met een fluisterboot de natuur in de kreken waar we te voet of met de fiets niet geraken.

In de namiddag verkennen we te voet het deelgebied ‘de Noordwaard’.

Afhankelijk van het weer nuttigen we onze picknick in de lentezon of in een cafeetje.

Wat we deze dag juist kunnen zien is moeilijk te voorspellen maar porseleinhoen, steltkluut, visarend en zeearend zijn zeker mogelijk. Met wat geluk komen we zelfs een bever tegen.

STARTPUNT

Parking Heuvelhal, Kapelstraat Essen

INSCHRIJVEN

Plaatsen op de fluisterboot zijn beperkt tot 22 deelnemers.

Inschrijven doe je door contact op te nemen met Thijs Nouws.

Deelnemen kost €16/persoon.

Gelieve ten laatste op 25 april 2020 de overschrijving te doen op rekeningnummer BE59 0000 4153 8026 van Natuurpunt Noorderkempen, Schanker 12, 2910 Essen mét vermelding van naam en aantal deelnemers.

Inschrijvingen ná deze datum kunnen niet meer aanvaard worden.

We trachten te carpoolen, waarbij brandstofkosten worden verdeeld.

INFO

Thijs Nouws - 0494/99 25 25 thijs.nouws@gmail.com

24/05 10 tot +/- 12u30 NATUURWANDELING

Dal van de Kleine Aa Het voorjaar is een zeer geschikt moment om de eerste voorjaarsbloemen en -vlinders te bewonderen.

STARTPUNT

Parking Heuvelhal Kapelstraat 23, Essen-Centrum

PRAKTISCH

Meebrengen: verrekijker, aangepaste kledij, stevige wandelschoenen of laarzen.

INFO & GIDS

Leo Juffermans leo.juffermans@hotmail.com NATUUR.RUIMTE - 01/2020

NATUURWANDELING

Topnatuur langs de Schelde Onder leiding van een plaatselijke natuurgids verkennen we dit unieke natuurgebied van 170ha aan de rand van de grootstad.

De natuur kreeg hier vrij spel en er ontstond een prachtig waardevol natuurgebied, met een grote verscheidenheid aan landschappen en een enorme rijkdom aan planten, vogels, vlinders, paddenstoelen, ‌ Waar de Hobokense Polder zich vandaag uitstrekt, overspoelde het Scheldewater in een ver verleden dagelijks de buitendijkse slikken.

Door inpoldering ontstond eeuwen geleden een kleinschalig polder-landschap met akkers en weiland dat in de 20ste eeuw verdween om plaats te maken voor woningbouw, industrie en stort.

Hoewel het de bedoeling was om de hele polder in te palmen

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

voor bebouwing en KMO-zone kwam alleen Polderstad uit de steigers. In rest van het gebied kreeg de natuur vrij spel.

En dat unieke gebied gaan we tijdens onze natuurtocht verkennen.

STARTPUNT

Parkeren aan het station van Hoboken Schroeilaan

INSCHRIJVEN

Maximum 25 deelnemers.

Inschrijven verplicht bij Hilde Balbaert, ten laatste op 25 mei 2020.

Op de hoogte blijven?

Surf dan naar onze website!

Via www. antwerpennoord.be/ natuur-actief/ kan je de meest recente updates in onze agenda bekijken.

Of schrijf je in op onze nieuwsbrief via www.antwerpennoord. be/natuur-actief

MILIEUVRIENDELIJKE TIP

Je kan eventueel met de trein komen. De trein van Essen naar Puurs stopt in Hoboken-Polder.

Om terug te rijden kan je de trein van 16.32 u. nemen.

INFO

Hilde Balbaert hilde.jan@telenet.be

33

AGENDA

30/05 13 tot 16u

COLOFON

Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw is een regionale afdeling van Natuurpunt Lid worden Lidgeld per gezin: 30 euro/jaar. Storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van lidnummer of voor nieuwe leden met vermelding van naam en adres. Je ontvangt dan zowel Natuur.blad als Natuur.ruimte. Leden van Natuurpunt uit een ander werkingsgebied kunnen voor 7 euro een abonnement op Natuur.ruimte nemen. Te storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van je lidnummer, naam en adres.

Giften Donateurs storten een extra bijdrage bovenop hun lidgeld. Vanaf 40 euro per kalenderjaar krijg je een fiscaal attest. Storten op BE56 2930 2120 7588 met vermelding ‘project 3797 Antwerpen Noord’.

Legaten Geregeld besluiten mensen om een legaat op te nemen in hun testament. Voor legaten aan een vzw zoals Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen voorziet de wetgever erfenisrechten van slechts 8,8%. Zo weet je dat jouw schenking bijna volledig ten goede komt aan onze vereniging. De opbrengst van deze legaten gebruiken we voor de aankoop van natuurgebieden.

Er bestaan verschillende formules. Het systeem van duolegaten bijvoorbeeld is zowel voor het goede doel als voor je erfgenamen een interessante formule. Zeker als je erfgenamen verre familieleden zijn of zelfs mensen met wie je geen familieband hebt. Met dit systeem betalen zij immers geen torenhoge successierechten.

Overweeg je ook om die stap te zetten en onze vereniging te begunstigen, dan raden wij je aan een notaris te raadplegen. Die kan je exact meededelen hoe je te werk moet gaan en welke formule best bij jou past. Voor meer informatie kan je terecht bij Willy Ibens.

Natuur.huis en Natuur.documentatiecentrum

Werkgroepen

Open elke dag van 10 u tot 12u en woensdag en vrijdag ook extra open van 13 u tot 17 u • e‑mail: antwerpennoord@natuurpunt.be • website: www.antwerpennoord.be • Ondernemingsnummer 0429 415 832 - RPR Antwerpen, afdeling

Werkgroep Kerk- en Steenuilen • Frank Goossens (0487/46.82.69) • Fons Vervoort (03/647.18.70) Werkgroep Planten • Hilde Peeters (0485/12.91.82) Werkgroep Scheldeschorren • Frank Wagemans (0472/41.44.28) Werkgroep Vleermuizen • Wout Willems (0485/03.79. 85) Werkgroep Vlinders • Hugo Wouters (03/569.05.78) Werkgroep Vogels • Ludo Benoy (0476/43.15.42) Werking Berendrecht, Zandvliet en Lillo • Guy Leys (03/569.00.38) Werking Brasschaat • Johan Neegers (0479/99.54.01) Werking Brecht • Rudi Bosschaerts (03/636.38.62) Werking Ekeren • Info Natuur.huis (03/541.58.25) Werking Kapellen • Ria Verduyckt (0486/79.47.63) Afdeling Noorderkempen • Joris Pinseel (03/667.57.97) Werking Schoten • Fonne Bruggemans (0498/39.71.73) Werking Stabroek • Harry Van der Horst (03/568.15.78) Werking Wuustwezel • Peter Symens (0471/12.72.20)

Steenstraat 25, 2180 Ekeren - tel. 03/541.58.25, fax 03/541.63.55

Antwerpen - Rekeningnr. BE77 2200 3405 7342

Contacten secretariaat

Bea Mertens (info, administratie, winkel, website) • bea.mertens@natuurpunt.be Iris Buermans • iris.buermans@natuurpunt.be

Antwerpse haven Natuurlijker

Johan Baetens • johan.baetens@natuurpunt.be Dirk Eekelers • dirk.eekelers@natuurpunt.be Tim Vochten • tim.vochten@natuurpunt.be Voorzitter: Willy Ibens • willy.ibens@natuurpunt.be

Materiaalmeester: Frank Goossens • frank.goossens6@telenet.be

GSM: 0487/46.82.69

Beheerteam Antwerpen Noord: Willy Ibens • willy.ibens@natuurpunt.be

Beheerteam Stappersven: Luc Jordaens • GSM: 0473/12.83.11

34

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

NATUUR.RUIMTE - 01/2020

35

Verantw. Uitg.: Willy Ibens, Steenstraat 25 - 2180 Ekeren

Afgiftekantoor Antwerpen X p702 133 Retouradres: Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw Steenstraat 25 2180 Ekeren

14 maart

Galgeschoor Clean-up Met de jaarlijks terugkerende opruimactie slaan we nogmaals de handen ineen tegen vervuiling.

Samen met Port of Antwerp binden we strijd aan tegen afval in de natuur. Net als ieder jaar rekenen we op de hulp van vele vrijwilligers om dit unieke natuurgebied in de haven schoon te houden.

Vorig jaar mochten we beroep doen op meer dan 400 vrijwillige helpers om tonnen zwerfvuil uit het slikke- en schorregebied te verwijderen. Zo kunnen vele prachtige en unieke vogelsoorten er rustig hun kroost uitbroeden.

Steek jij graag mee de handen uit de mouwen voor een proper milieu? Vind jij ook dat plastic niet thuishoort in de natuur? Kom dan zeker langs, samen met je gezin. Het wordt een fantastische ervaring voor klein ĂŠn groot.

Programma: 10u00: verwelkoming met koffie 10u30: start opruimactie (en schattentocht voor de kleinsten) 12u30: hapje en drankje 14u00: einde Afspraak: 14 maart in Natuurgebied Het Galgeschoor, Scheldelaan, 2040 Antwerpen (ter hoogte van het bedrijf Gunvor Petroleum)

In samenwerking met het Antwerps Havenbedrijf en Indaver NV