Natuur.ruimte 02/2019

Natuur.ruimte GROOT SCHIETVELD

Adders in goede conditie na hete zomer

FORT ERTBRAND

Van jachtgebied naar bosreservaat driemaandelijks verenigingsblad van Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw september 2019 - oktober 2019 jaargang 26 - nummer 2 verschijnt in maart, juni, september en december Natuur.ruimte • juni 2019 - augustus 2019

Inhoud

ZEKER LEZEN Natuur.gebied: Oude Landen

4

Oude Landen

Ruimte voor water, natuur en natuurbeleving

Soort in de kijker: de oeverzwaluw

8

Topjaar voor de oeverzwaluw aan de zanddepots in Hoevenen

Natuur.behoud: visidiefvlotjes

04

12

Bestand tegen opdringerige krakers

Natuur.behoud: bonte bermen

13

Soort in de kijker: de Vlaamse adder

16

Oeverzwaluw

Goed nieuws voor de vlinder?

In goede conditie na warm en zonnig 2018

Natuur.beleving: Behaag ... Natuurlijk 28

08

De 26e editie van onze behaagactie

Natuur.samenleving: nieuwe aankoop 30 Ertbrandbos: van jachtgebied naar bosreservaat

Natuur.beleid: River CleanUP

33

Behaagactie

Ertbrandbos

28 EN VERDER

30 River CleanUP

Edito

3

Prikbord

10

Colofon

34

KEICOOL Met Snor op stap

33

20

Snor en Eikeldop zien ‘helicopters’ boven de Oudelandse beek ...

Actief met Eikeldop

22

Doetjes en datjes – niet voor watjes!

Met de steun van

AAN DE SLAG Agenda Natuurbeheer Groene Klussers Groene Tornado’s Vergeet niet te genieten

18 14 15 24

EDITO

Hoopvol uitkijken naar meer en betere natuur Op 26 juni ll. deed de Raad van State een finale uitspraak over de wijziging van het gewestplan in de Opstalvallei. De beslissing van de Vlaamse overheid en van het Antwerps Havenbedrijf om het buffergebied tussen de haven en de woonkernen van Berendrecht en Stabroek om te vormen tot een robuust natuurgebied is nu definitief. Deels als compensatie voor de aanleg van spoorinfrastructuur in ons Europees beschermde natuurgebied De Kuifeend. Deels om terug kansen te bieden aan allerlei rietvogels – roerdompen, bruine kiekendieven, blauwborsten en rietzangers – die tot voor kort een kwaliteitsvol leefgebied hadden in de Antwerpse polders. De inrichting van de Opstalvallei als natuurcompensatiegebied komt daarmee eindelijk een stap dichterbij.

Die wijziging van het gewestplan dateert niet van gisteren. In het voorjaar van 2013 werd door de Vlaamse Regering gekozen voor een inbreidingsmodel voor verdere ontwikkeling van de Antwerpse haven. Dit compromis was een doorn in het oog van Vleemo NV en het Polders Investeringsfonds NV die met dit nieuwe natuurgebied hun plannen rond een immens windturbinepark zagen inkrimpen.

Dat de Raad van State hun weerwerk niet is gevolgd, is een overwinning voor het natuurbehoud in de noordelijke stadsrand.

Moeten we dan niet resoluut kiezen voor meer groene en duurzame energie om het hoofd te bieden aan de mondiale klimaatcrisis ? Natuurlijk wel. Maar de klimaatcrisis staat niet alleen. Ze wordt geflankeerd door een immense biodiversiteitscrisis die ons welzijn en onze toekomst minstens even sterk bedreigt als de mee door de mens veroorzaakte klimaatverandering. Uit recente studies blijkt dat de volgende decennia zo’n 500.000 tot 1.000.000 soorten met uitsterven worden bedreigd. Zeker indien we verder gaan met het vernietigen van natuurlijke habitats aan het huidige hoge tempo en indien we niet meer ondernemen om de natuur beter te beschermen. Alleen al in Vlaanderen is 225.000 hectare extra natuurgebied nodig om de biodiversiteit en de ecosysteemdiensten die daarmee samenhangen niet verder te laten degraderen.

Oei, dat lijkt op doemdenken ! Helemaal niet. Als vereniging zijn we ervan overtuigd dat meer ruimte voor natuur essentieel is voor onze toekomst. Het verlies aan biodiversiteit kan worden beperkt door de aankoop en de inrichting van nieuwe natuurgebieden. Door het beschermen van leefgebieden van planten en dieren en door het goed beheer van allerhande natuurlijke habitats. Zo kunnen we een essentiële bijdrage leveren aan het behoud van onze natuur. Niet enkel in de grote natuurgebieden die wij beheren, maar ook in tuinen, parken en op bedrijfsterreinen. Niet enkel individueel maar ook samen met overheden en met de bedrijfswereld. Het biedt niet enkel kansen voor planten en dieren, het zorgt, voor ons allen, gelijktijdig voor een kwaliteitsvolle leefomgeving waar het goed is om te wonen, te werken en rust en ontspanning te vinden.

Zoals je verder kan lezen in ons ledenblad hebben we als natuurvereniging de voorbije maanden niet stil gezeten. Al moeten we eerlijk toegeven dat we door een personeelswissel en door ziekte van één van onze medewerkers de werking van ons regionaal secretariaat, en vooral van onze communicatie, noodgedwongen wat moesten terugschroeven. De volgende maanden zit ons programma opnieuw goed vol met allerhande activiteiten en initiatieven. Meteen een uitnodiging om mee de handen uit te steken voor meer en betere natuur in de Antwerpse noordrand. Maar ook om ervan te genieten. Maak er alvast nog een ‘warme’ nazomer van.

Willy Ibens - Voorzitter Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

Foto: pexels.com 3

NATUUR.GEBIED

Parkgebied Oude Landen: vol van water?

Tekst & foto’s: Willy Ibens 4

Ten oosten van het natuurreservaat Oude Landen ligt – tussen de spoorlijn van Antwerpen naar Roosendaal en het ringspoor naar het havengebied – een open ruimte van zo’n 50 ha groot. Op de ruimtelijke bestemmingsplannen, opgesteld op het einde van de jaren ’70, werd die ingekleurd als parkgebied. Dit is de laaggelegen vallei van de Donkse beek, de Oude Landsebeek en de Laarse beek.

Ooit was ze een onderdeel van de polders van Ekeren.

Eeuwenlang was deze vallei in gebruik als akker, weiland en hooiland. Deels tot op vandaag, al zijn de bloemrijke en kleinschalige velden van weleer nu vervangen door grote maisteelten.

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Pogingen om dit parkgebied planologisch op te waarderen tot natuurgebied botsten op het verzet van de landbouwsector. In natuurgebieden geldt bij verkoop van percelen immers een nul-bemesting om de natuurdoelen te kunnen realiseren. In een parkgebied geldt die beperking niet.

Wateroverlast Soms spelen toevalligheden een cruciale rol. Na dagenlange plensbuien liep in september 1989 het ganse parkgebied en het natuurgebied Oude Landen onder water. Het spoorverkeer op de lijn Antwerpen-Roosendaal en het goederenvervoer van en naar het Antwerpse havengebied werden noodgedwongen onderbroken. Delen van Merksem, Donk en Ekeren stonden blank of werden bedreigd door wateroverlast. Het parkgebied Oude Landen en het natuurreservaat Oude Landen konden het grootste deel van het regenwater dat vanuit de Kempen bleef toestromen bufferen en zo erger voorkomen.

De overtuiging groeide snel dat de inrichting van het parkgebied als overstromingsgebied noodzakelijk was om de gevolgen van de klimaatverandering te milderen en zo het overstromingsrisico voor de woonwijken in de buurt te beperken tot één keer in 100 jaar.

‘Modal shift’ voor haventrafiek Het bleef bij plannen tot op het moment dat langzaam maar zeker het wegennet rond Antwerpen dicht slibde. Met de groei van de goederentrafiek van en naar de Antwerpse haven en de noodzaak om meer goederen te vervoeren via de binnenvaart en het spoor – de zogenaamde ‘modal shift’ – werd er terecht uitgekeken naar een verbetering van de spoorinfrastructuur en naar bijkomende ruimte voor spoorbundels in de Antwerpse rand.

Het oog van Infrabel viel op het parkgebied Oude Landen.

Door de Vlaamse regering werd in 2006 een procedure opgestart om deze plannen te realiseren. Daarvoor moest de bestemming van een deel van het parkgebied worden omgevormd tot spoorweginfrastructuur. En dat zonder afbreuk te doen aan de waterbergingscapaciteit.

NATUUR.GEBIED

De aanleg van een park in functie van de aansluitende woonzones van Ekeren-Centrum, Donk en Merksem werd nooit gerealiseerd en het gebied is nauwelijks toegankelijk voor wandelaars. Natuurpunt heeft meermaals getracht om hier terreinen aan te kopen en ze te beheren als natuurreservaat. Niet zo lang geleden nog voerden wij onderhandelingen met NMBS over de aankoop van een aantal percelen.

Maar finaal lukte dat niet. Geleidelijk werd hier het leefgebied van kieviten, scholeksters, leeuweriken en roodborsttapuiten ingenomen door intensieve landbouw.

Een plan-MER (milieueffectenrapport) werd opgesteld. Nieuwe hoge spoorbermen zorgden uiteraard voor onrust bij de omwonenden en het Antwerpse stadsbestuur had oor voor een ondergrondse kruising van de spoorlijnen om de ruimtelijke impact en de omgevingshinder te beperken.

Het plan-MER van 2011 werd geactualiseerd en de ondergrondse varianten voor de aanleg van de nieuwe sporen werden onderzocht.

Deels werd dit een meevaller, want op basis van inspraak en meer inzicht verdwenen de plannen voor onderhoudsinstallaties in de prullenmand en werden de bijkomende sporen beter gebundeld. Al kan dit laatste altijd nog beter. Deels ook een tegenvaller, want het Antwerpse stadsbestuur draaide haar kar en bleek plots geen vragende partij meer voor een ondergrondse spoorkruising. Vooral de torenhoge kost van een tunnel, de ruimtelijke impact tijdens de jarenlange werken en de onteigening van een aantal woningen langsheen het ringspoor deden het stadsbestuur kantelen.

Ruimte voor water, natuur en natuurbeleving Het blijft bijzonder jammer dat zowat 20 ha van het parkgebied – of zo’n 40% van de huidige open ruimte – wordt opgeofferd aan nieuwe spoorinfrastructuur. Een betonstop mag niet enkel betrekking hebben op het aansnijden van bijkomende ruimte voor wonen. Een betonstop betekent eveneens een stop aan allerhande projecten die onze verstedelijkte open ruimte verder fragmenteren en verharden en de kwaliteit van de natuur en van onze leefomgeving aantasten.

Voor Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen was dit wel een unieke kans om met Infrabel en Tuc Rail aan tafel te gaan zitten om de inrichting van dit nieuwe overstromingsgebied te optimaliseren.

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

5

NATUUR.GEBIED

Intussen zijn de natuurinrichtingsplannen uitgetekend. Nu het GRUP (Gewestelijk Ruimtelijk Uitvoerings Plan) definitief is goedgekeurd kan einde 2019 een aanvraag voor een omgevingsvergunning worden ingediend.

planten. In de meanderende Laarse beek is nu al plaats voor de rivierdonderpad, een uiterst zeldzame riviervis die Europees beschermd is. Wij verwachten dat zijn leefgebied hier kan worden uitgebreid.

Het basisprincipe is dat het overblijvende deel van het parkgebied wordt afgegraven tot op het niveau van de gemiddelde grondwatertafel. De Laarse beek, die nu vanuit het Peerdsbos in de kokers van de Omgelegde Schijns stroomt, wordt omgeleid om doorheen dit overstromingsgebied te meanderen. Het zorgt én voor buffering van het oppervlaktewater én voor bijkomende waterinfiltratie. Doorheen dit nieuwe natuurgebied slingert een wandelpad.

Bij overstroming blijft het nieuwe natuurgebied toegankelijk via een verhoogd vlonderpad.

Welke natuurlijke habitats hier zullen ontstaan, hangt deels af van de kwantiteit en de kwaliteit van het aangevoerde water en van het ingestelde natuurbeheer.

Zodra de kwaliteit van de Oude Landsebeek en de Donkse beek op punt staat – en daaraan wordt volop gewerkt door Aquafin – is het de bedoeling om via zonnepompen of via een knijpstuw en een vistrap water aan te voeren naar het natuurreservaat Oude Landen. Hiermee kan de verdroging van de natte hooilanden en de rietlanden beter worden opgevangen.

Uiteraard is Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen kandidaat-beheerder. Indien de hoge spoorwegbermen worden begraasd door schapen kunnen bloemrijke bermen ontstaan die ideaal zijn voor allerlei vlindersoorten. Een jaarlijks maaibeheer gekoppeld aan extensieve begrazing door Galloway-runderen van de natte graslanden zorgt op langere termijn voor gevarieerde vegetaties met rietkragen en open water, goed voor allerlei rietvogels en zeldzame

6

Om de huidige versnippering ongedaan te maken komen er eveneens nieuwe spoorbruggen voor de Oude Landsebeek en de Laarse beek zodat water, dieren en natuurliefhebbers veilig onder de sporen door kunnen.

Op plan ziet het overstromingsgebied Oude Landen er heel veelbelovend uit. Maar we blijven waakzaam. Ook in andere natuurcompensatiedossiers waarin NMBS en Infrabel zijn betrokken, zoals de Opstalvallei in Berendrecht, is er een hemelsbreed verschil tussen planning en uitvoering.

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

NATUUR.GEBIED Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

7

SOORT IN DE KIJKER

2019: topjaar voor oeverzwaluwen aan de zanddepots in Hoevenen

Tekst & foto’s: Ludo Benoy & Willy Ibens 8

Oeverzwaluwen zijn van nature te vinden langs meanderende beken en rivieren met steile, afkalvende oevers. Ze graven er hun horizontale nestgangen, soms wel tot 1m20 lang.

Aangezien steile oevers door het kanaliseren en het rechttrekken van beken en rivieren in onze streken sterk is afgenomen, maken ze thans voornamelijk gebruik van steile wanden die ontstaan zijn door menselijke activiteiten.

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Het is haast vanzelfsprekend dat in het soortenbeschermingsprogramma van de Antwerpse haven de oeverzwaluwen een belangrijke plaats innemen. Het doel is om jaarlijks 1.000 broedparen te huisvesten gespreid over het havengebied op de Linker- en de Rechter Scheldeoever en in de aansluitende natuurkerngebieden. Maar we zitten er ruim boven.

Uit de telgegevens van onze vrijwillige en professionele medewerkers blijkt dat van 2012 tot en met 2018 de ‘havenpopulatie’ (de som van beide oevers) gemiddeld uit 1.449 broedparen bestaat.

2018 was daarbij een uitzonderlijk jaar want in totaal werden er slechts 803 broedparen geteld.

Uitgaande van schattingen van de Vlaamse populatie (zo’n 5.000 tot 10.000 broedparen) is de Antwerpse haven goed voor een gemiddelde van 19% van de totale Vlaamse populatie, met een uitschieter van zelfs 25% in 2016.

Kunstmatige steilwanden In een natuurlijke situatie wordt een plaats eerst door een klein aantal broedkoppels gekoloniseerd, gevolgd door een toename van het aantal tot een maximum na enkele jaren, om vervolgens terug af te nemen en te verdwijnen.

De nabijheid van water is niet strikt noodzakelijk, maar heeft wel aanzienlijke voordelen. Water aan de voet van de wand zorgt voor veiligheid (tegen predatoren) en voor een vrije aan- en uitvliegruimte.

Ook zijn boven een wateroppervlak tal van insecten te vinden. In de omgeving van de nestwand moet voldoende open ruimte met goede foerageergelegenheid aanwezig zijn. Een te sterke verbossing of bebouwing wordt gemeden De oeverzwaluw leeft van gevleugelde insecten zoals dansmuggen, bladluizen en eendagsvliegen die ze boven open terrein of boven meren en rivieren in de vlucht vangen met hun korte, wijde snavel. Foerageeractiviteiten zijn het meest geconcentreerd op plaatsen waar lokale dichtheden van vliegende insecten het hoogst zijn.

Oeverzwaluwen foerageren meestal niet verder dan 10 tot 15 km van hun broedplaats Het succes van een aangelegde nestwand is niet louter afhankelijk van bovenvermelde factoren.

Plaatstrouw blijkt bij de oeverzwaluw een grote rol te spelen. 66% van de oudere vogels in de kolonie broedt waar ze het jaar ervoor ook waren en van de eenjarige vogels keert 50% terug naar hun geboorteplek. Wanneer oude kolonies nog geschikt zijn in de nabijheid van een nieuwe wand, zullen die nog steeds worden opgezocht.

Eens een geschikte wand wordt ontdekt en bewoond, is het belangrijk ervoor te zorgen dat hij elk jaar geschikt blijft door de wanden te onderhouden en de vegetatie te verwijderen. De steile wand

moet daarbij tijdens de broedperiode vers en nagenoeg onbegroeid zijn, wat betekent dat erosie of kunstmatige afgraving moet hebben plaatsgevonden voordat de oeverzwaluwen terugkeren. De wanden zijn het best zo goed als loodrecht. Er is een voorkeur voor steilwanden met een iets overhangende toplaag.

Als de wand niet meer bestaat of ongeschikt is, zoeken oeverzwaluwen liefst een plek in de nabije omgeving.

Succes oeverzwaluwen in zanddepot A12

SOORT IN DE KIJKER

En waar vinden wij in onze omgeving heel wat graafwerken? Juist, in het Antwerps havengebied.

Op de Antwerpse Rechteroever zijn er kleine oeverzwaluwenkolonies bij BASF, aan het Fort Sint Filips, bij Covestro aan de Scheldelaan en aan de potpolder van Lillo. De grootste kolonie huist aan de zanddepots langsheen de A12 in Hoevenen. Goed voor 200 tot 350 broedkoppels.

In tegenstelling tot 2018 – toen waren er slechts 37 bezette nestgangen – werd 2019 een topjaar voor de broedende oeverzwaluwen aan het zanddepot van de A12. Op 18 juni 2019 werden hier 414 bezette nestgangen geteld, verspreid over zes deelkolonies, allemaal binnen een straal van 120 meter. Een absoluut record.

Gelukkig konden ze hun broedsels in rustige en ongestoorde omstandigheden verderzetten en was er geen overlast van opdringerige motorcrossers en fossielenzoekers.

Maar de zone van de Zanddepot A12 komt de volgende jaren onder druk staan en zal op termijn gedoemd zijn om te verdwijnen om plaats te maken voor het Logistiek Park Schijns. Daarom experimenteren wij samen het Antwerps havenbedrijf in kunstnesten in ons natuurgebied Opstalvallei. Vooralsnog zonder succes. Intussen wordt ook gezocht naar terreinen in de omgeving waar permanente broedplaatsen voor oeverzwaluwen kunnen ingericht worden. De zoekzones op Rechteroever zijn de wachtboezems aan de Verlegde Schijns, de Binnenweilanden aan de Kuifeend en de Opstalvallei.

Om enige continuïteit te kunnen bieden hebben we, in samenwerking met het Antwerps Havenbedrijf, besloten om de noordelijke dijk van de Binnenweilanden dit najaar verticaal af te graven om hier in de toekomst broedende oeverzwaluwen aan te lokken.

Deze zone ligt volledig geïsoleerd, waardoor verstoring vrijwel volledig is uitgesloten. De hier bestaande dijken zijn ongeveer 5 meter hoog, waardoor ook predatie kan worden voorkomen.

De dijk ligt bovendien vlak bij water wat een meerwaarde biedt als foerageergebied. En vanuit de bestaande kijkwanden op de zuidelijke dijk kunnen we de – hopelijk snel vestigende – kolonie zonder verstoring goed opvolgen. We kijken al uit naar het broedseizoen 2020.

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

9

PRIKBORD

Gezocht: boekenwurmen en vroege vogels Boek.be – de organisator van de Antwerpse boekenbeurs – en Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen werken dit najaar opnieuw samen om de natuur een duwtje in de rug te geven. Tijdens de boekenbeurs zijn onze vrijwilligers verantwoordelijk voor het gescheiden inzamelen van papier en karton.

Samen met de schoonmaakploeg zorgen ze er elke ochtend voor dat papier en karton niet bij het restafval terechtkomen. Dat is niet enkel goed voor ons milieu – het spaart bomen en papier – maar met de opbrengst kunnen we weer wat kwetsbare natuur veilig stellen in onze regio.

Ditmaal gaat de opbrengst opnieuw naar de uitbreiding van het Ertbrandbos in Kapellen waar we zo pas 50 ha bos konden aankopen.

Als dank voor hun engagement krijgen onze vrijwilligers een gratis duoticket voor de beurs.

De boekenbeurs loopt van dinsdag 29 oktober tot zondag 3 november en van woensdag 6 november tot maandag 11 november.

Wil je er dit jaar graag bij zijn om te helpen? Laat dan iets weten aan antwerpennoord@natuurpunt.be.

Cursus Vogeltrek Theorie • Dinsdag 10 september van 19u30 tot 22u • Dinsdag 24 september van 19u30 tot 22u Afspraak in ‘De Vroente’, Putsesteenweg 129, Kalmthout. Parkeren kan op de parkeerplaats ter plaatse

Praktijk Zaterdag 6 oktober van 7u30 tot 14u • Trefpunt: Parking Zuid, Verbindingsstraat, Kalmthout • Gids: Wim Konings naar Trektelpost Muggenpiske Zaterdag 12 oktober van 7u tot 15u • Trefpunt: De Vroente, Putsesteenweg 129, Kalmthout

Hoe wonderlijk is het dat sommige vogelsoorten duizenden kilometers vliegen tussen overwinterings- en broedgebied? Hoe bestaat het dat ze jaar na jaar de weg vinden naar exact dezelfde locaties? Wat weten we allemaal over vogeltrek?

Welke middelen gebruiken de vogels om hun weg te vinden? Hoe snel, hoe lang en naar waar vliegen de verschillende soorten? Op al deze vragen krijg je een antwoord tijdens twee lesavonden en twee excursies.

Meer info bij Joris Pinseel via mail: joris.pinseel@fulladsl.be Inschrijven via www.natuurpunt.be/natuur-actief De prijs van deze cursus bedraagt 25 euro (syllabus en koffie of thee inbegrepen).

Deelname bevestigen door overschrijving op rekening BE59 0000 4153 8026 van Natuurpunt Noorderkempen, Schanker 12, 2910 Essen met vermelding van ‘Cursus Vogeltrek’

• Gids: Thijs Nouws naar Opstalvallei

10

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Wie de cursus ‘paddenstoelen voor gevorderden’ wil volgen, hoeft (nog) geen specialist te zijn! Deze cursus borduurt verder op het elan van de beginnerscursus.

De nadruk ligt op de excursies die erop gericht zijn deelnemers meer ervaring te geven met het herkennen van paddenstoelen.

De cursus bestaat uit drie praktijklessen in open lucht.

De lessen gaan door onder leiding van Hans Vermeulen van Natuurpunt CVN. Ook dit jaar bezoeken we een aantal interessante locaties, verspreid over Essen en Kalmthout. Bedoeling is dat we op zoek gaan naar verschillende soorten. De soorten die we al goed kunnen herkennen, worden genoteerd. Onbekende of moeilijke soorten worden uitgesleuteld a.d.h.v. de determinatiesleutel van Hans Vermeulen.

Meer info en inschrijven bij Joris Pinseel via mail: joris.pinseel@fulladsl.be De prijs van deze cursus bedraagt 20 euro.

Deelname bevestigen door overschrijving op rekening BE59 0000 4153 8026 van Natuurpunt Noorderkempen, Schanker 12, 2910 Essen met vermelding van ‘Paddenstoelencursus’

Voor gevorderden

PRIKBORD

Cursus Paddenstoelen

Lessen Zaterdag 28 september van 9u tot 12u • Afspraak Horendonkse bossen.

Parkeren langs Leegtestraat, Essen Zaterdag 19 oktober van 9u tot 12u • Afspraak Sportpark Hemelrijk en omgeving. Parkeren Karrenmuseum, Essen Zaterdag 16 november van 9u tot 16u • Afspraak Boterbergen en omgeving.

Parkeren aan ‘De Ster’, Kalmthout, Kastanjedreef en Verbindingsstraat

Open Monumentendag Fort van Ertbrand Op zondag 8 september 2019 zetten opnieuw honderden monumenten in heel Vlaanderen de deuren gratis open, tijdens de 31e editie van Open Monumentendag.

Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen is opnieuw van de partij met het Fort van Ertbrand in Kapellen.

Laat je door onze gidsen rondleiden doorheen het fort en bezoek nadien het project “Fort E” van het Kunstplatform Kappa( zie ook p. 36): een artistieke reflectie over de toekomst van onze aardbol en over hoe wij omgaan met de omgeving, met natuur en milieu.

De rondleidingen starten om 11u, 12u, 13u, 14u, 15u en 16u. De verkenning duurt ongeveer 45 minuten. Inschrijven op voorhand is noodzakelijk via de website van Open Monumentendag: www.openmonumentendag.be of via de website van Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen: www.antwerpennoord.be.

Wees er snel bij, want vol is vol.

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

11

NATUUR.BEHOUD

Visdiefvlotjes Grote Kreek

Bestand tegen opdringerige krakers In het kader van het soortenbeschermingsprogramma van de Antwerpse haven – waarin visdieven één van de paraplusoorten zijn – werden met de steun van het Antwerps havenbedrijf tijdens de winter van 2016-2017 vijf visdiefvlotjes geplaatst door onze Groene Tornado’s.

Ervaring met dergelijke vlotjes in andere gebieden leert dat het twee tot drie jaar duurt vooraleer er effectief een eerste keer door visdieven gebroed wordt. In 2017 was er een korte verkenning door een paartje, maar dat duurde helaas niet lang. In mei 2018 was er opnieuw een paartje present. Er werd gepaard, er was voedseloverdracht en het mannetje verdedigde het territorium tegen alle mogelijke indringers. Dat was nodig want de vlotjes werden als rustplaats gebruikt door wilde eenden, krakeenden, Canadese ganzen en Nijlganzen. Finaal werd de nestlocatie verlaten. Het paartje bleef nog wel in de buurt maar kwam hier niet tot broeden.

In het voorjaar van 2019, vlak voor de start van het broedseizoen, togen onze Groene Tornado’s opnieuw aan het werk en zorgden ervoor dat de vijf visdievenvlotjes werden aangepast. Om te vermijden dat al te opdringerige ganzen of eenden de vlotjes zouden ‘kraken’ en opnieuw als pleisterplaats

Tekst: Ludo Bennoy 12

zouden gebruiken, werd een kippengaas van circa 50 cm hoogte rondom ieder vlotje gemonteerd.

Iets later – op 13 mei – verscheen de eerste visdief aan de Grote Kreek. Het was nu hoopvol afwachten of dit paartje zich hier als broedvogel zou vestigen ...

Dat zag er bij het begin van het broedseizoen goed uit, met onder andere prooi-overgave tussen twee exemplaren op de rand van een van de vlotjes. Nadien werd er nog wel eens een exemplaar gezien op de vlotjes maar tot daar beperkte de actie zich. Wel bleef een exemplaar behoorlijk territoriaal waarbij het kokmeeuwen – die te laag over de plas vlogen – meteen achtervolgde en ze dwong om het terrein te verlaten. Ook was er verdere prospectie van de nestvlotjes.

Vrijwel bij ieder bezoek aan de Grote Kreek werden één of enkele visdieven gezien. Op 15 juni ving de territoriale visdief een visje waarmee hij over de kreek begon rond te vliegen. Wij hoopten dat hij het visje zou overdragen aan een misschien wel broedend exemplaar dat vanaf de kijkhut niet meteen zichtbaar was. Niets was helaas minder waar. De visdief vloog na een tijdje met het visje richting Kanaaldok. Wellicht naar een broedende partner ergens elders op Rechteroever. Onze hoop is nu gevestigd op 2020! En inmiddels wordt samen met het Antwerps havenbedrijf nagedacht of en hoe hier een groter broedvlot kan worden geplaatst.

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

NATUUR.BEHOUD

Bonte bermen plots terug

De zomer van 2018 was extreem warm en droog en leidde tot een groot vochtgebrek voor veel planten. Bermen, dijken en graslanden vergeelden en veel grassen stierven af. Ook het voorjaar van 2019 was bovengemiddeld droog. Langzaam maar zeker wordt steeds zichtbaarder wat de gevolgen van klimaatverandering zijn op de flora en fauna.

Eenjarige planten profiteren Na dit voorjaar ontkiemden massaal eenjarige planten op de vrijgekomen plekken in de berm. Ook soorten die de afgelopen zomer na de droogte massaal waren ontkiemd, zoals paarse dovenetel, vogelmuur, vroegeling en kleine veldkers waren in veel bermen en graslanden overvloedig aanwezig. En het zal al wel opgevallen zijn dat ook de bleke klaproos massaal terug is en zorgt voor bonte bermen.

De bleke klaproos is een pionierssoort van vochtige tot droge, matig tot zeer voedselrijke standplaatsen. Deze soort kan vaak massaal optreden op een vers omgewerkte bodem zoals herbiciden-vrije akkers of nieuw aangelegde bermen of dijkhellingen. Na een klein aantal jaren als de bodem gestabiliseerd is, zie je de bleke klaproos langzaam maar zeker terug in aantal verminderen. Maar ook als er ruimte vrijkomt door het afsterven van grassen, is ze van de partij.

Kenmerkend voor éénjarige planten is dat zij binnen één jaar hun volledige levenscyclus voltooien: ontkieming, bloei, zaadzetting en afsterven. Eénjarigen produceren grote hoeveelheden zaad en kunnen deze vaak op grotere afstand verspreiden, bijvoorbeeld via wind. Ze moeten wel, want – in tegenstelling tot veel meerjarige planten – krijgen ze maar eens per jaar de kans om zich voort te planten.

De zaden van éénjarigen behouden wel vaak lang hun kiemkracht en vormen een zaadbank. Ze kunnen jaren in de bodem wachten tot de omstandigheden gunstig zijn om te ontkiemen.

Bloemrijke vegetatie waardevol voor insecten Voor insecten is de massale bloei van de éénjarige kruiden waardevol, omdat zij – in tegenstelling tot grassen – zowel nectar als stuifmeel produceren. Ook insectenetende vogels en zoogdieren kunnen hiervan profiteren: het extra nectaraanbod kan leiden tot meer insecten. Zo is de massale aanwezigheid van vroeg bloeiende paarse dovenetel waardevol als nectarplant voor hommelkoninginnen, die vroeg in het voorjaar op zoek gaan naar nectar en stuifmeel.

Veel soorten van droge graslanden vormen een grote en zeer waardevolle voedingsbron voor veel insecten. Hoewel de zomer van 2018 en de huidige droogte funest leken voor veel planten en dieren, kan het sommige soorten juist kansen bieden.

Hoe de soortensamenstelling onder invloed van langdurige droogte verder zal veranderen, is nog lang niet duidelijk, maar wel boeiend om op te volgen.

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

Tekst & foto: Willy Ibens 13

NATUUR.BEHEER

Agenda Groene Klussers

We gaan er Waar en mee verder, wanneer? met onze groene klussers!

Afspraak van 9 tot 15u op volgende data: • Dinsdag 3 september

• Dinsdag 17 september

Midden augustus werd de 20ste werkdag ‘gevierd’, een onverwacht succes. Het verslag in het vorige nummer van Natuur.ruimte zorgde alvast voor bijkomende ‘manussen doe alles’.

Het aanmaken van verzamelbakken voor brandhout, het vervaardigen van boomstamzitbanken, het op orde houden van de werkplaats, het onderhoud van materiaal: daar weten ze intussen alles van.

Het in elkaar zetten van een til voor boerenzwaluwen wordt een nieuwe uitdaging.

Tekst: Fons Vervoort 14

En naar bijkomende boomstamzitbanken voor onze natuurgebieden is er altijd vraag.

• Dinsdag 1 oktober • Dinsdag 15 oktober • Dinsdag 29 oktober

Waar?

Ecoloods Natuurpunt Donkweg (einde van de Lindenlei) Ekeren

Wil je er bij zijn?

Neem dan contact op met het Natuur.huis (03-541.58.25) of kom gewoon ter plaatse kennismaken … en meedoen.

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Groene Tornado’s

Ze waren weer massaal present, ‘onze’ groene tornado’s, soms wel met 20 samen. Voor het verwijderen van Amerikaanse vogelkers in Ertbrand en in het Stappersven; voor het onderhoud van onze boomgaard aan de Huzarenberg; voor het maaien van de wandelpaden in de Bospolder; voor het nooit stoppende uittrekken van jonge wilgen in het rietland van de Opstalvallei; voor het onderhoud van de oeverzwaluwenwand aan de A12 in Hoevenen, en voor zoveel meer. En omdat natuurbeheer ook ‘plezant’ moet zijn genoten ze samen van een overheerlijke BBQ op het dak van het Fort van Ertbrand.

In grote, natuurlijke ecosystemen is niets doen en de natuur zijn gang laten meestal de betere oplossing, maar in onze sterk versnipperde natuurgebieden is natuurbeheer noodzakelijk om geschikte habitats te behouden voor zeldzame of bedreigde planten en dieren.

Onze Groene tornado’s komen iedere donderdag om 9 u samen aan de Donkweg in Ekeren en vertrekken met collectief vervoer naar de plaats waar er wordt gewerkt. Men kan ook steeds later aansluiten op het terrein, maar dan is het best vooraf even te informeren waar ze te vinden zijn.

Ze zijn uiterlijk terug rond 15u30 uur en sluiten af met een babbel en een drankje.

Onze agenda ziet er voor de volgende weken als volgt uit: 05 sep

Rietlandbeheer in Opstalvallei Berendrecht

12 sep

Bosbeheer in Ertbrand Kapellen

19 sep

Maaien zilt gras in Groot Buitenschoor Zandvliet

26 sep

Maaien zilt gras in Groot Buitenschoor Zandvliet

03 okt

Moerasbeheer in Werverbos Brasschaat

10 okt

Bosbeheer in Ertbrand Kapellen

17 okt

Rietlandbeheer in Oude Landen Ekeren

24 okt

Rietlandbeheer in Grote Kreek Oorderen

31 okt

Exotenbeheer in Opstalvallei Berendrecht

NATUUR.BEHEER

Steek de handen uit de mouwen

Wil je ook Groene Tornado worden?

Kom dan zeker langs om kennis te maken met deze enthousiaste ploeg vrijwilligers!

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

Voor meer informatie: Willy Ibens (0475 91 03 16)

15

SOORT IN DE KIJKER

Vlaamse adders doorstaan warm en zonnig 2018 In Vlaanderen komen drie soorten slangen voor: de ringslang, de gladde slang en de adder. De adder is de enige gifslang in Vlaanderen.

Hij is te herkennen aan de rode ogen met een verticale pupil en een duidelijke zigzag-tekening op een vaalgrijze tot bruinrode basiskleur.

Bedreigd maar niet bedreigend

Tekst: Dirk Bauwens & Katja Claus - Adderteam GSV Foto: Kevin Feytons 16

Van oudsher wordt de adder gevonden in verschillende heidegebieden in de Kempen. De meest bekende populatie is te vinden op het Groot Schietveld in Wuustwezel, Brasschaat en Brecht. Hier leeft één van de grootste West-Europese adderpopulaties, die al sinds 2000 intensief wordt onderzocht.

De grootte van deze populatie wordt voorzichtig geschat op enkele honderden tot meer dan duizend dieren. Een tweede, kleinere populatie bevindt zich in het natuurgebied Visbeekvallei in Lille,

waar de adder nog voorkomt op enkele geïsoleerde heiderelicten. In het Stappersven in Kalmthout werd in 2011 een nieuwe populatie ontdekt met dieren, van verschillende leeftijdsklassen. Wellicht gaat het hier over een niet-gedocumenteerde herintroductie van deze soort.

Door het aanhoudende inkrimpen en versnipperen van de natuur zijn de slangenpopulaties veelal teruggedreven in relatief kleine biotooprestanten en staan ze op de Rode lijst in Vlaanderen. Net daarom wordt op het Groot Schietveld al jaren uitgebreid veldonderzoek gedaan. Daarvoor worden de slangen gevangen, gewogen, gemeten en beschreven.

Uitzonderlijk droge zomer in 2018 De lange, warme en droge zomer van 2018 ging gepaard met een opmerkelijke afname van het aantal waarnemingen van de adder op het Groot Schietveld. Onderzoekers uit zowel Vlaanderen als Nederland vreesden dat de uitzonderlijke weersomstandigheden een nadelig effect hadden op de conditie en de overleving van de dieren. Ze keken met belangstelling uit naar het voorjaar van 2019, wanneer de adders ontwaken uit hun winterslaap.

Om de vinger strak aan de pols te houden, geven we een eerste overzicht van de nieuwe waarnemingen.

De zomer van 2018 was de droogste en zonnigste sinds het begin van de meteorologische metingen in 1833. Optimale omstandigheden voor adders en andere ectotherme (koudbloedige) dieren, zou je denken. Ze gebruiken immers zonnewarmte om hun lichaamstemperatuur op 32 - 35°C te krijgen.

Bij langdurige en aanhoudende zonneschijn kunnen zonnende adders zich op korte tijd opwarmen, om

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Het is op zich dus niet zo verwonderlijk dat er tijdens de zomer van 2018 veel minder adders werden gezien. Wat de adderonderzoekers wel verontrustte, was het geringe aantal waarnemingen tijdens het najaar van 2018, toen de weersomstandigheden heel wat gunstiger waren. Kon de aanhoudende droogte en warmte oorzaak zijn van een verhoogde sterfte?

Ja, want adders zijn erg gevoelig voor extreme warmte. Wanneer hun lichaamstemperatuur boven ca. 40°C stijgt, verliezen ze hun lichaamscoördinatie en moeten ze een koele plek opzoeken, anders sterven ze door oververhitting. Indien deze omstandigheden aanhouden, kan dat leiden tot een verminderde voedselopname, een verzwakte conditie en een verhoogde sterfte. Pas in 2019 zou duidelijk worden of dit scenario ook werkelijkheid was geworden.

welk percentage daarvan hervangen werd tijdens het daaropvolgende voorjaar (tot 20 april). Omdat niet alle overlevende dieren gevangen worden in het voorjaar, onderschat deze procedure de werkelijke overleving, maar levert deze oefening wel waarden op die direct vergelijkbaar zijn tussen de verschillende jaren. Zo’n 39% van de in 2018 aanwezige adulte addermannen overleefde tot het voorjaar van 2019. Dat percentage ligt zeker niet lager dan tijdens andere jaren (Figuur 2) en toont dat er geen aanwijzingen zijn voor een verhoogde sterfte bij de addermannen tijdens de warme zomer van 2018 (en de daaropvolgende winter).

SOORT IN DE KIJKER

daarna te verdwijnen tussen en onder de vegetatie, of zelfs onder de grond waar ze veel moeilijker zijn waar te nemen.

Intussen kunnen de eerste resultaten van 2019 worden voorgelegd. Alle gegevens werden verzameld in het militaire domein ‘het Groot Schietveld’.

Op 17 februari 2019, bij een opstoot van zonnig en warm lenteweer, ontwaakte de eerste adderman uit de winterslaap. Dat was een erg vroege datum, de vroegste die ooit in deze populatie werd vastgesteld.

De eerste addervrouw werd op 23 februari gevonden.

Pas vanaf 24 maart volgden andere vrouwtjes. Tussen 17 februari en 20 april konden 330 gegevens worden verzameld, verspreid over 205 verschillende adulte mannetjes, 30 adulte vrouwtjes en 14 onvolwassen adders (omdat de vrouwen en de jongere dieren later actief worden, zijn hun aantallen tijdens het voorjaar steeds lager). Een vergelijking met vorige jaren, waarbij rekening wordt gehouden met de zoektijd (= aantal persoonsuren veldwerk), toont dat er bij geen van de drie groepen adders in 2019 minder dieren werden waargenomen dan in voorgaande jaren (Figuur 1). Dat is al een eerste bemoedigende vaststelling, maar dit sluit nog niet uit dat er een verhoogde sterfte was in 2018.

Voor de adulte mannen kunnen we een voorlopige schatting maken van de overlevingskansen in de periode 2018 - 2019, en vergelijken met voorgaande jaren. Daarvoor wordt gekeken naar de dieren gevangen in een bepaald jaar en wordt berekend

In goede conditie Na het beëindigen van de winterslaap werd de conditie van de adders berekend. Dat is de verhouding tussen gewicht en lichaamslengte, iets zoals de BMI bij mensen. Die conditie weerspiegelt vooral de hoeveelheid voedsel die verorberd werd tijdens de voorgaande zomermaanden. Bij zowel de adulte mannen als vrouwen was de gemiddelde conditie in 2019 zeker niet lager dan in andere jaren.

Klap op de vuurpijl was wel dat meerdere van de pas ontwaakte vrouwtjes reeds eieren in de eileiders had.

Dat werd nog nooit zo vroeg op het jaar vastgesteld.

Aangezien de eisprong pas plaatsvindt wanneer het vrouwtje over voldoende vetreserves beschikt, die ze tijdens de voorgaande zomer heeft opgebouwd, wijst dat op een meer dan voldoende voedselopname tijdens de zomer van 2018.

Op basis van de voorlopige gegevens die werden verzameld tijdens het voorjaar van 2019, kan er geen enkele aanwijzing worden gevonden voor directe negatieve effecten van de langdurige droogte en warmte in 2018 op de aantallen dieren, overlevingskansen en lichaamsconditie van de adders. Dat is positief nieuws, vooral omdat in de nabije toekomst nog meer van dergelijke zomers mogen worden verwacht. De adders zijn dus in staat het hoofd te bieden aan uitzonderlijk warm weer, althans wanneer ze kunnen beschikken over voldoende koele schuilplaatsen met een voldoende groot voedselaanbod.

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

17

Agenda

AGENDA NATUURBEHEER

september

za 7 9u, Beheer Stappersven

De grote inrichtingswerken op het Stappersven en De Nol zijn het werk van professionele ploegen of gespecialiseerde aannemers. Daarnaast blijven er nog heel wat ‘kleinere’ klussen over voor de vrijwilligers: onderhoud van het boshuisje, kleinschalig maaien en plaggen, verwijderen van opslag van Amerikaanse vogelkers, terugdringen van rododendron, opruimen van stormschade …

Trefpunt: Parking Zuid, Verbindingsstraat, Kalmthout. Einde rond 15u30.

oktober za 5

Zoals in elk vochtig natuurgebied moet er om de openheid van het terrein en de biodiversiteit te behouden, regelmatig worden gemaaid en gekapt.

Info: Graag vooraf aanmelden bij Luc Jordaens, luc.jordaens@belgacom.net, tel. 0473-12.83.11

Trefpunt: hoek Ploegsebaan-Werverbos, Brasschaat. Einde rond 16u.

Info: Johan Neegers, Johan.neegers@ skynet.be. Graag vooraf een seintje indien je komt meedoen. Bij regenweer kan dit retentiebekken plots onder water staan.

za 14 9u, Hooilandbeheer Al sinds 1974 stellen we alles in het werk om de laatste bloemrijke hooilanden – met hun wilde orchideeën, koekoeksbloemen, pinksterbloemen en ratelaars – te behouden in de polders rond Ekeren.

De maanden juli en augustus zijn ‘onze hoogdagen’ maar ook in september kan je nog een handje komen toesteken bij het hooilandbeheer.

Trefpunt: Ecoloods Natuurpunt, Donkweg 1 (einde Lindenlei), Ekeren.

Voor wie later wil komen bewegwijzeren we de route naar de werkplaats. Einde rond 16u.

Info: Guy Leys, guy.leys@gmail.com

za 28 9u, Hooilandbeheer Zie hierboven (za 14/9)

18

10u, Werverbos: ploeteren in een moerasje Het retentiebekken Werverbos ligt op de bovenloop van de Kaartse Beek, vlakbij het Klein Schietveld en De Uitlegger. Het is een ‘klein maar fijn’ nat natuurgebied dat sinds een zestal jaar beheerd wordt door de Natuurpuntkern Brasschaat.

Het terrein houdt in het voorjaar het water lang op en is daarmee een ideaal broed- en rustgebied voor watervogels.

Het is tevens een prachtig habitat voor moerasplanten, amfibieën, libellen en al wat in en rond het water leeft.

za 5

9u, Beheer Stappersven Zie hierboven (za 7/9)

za 12 10u, Groot Buitenschoor: zilte kruiden Het Groot Buitenschoor is een brakwaterschorre aan de Zeeschelde in Zandvliet. Veel beheer is hier niet nodig.

Slikken en schoren zijn zowat de enige natuurlijke habitats in Vlaanderen waar ‘niets doen’ echt aangewezen is.

Voor het grootste deel zijn de schorren begroeid met riet. Op enkele plaatsen vinden wij ook zeeaster, schorrezoutgras, zilte schijnspurrie, lepelblad en andere zeldzame planten die zouttolerant zijn.

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Trefpunt: Scheldelaan, Zandvliet.

Toegangsweg naar de vogelkijkhut Groot Buitenschoor (bruine toeristische borden). Einde rond 15 uur.

moet gestuurd worden in de richting van een grote rietvegatie rond open water.

Om dat te bereiken, moeten wij de jonge wilgen uittrekken en uitkappen zodat het jonge riet meer kansen krijgt.

Trefpunt: hoek Antwerpsebaan en Oudebroekstaat, Berendrecht. Einde rond 15u.

Info:Willy Ibens, willy.ibens@ natuurpunt.be.

AGENDA NATUURBEHEER

Die zilte vegetatie willen we behouden.

Daarom wordt één keer per jaar gemaaid.

We werken vooral met een tractor met een schijvenmaaier of klepelmaaier.

Maar ook een bosmaaier wordt gebruikt.

Vooraf moet het zwerfvuil worden verwijderd om de machines niet te laten vastlopen. Alles samen een enorme klus.

Info: secretariaat Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen, antwerpennoord@ natuurpunt.be za 19 9u30, Ertbrand: naar een natuurlijker bos De eerste stap in de omvorming van het Ertbrandbos – met overwegend grove den en fijnspar – naar een natuurlijker en soortenrijker bos, is het verwijderen van Amerikaanse vogelkers en het terugdringen van de rododendron. We maken eerst het tracé van de pijplijn en de fortglacis vogelkersvrij.

Trefpunt: ingang fort, Galgenstraat, Kapellen. We sluiten af rond 15 uur.

Info : secretariaat Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen, antwerpennoord@natuurpunt.be za 26 9u30, Opstalvallei: welkom roerdomp Dit nat natuurgebied op de rand van de Antwerpse haven in Berendrecht is aangelegd om het verlies van moerasgebied en natte weilanden in het rangeerstation Antwerpen Noord te compenseren. Het is een jong natuurgebied waarvan de ontwikkeling

Natuurbeheer is bij Natuurpunt in de eerste plaats een zaak van én voor vele vrijwillige medewerkers die van natuur hun zorg maken én er plezier aan beleven. Meebrengen: stevig schoeisel, picknick, eventueel regenkledij, werklust en goed humeur. Wij zorgen voor het werkmateriaal, werkhandschoenen en een drankje.

Natuur.ruimte | september •–juni oktober Natuur.ruimte 20192019 - augustus 2019

19

MET SNOR OP STAP

Snor en Eikeldop zien ‘helikopters’ boven de Oudelandse beek …

Het fraaie voorjaarsweer heeft de libellen uit het water gelokt. Samen met Snor en Eikeldop nemen we een kijkje in de wondere wereld van deze insecten.

Waterjuffers en glazenmakers Het is niet altijd gemakkelijk om een libel op naam te brengen. Maar als je ze ziet rondzweven in de Oude Landen kan je er gemakkelijk twee grote groepen uit halen. Waterjuffers zijn de kleintjes onder de libellen en zijn minder opvallend dan de grotere soorten, die we glazenmakers noemen. Waterjuffers houden in rust hun vleugels netjes boven het lichaam samengevouwen. Als je goed kijkt zal je merken dat alle vier de vleugels vrijwel even groot zijn. Glazenmakers houden in rust de vleugels altijd geopend. Ze zijn veel betere vliegers. Soms lijken ze wel op helikopters.

Tekst: Mart Pauwels Tekening: Pascale Vantieghem, Ann De Deken 20

Zwenkend en draaiend jagen ze op muggen, vliegen en vlinders.

Libelleneieren in het water Met ritselende vleugels vliegt een libel over de Oudelandse beek. Ze maakt een scherpe bocht langs het riet en duikt naar beneden. Heel even blijft ze op een plaats boven het water hangen. Daarna laat ze zich zakken op een takje dat op het water drijft. Ze kromt haar achterlichaam en steekt het uiteinde ervan in het water. Een eindje verderop herhaalt ze dit. Zo legt de libel, op verschillende plaatsen in de beek, haar langwerpige eieren. Het kunnen er wel een paar honderd zijn. Drie tot zes weken later kruipen de kleine larven uit de eieren.

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

MET SNOR OP STAP

Onder water Hoe lang blijven libellenlarven onder water?

Eén tot drie jaar. Dit is afhankelijk van de temperatuur van het water, de hoeveelheid voedsel en de soort libel. De larven vangen waterdiertjes zoals muggenlarven, watervlooien en kikkervisjes. Hun onderlip

Nog even drogen is uitgegroeid tot een ‘vangmasker’. Dit heeft aan het uiteinde scherpe grijptangen.

Is de libellenlarve dicht bij de prooi, dan klapt het vangmasker naar voor en wordt het voedsel gegrepen.

Boven water De larve groeit door veel te eten. Zijn huidpantser groeit echter niet mee. Het wordt te klein en scheurt.

Maar geen nood! Onder die oude huid zit al een nieuwe. Een libellenlarve vervelt zo’n keer of twaalf. Voor de laatste vervelling is er een rustperiode. In de larvehuid ontwikkelt zich een volwassen insect. De larve kruipt uit het water, grijpt zich vast aan een plantenstengel. Ze begint aan de laatste stap naar het volwassen leven: de laatste vervelling. Dat gebeurt meestal in de vroege ochtend en duurt enkele uren.

Naarmate het lichaam opdroogt en er lucht wordt ingepompt, krijgt het insect zijn uiteindelijke vorm en grootte. De huid en de vleugels worden hard en het duurt niet lang of de libel is klaar voor haar eerste vlucht.

Jagers met superogen ‘Waterjuffers’ of ‘glazenmakers’ zijn klein en tenger. Ze hebben vier gelijke vleugels en facetogen die ver uit elkaar liggen.

Ze hebben sprookjesachtige namen: bosbeekjuffer, koraaljuffer, lantaarntje, watersnuffel, weidebeekjuffer, … De ‘echte libellen’ daarentegen zijn groter en forser en hun facetogen staan zeer dicht bij elkaar. Hun voorste vleugels zijn een stuk kleiner dan de achterste. Ze hebben namen als: glassnijder, grote keizerlibel, paardenbijter, smaragdlibel, platbuik, viervlek, …

Ondanks hun spectaculaire jachttechnieken hoef je niet bang te zijn van deze rovers. Ze bijten of steken niet!

Nieuwsgierig geworden? Dan moeten jullie beslist eens op speurtocht in de Oude Landen!

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

21

ACTIEF MET EIKELDOP

Doetjes en datjes, niet voor watjes !!!

We dagen jullie uit om de wereld eens op een andere manier te bekijken.

Op avontuur ontdek je de wondere wereld van de natuur.

Versier je prikbord met leuke libellen In een handomdraai maak je van saaie, houten wasknijpers de kleurrijkste libelletjes om bijvoorbeeld je kaartjes of tekeningen mee op te hangen.

Maak ook een gepersonaliseerde libellen-kaartje, met enkel dingen die je in het bos kan terugvinden!

Nodig:

Tekst en foto’s: Barbara De Block 22

• Houten wasknijpers • Gekleurd papier voor de vleugels en kaartjes • Lijm • Schaar • Plakkaatverf (of stiften, potloden, ...)

• Acaciazaden • Blaadjes • Penseel • Potlood • Extra: versiering zoals bv. oogjes Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Vouw eerst de kaartjes dubbel en teken hier met potlood 2 linkervleugels op volgens het voorbeeld. (Foto 1 + 2) Door ze uit het gevouwen papier te knippen, krijgen we perfect gespiegelde vleugeltjes. Je kan de vleugels zo groot maken als je zelf wil. (Foto 3) Nu kunnen we de vleugeltjes en wasspelden versieren, met verf, stift, potloden of eender wat je nog in huis hebt! Hoe kleurrijker, hoe leuker! (Foto 4) Kleef de vleugeltjes op elkaar op de wasspeld, en geef je libel oogjes, door ze te tekenen of erop te plakken.

Foto 1

Foto 2

Foto 3

ACTIEF MET EIKELDOP

De wasknijpers

Foto 4

De kaartjes De zaden van een acacia lijken een beetje op libellenvleugels, dus we gaan hiervan de vleugels maken. In de herfst kan je hier ook esdoornzaden voor gebruiken! (de kleine “helikoptertjes” die je op de bosbodem vindt) (Foto 1 + 2) Doe een beetje lijm op de achterkant van de zaden, en kleef ze in een kruis over elkaar om vleugels te maken. (Foto 3 + 4) Goed aandrukken, je kan hiervoor het kaartje eventjes tussen een boek steken.

Nu kan je het kaartje verder versieren, door er bijvoorbeeld blaadjes of veertjes bij te kleven. (Foto 5) Schrijf er nu nog een leuke boodschap op en je gepersonaliseerde libellenkaartje is klaar!

Foto 1

Foto 2

Foto 3

Foto 4

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

Foto 5 23

VERGEETNIET NIETTE TEGENIETEN GENIETEN VERGEET

Oogstfeesten kinderboerderij Mikerf Zaterdag 21 september

Na een jaar afwezigheid – in 2018 kozen we voor de Brasschaatse Dorpsdag – zal Natuurpunt Brasschaat dit jaar weer aanwezig zijn op de Oogstfeesten van kinderboerderij Mikerf. We pakken opnieuw uit met één van onze grootste publiektrekkers – de waterbeestjes.

De meeste Brasschaatse beken – en de Antitankgracht – liggen qua waterkwaliteit boven het Vlaamse gemiddelde, en dat brengen we graag onder de aandacht! In verschillende aquaria tonen we wat er in deze wateren zoal rondzwemt, -kruipt en -spartelt, en wat je daaruit kan afleiden over de kwaliteit van het water. Voor de jongsten is er een wedstrijdje voorzien: wie een aantal dieren – evenveel als zijn leeftijd – op naam kan brengen, verdient een prijsje.

Wil je graag meedoen met je kinderen of kleinkinderen en samen met hen onze waterbeestjes ontdekken, passeer dan zeker bij onze stand. Naast Natuurpunt zijn ook de andere Brasschaatse natuurverenigingen aanwezig en zijn er nog talrijke andere activiteiten gepland.

• Afspraak: zondag 15 september 2019 tussen 13u en 17u.

Kinderboerdeij Mikerf, Mikhof 25, 2930 Brasschaat • Wil je meehelpen op onze stand? Geef dan een seintje aan geert.steel@hotmail.com of aan het Natuur.huis

River CleanUP Day

Zaterdag 21 september Zie ook pagina 39

Klein Schietveld

Zondag 22 september Onze plantenwerkgroep trekt met loepjes en determinatieboeken het veld in voor een oefensessie in het determineren van planten. Het Klein Schietveld herbergt op 900ha oppervlakte een staaltje van Europese topnatuur. Een uitdaging om echt zeldzame soorten te vinden.

Bij regen zijn laarzen aanbevolen.

• Afspraak: zondag 22 september 2019 om 9u30 aan de ingang Perron Noord, Bondgenotenlaan Brasschaat. Einde 12u • Contactpersoon: Lutgart Van der Veken. Graag aanmelden bij deelname, e-mail: lutgartvanderveken@ skynet.be, tel 0485 36 38 07

24

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Zondag 22 september

De herfst is in het land. In het Wijtschot is er dit jaar, met dank aan het mooie voorjaar, een overvloed aan bessen. Klinken Gelderse roos, Kardinaalsmuts, Kornoelje enz. je niet bekend in de oren, kom dan zeker eens langs op onze bessenwandeling. Dankzij onze vrijwilligers ligt het Wijtschot er weer pico bello bij.

• Afspraak: zondag 22 september 2019 om 14u, parking van de 4 Notelaar aan de Wijtschotbaan 12, Schoten. Duur 2 uur.

Inschrijven vooraf is niet nodig. Helaas niet geschikt voor rolwagens. Honden niet toegelaten, ook niet aan de leiband.

• Gids : Jan Van Leene, e-mail: jan.vanleene@ telenet.be

VERGEETNIET NIETTETEGENIETEN GENIETEN VERGEET

Bessenwandeling in Wijtschot

Paddenstoelenwandeling Zondag 6 oktober

Onze Plantenwerkgroep trekt er op uit naar het 400 hectare grote Zoerselbos met oude eikenbossen en gerijpte naalhoutbestanden. Niet minder dan 1.800 soorten paddenstoelen en zwammen maken dit het eldorado om de paddenstoelenkennis aan te scherpen.

• Afspraak: zondag 6 oktober 2019 om 14u aan het bezoekerscentrum Zoerselbos, Boshuisweg 2 te 2980 Halle • Meer info Hilde Peeters, e-mail: blangenois-peeters@ skynet.be

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

25

VERGEETNIET NIETTE TEGENIETEN GENIETEN VERGEET

Slikken- en schorrenwandeling Zondag 6 oktober

Slikken en schorren zijn waterrijke, in Vlaanderen uiterst zeldzame biotopen van internationaal belang. Samen maken ze slechts voor 0,06 tot 0,08% (830-1.110 hectare) deel uit van de Vlaamse natuur.

Het onderscheid tussen slikken en schorren is dat schorren alleen bij hoog springtij onder water staan, slikken bij (bijna) elk hoogwater. Hierdoor zijn slikken, in tegenstelling tot schorren, onbegroeid. Niettemin komt er veel leven voor op slikken, met name waterdieren die zich verbergen in het zand. Deze vormen een rijke voedselbron voor vogels.

• Afspraak: zondag 6 oktober 2019 om 10u, E paviljoen BASF, Scheldelaan, Zandvliet- tegenover BASF ingang 6. Einde 12u30 • Ons schorrenhuis is vanaf 9.30 u open voor een droge en moddervrije kennismaking met onze slikken en schorren • Let op! Voor deze wandeling zijn goed aanzittende rubberlaarzen verplicht!

• Na de wandeling kan je, terwijl je geniet van één van onze biertjes, nog even wat napraten in ons ëschorrenkotí • Info en wegwijzer: www.scheldeschorren.be

Herfstwandeling ‘t Asbroek

Voordracht De Big Five van Europa

Het Asbroek tijdens de herfst is altijd een verrassing. Het bos maakt zich klaar voor de naderende winter. Waarom zien we paddenstoelen vooral tijdens de herfst? Waarom verliezen bomen hun bladeren? Waarom werden hier recent Canadapopulieren gekapt en afgevoerd?

Wat zijn bedreigingen en mogelijkheden van dit kleine natuurreservaat? Dit alles en zo veel meer verneem je tijdens deze herstwandeling.

Jan Kelchtermans, onze gastspreker van de avond, reist al meer dan tien jaar lang naar de meest afgelegen en biodiversiteitsrijke uithoeken van Europa ter observatie van de grote carnivoren en herbivoren. We kijken uit naar zijn verhalen en beelden over wat hij de grote vijf van Europa noemt: beren, wolven, lynxen, veelvraten en wisenten. Een avond om niet te missen.

• Afspraak: zondag 13 oktober 2019 om 14u, ingang van het Asbroek, Asbroeklaan te Schoten. We wandelen tot ongeveer 15u30 • Niet geschikt voor rolwagens. Honden niet toegelaten. Inschrijven is niet nodig • Gids: Dominique Put, e-mail: dominique.put@ telenet.be, tel.: 0476 773229

• Afspraak: woensdag 16 oktober om 20u, Bezoekerscentrum De Vroente, Putsesteenweg 129, Kalmthout. Einde 22u30 • Meer info: Igor Vandamme, e-mail: igor.vandamme@skynet.be

Zondag 13 oktober

26

Woensdag 16 oktober

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Zaterdag 19 oktober

Natuurpunt Kapellen neemt je mee voor een herfstwandeling doorheen het Ertbrandbos.

Hoe komen de bladeren aan al hun mooie kleuren? Welke rol spelen de paddenstoelen in het bos? Je komt het allemaal te weten. Zelfs als je gewoon wil genieten van de stilte, de herfstgeuren en -kleuren, dan mag je deze ontdekkingstocht niet missen!

VERGEETNIET NIETTETEGENIETEN GENIETEN VERGEET

Wandeling Ertbrandbos: een ontdekking waard

• Afspraak: zaterdag 19 oktober 2019 om 14 u. Fort Ertbrand, Oude Galgenstraat • Contact: Ria Verduyckt, e-mail: ria.verduyckt@skynet.be, tel.

0486-794.763

Dag van de Trage Weg

Zondag 20 oktober

Meer info via www.tragewegen.be/dtw2019

Stappersven, boshuisje en omgeving Zondag 20 oktober

Wandel mee langs de verschillende biotopen: van de Nolse duinen tot het veengebied de Nol. Wat is het toekomstig beheer ? Hoe zit het met de zaadbanken?

Hoe werkt een knijpstuw en hoe en waarom wordt water naar de Groote Meer gevoerd?

• Afspraak: zondag 20 oktober 2019 om 13u30, Boshuisje Stappersven. Eindigt tegen 16u • Gids René Peeters, e-mail: rp.topokaarten@skynet.be

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

27

NATUUR.BELEVING

Behaag ...

Natuurlijk Voor de 26ste keer organiseren de afdelingen van Natuurpunt in het arrondissement Antwerpen een behaagactie. En dat blijft nodig. Nergens ter wereld worden tuintjes zo van elkaar en van de buitenwereld afgescheiden als in Vlaanderen. Voor dieren zoals egels, kikkers en padden vormen die omheiningen vaak onoverbrugbare barrières.

In veel Vlaamse tuinen staan coniferen geplant die netjes de grens van het grasveld van de buren aanduiden.

Voor wie zijn tuin natuurvriendelijk wil afschermen zijn haagbeuk, beuk, veldesdoorn of liguster een waardevol alternatief. Die zijn beter aangepast aan onze bodem en ons klimaat, en volgen het ritme van seizoenen In dichtbebouwde wijken is een (grote) tuin met plaats voor een haag eerder een zeldzaamheid. In veel straten ontbreken zelfs voortuinen. En soms is de stoep zo smal dat bomen geen normale kruin kunnen ontwikkelen. De oplossing: een tegeltuintje. Hiermee kan je het straatbeeld aanzienlijk verfraaien en maak je de leefomgeving aangenamer.

Sommige gevelplanten hebben een heerlijke geur en/of fraaie bloemen.

Allemaal maken ze de seizoenen door

28

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

NATUUR.BELEVING

met bloei, vruchten en bladeren die kleur geven. Tegeltuintjes kunnen de monotonie van baksteen en beton doorbreken, het tekort aan groene ruimte deels goed maken en bijdragen tot een aangenamer microklimaat in een verstedelijkte omgeving.

Let wel, tegeltuintjes kunnen jammer genoeg niet overal. Ze staan op openbaar domein. Er zijn gemeentelijke richtlijnen waar je rekening mee moet houden.

Informeer bij de lokale milieudienst naar eventuele vergunningen of voorwaarden. De gemeente heeft steeds het recht om tegeltuintjes die hinderend zijn voor weggebruikers van de stoep te verwijderen.

Hoe kan je bestellen?

Ons aanbod dit jaar Wij bieden dit jaar haagpakketten, fruitbomen, klimplanten en enkele hoogstambomen aan.

Bestellen en betaling kan tot uiterlijk 31 oktober 2019.

Wist je trouwens dat onze prijzen door samenaankoop veel lager liggen dan de marktprijs?

Voor Ekeren, Berendrecht, Zandvliet en Lillo kan dat op de website via www.antwerpennoord.be/behaagactie

Onze ervaring leert tevens dat door de betrokken boomkwekers zeer degelijk plantgoed wordt geleverd.

Daar vind je ook de volledige lijst, alle info en de contactgegevens terug voor de andere gemeenten die aan de actie deelnemen.

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

29

NATUUR.SAMENLEVING

Nieuwe aankoop in het Ertbrandbos: van jachtgebied naar bosreservaat

Tekst: Willy Ibens Foto’s: Gunther Van Gelder 30

Op de rand van het Antwerpse havengebied op Rechteroever liggen nog talrijke grote natuuren bosgebieden. Sommigen zijn in eigendom of in beheer van de Vlaamse overheid, andere worden beheerd door Natuurpunt of door particulieren.

Het zijn stuk voor stuk gebieden die van cruciaal belang zijn voor het voortbestaan van de natuur in onze verstedelijkte regio. Op het vlak van natuurbeleving en zachte recreatie zijn ze gewoon onvervangbaar voor de huidige en toekomstige inwoners van de stad Antwerpen en van de stedelijke noordrand.

Het fort van Ertbrand en het domein Ertbrand in Kapellen met een oppervlakte van 150 ha kwamen in 2015 te koop. Beiden werden sedert de tweede wereldoorlog beheerd als jachtgebied en waren de voorbije 70 jaar niet toegankelijk voor het publiek. Natuurpunt kreeg het aanbod om dit gebied te verwerven.

Na succesvolle onderhandelingen kon in april 2017 de aankoopakte ondertekend worden voor een eerste deel van 90 hectare, het Fort van Ertbrand inbegrepen Het Fort van Ertbrand – dat in 1912 werd gebouwd als onderdeel van de verdedigingslinie rond de stad Antwerpen – is historisch bijzonder waardevol. Het sluit aan bij het beschermde landschap Antitankgracht Zandvliet-Oelegem en de Duitse WOI bunkerlinie langsheen de Nederlandse grens.

Naast zijn historische waarde is het fort een uiterst geschikt leef-en overwinteringsgebied voor tal van vleermuizen. In die zin is het opgenomen in het Natura 2000 netwerk van de Europese Unie. Met de steun van de Vlaamse overheid en van Indaver NV wordt hier nu gewerkt aan een betere bescherming van de zwermende en overwinterende vleermuizen.

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

• Meer ruimte creëren voor natuurbeleving en zachte recreatie.

• Uitbreiding en van het Grenspark Kalmthoutse heide.

• Veilig stellen van groene ruimte voor de volgende generaties.

NATUUR.SAMENLEVING

Voor de aankoop van deze 90 hectare bos en natuur kende minister Joke Schauvliege een aankoopsubsidie toe. Het saldo – zo’n 810.000 euro – moest worden bijeen gespaard door Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw via crowdfunding. Dank zij heel veel kleine en grote giften van leden van Natuurpunt, van verenigingen en van sponsors en via legaten en schenkingen (waaronder door de Koning Boudewijnstichting) werd begin 2019 dit bedrag volledig gerealiseerd. Een prachtige prestatie en heel veel dank aan allen die daartoe hun bijdrage hebben geleverd.

Nieuwe aankoop Na de aflossing van de prefinanciering voor de eerste fase van het Ertbrandbos konden begin 2019 de onderhandelingen met de andere eigenaars worden opgestart. voor de aankoop van bijkomend 49,7 hectare bos. Zo kunnen we Ertbrand uitbreiden tot een aaneengesloten bosreservaat van 140 hectare.

Deze onderhandeling zijn inmiddels succesvol afgerond. Einde mei 2019 werd de verkoopovereenkomst ondertekend. De uitdaging om de nodige fondsen bijeen te brengen voor de tweede fase van het Ertbrandbos is weer groot.

Maar wij zijn er van overtuigd dat wij samen deze klus opnieuw tot een goed einde kunnen brengen.

De totale kost van deze nieuwe aankoop bedraagt 1.086.750 euro. Minister van natuur Koen Van den Heuvel kenden een aankoopsubsidie toe van zo’n 600.000 euro. Het saldo van 486.750 euro willen we opnieuw bijeenbrengen via crowd funding. Het is de regionale afdeling Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw die hiervoor de verantwoordelijkheid neemt.

Uiteraard hebben we intussen niet stil gezeten maar geanticipeerd op deze nieuwe aankoop.

Momenteel is er reeds een bedrag van 300.000 euro ontvangen of toegezegd aan giften en steun. Er is op dit ogenblik nog een saldo bijeen te brengen van 186.750 euro.

De aankoop van het Ertbrandbos wordt gerealiseerd binnen de doelstellingen van Natuurpunt: • Versterken van de biodiversiteit via natuurbeheer, natuurstudie en monitoring door de vrijwilligers van Natuurpunt.

Naar een gemengd ‘zuur eiken-berkenbos’ De voorbije tientallen jaren werd het Ertbrandbos volledig beheerd in functie van de jacht op reeën en op waterwild. Inmiddels is deze jacht stopgezet en krijgt onze wilde fauna weer alle kansen.

Het Ertbrandbos sluit nauw aan op de Kalmthoutse heide. Op de Ferariskaart uit de periode 1771-1778 is het ganse gebied nog ingekleurd als heide. Pas later op het einde van de 19de eeuw werden hier de eerste bossen aangeplant. Thans vinden we er verschillende bestanden grove den, fijnspar en een gemengd eiken-berkenbos. De naaldhoutbestanden werden aangeplant op de heischrale zandgrond. De eiken- en berkenbestanden zijn voorbeelden van spontane natuurontwikkeling. Ooit was het de bedoeling om dit bos volledig te verkavelen als woonpark. Daarvoor werden er dreven aangelegd van eik, beuk en tamme kastanje. Als ondergroei werd, zoals in vele parkbossen in de omgeving, rododendron aangeplant. Deze ondergroei heeft inmiddels een groot deel van het bos overwoekerd en de meeste dreven en paden zijn volledig dichtgegroeid.

In het deel van het bos dat nu is aangekocht werd al een aantal jaren geen actief bosbeheer

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

31

NATUUR.SAMENLEVING

meer gevoerd. Niets doen is voor climaxvegetaties en eeuwenoude bossen de meest pasklare oplossing. Maar niet zo voor een relatief jong bos dat nog in volle ontwikkeling is. De dichte ondergroei van rododendron heeft de noodzakelijke bosverjonging tegengehouden.

Daarmee was ook de overgang onmogelijk naar een natuurlijk ongelijkjarig en meersoortig bos en de ontwikkeling van een onder-etage met spork en lijsterbes. Dat met de explosieve groei van rododendron eveneens de massale vestiging van de invasieve Amerikaanse vogelkers is voorkomen is wel een pluspunt want dat maakt de omvorming naar een natuurlijke bos wel minder zwaar.

Na het opstellen van een geïntegreerd bos- en natuurbeheerplan kunnen gerichte omvormingsmaatregelen worden genomen. De ecologische waarde van het bos kan aanzienlijk worden verhoogd door het verwijderen van een groot deel van de rododendronstruiken.

De bedoeling is om de huidige soortenarme naaldhoutbestanden geleidelijk om te vormen tot een ecologische zeer waardevol eikenberkenbos met een natuurlijke ondergroei.

Ook het creëren van boszomen en open plekken op de voormalige wildakkers biedt een ecologische meerwaarde. Dat is alvast een werk voor de volgende decennia. Ons eindbeeld: een robuust bos dat mee kan evolueren met de klimaatwijziging.

Het Ertbrandbos maakt samen met de Antitankgracht de ecologische verbinding tussen de Kalmthoutse heide en de Schietvelden van Brasschaat. Dat is uitermate interessant voor de vestiging en verspreiding van kwetsbare soorten. Heivlinder, nachtzwaluw, boommarter en rosse vleermuis zijn de paraplusoorten waarrond zal worden gewerkt.

Natuurbeleving Op 12 mei 2018 werd onder grote belangstelling een eerste deel van het domein Ertbrand opengesteld voor het publiek via twee bewegwijzerde wandelroutes. Het Rosse vleermuizenpad (circa 800 m) en het Boommarterpad (circa 5 km).

Ook het fort, de fortgracht en het glacis werden voor het eerst in meer dan 100 jaar opengesteld voor het brede publiek tijdens de 10de editie van de Fortengordel op 20 mei 32

2018. We haalden daarmee zeer uitvoerig de media en meer dan 2.000 bezoekers konden het fort en het aansluitende bos ontdekken en beleven.

Om boeiende historische en natuur-educatieve rondleidingen te kunnen organiseren werden door medewerkers van de vereniging Simon Stevin en van Natuurpunt Studie vijfentwintig vleermuizen- en fortengidsen opgeleid. In de loop van 2018 en 2019 konden daarmee vele honderden geïnteresseerde burgers kennis maken met het fort en de fortnatuur. Ook dit najaar zijn er tot einde september nog heel wat mogelijkheden om deze fortnatuur te ontdekken (zie elders in dit nummer).

Om deze recreatieve ontsluiting verder uit te bouwen werden door de vrijwilligers van het beheerteam Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen (Groene Tornado’s) en van de Natuurpunt kern Kapellen de eerste beheermaatregelen uitgevoerd in en rond het fort: opruimen van afval, herstel van de toegangsbrug aan het fort, herstel van de fortgracht, vrijmaken van de wandelpaden op en rond het fort, enz.

Op de nieuwe aangekochte percelen kunnen we bijkomende recreatieve ontsluitingen maken in de richting van Heide-Kalmthout en Kapellen-Putte en wordt de volgende jaren – zodra we meer zicht hebben op de bosstructuur en het toekomstige beheer een bijkomende wandellus ingericht.

Jouw steun helpt!

Eerst moeten we echter nog de aankoop afronden. En daarvoor rekenen we opnieuw op jouw steun. Voor een gift van 40 euro of meer krijg je een fiscaal attest waarmee je jouw gift kan aftrekken van je belastbare inkomen.

Overschrijven kan op rekening BE56 2930 2120 7588 van Natuurpunt vzw met mededeling ‘gift project Ertbrand 7814’ Natuurpunt is lid van de vereniging voor Ethiek in de fondsenwerving (VEF). We onderschrijven de deontologische code van VEF. Voor leden en donateurs van Natuurpunt staat dit label garant voor beheerkwaliteit en transparantie. Meer informatie vind je op www.vef-aerf.be En uiteraard kan je aansluiten bij de beheerwerkgroep Ertbrand of bij onze Groene Tornados om mee op het terrein de handen uit de mouwen te steken en mee te helpen aan het beheer. Voor meer info:

antwerpennoord@natuurpunt be

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Zaterdag 21 september

Jaarlijks belandt zo’n 8 miljard kilogram afval ongecontroleerd in onze zeeën. 80% daarvan komt daar terecht via rivieren. Soms gaat het om ‘accidenteel’ afval: het gevolg van onvoorziene gebeurtenissen.

Soms van onzorgvuldig handelen.

Veel te dikwijls echter vanuit pure nonchalance: “het kan ons geen barst schelen wat we wegwerpen”.

Reeds enkele jaren gaat Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen de strijd aan tegen zwerfafval in onze natuurgebieden Galgenschoor en Groot Buitenschoor, twee brakwaterschorren aan de Zee-Schelde. Onze grootste gecoördineerde opruimactie vindt plaats in het voorjaar nadat door springtij en winterstormen de afgestorven rietvegetatie en het zwerfvuil – meestal plastics – zijn samengespoeld op de vloedlijn. Indaver, het Antwerps Havenbedrijf en de Antwerpse havengemeenschap zijn daarbij onze trouwe partners.

Dat wij op een halve dag met enkele honderden vrijwilligers zo’n 7.000 tot 8.000 kilogram plastics bij elkaar rapen en afvoeren is daarbij geen uitzondering.

NATUUR.BELEID

River CleanUP Galgenschoor

Doorheen het jaar door houden we ook kleinere opruimacties aan de Scheldeboorden. Daarbij moeten we rekening houden met de vogels die op het slik of in de rietvelden hun voedsel zoeken of hun jongen grootbrengen. Om verstoring te voorkomen zijn deze acties dus in omvang beperkt maar ze zijn even noodzakelijk.

Zo waren reeds medewerkers van BASF actief op het Groot Buitenschoor en was recent nog een team van Dow Chemicals aan de slag op het Galgenschoor.

Zin om mee te helpen?

Op zaterdag 21 september verwelkomen we in het kader van de River CleanUP ditmaal de medewerkers van Besix om het noordelijk deel van het Galgenschoor onder handen te nemen.

Uiteraard zijn ook de vrijwilligers van Natuurpunt welkom om een handje toe te steken en de opruimactie veilig en efficiënt te laten verlopen.

Plaats van afspraak: Galgenschoor Lillo.

De toegang tot het natuurgebied ligt tegenover het bedrijf Gunvor Belgium, Scheldelaan 490, 2040 Antwerpen.

Advertentie

Aanvang 11u - einde 16u Kan je er nu niet bij zijn: geen nood: einde maart 2020 zijn we hier opnieuw om al het opruimwerk over te doen. Het wordt hoog tijd om echt werk te maken van een circulaire economie zonder afval!

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

33

COLOFON

Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw is een regionale afdeling van Natuurpunt Lid worden Lidgeld per gezin: 27euro/jaar. Storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van lidnummer of voor nieuwe leden met vermelding van naam en adres. Je ontvangt dan zowel Natuur.blad als Natuur.ruimte.

Leden van Natuurpunt uit een ander werkingsgebied kunnen voor 7 euro een abonnement op Natuur.ruimte nemen.

Te storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van je lidnummer, naam en adres.

Giften Donateurs storten een extra bijdrage bovenop hun lidgeld. Vanaf 40 euro per kalenderjaar krijg je een fiscaal attest.

Storten op BE56 2930 2120 7588 met vermelding ‘project 3797 Antwerpen Noord’.

Legaten Geregeld besluiten mensen om een legaat op te nemen in hun testament. Voor legaten aan een vzw zoals Natuurpunt Antwerpen Noord voorziet de wetgever erfenisrechten van slechts 8,8%. Zo weet je dat jouw schenking bijna volledig ten goede komt aan onze vereniging. De opbrengst van deze legaten gebruiken we voor de aankoop van natuurgebieden.

Er bestaan verschillende formules. Het systeem van duolegaten bijvoorbeeld is zowel voor het goede doel als voor je erfgenamen een interessante formule. Zeker als je erfgenamen verre familieleden zijn of zelfs mensen met wie je geen familieband hebt. Met dit systeem betalen zij immers geen torenhoge successierechten.

Overweeg je ook om die stap te zetten en onze vereniging te begunstigen, dan raden wij je aan een notaris te raadplegen.

Die kan je exact meededelen hoe je te werk moet gaan en welke formule best bij jou past. Voor meer informatie kan je terecht bij Willy Ibens.

Natuur.huis en Natuur.documentatiecentrum

Werkgroep Kerk- en Steenuilen:

Steenstraat 25, 2180 Ekeren tel. 03‑541.58.25, fax 03‑541.63.55 Open van maandag tot en met vrijdag van 10 u tot 12.30 u en van 13 u tot 17 u e‑mail: antwerpennoord@natuurpunt.be website: www.antwerpennoord.be BTW‑nummer: BE 0429 415 832 Rekeningnr. BE77 2200 3405 7342

Werkgroep Planten:

Iris Buermans (info, administratie, winkel, website) iris.buermans@natuurpunt.be Bea Mertens (bewegingsconsulent) bea.mertens@natuurpunt.be (vanaf 21 oktober 2019)

Antwerpse haven Natuurlijker Johan Baetens johan.baetens@natuurpunt.be Dirk Eekelers dirk.eekelers@natuurpunt.be Tim Vochten tim.vochten@natuurpunt.be Voorzitter: Willy Ibens willy.ibens@natuurpunt.be GSM: 0475-91.03.16

Frank Wagemans (0472-41.44.28)

Werkgroep Vleermuizen: Wout Willems (0485-03.79. 85)

Werkgroep Vlinders:

Hugo Wouters (03‑569.05.78)

Werkgroep Vogels:

Ludo Benoy (0476-43.15.42)

Werking Berendrecht, Zandvliet en Lillo:

Guy Leys (03‑569.00.38)

Werking Brasschaat:

Johan Neegers (0479-99.54.01)

Werking Brecht:

Rudi Bosschaerts (03‑636.38.62)

Werking Ekeren:

Info Natuur.huis (03‑541.58.25)

Werking Kapellen:

Materiaalmeester: Frank Goossens frank.goossens6@telenet.be GSM: 0487-46.82.69

Ria Verduyckt (0486-79.47.63)

Afdeling Noorderkempen:

Joris Pinseel (03-667.57.97)

Werking Schoten:

Beheerteam Antwerpen Noord: Willy Ibens

34

Hilde Peeters (0485‑12.91.82)

Werkgroep Scheldeschorren:

Contacten secretariaat

Frank Goossens (0487-46.82.69) Fons Vervoort (03‑647.18.70)

Fonne Bruggemans (0498-39.71.73)

GSM: 0475-91.03.16

Werking Stabroek:

Beheerteam Stappersven: Luc Jordaens

Werking Wuustwezel:

GSM: 0473-12.83.11

Harry Van der Horst (03‑568.15.78) Thea Van Bueren (03‑658.99.07)

Natuur.ruimte – oktober 2019 Natuur.ruimte • juni 2019| -september augustus 2019

Heb je onze nieuwe website al ontdekt?

De website werd in een nieuw jasje gegoten zodat je nog sneller en eenvoudiger alle informatie kan terugvinden over onze natuurgebieden en het project ‘Antwerpen Natuurlijker’.

Je vindt er ook onze agenda en de laatste nieuwtjes terug, net als allerhande tips rond hoe jij de natuur én Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen een handje kan toesteken.

Vergeet zeker ook niet om je in te schrijven op de nieuwsbrief om op de hoogte te blijven!

www.antwerpennoord.be Natuur.ruimte is het driemaandelijks ledenblad van Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen vzw.

Werkten mee aan dit nummer: Dirk Bauwens, Ludo Benoy, Katja Claus, Barbara De Block, Iris Buermans, Willy Ibens, Mart Pauwels, Rina Peys, Joris Pinseel, Fons Vervoort

Illustraties en foto’s: Luc Crols, Barbara de Block, Ann De Deken, Kevin Feytons, Willy Ibens, Gunther Van Gelder, Pascal Vantieghem Fotobank pexels.com

Foto voorpagina:

Adder - Kevin Feytons

Oplage: 5.500 exemplaren

Natuur.ruimte | september – oktober Natuur.ruimte • juni 2019 - 2019 augustus 2019

35

Verantw. Uitg.: Willy Ibens, Steenstraat 25 - 2180 Ekeren

Afgiftekantoor Antwerpen X p702 133 Retouradres: Natuurpunt Antwerpen Noord vzw Steenstraat 25 2180 Ekeren

Ontdek Fort E De E van Fort E staat voor ecologie, environment en energie.

Dit kunstenevenement probeert een artistieke reflectie te zijn over de toekomst van onze aardbol en over hoe wij omgaan met de omgeving, met natuur en milieu.

Het Fort van Ertbrand met zijn donkere en half lichte ruimtes naast de oprukkende natuur is een ongelooflijk sterk decor.

In zijn ruwheid, verval en natuurlijke ontwikkeling is het fort een ideale locatie voor dit kunstenevenement.

Benjamin Verdonck – internationaal gewaardeerde theatermaker en beeldende kunstenaar – inspireerde als curator 30 kunstenaars in hun artistiek proces. Zij exposeren nieuw artistiek werk: installaties, beelden, keramisch werk, foto’s, schilder- en tekenwerk. Naast het beeldende werk bieden 3 kunstenaars tijdens de Matinee in acts en verhalen hun creatieve invulling.

VERNISSAGE Zaterdag 7 september 2019 Vanaf 10u30

MATINEE Zondag 15 september 2019 Vanaf 14u30

PRAKTISCHE INFO Openingsuren: iedere vrijdag, zaterdag en zondag van 6 tot 22 september 2019 van 11u tot -17u TIP: breng een zaklamp mee.

Toegang: 2 euro. Gratis voor leden van Natuurpunt op vertoon van hun lidkaart Adres: Fort van Ertbrand, Oude Galgenstraat 62, 2950 Kapellen Organisatie: Kunstplatform Kappa (www.kappakunstplatform. be) met medewerking van Natuurpunt en de gemeente Kapellen