Natuur.ruimte 03/2015

Natuur.ruimte Europese natuurdoelen voor de grote waterdraak Eerste hulp bij klimaatverwarring

De bescherme(n)gel van je tuin driemaandelijks verenigingsblad van Natuurpunt Antwerpen Noord vzw september 2015 - oktober 2015 - november 2015 jaargang 22 - nummer 3 verschijnt in maart, juni, september en december Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

Inhoud

ZEKER LEZEN Natuur.bescherming: Kooldries

4

Europese natuurdoelen voor de grote waterdraak

Europese natuurdoelen voor de grote waterdraak

In gesprek met Kris Van den Eede

8

‘t Asbroek in zijn achtertuin

Natuur.actueel: Opwarming van de

aarde

4

10

Klimmaatverandering, klimaatopwarming of klimaatverwarring?

Paraplusoorten

Natuur.studie: 104 laatvliegers geteld

12

In de kerkzolder van Brasschaat

Natuur.studie: Gierzwaluwen vinden nieuw onderdag

13

In asielcentrum van Kapellen-Hoogboom

Soort in de kijker: Onder moeders paraplu in de Antwerpse Haven

14

14

Paraplusoorten gebonden aan kalkrijke, droge graslanden en pioniersvegetaties

Natuur.tuin: De bescherme(n)gel van jouw tuin 20 Hoe familiair de egel ook mag zijn, toch weten we er maar weinig over

Natuur.sfeerverslag: Infomarkt en barbecue

23

KEICOOL Op stap met Snor

EN VERDER Edito

Dagroofvogels: gevleugelde aristocraten!

3

Winkelhoekje

33

Colofon

34

E(n)gel

24

De pen van JNM

27

Startdagen voor iedereen van 7 tot 26 jaar

BEHAAG ... NATUURLIJK

20

Bestel streekeigen planten en struiken

7

AAN DE SLAG Agenda

18

Handen uit de mouwen

17

Natuurbeheer...

Vergeet niet te genieten

28

EDITO

Zot van tellen ...

Mensen zijn geboren verzamelaars: bijna alles wordt gecollectioneerd en ondergebracht in boeken, lijstjes, kaften of kasten. De ene collectie is al uitgebreider dan de andere.

Maar ook natuurliefhebbers zijn, zonder dit meestal te beseffen, gepassioneerde verzamelaars van allerhande gegevens over dieren en planten. Zij maken in notaboekjes lijstjes van hun waarnemingen, al dan niet gestoffeerd met interessante details.

De meer gesofisticeerde waarnemers voeren momenteel hun gegevens rechtstreeks in via beschikbare apps of computerprogramma’s. Een computer, tablet of smartphone zijn hierbij onmisbare hulpmiddelen.

Waarnemingen.be is wellicht de meest bekende en vertrouwde invoersite. Intussen werden al zo’n 15 miljoen waarnemingen door duizenden waarnemers in deze databank ingevoerd.

Maar nog niet iedereen is mee. Nog velen kunnen mee op de kar springen.

Je waarnemingen invoeren van vogels, zoogdieren, reptielen, amfibieën, vissen, vlinders en planten is heel eenvoudig: iedereen kan het. Ook jij!

Heb je nog geen kennis gemaakt met Waarnemingen.be? Ga dan vlug een kijkje nemen want ook jouw waarnemingen uit je tuin, je vertrouwde natuurgebied of van je uitstapjes her en der, kun je zeer eenvoudig op de website invoeren en dag en nacht raadplegen. Geen verloren waarnemingen meer in boekjes of schriftjes. Bijkomend voordeel is dat je ook alle waarnemingen van andere waarnemers of gebieden kunt raadplegen. Interessant voor het plannen van uitstapjes.

Maar er is meer. Jouw gegevens kunnen bijdragen tot de bescherming van vele soorten planten en dieren, van de natuur in eigen land. De inspanningen zijn klein, maar de resultaten groot!

Niet uitstellen. Doen!

Ludo Benoy Voorzitter Vogelwerkgroep Antwerpen Noord

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

3

NATUUR.BESCHERMING

Europese natuurdoelen voor de grote waterdraak Natuurgebieden hoeven niet altijd groot of wild te zijn om op Europees niveau mee te tellen. Kijk maar naar ons natuurgebied Kooldries in Brecht.

Dit oude kleiputtenlandschap werd samen met het aangrenzende natuurgebied De Hoofsweer aangeduid als Natura 2000-gebied. Dat is het netwerk van de belangrijkste natuur- en bosgebieden in Europa.

Tekst: Stefan Versweyveld

Aanleiding hiervan is het voorkomen van de kamsalamander, ook wel de grote waterdraak genoemd door zijn grootte en opvallend uiterlijk.

Foto’s: Archief NAN 4

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

Welkom Natura wat?

Het verhaal van Natura 2000 begint in 1979, toen het Europees parlement de Vogelrichtlijn goedkeurde. Die richtlijn verplicht alle lidstaten om belangrijke gebieden af te bakenen voor de bescherming van zeldzame en bedreigde vogelsoorten. Onder meer onze schorrengebieden langs de Schelde en de Kuifeend in Oorderen zijn Vogelrichtlijngebied.

Omdat de biodiversiteit in Europa ondanks die Vogelrichtlijn met rasse schreden achteruit bleef gaan (en dat nog altijd doet), keurde het Europees parlement in 1992 na bijzonder verhitte discussies de Habitat­richtlijn goed.

Deze richtlijn verplichtte de lidstaten om bijkomend gebieden af te bakenen voor bedreigde habitats en soorten.

Samen vormen de Vogel- en Habitatrichtlijngebieden het Natura 2000 netwerk in Europa, tevens het grootste natuurnetwerk ter wereld.

Goed voor meer dan 1 miljoen vierkante kilometer (22% van de oppervlakte van de Europese Unie) met meer dan 27.000 gebieden en 1000 soorten onder bescherming!

Uiteraard, zoals altijd, bestaan er grote verschillen tussen de lidstaten qua aangewezen oppervlakte. Zo heeft Vlaanderen 12,3% van zijn oppervlakte aangewezen, Kroatië (het nieuwste EU-lid) bijna 40% ...

De grote waterdraak van de Kooldries De kamsalamander is een bedreigde amfibiesoort, zowel op Vlaams als Europees niveau. Een sterk veranderd landgebruik, watervervuiling en een verregaande versnippering van het landschap zijn de belangrijkste oorzaken van de forse achteruitgang binnen zijn verspreidings­gebied in Europa en helaas ook in Vlaanderen. Daarom is de kamsalamander één van de soorten (de zogenaamde ‘Bijlage II-soorten) waarvoor Vlaanderen beschermde Natura 2000-gebieden moest aanwijzen.

kleiputten­landschap waartoe de Kooldries in Brecht behoort.

Niet toevallig is de Kooldries één van de eerst beheerde natuurgebieden van Natuurpunt in de ruime omgeving. In combinatie met de grillig gevormde kleiputten (daterend van voor de mechanische klei-exploitatie) en een goede waterkwaliteit is de Kooldries een kerngebied voor de kamsalamander ten noorden van Antwerpen.

Europese natuurdoelen Het aanwijzen van Europees beschermde natuurgebieden in het kader van het Natura 2000-netwerk was een eerste belangrijke stap. Maar die bleek al gauw onvoldoende om de biodiversiteitscrisis in Europa een halt toe te roepen. Ook in Vlaanderen zijn bijna alle door richtlijnen beschermde habitats in een ‘ongunstige staat’.

NATUUR.BESCHERMING

Zo’n aanwijzing als Natura 2000-gebied brengt uiteraard verantwoordelijkheden met zich mee.

Natuurpunt heeft zich geëngageerd om de grote waterdraak extra te beschermen en de populatie verder te herstellen in het kader van deze Europese natuurdoelen.

Bijkomende inspanningen zijn dus noodzakelijk. Dat leidde in Vlaanderen tot het opstellen van Europese natuurdoelen – officieel instandhoudingsdoelstellingen – voor ieder Natura 2000-gebied. Doelstelling is om 70% van alle natuurdoelen tegen 2020 gerealiseerd te hebben. Vervolgens moeten tegen 2050 alle beschermde habitats en soorten in een ‘gunstige staat van instandhouding’ zijn. Dat betekent dat alle betrokken habitats en soorten duurzaam kunnen overleven in Vlaanderen.

Ook voor het Natura 2000-gebied waartoe de Kooldries behoort, zijn er Europese natuurdoelen vastgelegd. En niet geheel onverwacht is het prioritaire doel de bescherming en versterking van de populaties van kamsalamander en heikikker. Ook het verbinden van de amfibieën­populaties wordt als een prioritair doel vooropgesteld.

Gelukkig bleven enkele historische bolwerken van de kamsalamander gespaard in Vlaanderen.

Eén van die bolwerken is het Kempense Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

5

NATUUR.BESCHERMING

Natuurpunt engageert zich voor de kamsalamander Aangezien de Kooldries één van de topgebieden is van de grote waterdraak in het Kempense kleiputtenlandschap kunnen wij uiteraard niet aan de kant blijven staan. Natuurpunt heeft zich enkele jaren geleden reeds geëngageerd om de kamsalamanderpopulatie in de Kooldries een extra impuls te geven, zodat de soort opnieuw kan uitbreiden richting De Hoofsweer (beheerd door het Agentschap voor Natuur en Bos) en verder.

Op basis van een jaarlijkse monitoring met fuiken van het aantal individuen – hierover kon je in een eerder nummer van ons ledenblad al lezen – werd het beheerplan bijgesteld. Onder leiding van het enthousiaste beheerteam van Natuurpunt in Brecht werd opslag op de oevers verwijderd, hakhoutbeheer ingesteld en werden takkenhopen aangelegd (als overwinterings­ habitat). De resultaten mogen reeds gezien worden: het aantal kamsalamanders zit duidelijk in de lift. In het kader van de Europese natuurdoelen zet Natuurpunt zich in voor een duurzame toekomst van de grote waterdraak in het Kempense kleiputtenlandschap!

De grote waterdraak De kamsalamander (Triturus cristatus) is een grote, donkere salamander met een ruwe huid, witgespikkelde flanken en een buik die geel tot oranjerood is met een onregelmatig patroon van zwarte vlekken. Dit vlekkenpatroon is zo onregelmatig dat je zowel exemplaren vindt met een ongevlekte gele als volledig zwarte buik. Hierdoor zijn ze individueel herkenbaar.

De vrouwtjes bereiken een lengte van 17 cm, de mannetjes blijven iets kleiner, tot 14 cm.

Daarmee is de kamsalamander één van de grootste Europese amfibieën.

In de voortplantingstijd heeft het mannetje een scherp getande rugkam, vandaar de bijnaam ‘grote waterdraak’.

6

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

NATUUR.ACTIEF Hagen, houtkanten en bomenrijen zijn voor planten en dieren onmisbare verbindingswegen tussen versnipperde natuurgebieden.

Hagen in privé-tuinen geven mee structuur aan het landschap en vormen groene linten waarvan planten, vogels en zoogdieren gretig gebruik maken. Hagen zorgen zo voor de vervanging van de vele kleine landschapselementen die in het oude landbouwlandschap overvloedig voorkwamen.

Iedereen kan zijn steentje (lees struikje) bijdragen door zijn tuin een natuurlijker tint te geven en mee het landschap te versterken.

Tijdens de Behaag...Natuurlijk actie kan je streekeigen haagplanten en struiken aankopen tegen sterk verlaagde prijzen. Er is een ruime keuze aan hagen, houtkanten, fruitbomen en bessenstruiken.

Streekeigen planten hebben als groot voordeel dat ze beter aangepast zijn aan de bodem en het klimaat van onze streek.

De opbrengst van de actie gaat integraal naar de aankoop van nieuwe natuurterreinen in onze regio. Dat is dus dubbele winst voor groen.

Kan er bij jou nog een boompje of struikje bij?

Bestellen kan tot 23 oktober. Afhalen gebeurt op zaterdag 28 november.

Alle details over de planten kan je vinden op onze website: www.antwerpennoord.be.

In de meeste gemeenten wordt ook een bijenhotel te koop aangeboden voor € 20,-.

Bewaar het hotelletje enkele maanden, en hang het op een zonnige plaats in je tuin tijdens de komende lente. Van maart tot oktober gaan zich daar boeiende taferelen afspelen met verhalen over verleiding en bedrog, metselaars en behangers, macho’s en huisvrouwen.

Voor meer informatie en coördinatie contacteer je An Casteels, an.casteels@natuurpunt.be Welke gemeenten nemen deel?

District Berendrecht-Zandvliet-Lillo Bestellen: www.behaag-antwerpen.be Contact: Guido Callaerts, Ecohuis Email: ecohuis@stad.antwerpen.be Gemeente Brecht Bestellen: www. brecht.be/behaagactie Contact: milieudienst, Wendy Neirynck Tel: 03-660.25.63 Email: wendy.neirynck@brecht.be District Ekeren Bestellen: www.behaag-antwerpen.be Contact: Natuur.huis, Iris Buermans Tel: 03-541.58.25 Email: antwerpennoord@natuurpunt.be Gemeente Kapellen Bestellen: Milieudienst Contact: milieudienst, Sofie Vincke Tel: 03-660.66.07 Email: milieudienst@kapellen.be Gemeente Schoten Bestellen: http://www.schoten.be/diensten/ milieu/behaag_2015.htm Contact: milieudienst, Willem-Jan Bruyninckx Tel: 03-685.04.62 Email: willemjan.bruyninckx@schoten.be Gemeente Stabroek Bestellen: http://www.stabroek.be/Nieuws/ Nieuwsoverzicht/Behaagactie Contact: milieudienst Tel: 03-210.11.50 Email: milieudienst@stabroek.be Gemeente Wuustwezel Bestellen: www.wuustwezel.be/gemeentelijkeacties Contact: Mariska Raeymakers Tel: 03-690.46.24 Email: duurzaam@wuustwezel.be

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

7

IN GESPREK MET

Kris Van den Eede, ‘t Asbroek in zijn achtertuin Kris Van den Eede is, naast zijn drukke job, beheerder van ’t Asbroek. Het natuurgebied is eigendom van de gemeente Schoten en werd in beheer gegeven aan Natuurpunt.

Zijn kennis van ’t Asbroek is zeer uitgebreid.

Tekst: Rina Peys Foto’s: Rina Peys, Luc Crols 8

“Vanwaar komt je interesse voor ’t Asbroek?

“Weet je ook wat over de geschiedenis hier?”

“Ik woon hier in de straat en onze tuin geeft uit op dit domein. Toen we hier kwamen wonen, wisten we dat achter onze kavel het stuk bos natuurgebied zou blijven. En wie wil er nu niet zo’n uitzicht vanuit zijn luie zetel? De naam Asbroek komt voort uit Ast of Es en broek geeft aan dat het hier waterrijk gebied is. Tenminste, meestal. Dit jaar is het zo droog geweest dat er van dat water niet veel overblijft. Normaal komt hier ijzerrijke kwel naar boven. Het gebied ligt op ongeveer 6 meter boven zeeniveau en op 60 meter diep zit een kleilaag. Die zorgt ervoor dat het water dat hogerop insijpelt, hier naar boven komt. Dit groene stukje is maar 12 ha groot en het wandelpad is maar 0.7 km. Gelukkig was dat groot genoeg om erkend te worden als natuurgebied.”

“We zitten hier achter het grote domein ‘Amerloo’. Er is al sprake van deze naam rond 1234. Godevaert van Amberloo was er eigenaar van. De ‘b’ is in de loop der jaren verdwenen.

Een andere naam voor het gebied komen we later tegen: ‘Ten Weyngaert’. De oorsprong van deze naam kennen we niet. In de 19de eeuw woonde hier de familie Charles van Praet. In 1895 werd een kasteel gebouwd door Werner van Praet, de zoon van ridder Charles. Nog later werd het verkocht aan de familie Tyteca, fervente paardenliefhebbers. Er kwam een deal met de gemeente Schoten toen er in de buurt verkaveld werd. Het gebied werd in 2001 erkend als natuurgebied. Tegenwoordig woont de Nederlandse familie Mulder in het kasteel.”

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

“Sinds 1998 wordt het beheerd door Natuurpunt.

Eerst hebben we het terrein geïnventariseerd.

Vooral Chris Beerlandt heeft hierbij veel werk verzet. Toen moesten de rododendrons gekapt worden; die overgroeiden alles. Vele vrijwilligers en de scholen uit de omgeving staken de handen uit de mouwen. Ook de gemeente Schoten kwam ons ter hulp met materiaal en containers. Die samenwerking loopt trouwens nog steeds vlot. Na de kap kregen we te maken met woekerende bramen en reuzenbalsemien. Dat is nu min of meer onder controle. Het staat hier ook vol Canada­ populieren, die in rijen werden aangeplant. De rijen het dichtst bij de bebouwing werden al in het begin verwijderd. Maar onlangs vielen er enkele populieren om. Door hun lengte werd een tuinhuis beschadigd. Nu is er besloten, in samenspraak met de gemeente, om nog enkele rijen te kappen.

De beuken hier laten het één voor één afweten.

Dat komt door de veranderde grondwatertafel.

Beuken zijn daar erg gevoelig voor. Maar als ze rechtop sterven, behouden we ze. De vele spechten hier maken daar dankbaar gebruik van.”

“En de rest van de plantengroei en hun bewoners?”

“Er zijn hier prachtige hakstoven van zwarte els en we hebben hier enkele knoteiken. Dat is een zeldzaamheid. Ze staan nu zelfs geregistreerd.

Het Regionaal Landschap de Voorkempen volgt

ze verder op en komt ze knotten als dat nodig is. Reeën komen hier rusten want het is geen druk bezocht gebied. ’s Avonds horen we vaak een uil. (Op dit moment zweeft een uil weg boven ons hoofd. Hij wilde zelfs op de foto).

IN GESPREK MET

“Was er veel werk toen het in beheer van Natuurpunt werd gegeven?”

Verder liggen hier twee bomkraters, waar normaal water in staat. Errond worden wat struiken en bomen verwijderd, zodat ze meer licht krijgen. Dat komt het leven in zo’n poel ten goede.

Je merkt hier soms ook hoogteverschillen.

Door vroegere eigenaars werden hier rabatten aangelegd om het overtollige water af te voeren.

Wij bouwden hier in het begin bruggetjes van kastanjehout over, maar die waren toch snel aan vervanging toe. Nu gebruiken we zandzakjes en dat lukt prima. Ze helpen bovendien om het water vast te houden in het gebied.”

“Wat voor activiteiten kunnen we hier verwachten?”

“We organiseren tweemaal per jaar een werkdag waarop iedereen welkom is. Er worden vooral reuzenbalsemien, nieuwe opslag van rododendron en bramen verwijderd om het wandelpad open te houden.

De houtwal rechts wordt maar om de 7 jaar gekapt, dus daar is nu niet veel werk aan. We doen elk jaar 4 begeleide wandelingen. Vooral in het voorjaar is het hier prachtig.

Er bloeit hier van alles: slanke sleutelbloem, speenkruid en pinksterbloem.”

Het is daar een aangenaam, rustig stukje natuur. Beslist de moeite waard om te bezoeken.

Iedereen is er welkom. Vergeet ook je laarzen niet, want de bodem kan erg nat zijn.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

9

NATUUR.ACTUEEL

Opwarming van de aarde, klimaatverandering, klimaatopwarming of ... klimaatverwarring?

Wil je er het fijne van weten, objectief geïnformeerd worden en niet enkel saaie tekst voorgeschoteld krijgen, lees dan zeker het boek ‘Eerste hulp bij klimaatverwarring’, geschreven door Pieter Boussemaere.

Pieter Boussemaere is historicus van opleiding en doceert aan de Katholieke Hogeschool Vives.

Het overkomt mij regelmatig dat ik niet echt in discussie ga over klimaatopwarming of -verandering. Niet dat ik daar geen mening over heb, maar mijn kennis is te oppervlakkig en mijn argumenten draaien vaak in een cirkeltje rond.

Steeds meer het noorden kwijt

Tekst: Rina Peys 10

Het kan niemand ontgaan dat ons klimaat steeds meer het noorden kwijtraakt: verschrikkelijke overstromingen in Duitsland en in het Verenigd Koninkrijk, enorme hagelbollen, superstormen, extra zware winters zoals in New York en, recent bij ons de langdurige droogte gepaard gaand met een hittegolf. We kregen de raad om zuinig om te springen met water, binnen te blijven of ons goed te beschermen. Maar als de tropische temperaturen voorbij zijn, doen we weer als vanouds.

Luxe is voor velen een verworven recht. De politiek heeft dat goed begrepen: politici zijn niet populair als ze de problematiek van ons klimaat op hun agenda zetten.

Maar loopt het wel zo’n vaart?

Voor iedere klimatoloog is er wel een ‘expert’ te vinden met een andere mening. Toch: cijfers liegen niet. De temperatuurcurven, de CO2-concentratie, het poolijs: dat zijn objectieve feiten.

Klimaatveranderingen zijn echter van alle tijden en dat maakt het moeilijk om te bevatten wat er aan de hand is. Maar we kunnen leren uit het verleden en daar conclusies uit trekken. Klimaatwetenschappers zijn het erover eens en het is zwart op wit bewezen: de mens kan het klimaat beïnvloeden. Het verleden leert ons dat klimaatveranderingen

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

Nog zo’n probleem: het stijgen van de zeespiegel.

Niet zo lang geleden dachten we nog ‘zeeën’ van tijd te hebben, maar dat zou wel eens anders kunnen uitpakken. Zij die propageren dat er een nieuwe ijstijd zit aan te komen, zullen nog wat geduld moeten hebben. Nog om en bij de 1500 jaar. Het zou mooi zijn mocht die ijstijd de opwarming kunnen opheffen. Maar blijkbaar komt zo’n ijstijd pas op gang bij een concentratie CO2 van maximaal 240 ppm (parts per million) en we zitten nu aan een CO2gehalte van 400 ppm. Zelfs bij een drastische vermindering of een utopisch stopzetten van de uitstoot blijft de concentratie nog duizenden jaren in omloop.

Observaties en metingen Observaties en metingen gebeuren op de ganse planeet. De gegevens worden gebundeld, geverifieerd en in rapporten gegoten door het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change). Honderden specialisten van over de hele wereld werken eraan mee en zij informeren de beleidsmakers. Deze rapporten zijn wetenschappelijk onderbouwd en streng gecontroleerd. Toch moeten deze wetenschappers zich steeds rechtvaardigen, vaak voor een rechtbank en onder bedreigingen.

Hun bevindingen en conclusies zijn niet altijd naar de zin van de politiek en van de miljardenimperiums die handelen in fossiele brandstoffen. Margaret Thatcher en president Bush sr. hielden in hun tijd bevlogen toespraken maar draaiden achteraf 180°. De lobby van prominente ontkenners groeit. Dat zijn vaak diezelfde ‘wetenschappers’ die - in opdracht van de tabaksindustrie en voor veel geld - ontkenden dat nicotine verslavend werkt; zij verwierpen het gat in de ozonlaag en stellen dat de rapporten van het IPCC niet juist zijn.

Pieter Boussemaere heeft een voor iedereen toegankelijk boek geschreven. Termen zoals broeikasgassen, ozonlaag, kantelpunten, kernfusie, schaliegas, desinvesteren, de geldflow van de multinationals en nog veel meer worden

duidelijk uit de doeken gedaan. Hij maakt in zijn boek vergelijkingen die voor iedereen verstaanbaar zijn. Hij vergelijkt bijvoorbeeld het vertragingsmechanisme van onze planeet met een kamerthermostaat: je zet hem hoger maar je voelt niet direct de warmte stijgen. Wij ondervinden nu dus de gevolgen van de uitstoot van vroeger. Hij stelt zich de vraag: hoe zullen onze achterachterkleinkinderen terugkijken op onze tijd? In 2007 was er de lowbudgetfilm van Al Gore die velen aansprak. Maar toch bleven initiatieven kleinschalig en verspreid.

We dimmen 1 uur per jaar onze lichten.

Dikketruiendag is ingeburgerd, vooral in de scholen. De strapdag (stap of trap naar school of werk) is bekend. De ‘Big Ask’ waaide over vanuit het Verenigd Koninkrijk. Nic Balthazar organiseerde al verschillende manifestaties, bijvoorbeeld op het strand van Oostende en ‘Sing For The Climate’. En toen ... kwam de crisis.

NATUUR.ACTUEEL

over zeer lange perioden lopen, duizenden en tienduizenden jaren. Wij slagen erin om veranderingen te doen ontstaan binnen generaties. De uitstoot van broeikasgassen stijgt jaarlijks: CO2-concentraties waren nooit hoger in de voorbije 800.000 jaar. De hoeveelheid methaangas is zelfs driemaal zo hoog. Het verbranden van fossiele brandstoffen en ontbossing zijn hiervan de belangrijkste oorzaken.

Toch is dit geen negatief geschreven boek. We weten waar we voor staan; we moeten er alleen iets aan willen doen, want oplossingen liggen binnen ons bereik. De auteur reikt ook ideeën aan om zelf actie te ondernemen. Ieder binnen zijn mogelijkheden en neen, het gaat niet alleen om minder vlees eten en de auto laten staan. Dit is immers niet enkel een milieuprobleem, het is veeleer een politieke en economische kwestie.

Lees dit boek en doe er wat mee. Zo zorgen we er samen voor dat komende generaties ook nog kunnen genieten van onze prachtige planeet.

Ga mee naar de klimaattop in Parijs Dit jaar vindt in Parijs een cruciale internationale klimaattop plaats en daar mogen we als milieubeweging niet ontbreken!

Samen met tal van andere organisaties en honderdduizenden mensen trekken we op zondag 29 november, de dag voor de top begint, naar Parijs om er deel te nemen aan een gigantische klimaatmanifestatie. Allemaal samen willen we een oorverdovend signaal geven aan onze politici: maak werk van een goed klimaatakkoord.

De klimaatbeweging Climate Express wil 10.000 Belgen in Parijs krijgen en voorziet treinen, bussen en fietstochten naar de Franse hoofdstad.

Schrijf je in op www.climate-express.eu.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

11

NATUUR.STUDIE

Kerkzolder van Brasschaat: 104 laatvliegers geteld

Op 31 juli 2015 organiseerde de vleermuizen­ werkgroep van Natuurpunt Antwerpen Noord aan de Sint-Antoniuskerk in Brasschaat een telling van uitvliegende vleermuizen, laatvliegers.

Laatvliegers zijn een grote vleermuissoort. De vacht is aan de bovenzijde donker roodbruin, de onderzijde is geelbruin. De oren zijn relatief klein en driehoekig. De kop-romplengte is 58 tot 80 mm, met een staart van 46 tot 57 mm.

De spanwijdte is 32 tot 38 cm en ze wegen 15 tot 30 gr.

Tekst: Wout Willems Foto: Annelies Jacobs 12

De zeven deelnemers telden – uitvliegende jongen meegerekend – in totaal 104 laatvliegers.

Een zeer hoog aantal, waarmee dit vermoedelijk de grootste laatvliegerkolonie van Vlaanderen is. De dieren vlogen uit tussen 21.34 u (4 minuten na zonsondergang) en 22.11 u. De telling leverde alvast een mooi grafiekje van het uitvlieggedrag op.

nabijgelegen Park van Brasschaat en Peerdsbos als verbindings- en jachtgebied. In 2007 werd advies gegeven tijdens renovatiewerken van de zolder, zodat de laatvliegers hun verblijfplaats konden behouden. Er werden die zomer na de werken 74 uitvliegers geteld. Dat aantal is nu dus toegenomen: dit illustreert dat renovatie en vleermuizenbescherming, mits opvolgen van enkele specifieke aandachtspunten, probleemloos kunnen samen gaan.

De laatvliegerkolonie op deze kerkzolder is al sinds 2000 bekend. Toen werd het aantal vleermuizen (zonder jong) op 35 à 40 geschat. De dieren gebruiken onder meer het Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

NATUUR.STUDIE

Gierzwaluwen vinden nieuw onderdak in asielcentrum Dakwerken uitgesteld

Opvolging

Vorig voorjaar werden de dakwerken aan een gebouw in het asielcentrum van KapellenHoogboom uitgesteld tot begin augustus. Men stootte immers op een kolonie gierzwaluwen die in de verluchtingspannen broedden.

Gierzwaluwen zijn trekvogels die in ons land zijn van eind april tot eind juli, begin augustus.

In die tijd (ongeveer 100 dagen) moeten ze paren, hun nest terugvinden, eieren leggen en hun jongen grootbrengen. Een race tegen de klok. Gierzwaluwen komen dan ook telkens naar dezelfde plaats terug. Generatie na generatie.

Medewerkers van de gierzwaluwwerkgroep van Natuurpunt zijn verschillende avonden op de site van het asielcentrum komen postvatten vanaf 7 mei, vijfmaal om de veertien dagen.

Gierzwaluwen zijn de hele dag in de lucht. ’s Avonds worden de nestkasten aangevlogen, in het begin alleen om er te slapen, later ook om de jongen te voeden. Al het gedrag van de gierzwaluwen in de buurt van de nestkasten werd minutieus genoteerd.

Nestkast i.p.v. verluchtingspan Nieuwe daken zijn supergeĂŻsoleerd en hebben geen verluchtingspannen meer. Om de verloren nestgelegenheid te compenseren, werden in de buurt van het gerenoveerde dak nestkasten opgehangen, hetzelfde aantal dan de verdwenen verluchtingspannen, 80 stuks. Deze kasten, gemaakt van asbestvrije eternit zijn duurzaam, ruim en speciaal voor gierzwaluwen gemaakt.

Ze werden opgehangen in maart 2015, ruim voor het broedseizoen van de gierzwaluwen.

Het was nu afwachten hoe de gierzwaluwen zouden reageren.

Al nestkasten op de site Een vijftiental jaar geleden waren er al eens dakwerken in het asielcentrum aan een ander gebouw. Toen werden houten nestkasten voor gierzwaluwen opgehangen, 20 in totaal. Deze kasten zijn met de jaren bijna allemaal ontdekt door de gierzwaluwen. De nieuwe eternieten kasten werden o.a. tussen de houten gehangen.

Hopelijk zouden de nu dakloze gierzwaluwen snel hun soortgenoten volgen en ook voor een nestkast kiezen.

Begin augustus is het broedseizoen voor de gierzwaluw afgelopen. De meeste jongen vliegen uit in de buurt van onze nationale feestdag, 21 juli. Bij de laatste controle op 4 augustus werden geen gierzwaluwen meer gezien op de site van het asielcentrum.

Tijd voor een evaluatie.

Evaluatie Zoals verwacht waren de gierzwaluwen die al generaties in het dak broedden, in de war bij hun terugkeer. Ze probeerden tussen de nieuwe pannen te kruipen, op zoek naar hun nest. Na een tijdje verminderde dit gedrag en begonnen ze hun soortgenoten die al jaren in de houten nestkasten broedden, te volgen en te imiteren.

Ook werden de nieuwe eternieten nestkasten een aantal keren aangevlogen. Begin juli werd vastgesteld dat in een drietal nieuwe kasten werd overnacht. Het is duidelijk dat een aantal gierzwaluwen de nieuwe nestkasten hebben herkend. Ervaring leert dat de gierzwaluwen mettertijd de nieuwe kasten volop in gebruik zullen nemen.

Dit project was slechts mogelijk dankzij de goede samenwerking tussen de gierzwaluwwerkgroep van Natuurpunt, de Regie der Gebouwen en het Agentschap voor Natuur en Bos.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

Tekst & foto: Lucas Bergmans 13

SOORT IN DE KIJKER

Onder moeders paraplu in de Antwerpse haven: Paraplusoorten gebonden aan kalkrijke, droge graslanden en pioniersvegetaties In dit artikel bespreken we drie soorten, namelijk het bruin blauwtje, de rugstreeppad en het wit bosvogeltje. De eerste twee soorten zijn sterk gebonden aan kalkrijke, droge graslanden en pioniersvegetaties. De derde soort - het wit bosvogeltje - is echter niet echt gebonden aan een typische ondergrond. In het havengebied komt de soort voor op een droog, kalkrijk gebied waar veel berken zijn opgeschoten.

Het havengebied werd in het verleden opgespoten met enkele meters kalkrijk schelpenzand uit de Noordzee. Doordat de haven voorbestemd was voor industrie, was er amper landbouw en werd er dan ook amper bemest. Zo konden er zich droge schrale graslanden ontwikkelen. Bovendien vormt de kalk in de bodem een natuurlijke buffer tegen andere negatieve invloeden zoals verzuring.

De droge kalkrijke graslanden en pionierssituaties op de opgespoten terreinen van het havengebied zijn op het vlak van fauna en flora vergelijkbaar met de zeer zeldzame ecotoop van duingraslanden en duinpannes.

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de doelstellingen per paraplusoort en de staat ervan in 2014.

Tekst: Dries Martens 14

Paraplusoort

Doelstelling

bruin blauwtje

224 ha droge schrale graslanden binnen gegevens zullen in 2015 en 2016 en 11 ha buiten havengebied. worden verzameld.

rugstreeppad

Minimum 800 adulten op LSO in 4 permanente kerngebieden van minimaal 200 adulten.

wit bosvogeltje

Behoud huidige zone en 10 ha extra Nog geen extra habitat. habitat creĂŤren.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

2014

Kerngebieden ingericht, maar aantallen nog niet behaald: 460 adulten in totaal.

Foto: Dries Martens

De belangrijkste en gemakkelijkste kenmerken zijn te zien op de onderzijde, dus als de vlinder met de vleugels dicht zit, of als ze open zitten, maar van onderen kunnen worden bekeken. Alle vlinders hebben twee paar vleugels, de voorvleugels, die het dichtst bij de kop zitten en de achtervleugels. Op de onderkant van die voorvleugels zit een rij stippen en een grotere stip daaronder. Als je vanaf de grote stip verder in de richting van het lijfje gaat, zien we bij icarusblauwtje nog een of twee extra zwarte stippen, de zogenaamde wortelvlekken. Bij het bruin blauwtje ontbreken die.

SOORT IN DE KIJKER

Bruin blauwtje

Ook op de onderzijde van de achtervleugels is een goed kenmerk aanwezig en dat is fijn als de vlinder in rust zit, want dan is de voorvleugel weggestoken en niet meer te zien. Bij icarusblauwtje liggen drie stippen in een lijn, terwijl er bij bruin blauwtje een duidelijke knik zit. We noemen dit kenmerk de ‘hockeystick’.

Het bruin blauwtje wordt in het soortenbeschermingsprogramma opgenomen als een paraplusoort voor een goed functionerend netwerk van droge schrale graslanden, een habitattype waarvoor het havengebied een grote rol speelt in de regio.

Het bruin blauwtje was tot voor enkele jaren vrij zeldzaam in Vlaanderen. Het had toen het geel zonneroosje als waardplant, waardoor het voornamelijk in de duinen voorkwam en beperkt op zandgronden meer landinwaarts. Het bruin blauwtje heeft een grote opmars gekend door de overschakeling op een andere waardplant (ooievaarsbek en reigersbek), waardoor het intussen vrij algemeen is in Vlaanderen. Ook in de Antwerpse haven – waar de planten ooievaarsbek en reigersbek frequent voorkomen - worden geregeld bruin blauwtjes waargenomen.

Wit bosvogeltje Neen, het wit bosvogeltje is geen wit vogeltje dat zich in het bos schuilhoudt. Het wit bosvogeltje is een orchidee en wat voor één! Het is een in Vlaanderen erg zeldzame orchidee, die slechts op drie locaties voorkomt.

Naast het wit bosvogeltje kwamen er in de Lage Landen nog andere soorten van het geslacht bosvogeltjes (Cephalanthera) voor, namelijk het rood bosvogeltje en het bleek bosvogeltje. Het rood bosvogeltje is intussen verdwenen uit de Lage Landen, maar het bleek bosvogeltje kan je nog steeds aantreffen in kalkhoudende regio’s zoals de Voerstreek en de Viroinvallei.

Bosvogeltjes gedijen het best in middenbos, waar houtgewassen selectief gekapt worden en er een grote variatie in beschaduwings­ graad is. Het is belangrijk dat de bodem wordt blootgesteld aan zonlicht, waardoor de omzetting van bladstrooisel wordt versneld. Wind en regen zorgen voor een zekere erosie. De combinatie van zonlicht, wind en regen zorgt ervoor dat het kalkhoudend bodemmateriaal steeds binnen het bereik van de vegetatie blijft.

Foto: Niels Luyten

In de Antwerpse haven is sinds 1999 één groeiplaats bekend.

Het terrein bestaat uit een smalle strook met opgeschoten berken, gelegen tussen de treinsporen en bedrijfsterreinen.

De twee andere groeiplaatsen van Vlaanderen bevinden zich in Tielrode en in de Westhoek. In Tielrode groeien de witte bosvogeltjes op een vergraven terrein met een kleiige bodem, terwijl ze in de Westhoek in de ondergroei van een kruipwilgenstruweel op kalkrijke, zandige bodem in de duinen groeien.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

15

SOORT IN DE KIJKER

Rugstreeppad De rugstreeppad is een middelgrote pad, zij het iets kleiner dan de gewone pad. De kop en de romp hebben een vrij gedrongen bouw, de poten zijn kort en fors. De rugkleur is overwegend grijsbruin en bezaaid met knobbels en wratten. Kenmerkend voor de soort is echter de smalle, geelwitte streep die over het midden van de rug loopt.

Zoals de meeste amfibieën is ook de rugstreeppad een uitgesproken nachtbraker.

Pas tijdens het invallen van de schemering Foto: Waarnemingen.be komt hij tevoorschijn om op open plekken te gaan jagen. Soms zie je ze ‘s nachts op zandpaden hun typische korte sprintjes trekken.

De rugstreeppad is een zeer slechte zwemmer. Hij zoekt altijd een plek op in het water waar hij op de bodem kan zitten, terwijl zijn kwaakblaas net boven het wateroppervlak uitkomt.

Voor hun voortplanting hebben ze behoefte aan een visloze waterhabitat (poelen) met weinig of geen waterplanten of, anders gezegd, poelen in een pionierssituatie. Die zijn vaak klein, ondiep met stilstaand water, zeer geleidelijke oevers en weinig tot geen schaduw. Door de beperkte diepte warmt het water sneller op, waardoor de larven sneller tot ontwikkeling komen. Dat is nodig omdat die poelen vaak snel uitdrogen.

In het havengebied op linkeroever komt de soort reeds verspreid voor. In het kader van het SBP wordt het netwerk voor de rugstreeppad daar verder geoptimaliseerd en worden vier kerngebieden ingericht. Op rechteroever komt de soort vooral voor op de industrieterreinen van Total aan de Scheldelaan. Van de grootte van de kolonie is momenteel nog maar weinig gekend, maar met de hulp van werknemers van Total proberen we er een beter zicht over te krijgen. Elders in de haven op rechteroever worden slechts sporadisch exemplaren van de rugstreeppad waargenomen.

Zo werden er in 2009 bij de parking van Lillo 12 dode exemplaren aangetroffen. Het is niet duidelijk of het over een tijdelijke, beperkte kolonie ging of dat er in de buurt nog een grotere kolonie aanwezig is.

Deze paraplusoorten staan gelukkig niet alleen. Er profiteren nog een aantal andere soorten van het gevoerde beheer om tot een goed functionerend netwerk van droge schrale graslanden te komen. Dat zijn de meelifters. Onderstaande tabel toont de meelifters voor de drie besproken paraplusoorten.

Paraplusoort

Meelifters

bruin blauwtje

bijenorchis, echt duizendguldenkruid, hondskruid, harpalus flavescens, blauwvleugelsprinkhaan, grote groene sabelsprinkhaan, levendbarende hagedis, graszanger, patrijs, veldleeuwerik, huisspitsmuis, veldspitsmuis

rugstreeppad

geen

wit bosvogeltje

bosorchis, gekraagde roodstaart, zomertortel, bunzing, hermelijn, wezel

Naast de in het SBP opgenomen soorten genieten er nog een heel aantal andere soorten mee van dat beheer. We denken daarbij aan soorten als bleekgele droogbloem, kruipend stalkruid en zomerbitterling. Die genieten echter geen wettelijke bescherming en zijn daarom ook niet in het SBP opgenomen.

16

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

De Inslag

Op de werkdagen zullen we de opslag van wilgen aanpakken aan de Oostelijke plas. Door deze wilgen te verwijderen geven we het riet meer kans om uit te breiden. Er wordt gezorgd voor warme soep en na gedane arbeid wordt er een biertje aangeboden. Een aantal wilgen die moeten worden uitgetrokken staan soms in het water, dus laarzen zijn aan te raden!

Natuurpunt Brasschaat beheert sinds jaren, samen met het Agentschap voor Natuur en Bos, enkele percelen heide en hooiland in domein De Inslag. Op deze plaatsen groeit nog zonnedauw, dop- en struikheide, heidekartelblad en verschillende veenmossoorten, en vinden bruine en groene kikker, levendbarend hagedis en talrijke soorten insecten en spinnen een toevlucht.

Afspraak op zaterdag 26 september, 10 oktober, 14 en 21 november en 5 december vanaf 9.30 u, Hoek Reigersbosdreef en Antwerpsebaan (ter hoogte van het Teutebos) in Antwerpen, Berendrecht.

NATUUR.BEHEER

Opstalvallei

Om deze diversiteit te bewaren en verder te laten toenemen moet er regelmatig worden ingegrepen: maaien, plaggen, poelen uitdiepen, boomopslag terugdringen ...

Als je de kwetsbare natuur in De Inslag een handje wil helpen ben je van harte welkom op onze werkdag. Meebrengen: stevig schoeisel of laarzen, lunch, goed humeur en werklust.

Ruige Heide In de Ruige Heide bestrijden we exoten en werken we aan het heideherstel. Na bijna 15 jaar beheer beginnen we de exoten onder controle te krijgen. De droge heide die bedreigd wordt door bosvorming krijgt nieuwe kansen op open gekapte zones in het reservaat.

Afspraak op zaterdag 3 oktober om 10 u, ingang De Inslag, Kerkedreef (tegenover de ingang van de kinderboerderij), Brasschaat. Wie later komt, volgt de wegwijzers. We stoppen rond 16 u.

Afspraak op zaterdag 7 november om 9.30 u, hoek straat Ruige Heide en Putsebaan, Antwerpen Zandvliet..

Kooldries - Hoofsweer

Het Wijtschot De uitdaging van het Wijtschot is het open houden van de stukken rond de poelen. Dit betekent weer wat wilgen- en berkenkap. Zin om mee te doen? Van harte welkom.

Het natuurgebied Kooldries - Hoofsweer in Brecht is als waterrijk natuurgebied een perfecte biotoop voor allerlei amfibieën. Het gebied is Europees beschermd en is aandachtsgebied voor de kamsalamander.

Wij nodigen je graag uit om mee te komen helpen op onze werkdag.

Iedereen is van harte welkom, ook kinderen!

Afspraak op zaterdag 7 november vanaf 9.30 u, ingang van het Wijtschot, achteraan de Wijtschotbaan, Schoten.

Afspraak op zaterdag 24 oktober en 5 december vanaf 9 u aan de ingang van De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepestraat achter de Cuvee Hoeve), Brecht. We werken tot 13 u.

Schans van Smoutakker

Ekers Moeras

We steken de handen nog eens uit de mouwen op de Schans. Iedereen is welkom, maar graag een seintje op voorhand als je komt, zodat we een opwarmertje kunnen voorzien.

Als het koud is kunnen we maaiwerken uitvoeren in het Ekers Moeras. We verwijderen ook de opslag van wilgen en zwarte els.

Afspraak op zaterdag 14 november vanaf 10 u, Hoogeind, tegenover Vossenveldlaan, Stabroek.

Afspraak op zaterdag 28 november vanaf 9.30 u, zandpad rechts van de Transcontinentaalweg, beneden de Luithagenbrug (over de A12), Antwerpen - Schoonbroek.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

17

za 26 9.30 u, Werkdag Opstalvallei, zie p.17 Trefpunt: Hoek Reigersbosdreef en Antwerpsebaan (ter hoogte van het Teutebos), Antwerpen - Berendrecht

14 u, Paddenstoelen in de Kooldries, zie p.29 Trefpunt: Parking Cuveehoeve, Boudewijnstraat 4, Brecht

do 8

zo 27 10 u, Paddenstoelen in Bospolder, zie p.28 Trefpunt: Voetgangersbrug over de A12 (kant Vierkerkenstraat) op het einde van de Vierkerkenstraat, Antwerpen - Ekeren

19.30 u, Cursus Planten III, zie vorig nr Trefpunt: Ecoloods Natuurpunt, Donkweg 1, Einde van de Lindenlei, Antwerpen - Ekeren

za 10

9.30 u, Werkdag Opstalvallei, zie p.17 Trefpunt: Hoek Reigersbosdreef en Antwerpsebaan (ter hoogte van het Teutebos), Antwerpen - Berendrecht

zo 11

9.30 u, Excursie naar Kuifeend en Grote Kreek, zie p.30 Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Oorderen

zo 11

10 u, Herfstwandeling in ‘t Asbroek, zie p.30 Trefpunt: Ingang ‘t Asbroek, Asbroeklaan, Schoten

zo 11

13.30 u, Paddenstoelenwandeling in domein Noordheuvel, zie p.30 Trefpunt: parking Noordheuvel langs de Ertboringenweg, Wuustwezel

za 17

14 u, Dag van de Trage Weg, zie p.31 Trefpunt: Tracé (NMBS Station Ekeren), Veltijcklaan 222, Antwerpen - Ekeren

zo 18

10 u, Herfstwandeling in de Uitlegger, zie 30 Trefpunt: hoofdingang Heidestraat zuid tegenover huisnr 157, Kapellen

zo 18

14 u, Dag van de Trage Weg, zie p.31 Trefpunt: Buitenmolen Zandvlietse steenweg 1, Antwerpen - Zandvliet

Agenda

zo 4

september

zo 27 10 u, Herfstwandeling in Het Wijtschot, zie p.28 Trefpunt: Parking Vier Notelaers, Wijtschotbaan, Schoten zo 27 13 u, Dorpsdag in Wuustwezel, zie p.28 Trefpunt: Bredabaan (tussen Biest en Slijkstraat), Wuustwezel

oktober za 3

za 3

zo 4

zo 4

10 u, Werkdag in De Inslag, zie p.17, Trefpunt: Ingang De Inslag, Kerkedreef, Brasschaat 14 u, Roefeldag, zie p.29 Trefpunt: Scoutslokalen, Putsebaan 171/1, Antwerpen - Zandvliet 9 u, Wandeling in Opstalvallei, zie p29 Trefpunt: parking achter de Kerk SintJan Baptist, Schouwvegersstraat in Antwerpen - Berendrecht 10 u, Slikken, schorren en vogels, zie p.29 Trefpunt: e-paviljoen BASF (Scheldelaan tegenover ingang 6), Antwerpen - Zandvliet

do 22 20 u, Raad van Bestuur, zie info Natuur.huis Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Ekeren za 24 9 u, Werkdag in De Kooldries, zie p.17 Trefpunt: Ingang reservaat De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepestraat achter de Cuvee Hoeve), Brecht do 29 19.30 u, Cursus Planten III, zie vorig nr Trefpunt: Ecoloods Natuurpunt, Donkweg 1, Einde van de Lindenlei, Antwerpen - Ekeren

18

november

december

za 7

9.30 u, Familiewerkdag in Het Wijtschot, zie p.17 Trefpunt: Ingang het Wijtschot, achter aan de Wijtschotbaan, Schoten

do 3

19.30 u, Cursus Planten III, zie vorig nr Trefpunt: Ecoloods Natuurpunt, Donkweg 1, Einde van de Lindenlei, Antwerpen - Ekeren

za 7

9.30 u, Werkdag in Ruige Heide, zie p.17 Trefpunt: hoek straat Ruige Heide en Putsebaan, Antwerpen - Zandvliet

za 5

9 u, Werkdag in De Kooldries, zie p.17 Trefpunt: Ingang reservaat De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepestraat achter de Cuvee Hoeve), Brecht

zo 8

10 u, Wintergasten in Lillo Potpolder, zie p.31 Trefpunt: Parking Lillo-fort, Havenmarkt, Antwerpen - Zandvliet

za 5

9.30 u, Werkdag Opstalvallei, zie p.17 Trefpunt: Hoek Reigersbosdreef en Antwerpsebaan (ter hoogte van het Teutebos), Antwerpen - Berendrecht

za 14

9.30 u, Werkdag Opstalvallei, zie p.17 Trefpunt: Hoek Reigersbosdreef en Antwerpsebaan (ter hoogte van het Teutebos), Antwerpen - Berendrecht

za 5

Oxfam Cadeaudagen, zie p.32 Trefpunt: Sportzaal Maria Middelares, Hogebaan 2, Brecht

za 14

10 u, Werkdag Schans Van Smoutakker, zie p.17 Trefpunt: Schans van Smoutakker, Hoogeind, tegenover Vossenveldlaan, Stabroek

zo 15

14 u, Watervogels in Bospolder, zie p.31 Trefpunt: Voetgangersbrug over de A12 (kant Vierkerkenstraat) op het einde van de Vierkerkenstraat, Antwerpen - Ekeren

za 21

9.30 u, Cursus Planten III, zie vorig nr

za 21

9.30 u, Dag van de Natuur Opstalvallei (Werkdag), zie p.36 Trefpunt: Hoek Reigersbosdreef en Antwerpsebaan (ter hoogte van het Teutebos), Antwerpen - Berendrecht

Trefpunt: Zaal Moorland, Sportweg 1 (achter het gemeentehuis), Stabroek Trefpunt: Parochiecentrum De Ark, Achter d’ Hoven, Wuustwezel zo 6

Oxfam Cadeaudagen, zie p.32 Trefpunt: Sportzaal Maria Middelares, Hogebaan 2, Brecht Trefpunt: Zaal Moorland, Sportweg 1 (achter het gemeentehuis), Stabroek Trefpunt: Parochiecentrum De Ark, Achter d’ Hoven, Wuustwezel

zo 13

10 u, Wintergasten op het Groot Buitenschoor, zie p.32 Trefpunt: e-paviljoen BASF (Scheldelaan tegenover ingang 6), Antwerpen - Zandvliet

do 26 20 u, Raad van Bestuur, zie info Natuur.huis Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Ekeren za 28 Behaag Natuurlijker, zie p.7 za 28 9.30u, Werkdag in Ekers Moeras, zie p.17 Trefpunt: Zandpad rechts van Transcontinentaalweg, beneden de Luithagenbrug (over de A12), Antwerpen - Schoonbroek za 28 10 u, Oxfam Cadeaudagen, zie p.32 Trefpunt: Akerzaal van het Ekers Hof, Groot Hagelkruis 6/1, Antwerpen - Ekeren zo 29 10 u, Oxfam Cadeaudagen, zie p.32 19

NATUUR.TUIN

Foto: Pierre de Roo

De bescherme(n)gel van jouw tuin

Tekst: Stefan Versweyveld Foto’s: Pierre de Roo, Marcel Peeters (VOC) 20

Een platgereden ‘stekelplaatje’ op een weg is helaas de gedaante waarin de egel bij iedereen het best gekend is.

Dat je een levende egel veel minder vaak te zien krijgt, heeft alles te maken met zijn nachtelijke levenswijze.

Want zeldzaam is dit leuke en nuttige zoogdier niet. Ook de menselijke omgeving wordt zeker niet geschuwd: tuinen en parken vormen voor de egel een ideale leefomgeving.

Maar hoe ‘familiair’ de egel ook mag zijn, toch weten we er slechts weinig over.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

Een goede tuinhulp

Een egel voorstellen is allicht niet nodig.

Karakteristiek is de enorme hoeveelheid stekels op de rug en de bovenzijde van de kop. Een volwassen egel telt gemiddeld zo’n 8.400 stekels! Het diertje dankt trouwens zijn naam aan die stekels: ‘egel’ is afgeleid van een oud Indo-Europees woord ‘egh’ dat ‘steken’ betekent. Zeer bijzonder is ook het voorkomen van een kringspier onder de huid, waardoor hij bij gevaar snel tot een stekelige bal kan oprollen, een houding die de egel lang kan volhouden.

Wie de egel omwille van zijn stekels wat akelig vindt, heeft ongelijk. De egel doet niets of niemand kwaad en in onze (groenten)tuin kan je je geen betere beschermer wensen.

Indien je de egel in jouw tuin wat gastvrijheid biedt, zal hij in ruil allerlei ongewenste gasten verorberen. In een nacht kan hij tientallen rupsen en naaktslakken opeten. Een betere ecologische tuinhulp kan je je echt niet wensen ...

Volleerde nachtbraker!

De egel leidt overdag een teruggetrokken leven in zijn nest. Tegen de avond wordt hij actief en trekt op voedselzoektocht. Deze tochten gebeuren in een gebied dat zich tot 300 meter rond het nest uitstrekt. De egel is meestal niet de hele nacht actief. Zijn eerste ‘actieve’ periode bij valavond duurt zo’n drie uur. Rond middernacht en tegen de ochtend gaat hij telkens nog eens voor enkele uren op stap. Per nacht kan een egel op die manier gemakkelijk verscheidene kilometers afleggen!

Met zijn goed ontwikkelde oren en neus - een egel ziet niet zo best - scharrelt hij een gevarieerd kostje bij elkaar. Hij eet werkelijk alles wat voor een egelsnuit niet te groot is: slakken, wormen, kevers, muizen, amfibieën, vruchten, paddenstoelen, ... Een egel gaat trouwens bij het zoeken naar voedsel niet geruisloos te werk. Hij snuift, piept, knort, hoest en sist als hij tussen de bladeren rondscharrelt en met zijn snuit in de grond zit te wroeten. Wanneer een egel dan een prooi te pakken heeft, wordt ze luid smakkend verslonden.

NATUUR.TUIN

Op een stekel kijken we niet

Maak ook van jouw tuin een egelparadijs Wist je trouwens dat het helemaal niet zo moeilijk is om jouw tuin extra aantrekkelijk te maken voor egels? Op voorwaarde natuurlijk dat er in jouw buurt reeds egels aanwezig zijn en ze je tuin kunnen bereiken. Om je een eindje op weg te helpen zetten we een aantal handige egeltips op een rijtje. Met wat geluk wordt de egel een vertrouwde en boeiende gast in jouw tuin!

• Gebruik geen bestrijdingsmiddelen (insecticiden) en slakkenvergif: je vergiftigt het voedsel van egels en indirect ook hen.

• Een hoop takken en bladeren achteraan in de tuin vormen een ideaal verblijf, niet alleen als schuil- maar ook als nestplaats.

• De egel onderzoekt in de herfst een heleboel plekjes die als winterkwartier kunnen dienen.

Ook putten, keldergaten en afvoerpijpen worden geïnspecteerd. Dergelijke plekken zijn dikwijls gevaarlijk voor een egel: hij kan zich verwonden of vastgeklemd geraken. Als je zo’n gevaarlijke situatie kent, sluit ze dan af met een rooster.

Winter = slapen Een egel mag dan al een gevarieerd menu hebben, in de winter is er te weinig voedsel.

Daarom houdt hij van november tot en met maart (afhankelijk van de weers­omstandigheden) een winterslaap. Dan verblijft hij in een winternest, bestaande uit bladeren, dat onder een hoop takken, dicht struikgewas of een boomstronk verborgen wordt. De egel rolt zich dan op als een bal en zijn lichaamstemperatuur daalt van 36°C naar 10°C. Ook stroomt zijn bloed erg langzaam en dalen hartslag en ademhaling tot slechts een twintigtal keer per minuut. Zo verbruikt de egel weinig energie. Wat niet wegneemt dat hij flink vermagerd weer uit zijn winterslaap ontwaakt!

Zijn lichaams­gewicht is dan met meer dan 30% afgenomen.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

21

NATUUR.TUIN

• Hoewel ze behoorlijk kunnen zwemmen, verdrinken veel egels in tuinvijvers met hoge randen. Leg daarom een loopplankje in de vijver, zodat de egel er veilig uit kan klimmen.

• Een egel kan niet overleven in één tuin alleen. Zorg er dus steeds voor dat egels naar de omliggende tuinen kunnen: een aantal kleine openingen bij de grond helpen niet alleen de egel maar ook andere dieren.

Voorbereiding op de winterslaap Een afwisselende tuin met enkele hoekjes die niet intensief bewerkt worden, biedt voldoende voedsel aan egels. Indien je het wenst kan je wel wat extra’s voor de egel buitenzetten.

Vooral in de periode augustus-oktober, als de egel veel voedsel moet eten om de winter door te komen, is extra voedsel welkom. De egel

eet voornamelijk dierlijk voedsel: een rauw ei, ongezouten spekrandjes e.d. zijn ideaal.

Een egel drinkt ook melk, maar toch is het af te raden een schoteltje melk buiten te zetten: egels kunnen koeienmelk slechts gedeeltelijk verteren en krijgen maagproblemen. Soms met de dood als gevolg. Melk mag bijgevolg nooit als enig voedsel buiten geplaatst worden en dient steeds verdund met water (1:1 verhouding)! Een egel zal trouwens geregeld terugkomen als je hem voedsel aanbiedt. Wanneer je denkt dat de katten met het eten gaan lopen, leg dan een plaatje op het egelschaaltje: egels leren snel om het plaatje te verwijderen en zo aan het eten te komen.

Op die manier kan je de bescherme(n)gel van jouw tuin extra kansen bieden.

Zelf een egelhuis bouwen In een natuurvriendelijke tuin vindt de egel voldoende materiaal (bladeren en gras) om zijn eigen nest te bouwen onder composthopen, stapels takken, struiken, … Je kan een egel echter ook bijkomende schuilmogelijkheid bieden onder de vorm van een speciaal ‘egelhuis’. Het bouwplan hieronder is internationaal erkend als het meest succesvolle model voor schuil- en nestplaats. Zo kan je het leven van de egel van nabij opvolgen!

Materiaal Ongeverfd hout of watervast multiplex, minstens 12 mm dik. Op ons plan zijn de planken 20 mm dik. Het hout mag in geen geval behandeld zijn, aangezien de behandelingsproducten zeer giftig zijn voor egels! Nagel het dak niet vast, zodat je het egelhuis later nog kan reinigen. Gebruik daarvoor geen schoonmaakproducten!

Voorzie een ventilatiebuis; die kan recht zijn of krom, zolang de buitenopening maar naar beneden gericht is (anders regent het binnen). Om te vermijden dat de egel bladeren in de buis duwt, dek je ze best binnenin het egelhuis af met een muggengaasje.

Bedek het egelhuis met een dikke laag zand, takken en/ of bladeren. Met een plastic zeil tussenin zal het huis veel langer mee gaan.

Egels hebben zachte voetkussens. Bedek de bodem van het egelhuis daarom met een beetje grond en/of zaagsel.

Plaats het egelhuis niet met de opening naar het noorden of noordoosten om koude tocht te vermijden.

22

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

SFEERVERSLAG Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

23

MET SNOR OP STAP

Dagroofvogels: gevleugelde aristocraten!

Roofvogels zijn fascinerend.

Met hun scherpe, priemende blik, kromme snavel en indrukwekkende klauwen zijn ze de heersers van het luchtruim.

Tekst: Mart Pauwels

In onze natuurgebieden vind je zeven typische soorten.

Tekening: Pascale Vantieghem 24

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

MET SNOR OP STAP

Bruine kiekendief Hij is een vogel van rietkragen, waar hij ook broedt. De “bruine kiek” is ongeveer zo groot als een buizerd, alleen lichter van bouw met langere vleugels en staart.

Kiekendieven jagen laag over het land op zoogdieren en vogels. Als ze een stukje zweven houden ze hun vleugels in een zeer ondiepe V.

Buizerd Havik

Hij is een zeer goede jager. Hij is een aaseter, wat wil zeggen dat hij zich voedt met dode dieren. Daarnaast jaagt hij ook op muizen en zieke dieren. Hij is de opruimer en brengt een zeker evenwicht in de natuur. De buizerd kunnen wij gemakkelijk herkennen aan zijn lange brede vleugels, die hem toelaten uren te zweven op zoek naar voedsel.

Hij is een echte atleet en wellicht de beste jager. Hij heeft korte afgeronde vleugels en een lange staart. Hij bejaagt zijn prooi meestal bij verrassing, bij voorkeur konijnen en bosduiven. Zijn lange staart maakt hem uiterst behendig tussen de bomen.

Sperwer Hij is een kleine, schuwe roofvogel met vrij korte, afgeronde vleugels en lange staart.

Hij broedt bij voorkeur in naaldhout. Hij bouwt elk jaar een nieuw nest. In de winter duikt hij vaak op in stadsparken en tuinen.

Wanneer je op de voederplek in je tuin plots de vogels ziet wegschieten, is de kans groot dat er net een sperwer door je tuin vloog. De sperwer eet bijna uitsluitend kleine vogels.

Mannetjes gaan vooral voor vinken, mussen en mezen. Vrouwtjes hebben een voorkeur voor lijsters, spreeuwen en duiven.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

25

MET SNOR OP STAP

Torenvalk

Boomvalk

Die kennen we ongetwijfeld allemaal.

Het is dat kleine sympathieke valkje dat hangt te bidden boven de velden.

“Bidden” wil zeggen dat hij haast ter plaatse vliegt, alles beweegt behalve zijn kop.

Hij is dan op zoek naar voedsel, meestal veldmuizen maar ook grote insecten zoals kevers en wormen.

Boomvalken bouwen zelf geen nest, maar broeden in oude nesten van roofvogels, kraaien of duiven. Zij voeden zich met vogels en insecten. Als ze jagen, lijken de vleugels erg sikkelvormig en de staart kort.

Slechtvalk Er is een periode geweest dat er bijna geen slechtvalken meer waren in België.

Ze broeden van oorsprong op een rand van steile rotsen. Dankzij het plaatsen van speciale nestkasten broeden zij nu op kerktorens, hoge schouwen en koeltorens.

Roofvogels zijn zeer belangrijk voor ons ecologisch systeem. Zij zijn zowat de barometer van de natuur. Wanneer je gaat wandelen en je ziet de hele dag geen enkele roofvogel, dan wil dat zeggen dat de natuur arm is.

Dagroofvogels spotten in onze natuur­gebieden Buizerd: Bospolder, Oude Landen, Ruige Heide, Het Rood.

Torenvalk: Oude Landen en in de andere natuurgebieden.

Havik: Schietvelden Wuustwezel en Brecht, Kalmthoutse heide.

Sperwer: Oude Landen, Het Rood, Bospolder.

Boomvalk: Bospolder, ’t Asbroek.

Bruine kiekendief: Bospolder, De Kuifeend, Grote Kreek.

Slechtvalk: Antwerpen en de Antwerpse Haven.

26

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

De plaatselijke afdeling Akerland staat open voor iedereen die interesse heeft in onze activiteiten in en rond Brasschaat.

Samen trekken we het hele jaar door de mooiste natuurgebieden in de buurt en laten we ons betoveren door de zotste waarnemingen. We nemen zelf een zaag of schop in de hand en maken ruimte voor natuur. Bovendien gaan we op een duurzame en milieuvriendelijke manier door het leven en proberen we anderen daar ook warm voor te maken. Tijdens de zomermaanden genieten we samen met vrienden uit heel Vlaanderen op één van de vele nationale kampen in binnen- en buitenland.

De pen van JNM

JNM, de Jeugdbond voor Natuur en Milieu, is een jeugdbeweging voor iedereen van 7 tot 26 jaar die zich goed voelt in de natuur en zijn schouders niet ophaalt voor het milieu.

Op zaterdag 26 september nodigt JNM Akerland iedereen uit om kennis te komen maken met de activiteiten die we organiseren. Iedereen is welkom op deze dag om een spel te spelen rond het Helleven, deze poel veel mooier te maken of te onderzoeken wat voor leven er ‘s nachts rondvliegt en rondkruipt.

Het Helleven wordt bedreigd Piepers (7 - 12 jaar), van 13u tot 15u, Kalmthout.

Helleven of hemelven?

Ini’s (13 - 15 jaar), 15u30 tot 17u30, Kalmthout.

Vleermuizen en nachtvlinders: Gewone leden (16 - 26 jaar), 20u tot 23u, Brasschaat.

Je bent al welkom bij JNM vanaf het tweede leerjaar. Tot het zesde leerjaar mag je jezelf pieper noemen. Vanaf het eerste middelbaar word je ini en in het vijfde middelbaar dopen we je om tot gewoon lid. Na je 26ste zetten we je niet bij het huisvuil, maar verwennen we je als oude sok!

Voor meer informatie: bezoek www.jnm. be/afdeling/akerland of contacteer Thijs Nouws (thijs@jnm.be, 0477 60 24 67).

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

27

VERGEET NIET TE GENIETEN

Paddenstoelen in Bospolder Hopelijk begint deze herfst vochtig genoeg om al snel vele en mooie paddenstoelen te mogen bewonderen. Samen met een natuurgids proberen we de zwammen te herkennen en komen we meer te weten over gebruik en eigenschappen.

Het kan erg nat zijn in de Bospolder dus denk er aan om gepaste schoenen of laarzen te voorzien.

Afspraak op zondag 27 september om 10 u, voetgangersbrug over de A12 op het einde van de Vierkerkenstraat, Antwerpen Schoonbroek.

Herfstwandeling in Het Wijtschot De herfst. Het seizoen van de vruchten, de noten, de bessen, … Het resultaat van de bevruchting in de natuur. Al onze inheemse bomen denken aan de voortplanting: eikels, beukennootjes, maar ook die gevleugelde vruchten van esdoornsoorten, de bijzondere vruchten van kardinaalsmuts, de bessen van gelderse Roos en sleedoorn, enz. Bessen betekent ook eten, veel eten vooral voor onze wintergasten.

Inderdaad de vogeltrek is volop aan de gang. Ook nu beginnen die beestjes hun territorium af te bakenen.

Afspraak op zondag 27 september om 10 u, Parking Vier Notelaers, Wijtschotbaan, Schoten.

Bezoek Natuurpunt op de dorpsdag in Wuustwezel Dit jaar vindt in Wuustwezel voor de eerste keer een Dorpsdag plaats. De Bredabaan wordt voor deze gelegenheid verkeersvrij gemaakt en handelaars, verenigingen en ondernemers krijgen de kans zich voor te stellen.

Natuurpunt Wuustwezel is ook van de partij om de vereniging die dag eens speciaal in de kijker te zetten. We gaan de bezoekers boeien met een leuke quiz, nuttige info en een mooi aanbod nestkasten en voederhuisjes. Wij hopen op mooi weer en vele geïnteresseerde bezoekers!

Afspraak op zondag 27 september tussen 13 u en 18 u, Bredabaan (tussen Biest en Slijkstraat), Wuustwezel.

28

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

Een beperkt groepje van 10- tot 14-jarigen timmeren samen voedertafeltjes of bijenhotels in elkaar.

Jong geleerd is oud gedaan.

Afspraak op zaterdag 3 oktober om 14 u, scoutslokalen, Putsebaan 171/1 in Antwerpen Zandvliet.

VERGEET NIET TE GENIETEN

Roefeldag: voedertafeltjes of bijenhotelletjes assembleren

Wandeling in Opstalvallei met uitgebreid bezoek aan de telpost We starten onze wandeling door het Reigersbos naar de Opstalvallei.

Daar brengen we een uitgebreid bezoek aan de telpost. Hier kunnen we zien hoe het trektellen in zijn werk gaat en de nationale simultane telling van dichtbij beleven.

Verrekijker of telescoop zijn een aanrader.

Daarna zetten we onze wandeling verder in Opstalvallei. Het einde is voorzien rond 12 u.

Afspraak op zondag 4 oktober om 9 u, parking achter de Kerk Sint-Jan Baptist, Schouwvegersstraat in Antwerpen Berendrecht.

Slikken, schorren en vogels In een getijdengebied zijn de levensomstandigheden voor vogels niet zo eenvoudig als op het land. Zo krijgen ze met hun voedsel heel wat zout naar binnen. Veel wadvogels hebben daarom boven hun ogen klieren, die het teveel aan zout uit het bloed verwijderen.

In en op de wadbodem komen bodemdieren in grote aantallen voor. Uitgedrukt in vleeswaarde gaat het soms om meer dan 1 kilo vlees per vierkante meter. Dit voedsel is voor vogels alleen met laag water bereikbaar.

Daarom leeft een wadvogel vooral op het ritme van hoog- en laagwater, of het dag of nacht is doet er minder toe. Bij het hoogwater trekken de wadvogels zich terug op vaste hoogwatervluchtplaatsen op de schorren.

Afspraak op zondag 4 oktober om 10 u, e-paviljoen BASF (Scheldelaan tegenover ingang 6) in Antwerpen Zandvliet. Rubberlaarzen verplicht!

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

Paddenstoelen in de Kooldries Oktober is herfstperiode, de mooie herfstkleuren en de vele paddenstoelen nodigen uit om te gaan wandelen in de Kooldries. We doen dit met een ervaren natuurgids en gaan op zoek naar de vele soorten die er voorkomen.

Afspraak op zondag 4 oktober om 14 u, Parking Cuveehoeve, Boudewijnstraat 4, Brecht.Bij slecht weer best laarzen voorzien.

29

VERGEET NIET TE GENIETEN

De Kuifeend en de Grote Kreek Er beweegt veel in het najaar.

De vogeltrek is in volle gang.

Lijsters, vinken, leeuweriken en piepers trekken door onze streken.

Diverse soorten watervogels uit het koude Noorden komen hier overwinteren of pleisteren een tijdje om hun vetvoorraden te versterken. De geschikte periode om dit vogelwereldje te bekijken vanuit comfortabele vogelkijkhutten!

Afspraak op zondag 11 oktober om 9.30 u, Natuur.huis, Steenstraat 25 in Ekeren. Einde voorzien rond 12 u. Kijker en warme kledij worden aangeraden.

Paddenstoelenwandeling in domein Noordheuvel Naar jaarlijkse gewoonte gaan we ons laten onderdompelen in de fascinerende wereld van de paddenstoelen. Vorige jaren werden er tijdens deze wandeling meer dan zeventig verschillende soorten gespot.

Het voorkomen van zowel naald als loofhout in dit domein maakt dat we een grote verscheidenheid aan zwammen kunnen aantreffen. Het loont dus zeker de moeite eens te komen kijken.

Herfstwandeling in ‘t Asbroek Herfst, dat zijn kleuren en geuren.

Kleuren van de bladeren. Hoe komt dan nu, dat verkleuren van die bladeren? Waarom vallen die bladeren van de ene boom af en van de andere niet? Waarom verteert het ene blad sneller dan het andere?

Geuren, dat is de reuk van rottende bladeren en hout. De kringloop van de natuur focust nu op afbraak.

Het rijk van de paddestoelen is de kampioen in afbraak en recyclage.

Gaatjeszwammen, plaatjeszwammen, zakjeszwammen, …

30

in allerlei kleuren- en vormenrijkdommen. De moeite om daarop in te zoemen. En dan die gallen! Echt een wonder hoe die beestjes dat klaar spelen.

Dat, en zo veel andere vragen komen aan bod tijdens de Herfstwandeling in ’t Asbroek in Schoten.

Een ervaren gids vertelt je er alles over.

Afspraak op zondag 11 oktober om 10 u, Ingang ‘t Asbroek, Asbroeklaan in Schoten.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

Afspraak op zondag 11 oktober om 13.30 u, parking aan de Ertboringenweg, Wuustwezel.

Herfst in De Uitlegger Oktober: herfstperiode. De dagen worden korter, de nachten langer.

Het gure seizoen is aangebroken.

Wij trekken dikke truien aan en draaien aan de verwarmingsknop.

Hoe de natuur zich voorbereidt op de winter vernemen we tijdens deze wandeling, terwijl we volop genieten van de prachtige herfstgeuren en -kleuren.

Afspraak op zondag 18 oktober om 10 u, hoofdingang Heidestraat zuid tegenover huisnr 157, Kapellen.

zondag 18 oktober Landschappen vol contrasten in het Polderdistrict

Waar men gaat langs trage wegen, komt men vaak nieuwe, fijne plekjes tegen.

In Berendrecht en Zandvliet zijn er nog talrijke trage wegen.

Kom mee wandelen langs Ekerse trage wegen, doorsteekjes, prachtige natuur, langs oude en nieuwe volkstuintjes, een pluktuin en een eetbare tuin. We laveren op de grens van de districten Ekeren - Antwerpen langs de Oude Landen, Rozemaai, Schoonbroek en Bospolder. Ontdek samen met ons prachtige natuurgebieden in de onmiddellijke omgeving.

Tijdens de Dag van de Trage Weg kan je een uitgestippelde korte of langere wandeling maken.

We voorzien een korte wandeling van 5 km en een langere versie van 8 km.

Voorzie gemakkelijke wandelschoenen die tegen een stootje kunnen en de regen of wat modder kunnen trotseren. De activiteit is toegankelijk voor rolstoelen en kinderwagens. Onderweg is er een drink- en plaspauze.

Contactpersoon: Ilse De Schutter, Werkgroep Trage Wegen Ekeren, tel. 0479-50.73.09, e-mail: ilse.deschutter@skynet.be.

Afspraak op zaterdag 17 oktober om 14 u, Tracé (Station Ekeren), Veltwijcklaan 222 in Ekeren. Het einde is voorzien tussen 15.30 u en 17 u.

Na afloop kan je nog genieten van een drankje in Tracé.

Wintergasten in Lillo - Potpolder Na de dijkdoorbraak in 2013 is de vroegere potpolder omgetoverd tot een vogelrijk slikkengebied. Samen met Walter Van Ginhoven gaan we op ontdekking en maken we kennis met de aanwezige wintergasten.

Afspraak op zondag 8 november om 10 u, Parking Lillo-fort, Havenmarkt in Lillo.

VERGEET NIET TE GENIETEN

zaterdag 17 oktober Op verkenning langs trage wegen in Ekeren, Schoonbroek en Rozemaai

Deze keer situeren de wandelroutes zich in het westelijke deel van de dorpen, op de overgang met de haven: het kleinschalige polderen (hobby)landbouwgebied, de bufferdijken op de Zouten, het Reigersbos met zijn natuur, ...

Zo maak je kennis met een grote verscheidenheid aan landschappen met vaak prachtige uitzichten.

Afspraak op zondag 18 oktober om 14 u, Buitenmolen Zandvlietse steenweg 1, Antwerpen Berendrecht.

Watervogels in Bospolder De herfst- en wintermaanden is de beste periode om watervogels te spotten in onze streken. Vele overwinteren hier in grote groepen. Op de Ekerse Putten en de vijvers van de Bospolder is het meestal erg druk.

Laten we eens gaan zoeken welke soorten er zijn, of ze al dan niet hier het hele jaar wonen, enkel in de winter of slechts op doortocht zijn.

We volgen een beheerder van de Bospolder en komen zo veel mogelijk te weten over de vogels die we zien.

Graag aangepaste schoenen of laarzen voorzien!

Afspraak op zondag 15 november om 14 u, voetgangersbrug over de A12 op het einde van de Vierkerkenstraat, Antwerpen Schoonbroek.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

31

VERGEET NIET TE GENIETEN

Oxfam Cadeaudagen Met een eindejaarsgeschenk van Oxfam maak je iedereen blij: de ontvanger van je cadeautje, maar ook kleine producenten in het Zuiden. Zoals steeds zijn er mooie geschenkpakketten met een selectie uit het brede gamma voedings­ producten van Oxfam. Kom kiezen uit het ruime aanbod aan geschenken van eerlijke kwaliteit.

Ook Natuurpunt is van de partij met een infostand vol leuke groene cadeautips: nestkasten, wintervoer voor vogels, natuurboeken, kinderboeken. Iedereen is van harte welkom!

Op zaterdag 28 en zondag 29 november vind je ons op de beurs: • in Ekeren, Zaal Akerzaal van Ekers Hof, Groot Hagelkruis 6/1.

Openingsuren van 10 u tot 17 u.

Op zaterdag 5 en zondag 6 december vind je ons op de beurs.

• in Stabroek, Zaal Moorland, (achter het gemeentehuis), Sportweg 1.

Openingsuren op zaterdag van 11 u tot 21 u en zondag van 10 u tot 17 u.

• in Brecht, St-Job-in-’t-Goor, Vrije basisschool Maria Middelares, Hogebaan 2.

Openingsuren op zaterdag van 13 u tot 19 u en zondag van 10 u tot 16 u.

• i n W u u s t w e z e l , p a r o c h i e centrum De Ark, Achter d’Hoven Openingsuren op zaterdag van 10 u tot 20 u en zondag van 10 u tot 17 u.

Wintergasten op het Groot Buitenschoor In de wintermaanden overwinteren grote aantallen vogels, afkomstig uit het Noorden, zoals wintertaling, smient en grauwe gans in de Westerschelde.

Voor deze overwinteraars en langeafstandsvliegers - sommige vliegen maar liefst 10.000 km - zijn deze gebieden van levensbelang om hun vetreserves te kunnen aanvullen.

Hoe belangrijk dit is bewijst het feit dat zij leven op het ritme van

32

het getij. Hoog water is rusten, laag water is eten. Ongeacht het licht of donker is. Tijdens strenge winters wagen zij zich zelfs tot op slechts enkele meters van mensen, alleen maar omdat eten het enige is dat telt.

Afspraak op zondag 13 december om 10 u, e-paviljoen BASF (Scheldelaan tegenover ingang 6) in Antwerpen Zandvliet.

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

WINKELHOEKJE

Natuurpunt agenda en kalender 2016

ket Combipak € 19,75 n Niet lede 21,95 Agenda

Met de Natuurpunt agenda 2016 haalt u elke week een prachtige natuurfoto in huis, van de beste kwaliteit. Alle foto’s zijn met zorg en passie gemaakt door de meest enthousiaste fotografen die respect hebben voor de natuur.

Onze agenda is zeer gebruiksvriendelijk en heeft een luxe uitstraling.

U heeft veel schrijfruimte en de landelijke feestdagen zijn al voorgedrukt. Door het prettige formaat is de agenda handig voor op uw bureau of om altijd bij u te hebben. De schrijfbaarheid is verbeterd door het FSC papier. Elke foto is voorzien van sfeervolle en leerzame tekst. Kortom: een must voor elke vogel- en natuurliefhebber! Uiteraard perfect om cadeau te doen.

Prijs: € 12,55 voor leden, € 13,95 voor niet-leden

Kalender De Natuurpunt kalender is een verzameling van 13 adembenemende natuurfoto’s van de lens van bekende natuur- en landschapsfotografen. De kalender is overzichtelijk ingedeeld en bevat voldoende schrijfruimte.

Alle dagen van de week beschikken over dezelfde ruimtes.

Voorzien van weeknummer­vermelding, feestdagen en ophangoog. Met het bestellen van de Natuurpunt kalender heeft u niet alleen een steuntje voor het geheugen, maar u ondersteunt ook de goede doelen van Natuurpunt! Ook leuk als cadeautje.

Prijs: € 10,- voor leden en niet-leden

Ons Bio-Polderke

€ 1,-

De meeste kennen het intussen wel: Polderke, speciaal gebrouwen voor Natuurpunt Antwerpen Noord en enkel bij ons verkrijgbaar.

Een amberkleurig bier, van hoge gisting, ongefilterd en niet gepasteuriseerd. Met ingrediënten van biologisch gecertifieerde oorsprong.

Tekst: Iris Buermans

Geldig tot 15 november!

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

33

COLOFON

Natuurpunt Antwerpen Noord vzw is een regionale afdeling van Natuurpunt.

Lid worden Lidgeld per gezin: € 27/jaar. Storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van lidnummer of voor nieuwe leden met vermelding van naam en adres. Je ontvangt dan zowel Natuur.blad als Natuur.ruimte. Bovendien krijg je korting bij aankopen in onze Natuur.winkel.

Leden van Natuurpunt uit een ander werkingsgebied kunnen voor € 7 een abonnement op Natuur.ruimte nemen. Te storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van je lidnummer, naam en adres.

Giften Donateurs storten een extra bijdrage bovenop hun lidgeld. Vanaf € 40 per kalenderjaar krijg je een fiscaal attest. Storten op BE56 2930 2120 7588 met vermelding ‘project 3797 Antwerpen Noord’.

Legaten Geregeld besluiten mensen om een legaat op te nemen in hun testament. Voor legaten aan een vzw zoals Natuurpunt Antwerpen Noord voorziet de wetgever erfenisrechten van slechts 8,8%. Zo weet je dat jouw schenking bijna volledig ten goede komt aan onze vereniging. De opbrengst van deze legaten gebruiken we voor de aankoop van natuurgebieden.

Er bestaan verschillende formules. Het systeem van duolegaten bijvoorbeeld is zowel voor het goede doel als voor je erfgenamen een interessante formule. Zeker als je erfgenamen verre familieleden zijn of zelfs mensen met wie je geen familieband hebt. Met dit systeem betalen zij immers geen torenhoge successierechten.

Overweeg je ook om die stap te zetten en onze vereniging te begunstigen, dan raden wij je aan een notaris te raadplegen. Die kan je exact meededelen hoe je te werk moet gaan en welke formule best bij jou past. Voor meer informatie kan je ook terecht bij Willy Ibens (GSM: 0477-80.51.76).

Natuur.huis, Natuur.winkel en Natuur.documentatiecentrum Steenstraat 25, 2180 Ekeren tel. 03‑541.58.25, fax 03‑541.63.55 Open van maandag tot en met vrijdag van 10 tot 17 u e‑mail: antwerpennoord@natuurpunt.be website: www.antwerpennoord.be BTW‑nummer: BE 0429 415 832 Rekeningnr. BE77 2200 3405 7342

Contacten secretariaat: Iris Buermans (administratie): iris.buermans@natuurpunt.be An Casteels (bewegingsconsulent): an.casteels@natuurpunt.be

Antwerpse haven Natuurlijker: Johan Baetens: johan.baetens@natuurpunt.be Dries Martens: dries.martens@natuurpunt.be Ilf Jacobs: ilf.jacobs@natuurpunt.be Opvangcentrum voor Vogels en Wilde Dieren Brasschaat vzw Holleweg 43 2950 Kapellen tel. 0473‑48.48.97 e-mail: peeters.m@skynet.be

34

Natuurpunt Afdeling Antwerpen Stad: info Natuur.huis (03‑541.58.25) Werking Kerk- en Steenuilen: Frank Goossens (0487-46.82.69) Fons Vervoort (03‑647.18.70) Werking Natuur- en Milieueducatie: info Natuur.huis (03‑541.58.25) Werking Vleermuizen: Filip Borms (0473‑91.90.51) Werking Vlinders: Hugo Wouters (03‑569.05.78) Werking Vogels: Ludo Benoy (0476-43.15.42) Werking Berendrecht, Zandvliet en Lillo: Guy Leys (03‑569.00.38) Werking Brasschaat: Johan Neegers (0479-99.54.01) Werking Brecht: info Natuur.huis (03‑541.58.25) Werking Ekeren: info Natuur.huis (03‑541.58.25) Werking Kapellen: Marie-Paule Schelfout (03‑665.11.01) Werking Schoten: Dominique Put (0476‑77.32.29) Werking Stabroek: Harry Van der Horst (03‑568.15.78) Werking Wuustwezel: Marc Vanbrabant (03‑669.88.07)

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

Polderke - bio Tot uitputting voorraad!!!

Waarborg voor leeggoed niet inbegrepen.

De opbrengst gaat integraal naar het reservatenfonds.

Oplossing van de prijsvraag tijdens onze barbecue: Het juiste antwoord was Veerle Baetens, of voor de kinderen Pipi Langkous.

De wedstrijd werd gewonnen door de familie Van Cantfort uit Brecht.

Natuur.ruimte is het driemaandelijks ledenblad van Natuurpunt Antwerpen Noord vzw.

Werkten mee aan dit nummer: Ludo Benoy, Lucas Bergmans, Iris Buermans, An Casteels, Ivo De Belder, Jos Francken, Dries Martens, Thijs Nous, Mart Pauwels, Rina Peys, Guido Segerink, Stefan Versweyveld, Wout Willems Illustraties en foto’s: Iris Buermans, Luc Crols, Pierre de Roo, Frank Goossens, Willy Ibens, Annelies Jacobs, Niels Luyten, Rina Peys, Pieter Van Hooydonck, Pascale Vantieghem, Frank Wagemans, foto-archief Natuurpunt Antwerpen Noord, Foto voorpagina: Marcel Peeters (VOC) Oplage: 4.600 exemplaren

Natuur.ruimte • september 2015 - november 2015

Verantw. Uitg.: Willy Ibens, Steenstraat 25 - 2180 Ekeren

Afgiftekantoor Antwerpen X p702 133 Retouradres: Natuurpunt Antwerpen Noord vzw Steenstraat 25 2180 Ekeren

Dag van de natuur in Opstalvallei Ontdek mee dit nieuw ingerichte natuur­ gebied vlakbij het centrum van Berendrecht.

Bij de uitbreiding van de haven moet, voor elk ecologisch waardevol stuk dat verloren gaat, ergens anders een compensatie­gebied komen. Dit is er één van: er komen plassen en rietland als nieuwe thuis voor zeldzame rietvogels en eenden.

Omdat er in het rietland momenteel veel opslag is van wilgen, gaan we vandaag deze afzagen of uittrekken om het riet en de rietvogels alle kansen te geven. Iedereen is van harte welkom, ook kinderen!

Kom zaterdag 21 november vanaf 9.30 u naar het kruispunt van de Antwerpsebaan en de Reigersbosdreef (ter hoogte van het Teutebos) in Berendrecht.