Natuur.ruimte 03/2014

Natuur.ruimte Wasplaten geven kleur aan de Bospolder

De steenmarter

10 jaar natuurbeheer in het Wijtschot driemaandelijks verenigingsblad van Natuurpunt Antwerpen Noord vzw september - oktober - november 2014 jaargang 21 - nummer 3 verschijnt in maart, juni, september en december Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

Inhoud

ZEKER LEZEN

14

Natuurgebied: 10 jaar natuurbeheer in Het Wijtschot

4

De basis voor een boeiende brok natuur

Studie: De steenmarter

6

De comeback van een gewiekste vagebond

Actueel: Oude Landen: de cirkel is rond 10 In gesprek met: Bart Van Hoydonck

12

Schaapjes tellen (en niet voor het slapen gaan)

Soort in de kijker: Wasplaten geven kleur aan de Bospolder

14

Wasplaten in de Bospolder 6

De orchideeĂŤn onder de paddenstoelen

Beheer: Dag van de Natuur in Het Wijtschot

17

Voor iedereen met een groen hart op de juiste plaats

Beweging: Dag van de Trage Weg

20

Educatie: Creativity, Action, Service

26

Het nieuwe schoojaar start met natuurbeheer

De steenmarter KEICOOL Op stap met Snor

EN VERDER Edito Colofon

22

Met Snor op zwammenjacht

3 34

Actief met Eikeldop

24

Doetjes en datjes, niet voor watjes!

IN JE EIGEN TUIN Behaag natuurlijk

9

Koop streekeigen haagplanten en struiken aan tegen sterk verlaagde prijzen

Educatief natuurbeheer

26

AAN DE SLAG Agenda

18

Handen uit de mouwen

28

Natuurbeheer...

Vergeet niet te genieten

30

Doe eens iets leuks

Openingsevenement Week van het Bos

36

EDITO

Vertrouwen, verbinden, vooruitgaan...

‘Vlaanderen staat voor een moeilijke en tegelijk uitdagende periode. We worstelen nog steeds met de gevolgen van een mondiale economische crisis en wij staan voor grote budgettaire uitdagingen.

Die uitdagingen beantwoorden wij met een drieluik voor de toekomst: vertrouwen, verbinden, vooruitgaan.

Vertrouwen in ons eigen kunnen. Want Vlaanderen heeft álle kwaliteiten en talenten om onze ambitie te realiseren. Maar ook vertrouwen in elkaar. Moeilijke klippen neem je niet alleen, maar wel schouder aan schouder. Vertrouwen betekent dus ook verbinden, met elkaar en met elkaars talenten en kwaliteiten.’

Deze tekst komt uit het nieuwe Vlaamse regeerakkoord. We zouden Vlaanderen zo kunnen vervangen door Natuurpunt Antwerpen Noord. Wat voor de Vlaamse overheid geldt is, beslist toepasbaar op onze vereniging. En als we ‘economisch’ ook nog vervangen door ‘ecologisch’ is die quote helemaal op ons lijf geschreven.

Vertrouwen en verbinden slaat vanzelfsprekend ook op het verenigingsleven en het middenveld. De Vlaamse overheid zegt meer vertrouwen te geven door minder regeltjes, zodat verenigingen zich meer kunnen bezighouden met hun werking en minder met administratieve procedures.

De Vlaamse overheid zal tevens het voorbeeld geven en ingrijpend besparen op het eigen overheids­ apparaat. Iedere vereniging weet wat dit inhoudt: minder subsidies voor werking en personeel.

Het doet mij denken aan het welbekend verhaal (uit Genesis) waarbij een Egyptische farao zeven koeien uit de Nijl zag komen. Mooie, vette dieren, die gingen grazen in het oevergras. Daarna kwamen zeven andere koeien uit de Nijl omhoog, lelijke, magere dieren. Zij gingen bij de andere staan aan de oever van de Nijl. En de lelijke, magere dieren vraten de zeven mooie, vette op. Toen werd de farao wakker en zocht hij naar een verklaring voor deze nare droom.

Hoe wij in 2015 gaan wakker worden en of wij met weemoed gaan terugdenken aan de zeven vette jaren weet ik niet. Wat we wel weten is dat er zal moeten bezuinigd worden. Maar daarmee valt het vele werk bij Natuurpunt Antwerpen Noord echt niet stil. Het legt wel terug meer verantwoordelijkheden en taken bij de vrijwilligers in plaats van bij het professionele kader.

Bij deze een oproep om mee te doen en de handen uit de mouwen te steken: maaien, kappen, zagen, hooien, tellen, plannen, teksten schrijven, overleggen, overtuigen, Natuurpunt promoten, leden werven, tijdschrift verzenden, jongeren wegwijs maken in natuurbeheer… Samen meedenken en meedoen en zo zorgen voor een levendige vereniging en een dito secretariaat.

An, Iris en Dries maken je graag wegwijs in de vele mogelijkheden voor vrijwilligersinzet rond natuurbehoud en natuurbescherming. Maak een afspraak of spring gewoon binnen voor een babbel.

Willy Ibens Voorzitter Natuurpunt Antwerpen Noord vzw

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

3

NATUURGEBIED

Schoten viert tien jaar natuurbeheer in Het Wijtschot

Tekst Fonne Bruggemans

In het zuidoosten van de gemeente Schoten bevindt zich het Wijtschot. Ontstaan uit opgespoten zand, afkomstig van de sluis van Wijnegem en van de verbreding van het Albertkanaal. Daarna werd het gebied gedeeltelijk terug afgegraven. Hierdoor ontstond een geaccidenteerd terrein bestaande uit voornamelijk schelpenzand, klei en glauconiet. De basis voor een boeiende brok natuur.

Foto’s: Fonne Bruggemans, Luc Crols 4

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

In 2002 voerde de gemeente Schoten, met de steun van de afdeling natuur, een natuur­ ontwikkelingsproject uit. Einde 2005 werd het Wijtschot aangeduid als natuurgebied, als onderdeel van de vallei van de Kleine Schijn.

Op 1 januari 2003 werd het beheer van het Reebos voor 27 jaar overgedragen aan Natuurpunt (1,45 ha). Op 4 april 2004 volgde het gedeelte met de zandwinningsput (5,1 ha).

We zijn nu 10 jaar verder en ons gebied heeft een hele evolutie ondergaan. Het Reebos is uitgegroeid tot een echt bos. Door de interessante combinatie van bomen, struiken en open plekken is dit een ideale plek voor broedvogels. Op de zandwinning heeft zich spontaan een wilgenbos ontwikkeld. Centraal vinden we hier enkele ondiepe vennen die in volle zomer droogvallen. Op de opdrogende oevers vinden we zeldzame mossen en planten.

Ook libellen houden van zulke plassen. Achter de waterpartijen ligt een steile berm, die door de gemeente werd aangelegd voor de oeverzwaluw.

Helaas laat de natuur zich niet dwingen en heeft de oeverzwaluw andere oorden opgezocht. De nachtegaal, 10 jaar geleden ruim aanwezig, is ondanks de geschikte biotoop verdwenen, een trend die we ook in de aangrenzende gemeenten waarnemen. Positief zijn de vele soorten vlinders in het Wijtschot. Bij de

nachtvlinders werden reeds meer dan 800 soorten gedetermineerd.

Het beheer van het gebied bestaat er voornamelijk in de open plekken vrij te houden en het wilgenbos in toom te houden. In het centrale gedeelte van de zandwinnings­put worden opschietende wilgen en berken jaarlijks gekapt. Regelmatig wordt het riet in de waterpartijen gemaaid. In 2012 werden deze waterpartijen terug uitgediept wegens verzanding. Aan de randen van de put trachten wij het bos door knotten en uitdunnen open te houden. Op een klein gedeelte laten we de natuur haar gang gaan. Sedert enkele jaren moeten we het hoofd bieden aan invasieve exoten. Vooral Japanse duizendknoop en late guldenroede breiden zich snel uit. We zullen aan de bestrijding ervan in de toekomst meer tijd moeten besteden. Minstens één extra werkdag zal hiervoor georganiseerd worden.

NATUURGEBIED

Deze zandwinning vond plaats tot 1987. Nadien mocht de natuur haar gang gaan. Op een aangrenzend maisveld werd in 1998 tijdens de Week van het Bos een bosje aangeplant.

Vanwege het veelvuldig voorkomen van reeën kreeg het de naam “Reebos”. Het plantgoed bestond uit een variatie van hoogstammen en bessenhoudende struiken.

De komende jaren zullen we rekening moeten houden met werkzaamheden in en naast het natuurreservaat. Het oude afgedekte stort, dat nu nog één geheel vormt met ons gebied, zal omgevormd worden tot een KMO-zone.

Jammer voor de hier broedende bosrietzangers en sprinkhaanzangers. Een hoge bufferberm zou hier enige bescherming en buffering moeten geven. Langs het Albertkanaal zullen waarschijnlijk drie windmolens gebouwd worden. Eén daarvan zal net in het gebied staan, een tweede net erbuiten. Dit zal zeker het mooie landschap ontsieren en geluids­ overlast veroorzaken. Alleszins geen prettig vooruitzicht!

Ja, we vieren 10 jaar Het Wijtschot Op zondag 28 september vieren we het 10-jarig bestaan. We bieden je een leuke wandeling.

Het Wijtschot in de herfst... dat zijn bessen, noten en vruchten. Al onze inheemse bomen denken aan de voortplanting: eikels, beukennootjes, maar ook de gevleugelde vruchten van esdoornsoorten, de bijzondere vruchten van kardinaalsmuts, de bessen van Gelderse roos en sleedoorn enz.

Nadien heffen we het glas op de toekomst van het Wijtschot.

Afspraak om 10 u aan de ingang van het Wijtschot, Wijtschotbaan te Schoten.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

5

NATUUR.STUDIE

De comeback van een gewiekste vagebond Vroeger, omstreeks 1900, was de steenmarter heel algemeen in Vlaanderen. Genadeloze vervolging en biotoopvernieling deden het tij keren.

Tekst: Stefan Versweyveld

Na WOII was hij zo zeldzaam geworden, dat in 1977 de jacht er op werd gesloten. Gelukkig liet de steenmarter zich niet doen. Sinds een jaar of twintig is hij opnieuw aan het toenemen en inmiddels bereikte de steenmarter ook de Antwerpse regio: een opmerkelijke comeback van een gewiekste vagebond…

Foto’s: Hugo Willocx 6

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

Steenmarters behoren - zoals zijn naam al doet vermoeden – tot de familie van de marterachtigen. Momenteel zijn ze in Vlaanderen met zeven familieleden. De achtste, de Europese nerts, verdween meer dan een eeuw geleden definitief uit Vlaanderen. Van de nu nog aanwezige marterachtigen zijn de das en de otter wellicht de bekendste en eveneens aan een herkolonisatie bezig. Daarnaast komen ook boommarter, bunzing, hermelijn en wezel in Vlaanderen voor.

Het nauwst verwant met de steenmarter is de boommarter. Beide soorten lijken zelfs zo sterk op elkaar dat ze in het veld vaak niet te onderscheiden zijn. Ze hebben allebei ongeveer hetzelfde formaat, zijn hoofdzakelijk bruin van kleur en hebben een opvallende bleke keelvlek of bef. Op basis van de vorm en de kleur van deze bef kan men meestal een onderscheid maken: bij de steenmarter is de bef felwit, bij de boommarter dooiergeel tot oranje. Maar de uitzonderingen bevestigen de regel…

De kleur van snuit en neusspiegel is wel een zeer betrouwbaar kenmerk. Bij boommarters is de snuit donkerbruin net als hun voorpoten.

Bij steenmarters is de snuit duidelijk bleker bruin. Verder hebben boommarters een donkerkleurige neusspiegel, terwijl die bij steenmarters bleek tot vleeskleurig is. Het blijft al bij al een moeilijke opgave om ze in het veld uit elkaar te houden.

Van de bunzing – die in onze streek algemeen is – is de steenmarter wel goed te onderscheiden.

In tegenstelling tot de bunzing heeft de steenmarter geen ‘kopmasker’, maar is hij egaal bruin op de kop. Bovendien is de steenmarter groter dan de bunzing en heeft hij een opvallende (geel)witte keelvlek.

Niet enkel de jacht was voor de steenmarters nefast. Ook zijn voorkeur voor kleinschalige landschappen werd bijna zijn ondergang. Met het verloren gaan van bomenrijen, hagen en braakliggende hoekjes in combinatie met de versnippering van de open ruimte door wegen en stedelijke bebouwing, zag het er lange tijd niet goed uit voor de steenmarter.

Comeback, ook bij ons!

NATUUR.STUDIE

Een kennismaking

Gelukkig is daar de laatste 20 jaar een einde aan gekomen. Zowel in de ons omringende buurlanden als in Vlaanderen startte de steenmarter vanuit de oostelijke provincies aan een comeback. De voorbije jaren kwamen er vanuit heel Vlaanderen meldingen binnen van steenmarter, zoals je kan terugvinden op www.waarnemingen.be.

De eerste meldingen van steenmarters in onze buurt kwamen binnen vanuit Schoten en Wijnegem. Inmiddels zijn er ook steenmarters gesignaleerd in Brasschaat, Stabroek en Brecht.

De steenmarter is terug, wat nu?

Uit de waarnemingen blijkt de steenmarter zich bij ons het liefst aan de rand van bos- en natuurgebieden, grote tuinen en domeinen en rond rustige (vaak oude) gebouwen op te houden. In onze, menselijke omgeving dus.

De steenmarter mag dan wel teruggekeerd zijn, je moet zeker niet bang zijn dat hij zich op korte termijn zal ontpoppen tot een geduchte kippenrover. Kippenhokken worden hoofdzakelijk bezocht voor de eieren, die in hun geheel worden weggedragen om op een rustige plek te worden verorberd. De steenmarter is immers een alleseter en eet voornamelijk kleine knaagdieren, insecten, bessen en fruit.

Het zag er lange tijd niet goed uit Ernest Claes beschrijft in het eerste hoofdstuk van zijn novelle ‘Floere het Fluwijn’ op een prachtige wijze het typische landschap van de steenmarter. Ze leven bij voorkeur in parkachtige landschappen, aan de rand van bosgebieden en in kleinschalige cultuurland­ schappen. Daar vinden ze hun lievelings­ voedsel. Dat bestaat uit muizen, mollen, ratten, konijnen, bessen en andere vruchten. ’s Winters daarentegen zoeken steenmarters graag rustige gebouwen aan de rand van de bewoning.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

7

NATUUR.STUDIE

Het feit dat marters hun intrek nemen in gebouwen doet, na verloop van tijd, hier en daar problemen ontstaan. Zo kunnen de dieren soms schade aanrichten aan dakisolatie wanneer ze binnendringen in de ruimte tussen dak en onderdak. In onze regio werden nog geen vernielingen door steenmarters gemeld.

Steenmarters mogen we zeker niet als ongewenst beschouwen. Integendeel. Omdat ze aan de top van de voedselpiramide staan, hebben ze behoefte aan een groot jachtgebied met een gevarieerd voedselaanbod en stellen ze specifieke eisen aan hun leefgebied (waaronder de aanwezigheid van houtkanten, bos, ruige natuur, beekoevers en bermen).

Daarmee kunnen we ze als de ‘graadmeters’ van de kwaliteit van de natuur in onze regio beschouwen.

Aanwezig, maar waar?

In tegenstelling tot andere diergroepen zoals dagvlinders, vogels, libellen en sprinkhanen zijn er leemten in onze kennis van marterachtigen.

We weten wel dat de steenmarter terug is, maar waar hij precies voorkomt, hoeveel het er zijn in onze regio en in welke mate de steenmarter verder toeneemt of opnieuw achteruitgaat is niet geweten.

Om meer te weten over de verspreiding van de marterachtigen en over de steenmarter in het bijzonder, is jouw hulp meer dan welkom.

Als je een marterachtige waarneemt, is het van groot belang dat u deze waarneming doorgeeft via www.waarnemingen.be. Ook als je een verkeersslachtoffer vindt (helaas de meest voorkomende waarneming van steenmarter), is het belangrijk dat je dit meldt via www. dieren­ onderdewielen.be.

Dankzij deze waarnemingen zal het mogelijk zijn effectieve beschermingsmaatregelen te nemen voor onze marterachtigen en voor de steenmarter in het bijzonder. Enkel zo blijft het mogelijk dat steenmarters blijven rondzwerven in onze omgeving en kunnen wij voorkomen dat Floere het Fluwijn een stukje oud-Vlaamse geschiedenis wordt.

De Steenmarter (Martes foina) Dit nachtelijk rovertje heeft de grootte van een slanke huiskat. Zijn slanke uiterlijk stelt hem in staat om ‘s nachts zeer snel en uiterst behendig op jacht te gaan. Jagen doet hij op ratten, muizen, eekhoorns, egels, vogels, insecten en soms op aas. In de zomermaanden eet hij ook bessen en allerlei vruchten.

Tijdens zijn nachtelijke strooptochten legt hij wel ettelijke km af om zijn prooien te verschalken; 5 à 6 km is een normale afstand.

Steenmarters leven solitair en het territorium van de mannetjes overlappen dit van meerdere vrouwtjes. Het territorium beslaat ongeveer een 90 ha, maar in stedelijke gebieden is dit merkelijk kleiner omdat het voedselaanbod er groter is.

In hun territorium hebben ze meerder schuilplaatsen waar ze overdag rusten en slapen; dit kan gaan van houtstapels, holle bomen, stro, schuren, zolders, kruipruimtes tot zelfs in spouwmuren.

Om zich toegang te verschaffen tot zijn schuilplaats is een opening van 6 cm voldoende.

In de maanden juni tot augustus, wanneer de paartijd aanbreekt, zoeken beide geslachten elkaar op en leveren mannetjes strijd om een vrouwtje. Deze worden soms door meerdere mannetjes gedekt. Na een verlengde draagtijd van 9 maanden worden de 3 à 4 jongen in maart, april geboren.

Na 3 maanden zijn deze jongen zelfstandig en verlaten het territorium van de moeder. Ze gaan dan op zoek naar een eigen stek. Steenmarters worden 8 à 10 jaar oud.

Tekst: Frank Goossens 8

De steenmarter heeft in onze omgeving slechts één natuurlijke vijand, namelijk de vos. In het oosten en het zuiden van Europa zijn dit er meer; onder andere de wolf, de oehoe en arenden. Ook verwilderde katten vangen soms jonge steenmarters.

De steenmarter is een beschermde diersoort en mag dus niet bejaagd of in gevangenschap gehouden worden.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

NATUUR.ACTIEF Hagen, houtkanten en bomenrijen zijn voor planten en dieren onmisbare verbindingswegen tussen versnipperde natuurgebieden.

Hagen in privé-tuinen geven mee structuur aan het landschap en vormen groene linten waarvan planten, vogels en zoogdieren gretig gebruik maken. Hagen zorgen zo voor de vervanging van de vele kleine landschapselementen die in het oude landbouwlandschap overvloedig voorkwamen.

Iedereen kan zijn steentje (lees struikje) bijdragen door zijn tuin een natuurlijker tint te geven en mee het landschap te versterken.

Tijdens de Behaag...Natuurlijk actie kan je streekeigen haagplanten en struiken aankopen tegen sterk verlaagde prijzen. Er is een ruime keuze aan hagen, houtkanten, fruitbomen en bessenstruiken.

Streekeigen planten hebben als groot voordeel dat ze beter aangepast zijn aan de bodem en het klimaat van onze streek.

De opbrengst van de actie gaat integraal naar de aankoop van nieuwe natuurterreinen in onze regio. Dat is dus dubbele winst voor groen.

Kan er bij jou nog een boompje of struikje bij?

Bestellen kan tot 20 oktober. Afhalen gebeurt op zaterdag 29 november.

Alle details over de planten kan je vinden op onze website: www.antwerpennoord.be.

Voor meer informatie en coördinatie contacteer je An Casteels, an.casteels@natuurpunt.be

Welke gemeenten nemen deel?

District Berendrecht-Zandvliet-Lillo Bestellen: www.behaag-antwerpen.be Contact: Guido Callaerts, Ecohuis Email: ecohuis@stad.antwerpen.be Gemeente Brecht Bestellen: www. brecht.be/behaagactie Contact: Milieudienst, Wendy Neirynck Tel: 03-660.25.63 Email: wendy.neirynck@brecht.be District Ekeren Bestellen: www.behaag-antwerpen.be Contact: Natuur.huis, Iris Buermans Tel: 03-541.58.25 Email: antwerpennoord@natuurpunt.be Gemeente Schoten Bestellen: www.schoten.be Contact: Milieudienst Tel: 03-685.04.62 Email: milieudienst@schoten.be Gemeente Stabroek Bestellen: gemeenteblad van september Contact: Milieudienst Tel: 03-210.11.50 Email: milieudienst@stabroek.be Gemeente Wuustwezel Bestellen: www.wuustwezel.be/gemeentelijkeacties Contact: Mariska Raeymakers Tel: 03-690.46.24 Email: duurzaam@wuustwezel.be

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

9

NATUUR.ACTUEEL

Oude Landen: de cirkel is rond Vandaag staan op alle beleidsniveaus – van deelgemeente tot de Europese Commissie – het behoud en de bescherming van de natuur op de agenda. Bescherming van de natuur als een essentieel element voor een gezond leefmilieu voor de mensen van vandaag en morgen. Behoud van de biodiversiteit als een noodzakelijke voorwaarde om natuurlijke processen, zoals de zuivering van water of de vruchtbaarheid van de bodem, in stand te houden.

Wat heden ten dage een evidentie is, was niet zo lang geleden een strijdpunt. In de geest van de golden sixties kocht het Antwerpse stadsbestuur het militair domein tussen Luchtbal en Ekeren om er een nieuwe woonwijk uit te bouwen.

Een voor die tijd forse investering van zowat 15 miljoen euro voor iets meer dan 100 hectare woeste gronden en een kazerne.

De sportvelden en woonblokken zijn er nooit gekomen. Toen medio 1979 de definitieve gewestplannen werden opgesteld en alle ruimte in Vlaanderen een passende bestemming kreeg, werden de Oude Landen ingekleurd als natuuren parkgebied.

Tekst & Foto: Willy Ibens 10

Enkel een strook naast de spoorweg met een oppervlakte van 3,5 hectare werd ingekleurd als een zone voor openbaar nut. Ze werd einde 1979 door het stadsbestuur verkocht aan de Regie der Posterijen om er een postsorteer­ centrum op te richten.

Ook die plannen werden nooit uitgevoerd. Het postperceel werd beschermd als landschap.

Er werd een beter bereikbare alternatieve locatie gevonden aan het station van Berchem.

Vervolgens werd het postperceel ingekleurd als natuurgebied en opgenomen in het Vlaams Ecologisch Netwerk. Inmiddels is het post­ sorteercentrum Antwerpen X verplaatst naar de rand van het havengebied in Oorderen.

In 2011 besliste bpost zijn deel van de Oude Landen te verkopen. Natuurpunt deed met € 80.000 het hoogste bod. Dat was evenwel fors onder de prijs waarmee het 35 jaar geleden werd aangekocht en fors onder de verwachtingen van de eigenaar. De verkoop werd meteen ingetrokken. Verliezen boeken op onroerend goed is natuurlijk geen fraaie balansverrichting.

Begin dit jaar werden wij onverwacht gecontacteerd door bpost. Of wij samen het terrein eens konden bekijken? Al snel bleek de bereidheid om voor een lange periode het natuurbeheer van dit postperceel formeel over te dragen aan Natuurpunt. Vorige maand werd deze erfpacht ondertekend. Wat daarmee nog allemaal samenhangt verneem je in de loop van december op een gezamenlijke persconferentie.

Voor ons is daarmee de cirkel rond. De actievoerders van de Werkgroep Oude Landen hadden in 1977 zo’n afloop wel nooit kunnen bedenken!

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

NATUUR.ACTUEEL Uit Gazet van Antwerpen - 15 juni 1977

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

11

IN GESPREK MET

Schaapjes tellen (en niet voor het slapen gaan) Ik tref Bart in een wat hectische periode.

Het enige gaatje in zijn agenda is tijdens zijn brandwacht op de uitkijktoren op de Kalmthoutse Heide.

Dus ik klim mee naar boven en ‘kijk mee uit’.

Heb jij je schaapjes op het droge, Bart?

Tekst: Rina Peys Foto’s: Rafaël Delaedt, Bart Vannieuwenhuyse 12

Ik heb momenteel 450 schapen, waarvan 150 fokooien. Maar van schapen houden alleen kan je niet leven. Ik ben van beroep arbeider bij ANB (Agentschap voor Natuur en Bos). Momenteel werk ik in Rijkevorsel, maar binnenkort kom ik terug naar de Kalmthoutse Heide. Brandwacht staan, hier op de Heide, behoort tot mijn taken bij ANB. Het uitzicht is hier grandioos: bij helder weer kijk je van de Luchtbal tot de windmolens in Meer.

Hoe begin je aan het beroep van schaapherder?

Mijn grootvader had een klein gemengd land­ bouwbedrijf. Ik was de enige in de familie met interesse voor landbouw. Maar ik ben ook een natuurliefhebber. Dat is geen evidente combinatie; er zijn nogal wat tegenstrijdige belangen tussen die twee. Het begon met

enkele schaapjes. Toen een van mijn buren vroeg of mijn schapen zijn gras niet konden kort houden, is de bal aan het rollen gegaan.

Ik ben toen in de leer gegaan bij de familie Hermans. Zij waren al sinds eind jaren 70 met hun schapen actief op de Kalmthoutse Heide.

Voor mij is een schaap gewoon een ’schaap’, maar er zullen wel verschillen zijn, niet?

Zeker weten, ik werk met 4 oud-Belgische rassen. Die staan geregistreerd in het stamboek bij ‘Steunpunt levend erfgoed’. Ik heb het Vlaamse schaap, het Lakense schaap, het Kempense schaap en het ras ‘entre Sambre et Meuse’. Bij het begrazen staan ze soms door elkaar, want ieder ras heeft zo zijn voorkeursmaal. Dat zorgt dan voor een beter beheer. Maar als de ooien gedekt moeten worden gaan ze apart, om rasvermenging te voorkomen.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

Krijgen ze ook extra voeding?

Heel veel speelt zich inderdaad buiten af. Maar rond Nieuwjaar staan de drachtige ooien op de boerderij in Gooreind. Ze lammeren wel buiten, omstreeks februari en maart. Ik tracht die periode wat te rekken, want het is dan razend druk. In april of mei worden de schaapjes werknemer bij Natuurpunt en gaan ze de natuurgebieden in, samen met de lammetjes.

Nee, dat mag niet. De gebieden moeten verschralen. Het is zaak om uit te vinden hoeveel en welke schapen er nodig zijn om de natuur optimaal te beheren. Voor elk gebied is dat anders.

Die drukke perioden kennen niet echt een einde?

Nee, in juni en juli moet er geschoren worden en de lammeren, vooral de rammetjes, moeten gespeend worden (dat wil zeggen: gescheiden worden van de ooi oftewel het mama-schaap).

Hoe scheer je ze en wat gebeurt er met de wol?

Scheren gebeurt met een soort van tondeuse, zoals een kapper die ook gebruikt, maar dan een groter en vooral veel zwaarder toestel. Het is hard werken. De wol gaat naar de groothandel en wordt daar verder verwerkt.

Waar zet jij je schapen overal in?

Op de Huzarenberg, een klein gebied, staan 4 ooien en hun lammeren. In de Kuifeend, de Bospolder, de Kooldries, de Hoekse beemden en in het Stappersven staan er meer. Het Turnhouts vennengebied is het grootste. In de Opstalvallei staan er ook, in opdracht van het Antwerps Havenbedrijf. Dat is heel wat heen en weer rijden, want er moet frequente controle zijn. In perioden van droogte krijgen ze ook extra drinkwater.

Zijn er verschillende soorten begrazing?

Ja, er is begrazing na het hooien. Dat gebeurt op de Kooldries en de Hoekse beemden, want hier willen we nog verder verschralen. Je hebt de heidebegrazing en er is ook de begrazing om ongewenste planten terug te dringen, zoals bijvoorbeeld het opschieten van wilgen op de oevers van een plas.

IN GESPREK MET

Staan de schapen altijd buiten?

Je werkt niet met een hond om de schaapjes te hoeden?

Neen, de familie Hermans heeft dat nog gedaan, maar nu is dat moeilijker geworden.

Normaal klitten schapen samen als er gevaar dreigt. Maar veel schapen hebben al ervaring opgedaan met loslopende honden. Ze werden gebeten of erger. Bij gevaar rennen ze nu alle kanten op om hun eigen hachje te redden.

Dit gedrag gaan ze vaak ook vertonen bij het gebruik van een herdershond en dan krijg je ze dus niet meer in een groep.

Je verkoopt ook lamsvlees?

Sinds 2009 organiseer ik een hoeveverkoop van lamsvlees. De lammeren gaan onder mijn begeleiding naar het slachthuis en worden daarna versneden. Ik zorg zelf voor het transport om alles te kunnen controleren.

Het vlees wordt in een snelvriezer ingevroren, zodat de kwaliteit optimaal blijft. De klanten die op de mailinglist staan worden verwittigd dat er vlees kan aangekocht worden.

Bart heeft een eigen website waar je meer info kunt vinden over de verkoop van zijn lamsvlees: www.vanheitotpolder.be/.

Bedankt Bart, we zijn weer wat wijzer geworden.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

13

SOORT IN DE KIJKER

Kabouterwasplaat

Wasplaten geven kleur aan de Bospolder Sommige lezers zullen wellicht verbaasd opkijken bij het lezen van deze titel. Wat is Natuurpunt nu van plan? ‘Wassen’ en ‘kleur’ doet eerder denken aan reclamespotjes met afgebleekte truitjes.

Tekst: Stefan Versweyveld Foto’s: Dries Martens, Natuurpunt 14

De herfst is het uitgelezen moment om kennis te maken met een prachtige en zeldzame groep van paddenstoelen. Dankzij het jarenlange beheer van Natuurpunt kan je ze nu ook ontdekken in de Bospolder.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

SOORT IN DE KIJKER

Wasplaten: onbekend en helaas onbemind Wasplaten behoren niet tot de beter bekende groepen van herfstpaddenstoelen zoals de amanieten (denk maar aan de vliegenzwam), boleten, geweizwammetjes of bovisten. Dat is bijzonder jammer, want wasplaten behoren tot de bijzonderste paddenstoelsoorten in Europa.

Wasplaten zijn plaatjeszwammen met wasachtige lamellen aan de onderkant van de hoed. Hierdoor zien ze eruit alsof ze gemaakt zijn van ‘vette’ was, zoals een kaars. Zo kwamen ze meteen aan hun eigenaardige naam.

Opvallend zijn de felle kleuren van wasplaten: van rood, oranje, geel tot groen en sneeuwwit.

En doordat de meeste soorten vrij grote vruchtlichamen hebben, vallen ze op hun groeiplaatsen bijzonder goed op.

Mooi, kieskeurig en zeldzaam Wasplaten zijn wortelsaprofyten op grassen. Dat wil zeggen dat deze soorten zich voeden met de afgestorven wortels van grassen.

Met zijn overvloedige regen zijn allerhande grassen en graslanden geen zeldzaamheid in Vlaanderen, dus wasplaten alom zou je kunnen Puntmutswasplaat

Elfenwasplaat

zeggen. Ze zijn echter ook liefhebbers van schrale, onbemeste en bij voorkeur kalkrijke graslanden. En daar knelt het schoentje. Deze grazige vegetaties zijn in het versnipperde, sterk bemeste Vlaanderen zeer zeldzaam geworden. En bijgevolg ook de meeste soorten wasplaten. Alleen het sneeuwzwammetje en de zwartwordende wasplaat zijn wat algemener.

In alle opzichten delen de wasplaten dus de voorkeur én het lot van onze wilde orchideeën in Vlaanderen.

Wasplaten worden vaak de orchideeën onder de paddenstoelen genoemd Samen met wasplaten vind je meestal ook andere kieskeurige graslandpaddenstoelen zoals satijnzwammen, knots- en koraalwammen.

Wanneer er minstens 5 verschillende soorten wasplaten in een grasland worden aangetroffen, spreken kenners zelfs van ‘wasplaatgras­ landen’. Deze prachtige paddenstoelen worden als uitstekende indicatoren beschouwd van schrale, niet-bemeste graslanden met een hoge rijkdom aan planten en dieren.

Beheer Bospolder levert resultaten op Sinds Natuurpunt de Bospolder van het Antwerpse stadsbestuur in 1999 in beheer kreeg en na uitvoering van het natuur­ inrichtingsproject in 1999 - 2002 is de biodiversiteit van het natuurgebied fors Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

15

SOORT IN DE KIJKER

Papegaaizwammetje

Sneeuwzwammetje

toegenomen. Meest in het oog springend zijn uiteraard de meer opvallende en gekende groepen zoals vogels, libellen, vlinders en planten.

Naast heel wat bloemen, hebben ook de typische graslandpaddenstoelen zeer gunstig gereageerd op ons beheer. Liefst 6 soorten wasplaten kan je er aantreffen met ronkende namen als sneeuwzwammetje, zwartwordende wasplaat, puntmutswasplaat, papegaaizwam­ metje, elfenwasplaat en kabouterwasplaat.

Tezamen met de wasplaten verschenen ook andere typische soorten zoals gele knotszwam, zwartbruine vlekplaat en gewone weidechampignon.

Het verschijnen van wasplaten in de Bospolder is meteen het beste bewijs dat ook de mycoflora of paddenstoelenrijkdom profiteert van het beheer door Natuurpunt. Voordat het gebied in beheer werd genomen, bestonden de opgespoten kalkrijke zandbodems in het oosten van het gebied hoofdzakelijk uit monotone ruigten van duinriet. Het instellen van een extensieve jaarrondbegrazing met Galloway-runderen, aangevuld met maaien en schokbegrazing door schapen, heeft deze soortenarme ruigten veranderd in soortenrijke vegetaties die veel overeenkomsten vertonen met vochtige tot droge duingraslanden aan de kust.

Het begrazingsbeheer zal de komende jaren verder gezet worden, zodat de wasplaten en andere graslandpaddenstoelen iedere herfst kleur aan de graslanden in de Bospolder zullen geven!

Zeldzame graslandpaddenstoel en oerwoudrelict?

Wasplaten duiken in Vlaanderen hoofdzakelijk in schrale graslanden op. In Noord-Amerika daarentegen komen ze voor in oerwouden.

Dat is eigenlijk niet zo verwonderlijk. Quasi alle soorten zijn kieskeurige paddenstoelen die alleen maar gevonden worden op een schrale, niet-bemeste en niet-bewerkte bodem.

In Noord-Amerika komen wasplaten bijgevolg vooral voor in oude ongestoorde oerwouden aan de oost- en westkant van het continent en staan daar symbool als oerwoudrelict. Het is

16

voor paddenstoelenliefhebbers vaak een grote verrassing ze daar tegen te komen in een totaal ander biotoop. Ook in Vlaanderen zijn wasplaten op een heel enkele plek in bossen te vinden. Het gaat altijd om slechts enkele vierkante meters, waar ze voorkomen in een bijzonder milieu. Meestal gaat het om plekken in vochtige bossen waar water omhoog komt uit de bodem.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

NATUUR.BEHEER Voor iedereen met een groen hart op de juiste plaats is de dag van de natuur een ‘must’.

Lekker genieten van het buiten zijn, met andere vrijwilligers werken aan meer en betere natuur. Samen een waardevol natuurgebied beheren en planten, vlinders en vogels een laatste toevluchtsoord geven.

Genieten van een mooi stukje natuur in de lente betekent vaak werken in het najaar: snoeien, knotten, plaggen, riet maaien, paden of omheiningen herstellen, nieuwe bomen of struiken aanplanten,...

Dit soort natuurbeheerwerk is één van de belangrijkste taken van Natuurpunt. Deels doen we dit werk met natuurarbeiders, maar er zijn vooral veel vrijwilligers aan de slag.

Op de Dag van de Natuur nodigt Natuurpunt iedereen uit om mee te werken. Iedereen, van jong tot oud, ervaren in het buitenwerk of niet, kan er zichzelf nuttig maken.

Je proeft er het speciale sfeertje dat op elke natuurbeheerdag aanwezig is. Een sfeer van samenhorigheid. Samen ‘gratis en voor niets’ het beste van jezelf geven voor natuur. ‘Een bende zotten?’ Misschien wel, maar dan wel ‘zot van natuur’!

Op 15 november vliegen we er met heel Natuurpunt Antwerpen Noord in voor een werkdag tijdens de “Dag van de Natuur”. Een lekker soepje zal zeker niet ontbreken. Kom langs en maak kennis met onze gedreven vrijwilligers, mensen met een hart voor natuur.

Ook de jongeren van JNM (Jeugdbond voor Natuur en Milieu) zullen erbij zijn. Dus breng gerust kinderen en kleinkinderen mee!

Afspraak om 9.30 u aan de ingang van het Wijtschot, Wijtschotbaan te Schoten.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

17

Agenda

SEPTEMBER zo 28 10 u, Herfstwandeling in Het Wijtschot, zie p. 5

Trefpunt: Ingang het Wijtschot, Wijtschotbaan, Schoten

OKTOBER do 2

19.30 u, Cursus Planten, zie vorig nr Trefpunt: Ecoloods Natuurpunt, Einde van de Lindenlei, Antwerpen - Ekeren

za 4

10 u, Werkdag in De Inslag, zie p. 28 Trefpunt: Ingang De Inslag, Kerkedreef, Brasschaat

za 4

EuroBirdWatch

zo 5

10 u, Herfst op het schor, zie p. 31 Trefpunt: Parking Lillo-fort, Scheldelaan, Antwerpen - Zandvliet

zo 5

EuroBirdWatch

vr 10

19.30 u, Herdenkingsmoment WO I, zie p 30 Trefpunt: begraafplaats Vossenveld, Vossenveldlaan, Stabroek

za 11

za 11

9.30 u, Werkdag in Het Rood, zie p. 29 Trefpunt: Ingang Het Rood Centrale Dreef, Streepstraat, Kapellen 10.30 u, Rondleidingen herdenking WO I, zie p. 30 Trefpunt: Schans van Smoutakker, Hoogeind, tegenover Vossenveldlaan, Stabroek

Nestkastjes timmeren tijdens de Kasteelfeesten

18

za 11

Nacht van de Duisternis , zie p. 30 17.30 u, Sprookjeswandeling 20 u, familiewandeling Trefpunt: parking van Camping Groene Linden, Schotensteenweg 62 , Brecht

za 11

19.30 u, Nacht van de Duisternis Op zoek naar vleermuizen , zie p. 30 Trefpunt: barelen van het Groot Schietveld, Arthur Boelstraat, Wuustwezel - Gooreind

zo 12

10 u, Week van het Bos Openings­ evenement in Mastenbos, zie p. 36 Trefpunt: Parking Starrenhoflaan 19, Kapellen

zo 12

10 u, Herfstwandeling in ‘t Asbroek, zie p. 31 Trefpunt: Ingang ‘t Asbroek, Asbroeklaan, Schoten

zo 12

14 u, Paddenstoelen in de Kooldries, zie p. 32 Trefpunt: Ingang reservaat De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepestraat achter de Cuvee Hoeve), Brecht

zo 12

Week van het Bos tem 19/10

za 18

9 u, Werkdag in De Kooldries, zie p. 29 Trefpunt: Ingang reservaat De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepestraat achter de Cuvee Hoeve), Brecht

za 18

14 u, Dag van de Trage Weg, zie p. 21 Trefpunt: Cultuurstation Tracé (Station Ekeren), Veltwijcklaan 222, Antwerpen - Ekeren

zo 19

14 u, Dag van de Trage Weg, zie p. 21 Trefpunt: Ruige Heide, tegenover Putsebaan 220, Antwerpen - Zandvliet

zo 19

14 u, Dag van de Trage Weg, zie p. 21 Trefpunt: NMBS-station Noorderdokken, Argentiniëlaan, Antwerpen - Luchtbal

zo 19

13.30 u, Paddenstoelenwandeling in Noordheuvel, zie p. 32 Trefpunt: parking van domein Noordheuvel, Ertboringenweg, Wuustwezel

za 25

9.30 u, Werkdag Opstalvallei, zie p. 28 Trefpunt: Hoek Zoutestraat - St. Janbaptiststraat, Antwerpen - Berendrecht

NOVEMBER za 1

9.30 u, Werkdag in Ruige Heide, zie p. 29 Trefpunt: Kruispunt van de Putse Baan en de Ruige Heide (baan parallel met A12), Antwerpen - Zandvliet

zo 2

10 u, Lillo - Potpolder, zie p. 32 Trefpunt: Parking Lillo-fort, Scheldelaan, Antwerpen - Lillo

do 6

19.30 u, Cursus Planten, zie vorig nr Trefpunt: Ecoloods Natuurpunt, Einde van de Lindenlei, Antwerpen - Ekeren

vr 14

20 u, Weetjes en verhalen over paddenstoelen, zie p. 32 Trefpunt: Zaal De Kroon (oud gemeentehuis), Antwerpsesteenweg 2, Kapellen

za 15

9.30 u, Dag van de Natuur in Het Wijtschot, zie p. 17 Trefpunt: Parking Vier Notelaers, Wijtschotbaan, Schoten

za 22

9 u, Cursus Planten, zie vorig nr Trefpunt: Ecoloods Natuurpunt, Einde van de Lindenlei, Antwerpen - Ekeren

za 22

9.30 u, Werkdag Schans van Smoutakker, zie p. 29 Trefpunt: Schans van Smoutakker, Hoogeind, tegenover pand 160, Stabroek

zo 23 9.30 u, Wintergasten in de Kuifeend en Grote Kreek, zie p. 32 Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Ekeren za 29 9.30 u, Werkdag in Ekers Moeras, zie p. 29 Trefpunt: Voetgangersbrug over de A12 (kant domein Muisbroek), einde van de Vierkerkenstraat, Antwerpen - Schoonbroek za 29 9 u, Behaag Natuurlijker, zie p. 9 Trefpunt: Bomenbank Berendrecht, Antwerpsebaan 110, Antwerpen - Berendrecht za 29 9 u, Behaag Natuurlijker, zie p. 9 Trefpunt: Ecoloods Natuurpunt, Einde van de Lindenlei, Antwerpen - Ekeren

za 29 12 u, Behaag Natuurlijker, zie p. 9 Trefpunt: Containerpark Hoevenen, Krekelberg 28, Stabroek za 29 13 u, Behaag Natuurlijker, zie p. 9 Trefpunt: Gemeentemagazijn, Van Pulstraat 15, Brecht za 29 Behaag Natuurlijker, zie p. 9 Trefpunt: Serres groendienst, Wijtschotbaan 16, Schoten

DECEMBER do 4

19.30 u, Cursus Planten, zie vorig nr Trefpunt: Ecoloods Natuurpunt, Einde van de Lindenlei, Antwerpen - Ekeren

za 6

9 u, Werkdag in De Kooldries & Sinterklaasborrel Trefpunt: Ingang reservaat De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepestraat achter de Cuvee Hoeve), Brecht

za 6

10 u, De andere beurs - Cadeaudagen, zie p. 33 Trefpunt: Parochiecentrum De Ark, Achter d’ Hoven, Wuustwezel

za 6

11 u, Oxfam Cadeaudagen, zie p. 33 Trefpunt: Zaal Moorland, Sportweg 1 (achter het gemeentehuis), Stabroek

za 6

13 u, Oxfam Cadeaudagen, zie p. 33 Trefpunt: Vrije basisschool Maria Middelares, Hogebaan 2, St. Job in ‘t Goor

zo 7

10 u, Oxfam Cadeaudagen, zie p. 33 Trefpunt: Vrije basisschool Maria Middelares, Hogebaan 2, St. Job in ‘t Goor

zo 7

10 u, Oxfam Cadeaudagen, zie p. 33 Trefpunt: Zaal Moorland, Sportweg 1 (achter het gemeentehuis), Stabroek

zo 7

10 u, De andere beurs - Cadeaudagen, zie p. 33 Trefpunt: Parochiecentrum De Ark, Achter d’ Hoven, Wuustwezel

zo 7

10 u, Wintergasten op het schor, zie p. 33 Trefpunt: e-paviljoen BASF (Scheldelaan tegenover ingang 6), Antwerpen - Zandvliet

za 29 9 u, Behaag Natuurlijker, zie p. 9 Trefpunt: Gemeentemagazijn, Slijkstraat 5, Wuustwezel

19

NATUUR.BEWEGING

Trage wegen zijn paden, wegels en straatjes die, zoals de naam al laat vermoeden,in de eerste plaats zijn bedoeld voor wandelaars, fietsers en ruiters. Snelle gemotoriseerde voertuigen horen er niet thuis.

Tekst & foto: Guy Leys 20

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

Veel van die trage wegen zijn al eeuwen in gebruik. Ze ontstonden op ‘natuurlijke’ wijze, bijvoorbeeld als verbindingsweg tussen het dorp en de akkers of als verbinding tussen een gehucht en de dorpskerk. In het kader van de Wet op de Buurtwegen van 10 april 1841 werden alle kleine wegen met een openbaar karakter opgetekend in de Atlas der Buurtwegen. Elke buurtweg (chemin) en elk voetpad (sentier) kreeg een nummer.

De wet regelt onder andere de opening,

afschaffing, verandering en verlegging van deze wegen, maar helaas wordt de wet vaak met voeten getreden. Geregistreerde buurtwegen en voetpaden worden wederrechtelijk afgesloten of omgeploegd.

Belang In onze jachtige tijd winnen trage wegen aan belang. Het zijn verkeersveilige verbindings­ wegen die ook voor recreatie en natuurbeleving in aanmerking komen. In de buitengebieden zijn ze ook van belang als natuurverbindingsweg.

zaterdag 18 oktober - Ekeren

zondag 19 oktober - Luchtbal

Op zaterdag 18 oktober wandelen we een 8-tal kilometer om de trage wegen in Ekeren te verkennen.

Deze wandeling brengt je langs wegen, onbekende doorsteekjes in de dorpskern, alsook in de landelijke omgeving van Ekeren. Zo zag je Ekeren nog nooit.

Op zondag 19 oktober ontdekken we de natuur met al onze zintuigen.

De namiddag wordt afgesloten met een stukje cake en een drankje in Tracé.

Meer info bij Werkgroep Trage Wegen, Ilse De Schutter, via tel. 0479-50.73.09.

Afspraak op zaterdag 18 oktober om 14 u, Cultuurstation Tracé (Station Ekeren), Veltwijcklaan 222 in Ekeren.

Het einde is voorzien rond 17 u.

NATUUR.BEWEGING

Trage wegen

Een gids laat je kijken, luisteren, voelen, ruiken en proeven van alles wat groeit in de Oude Landen. Aan onze Natuur.stand ontdek je misschien wel je zesde zintuig! Ook kinderen kunnen hier hun hartje ophalen.

Op het einde van de wandeling kan je kennismaken met de samentuin Grimbsy.

Een samentuin is een stuk braakliggende grond waar bewoners samen ecologisch moestuinieren. Tuincoach Martine geeft handige tips om samen de lekkerste groenten te kweken. Meedoen? Schrijf je ter plaatse in bij de tuincoach.

Afspraak op zondag 19 oktober om 14 u, NMBS-station Noorderdokken, Argentiniëlaan, Luchtbal.

zondag 19 oktober - Berendrecht en Zandvliet In Berendrecht en Zandvliet zijn er nog talrijke trage wegen. Kom ze verkennen op de Dag van de Trage Weg (http://www.tragewegen.be/dtw).

Een uitgestippelde korte (4 km) of langere wandeling (12 km) voert je over enkele pareltjes van dit soort wegen door polder, heide, bos en dorp.

Aan het startpunt kan je een overzichtelijke kaart van het parcours krijgen. In de begeleidende tekst op de

achterkant van de kaart kom je een paar bijzondere lokale verhalen te weten. Je kan de routes ook per fiets afleggen. Op www.routeyou.com zijn ze te raadplegen of te downloaden voor gps. Gebruik daarvoor de zoekterm ‘polderdistrict’.

Afspraak op zondag 19 oktober vanaf 14 u (tot 17 u), Ruige Heide, tegenover Putsebaan 220, Zandvliet. Bij regenweer zijn laarzen aanbevolen.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

21

MET SNOR OP STAP

Met Snor op zwammenjacht In de herfst staat het bos plots vol paddenstoelen. Mooi gekleurde, vreemdgevormde, lekker ruikende en stinkende zwammen. Waar komen die vandaan? levende bomen. Als de omstandigheden gunstig zijn, groeit daar dan de eigenlijke paddenstoelenplant: het ‘mycelium’. Dit is wit, haarfijn en vormt een ineengevlochten netwerk van kleine knobbeltjes. Hieruit groeit later de bovengrondse paddenstoel.

Geen blaadjes, wel draadjes Een paddenstoel is een vreemde plant. Wat je ziet is er maar een stukje van. De rest zit onder de grond. Het is geen plant met groene blaadjes. Het is een net van fijne, meestal witte draadjes. Dit is de zwamvlok.

Met of zonder hoed Als je een paddenstoel wilt tekenen, begin je waarschijnlijk met een steel en een hoed. Zo zien de meeste er ook uit. Maar er zijn nog veel meer vormen.

Sommige lijken op een aardappel of een

Buitensporig Tekst: Mart Pauwels Tekening: Pascale Vantieghem 22

Een paddenstoel is een soort vrucht.

Die vrucht heeft geen zaden maar miljoenen sporen. Deze sporen worden vooral verspreid door de wind. Wanneer ze een geschikte plaats gevonden hebben, kiemen ze en vormen fijne langgerekte cellen in de grond, in afgevallen bladeren of in hout van dode of Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

MET SNOR OP STAP vogelnestje. Ze groeien ook niet allemaal op de grond. Elfenbankjes en knoopzwammen groeien op boomstronken of dood hout.

Wanneer paddenstoelen van dode stoffen leven, spreekt men van afvalplanten of ‘saprofyten’. Woekeren ze op levende planten, dan heten ze woekerplanten of ‘parasieten’.

Judasoren in de Oude Landen Het vruchtlichaam van een echt judasoor wordt hard als het droog is en bij regen wordt het soepel en elastisch. De naam van deze zwam is afkomstig van het verhaal van de apostel Judas. Die heeft zich opgehangen aan een vlier. Daar is zijn oor dan voor altijd aan blijven hangen. Gek, hé!

aangetrokken en gaan op de hoed zitten, waardoor de sporen aan hun poten blijven plakken. Zo zorgen deze insecten voor de verspreiding van de sporen.

Heksendans Een heksenkring ontstaat door een bepaalde groeiwijze: de zwamvlok begint te groeien in alle richtingen. Als ze ouder wordt, zal het oudste deel, dat in het midden ligt, afsterven. Zo ontstaat er een kring van zwammen die steeds groter wordt.

Vroeger dacht men dat heksen op die plaats geheime vergaderingen hielden en rond de zwammenkring dansten in het maanlicht.

Opgeruimd staat netjes Zwammen zijn de opruimers van de natuur.

Ze breken hout en bladeren af tot stoffen die planten gemakkelijk kunnen opnemen.

Zonder de zwammen zou het bos vol dode takken en bladeren liggen.

Slijmmutsje De sporen van een stinkzwam zitten in het stinkende slijm op zijn hoed. Vliegen en andere insecten worden door de geur Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

23

ACTIEF MET EIKELDOP

Doetjes en datjes, niet voor watjes !!!

Paddenstoelenquiz Hoe groot is de diameter van de grootste heksenkringzwam van de wereld?

A B C D

4 meter 10 meter 100 meter 1 kilometer

Wat is geen naam van een paddenstoel?

A B C D

Slijmerige blekerik Dodemansvinger Schele ridderzwam Eikenbloedzwam

Welke kaas is geen schimmelkaas?

A B C D

Jonge kaas Brie Camenbert Blauwe kaas

Wat is heksenboter?

A Een mengeling van boter en bruine suiker

Tekst: Iris Buermans 24

B C D

Een vooruitkruipende slijmzwam Een mengsel van echte boter en look om champignons op smaak te brengen Zalf om je gebarsten lippen mee in te vetten Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

ACTIEF MET EIKELDOP

We dagen jullie uit om de wereld eens op een andere manier te bekijken.

Al knutselend en puzzelend ontdek je de wondere wereld van de natuur.

Maak je eigen vleermuis Heb je al eens een vleermuis zien vliegen? Mooi he. Wist je dat ze aan hun poten gaan hangen, met hun kop naar beneden, om te slapen!

Zou het niet tof zijn als je zelf een vleermuis in je kamer had? Geen echte natuurlijk. We gaan er samen één knutselen.

Eerst ga je buiten op zoek naar mate­ riaal dat we nodig hebben: - 17 napjes van beukennootjes - 1 walnoot - 3 eikeldopjes - 2 mooie esdoornbladeren - 1 takje Wat je ook nodig hebt: - een viltstift - lijm - bruine pijpenragers. Die vind je in de meeste knutsel- en speelgoed­ winkels.

Eerst laat je de esdoornbladeren drogen tussen enkele kranten. Dat worden later de vleugels.

Voor het lijf plak je de napjes van de beukennootjes in elkaar. Als kop gebruik je de walnoot. Plak er eikeldopjes op als neus en oren. De mond en de ogen teken je met viltstift op de kop. Wil je een griezelige vleermuis, dan kan je er tanden op tekenen.

Van de pijpenragers maken we voor- en achterpoten. Aan de twee uiteinden van het lijf plak je op het 3de napje een pijpenrager van 20 cm op de rug. Aan de uiteinden van de 4 poten wikkel je een stukje pijpenrager van 5 cm rond de poten en maak er klauwtjes van.

Kleef de 2 esdoornbladeren op de rug. Dat zijn de vleugels. De voorpoten maak je vast aan de bladeren.

Daar is je vleermuis! Hang hem met zijn achterpoten aan een stokje en hij kan beginnen aan zijn winterslaap.

Veel plezier!

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

Foto: Superleuke knutsels uit de natuur (Deltas) 25

NATUUR.EDUCATIE

Creativity, Action, Service: het nieuwe schooljaar start met natuurbeheer Studeren is meer dan een academische titel behalen. Leren deelnemen aan allerlei activiteiten binnen en buiten de school - van sporten tot muziek maken of theater spelen - is een essentieel deel van de vorming van jongeren.

Bij de Antwerp International School uit Ekeren krijgen deze activiteiten in het kader van hun programma CAS (creativity, action en service) een bijkomende dimensie met het luik ‘community service’: zeg maar met ‘vrijwillige burgerdienst’ of gewoon ‘vrijwilligers aan het werk voor de gemeenschap’.

Tekst & foto’s: Willy Ibens

Het is een bijzondere beleving om als doorwinterde natuurbeheerders met zoveel jong geweld te kunnen samenwerken en ze zo enthousiast te maken voor ons leefmilieu en voor onze natuur. Dat het hier gaat om een staalkaart van onze verkleurde samenleving, met jongeren uit alle continenten, zonder onderscheid van religie of ras maakt het enkel boeiender. Voor hen en voor ons.

Op woensdag 10 september – een stralende zonnige dag – verzamelden een 25 tal leerlingen aan het Galgenschor in Lillo. Opdracht: zoveel mogelijk zwerfvuil uit het slik en het schor halen.

Dankzij de getijdewerking en de vermenging van zoet met zout water vormt dit deel van de Schelde een unieke biotoop. De levens­ omstandigheden zijn hier zwaar: door het in- en uitstromende water heerst er een zeer grote dynamiek in het gebied. Enkel planten en dieren met een hoge zouttolerantie kunnen hier overleven. De getijdewerking zorgt hier voor een heel speciale, Europees beschermde, vegetatie.

Maar deze dynamiek heeft ook een keerzijde.

Met iedere vloed spoelt er afval van de Schelde in ons natuurgebied.

Er werden tientallen vuilniszakken gevuld.

Niet enkel gewone plastic flesjes, maar ook een koelkast, een chemisch toilet, meertouwen,…

Na enkele uurtjes werk kon het Galgenschor er weer even tegen. Soms lijkt het dweilen met de kraan open. Toch organiseren wij hier jaarlijks verschillende opruimacties. Het merendeel van de rommel die hier aanspoelt zijn immers plastics. Het kan tientallen jaren duren voor die kunststoffen in de natuur worden afgebroken.

Maar dan zijn ze nog niet weg uit ons milieu.

Het is algemeen bekend dat die plastics­ moleculen onze zeeën verontreinigen en vroeg of laat terecht komen in onze voedselketen. Dus mooi en heel zinnig werk van dit internationale team dat terecht trots was met het resultaat. En beslist iets bewuster met afval zal omgaan.

26

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

NATUUR.EDUCATIE Het hoeft niet altijd afval te zijn dat moet worden opgeruimd. In het nabijgelegen natuurgebied Opstalvallei waren op donderdag 12 september opnieuw 2 groepen jongeren aan het werk. Even kleurrijk en divers. Ditmaal voor het zwaardere werk. Het verwijderen van wilgenopslag uit het nog jonge rietland.

Dat rietland een belangrijk biotoop is voor een groot aantal vogels moeten wij niet meer benadrukken. Vogels vinden er gelegenheid te nestelen, vinden er hun voedsel en een schuilplaats. Door natuurlijke successie en het opschieten van bomen zou het riet langzaam verdwijnen en plaats maken voor een wilgenbroek. Maar net dat rietland is nodig voor de terugkomst van de roerdomp en van de bruine kiekendief die als broedvogels elders in de polders plaats moesten maken voor havengebonden activiteiten.

Onze ‘professionele’ vrijwilligers Frank Goossens en Freddy Creten namen de bosmaaier. De meest handige en ‘gespierde’ jongeren gingen aan het werk met grote takkenscharen. Honderden jonge wilgen van een vuist dik werden net boven de grond afgezet. Als straks het hogere winterpeil wordt bereikt komen de stobben onder water staan en schieten ze niet meer uit. Zonder

de concurrentie van de snelgroeiende wilgen ontstaat volgend voorjaar snel een dichte en stevige rietvegetatie.

Wilgen afzetten is één maar ze moeten ook worden afgevoerd. Als deze boompjes blijven liggen op een natte bodem groeien ze uit tot een nog dichter wilgenbos. Het was een plezier om vast te stellen dat de jongeren zich na een poosje spontaan organiseerden om deze bomen op een vlotte en efficiënte wijze naar een hoger gelegen dijk te brengen.

Na zo’n dag werken kon ik haast de dijk niet meer op. Maar het resultaat was om U tegen te zeggen: er werden zeker twee containers met wilgen uit het moeras gehaald. Dus moe maar wel heel, heel tevreden over de inzet van de leerlingen van de Antwerp International School.

Wij zijn hun bijzonder dankbaar voor hun ‘community service’.

Heb je ook zin in een halve dag educatief natuur­beheerwerk met een groep jongeren?

Geef dan een seintje aan An Casteels: an.casteels@natuurpunt.be Hoe meer handen, hoe minder zwaar het werk.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

27

NATUUR.BEHEER

Natuurbeheer...

Een kans om kennis te maken met de natuur en met Natuurpunt, een kans voor ons om meer helpende handen te betrekken bij het beheer van onze natuur­gebieden.

Tijdens het weekend trekken onze vrijwilligers gewapend met allerhande werktuigen onze natuurgebieden in.

Jullie hulp is daarbij meer dan welkom…

Hoe meer handen hoe meer vreugd!

Opstalvallei

De Inslag

In 2008 werd de eerste fase van de natuur­ ontwikkeling in de Opstalvallei gerealiseerd.

Samen met het Agentschap voor Natuur en Bos van de Vlaamse overheid beheren we een aantal percelen vochtige heide in De Inslag. Daarop groeien sterk bedreigde plantensoorten zoals moeraswolfsklauw, dopheide en veenmossoorten.

Een gebied van 70 hectare werd ingericht met waterplassen en rietpartijen. Deze nieuwe natuur in de Opstalvallei is nodig om de natuur te compenseren die verloren ging door de havenontwikkeling.

Foto’s: Willy Ibens, Rafaël Delaedt 28

Rietland is een belangrijke biotoop voor een groot aantal dieren. Door natuurlijke successie zou het riet normaal verdwijnen, maar dit wordt in natuurgebieden tegengegaan door de bomenopslag in het riet te verwijderen.

Afspraak op zaterdag 25 oktober om 9.30 u aan de Hoek Zoutestraat - St. Janbaptiststraat, Berendrecht. Laarzen niet vergeten!

Door een uitgekiend natuurbeheer proberen we in onze natuurgebieden om bedreigde natuur en kwetsbare planten en dieren te beschermen.

Als je de kwetsbare planten en dieren in De Inslag een handje wenst te helpen, ben je van harte welkom.

Afspraak op zaterdag 4 oktober om 10 u, ingang Kerkedreef, Brasschaat.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

Ruige Heide

In Het Rood zijn de resultaten van jaren inzet door vele vrijwilligers zichtbaar. Toch blijft er nog heel wat werk te doen.

We kappen Amerikaanse vogelkers om open plekken te creëren voor de heide. We maken ook van de gelegenheid gebruik om zwerfvuil en sluikstort te verzamelen. Het is meteen een goede kans om kennis te maken met het hoe en waarom van natuurbeheer. ‘s Middags wordt er warme soep met brood opgediend.

Een aangename werksfeer is verzekerd en ’s middags genieten we van een kop soep. Alle handen welkom!

Afspraak op zaterdag 11 oktober om 9.30 u, ingang Het Rood, Centrale Dreef, Streepstraat, Kapellen. Wie later komt, vindt ons door de pijlen te volgen vanaf de ingang.

Kooldries - Hoofsweer Ons reguliere beheer in de Kooldries-Hoofsweer bestaat uit het vrijhouden van sommige vijveroevers, het verwijderen van bosopslag in de heiderelicten, het hooien van de graslanden, het bestrijden van Amerikaanse vogelkers en het onderhouden van de wandelpaden. Wij nodigen je graag uit om mee te komen helpen tijdens één of meer werkdagen. Iedereen is van harte welkom, ook kinderen!

Breng werkhandschoenen, stevig schoeisel of laarzen en eventueel boterhammen mee. Voor werkmateriaal en een drankje zorgen wij.

Afspraak op zaterdag 18 oktober vanaf 9 u aan de ingang van De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepestraat achter de Cuvee Hoeve), Brecht.

Afspraak op zaterdag 1 november om 9.30 u aan het hoek van de Ruige Heide en de Putsebaan in Zandvliet.

NATUUR.BEHEER

Het Rood

Schans van Smoutakker In een vorig nummer kon je lezen dat de gracht eerder dit jaar uitgebaggerd werd. Daarmee is het werk rond de Schans niet afgelopen. Er valt nog heel wat op te ruimen.

Afspraak op zaterdag 22 november van 9.30 u tot 14 u, Schans van Smoutakker, Hoogeind, tegenover pand 160, Stabroek.

Ekers Moeras Net voor de winter moet nog het laatste maaiwerk uitgevoerd worden in het Ekers Moeras.

Afspraak op zaterdag 29 november vanaf 9.30 u.

Trefpunt aan de voetgangersbrug over de A12, langs de kant van domein Muisbroek, op het einde van de Vierkerkenstraat, Schoonbroek.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

29

VERGEET NIET TE GENIETEN

Herdenking WO I - Schans van Smoutakker WO I, ‘14 - ‘18, de Groote Oorlog…

Allemaal termen die we nu bijna dagelijks zien opduiken naar aanleiding van het conflict dat 100 jaar geleden de ganse wereld beroerde en dit jaar uitgebreid herdacht wordt.

België, dat in 1830 als neutraal bufferland opgericht werd, vreesde toch de inval van vijandige mogendheden en bouwde in meerdere fasen een heel verdedigings­s ysteem uit in de tweede helft van de 19e en begin van de 20ste eeuw.

In tegenstelling tot 100 jaar geleden worden de vele bezetters die de forten en bunkers ondertussen hebben ingenomen, nu wel met open armen ontvangen. Natuurpunt en zijn vele vrijwilligers spannen zich in om het hun zelfs zo comfortabel mogelijk te maken.

Ook wij willen en kunnen niet voorbijgaan aan de geschiedenis en organiseren in samenwerking met de lokale heemkring Molengalm een aantal activiteiten op de Schans van Smoutakker.

De geschiedenis hiervan is, zeker in dit herdenkingsjaar, allicht bekend.

De avond bij uitstek om de schoonheid van het heelal een keer in de (sterren)kijker te zetten.

Astronomievereniging Asterion, Gemeente Wuustwezel en Natuurpunt nodigen je uit om mee een stapje in de duisternis te zetten. Tijdens een korte wandeling op het Groot Schietveld vertellen gidsen over de objecten en hemellichamen die er (hopelijk) te zien zijn. Verder gaan we ook op zoek naar nachtdieren, waaronder vleermuizen. Een deskundige van de vleermuizen­werkgroep vertelt je er alles over.

Iedereen is van harte welkom. De toegang is gratis. Aangepaste kledij, laarzen en verrekijker worden aanbevolen.

Afspraak op zaterdag 11 oktober om 19.30 u, slagbomen van het Groot Schietveld, Arthur Boelstraat in Gooreind Wuustwezel.

Op zaterdag 11 oktober worden er rondleidingen gegeven door de heemkring en Natuurpunt om 10.30 u, 11.30 u ,13.30 u ,14.30 u en 15.30 u. Afspraak aan de Schans van Smoutakker, Hoogeind, tegenover Vossenveldlaan in Stabroek.

In Brecht trekken we met Gemeente Brecht (diensten erfgoed, milieu, sport en toerisme), Natuurpunt en de Sint-Michielstappers dit keer naar het gemeentelijk domein De Merel, een bosrijke omgeving met een vleugje open landschap.

Voor de allerkleinsten is er een interactieve sprookjeswandeling vanaf 17.30 u. Daarna is er een begeleide familiewandeling vanaf 20 u. Tijdens 10.000 stappen ontdek je meer over de natuur en de sterren.

Voor meer info en inschrijvingen, bel naar 03/660.28.30.

Na de wandeling kan je in het Posterijhof, Bredabaan 875 luisteren naar een voordracht en het heelal bespieden met telescopen.

30

Op vrijdag 10 oktober om 19.30 u is er van de heemkring aan de aula van de begraafplaats Vossenveld, Vossenveldlaan in Stabroek een herdenkingsmoment voor de slachtoffers die daar exact 100 jaar geleden gevallen zijn bij de ontploffing van de Schans. Daarna trekken we onder begeleiding van gepaste muziek naar de Schans.

Einde is voorzien om 20.30 u.

Afspraak op zaterdag 11 oktober, parking van Camping Groene Linden, Schotensteenweg 62 in Brecht. Deelname is gratis.

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

VERGEET NIET TE GENIETEN Paringswiel libellen- Foto: Luc Crols

Herfst op het schor In oktober gaat de zomer heel langzaam over in de herfst. De vogeltrek is al begonnen, grote groepen vogels vliegen over of rusten uit op het slik.

We dwalen rond op het Galgeschor en genieten van wat de herfst ons te bieden heeft.

Afspraak op zondag 5 oktober om 10 u, parking Lillo-Fort, Scheldelaan in Lillo.

Herfstwandeling in ‘t Asbroek Herfst, dat zijn kleuren en geuren.

Kleuren van de bladeren. Hoe komt dat nu, dat verkleuren van die bladeren? Waarom vallen die bladeren van de ene boom af en van de andere niet? Waarom verteert het ene blad sneller dan het andere?

Geuren, dat is de reuk van rottende bladeren en hout. De kringloop van de natuur focust nu op afbraak.

Het rijk van de paddenstoelen is de kampioen in afbraak en recyclage. Gaatjeszwammen, plaat­ jeszwammen, zakjeszwammen,…

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

in allerlei kleuren- en vormen­ rijkdommen. De moeite om daarop in te zoomen.

Ook de vogels en reeën zijn actief.

Zij moeten zich wapenen tegen de winter. Er wordt dus volop gegeten van de rijpe bessen van kardinaalsmuts, de bramen, het sporkehout. Maar de bessen van de Gelderse roos blijven onaangeroerd!

Afspraak op zondag 12 oktober om 10 u, ingang ‘t Asbroek, Asbroeklaan in Schoten.

31

VERGEET NIET TE GENIETEN

Lillo – Potpolder De in 2012 ontpolderde Potpolder bij Lillo heeft al een hele metamorfose ondergaan. Walter Van Ginhoven maakt deel uit van het team dat deze evolutie van nabij volgt. Hij vertelt ons meer over de veranderingen in dit gebied.

Afspraak op zondag 2 november om 10 u, parking Lillo-Fort, Scheldelaan in Lillo.

Oktober is herfstperiode. Nu de dagen korter worden en de nachten langer, is het een ideale periode om te gaan wandelen. Je kan dan genieten van de herfstkleuren en -geuren. Maar vooral van de vele soorten paddenstoelen die de kop opsteken. Onder leiding van een ervaren natuurgids gaan we in de

Kooldries op zoek naar de mooie en minder mooie exemplaren die er voorkomen. Bij slecht weer laarzen voorzien!

Afspraak op zondag 12 oktober om 14 u, ingang KooldriesHoofsweer, Boudewijnstraat naast de Cuveehoeve in Brecht.

Paddenstoelenwandeling in Noordheuvel Weetjes en verhalen over paddenstoelen Deze avond is niet zozeer gericht op herkenning van soorten, maar vertelt meer over de relatie tussen mens en paddenstoel. In vele mythologieën en volksgebruiken spelen paddenstoelen vaak een verrassende rol. Deze boeiende verhalen worden verteld met mooie foto’s van paddenstoelen.

Afspraak op vrijdag 14 november om 20 u, Zaal De Kroon (oud gemeentehuis), Antwerpse­ steenweg 2 in Kapellen.

32

Paddenstoelen in de Kooldries

Wie meer wil weten over de wonderlijke wereld van de zwammen en kennis wil maken met verrassende vormen en soorten paddenstoelen is van harte welkom op onze jaarlijkse wandeling in domein Noordheuvel.

Ken je alleen een vliegenzwam en een champignon? Nog nooit melkzwammen, tonderzwammen of inktzwammen gezien of de grote stinkzwam geroken? Dan

kan er een wondere wereld voor je opengaan. Mycoloog Paul Sels kent het gebied op zijn duimpje en kan je niet alleen de mooiste exemplaren laten zien, maar er ook een heleboel over vertellen!

Afspraak op zondag 19 oktober om 13.30 u, parking van domein Noordheuvel, Ertboringenweg in Wuustwezel. Einde rond 16 u.

Wintergasten in de Kuifeend en Grote Kreek November is een topperiode voor het waarnemen van allerlei wintergasten, in het bijzonder van watervogels. De soorten die tijdens de voorbije zomer broedden in het hoge Noorden, zijn ook nu opnieuw present. Algemene soorten zoals smienten, pijlstaarten, kuifeenden of tafeleenden, maar ook de iets specialere zoals brilduikers of

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

nonnetjes. En wie weet welke verrassing ons staat te wachten? Bij zonnig weer maken we bovendien kans op enkele mooie prooivogels.

Afspraak op zondag 23 november om 9.30 u, Natuur.huis, Steenstraat 25 in Ekeren. Einde voorzien rond 12 u. Warme (regen) kledij is wenselijk.

In de wintermaanden overwinteren grote aantallen uit het Noorden afkomstige vogels, zoals wintertaling, smient en grauwe gans in de Westerschelde. Voor deze overwinteraars en langeafstandsvliegers - sommige vliegen maar liefst 10.000 km - zijn onze gebieden van levensbelang om hun vetreserves te kunnen aanvullen.

Hoe belangrijk dit is bewijst het feit dat zij leven op het ritme van

VERGEET NIET TE GENIETEN

Wintergasten op het schor het getij. Hoog water is rusten, laag water is eten, ongeacht het licht of donker is. Tijdens strenge winters wagen zij zich zelfs tot op slechts enkele meters van mensen, alleen maar omdat eten het enige is dat telt.

Afspraak op zondag 7 december om 10 u, e-paviljoen BASF, Scheldelaan tegenover ingang 6 in Antwerpen Zandvliet.

Oxfam Cadeaudagen

Oplossingen Paddenstoelenquiz

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

Grootste heksenkringzwam: D) 1 km

• i n W u u s t w e z e l , p a r o c h i e ­ centrum De Ark, Achter d’Hoven Openingsuren op zaterdag van 10 u tot 20 u en zondag van 10 u tot 17 u.

Geen paddenstoel: C) Schele ridderzwam

• in Stabroek, Zaal Moorland, (achter het gemeentehuis), Sportweg 1.

Openingsuren op zaterdag van 11 u tot 21 u en zondag van 10 u tot 17 u.

• in Brecht, St-Job-in-’t-Goor, Vrije basisschool Maria Middelares, Hogebaan 2.

Openingsuren op zaterdag van 13 u tot 19 u en zondag van 10 u tot 16 u.

Geen schimmelkaas: A) jonge kaas

Ook Natuurpunt is van de partij met een infostand vol leuke groene cadeau-ideeën: nestkasten, wintervoer voor vogels, natuurboeken, kinderboeken en info voor leerkrachten. Nieuwe leden worden er goed en graag onthaald. Iedereen is van harte welkom!

Op zaterdag 6 en zondag 7 december vind je ons op de beurs.

Heksenboter: B) een vooruitkruipende slijmzwam

Met een eindejaarsgeschenk van Oxfam maak je iedereen blij: de ontvanger van je cadeautje, maar ook kleine producenten in het Zuiden. Zoals steeds zijn er mooie geschenkpakketten met een selectie uit het brede gamma voedingspro­ ducten van Oxfam. Kom kiezen uit het ruime aanbod aan geschenken van eerlijke kwaliteit.

33

COLOFON

Natuurpunt Antwerpen Noord vzw is een regionale afdeling van Natuurpunt.

Lid worden Lidgeld per gezin: € 24/jaar. Storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van lidnummer of voor nieuwe leden met vermelding van naam en adres.

Je ontvangt dan zowel Natuur.blad als Natuur.ruimte. Bovendien krijg je korting bij aankopen in onze Natuur.winkel.

Leden van Natuurpunt uit een ander werkingsgebied kunnen voor € 7 een abonnement op Natuur.ruimte nemen. Te storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van je lidnummer, naam en adres.

Giften Donateurs storten een extra bijdrage bovenop hun lidgeld. Vanaf € 40 per kalenderjaar krijg je een fiscaal attest. Storten op BE56 2930 2120 7588 met vermelding ‘project 3797 Antwerpen Noord’.

Natuurpunt Afdeling Antwerpen Stad: info Natuur.huis (03‑541.58.25) Werking Kerk- en Steenuilen: Frank Goossens (0487-46.82.69) Fons Vervoort (03‑647.18.70) Werking Natuur- en Milieueducatie: info Natuur.huis (03‑541.58.25) Werking Vleermuizen: Filip Borms (0473‑91.90.51) Werking Vlinders: Hugo Wouters (03‑569.05.78) Werking Vogels: Ludo Benoy (03‑825.45.59) Werking Berendrecht, Zandvliet en Lillo: Guy Leys (03‑569.00.38) Werking Brasschaat: Johan Neegers (0479-99.54.01) Werking Brecht: Rudi Bosschaerts (03‑636.38.62) Werking Ekeren: info Natuur.huis (03‑541.58.25) Werking Kapellen: Marie-Paule Schelfout (03‑665.11.01) Werking Schoten: Dominique Put (0476‑77.32.29) Werking Stabroek: Harry Van der Horst (03‑568.15.78) Werking Wuustwezel: Marc Vanbrabant (03‑669.88.07)

Opvangcentrum voor Vogels en Wilde Dieren Brasschaat vzw Holleweg 43 2950 Kapellen tel. 0473‑48.48.97 e-mail: peeters.m@skynet.be

34

Natuur.huis, Natuur.winkel en Natuur.documentatiecentrum Steenstraat 25, 2180 Ekeren tel. 03‑541.58.25, fax 03‑541.63.55 Open van maandag tot en met vrijdag van 10 tot 17 u e‑mail: antwerpennoord@natuurpunt.be website: www.antwerpennoord.be BTW‑nummer: BE 0429 415 832 Rekeningnr. BE77 2200 3405 7342

Contact: Iris Buermans (administratie): iris.buermans@natuurpunt.be An Casteels (bewegingsconsulent): an.casteels@natuurpunt.be Dries Martens (Antwerpse haven Natuurlijker): dries.martens@natuurpunt.be

Bospolder, Ekers Moeras & Muisbroekbos: Willy Ibens (0475-91.03.16) Marc Smolders (03‑542.05.71) Stefan Versweyveld (03‑645.94.10) De Kuifeend en Grote Kreek: Ludo Benoy (03‑825.45.59) Fort van Brasschaat: Willy Ibens (0475-91.03.16) Filip Borms (0473‑91.90.51) Galgeschoor & Groot Buitenschoor: Koen Vanagtmael (0471-02.52.38) Frank Wagemans (0472-41.44.28) Het Rood: Paul Osterrieth (03‑237.08.11) Het Wijtschot: Fonne Bruggemans (0498‑39.71.73) Leo Claessens (03‑646.94.81) Hoekse Beemden: Rudi Bosschaerts (03‑636.38.62) Huzarenberg: Harry Van der Horst (03‑568.15.78) Kooldries-Hoofsweer: Rudi Bosschaerts (03‑636.38.62) Opstalvallei: Guy Leys (03‑569.00.38) Frank Goossens (0487‑468.269) Oude Landen: Willy Ibens (0475-91.03.16) Guy Leys (03‑569.00.38) Fons Vervoort (03‑647.18.70) Ruige Heide: Guy Leys (03‑569.00.38) Schans van Smoutakker: André D’Hoine (03‑664.02.42) ‘t Asbroek: Kris Van den Eede (0476‑77.32.29)

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

Polderke - bio Eén Polderke (33 cl) kost € 1,50 (€ 1,70 voor niet-leden) + € 0,10 waarborg leeggoed.

Een bak (24 flesje) kost € 34 (€ 38 voor niet-leden).

Waarborg van € 4.50 voor leeggoed (flesjes en bak) niet inbegrepen.

De opbrengst gaat integraal naar het reservatenfonds.

Natuur.ruimte is het driemaandelijks ledenblad van Natuurpunt Antwerpen Noord.

Werkten mee aan dit nummer: Fonne Bruggemans, Iris Buermans, An Casteels, Guido De Prins, Jos Franken, Frank Goossens, Willy Ibens, Guy Leys, Mart Pauwels, Rina Peys, Bart Van Hoydonck, Stefan Versweyveld Illustraties en foto’s: Fonne Bruggemans, Iris Buermans, Luc Crols, Rafaël Delaedt, Willy Ibens, Dries Martens, Bart Vannieuwenhuysen, Pascale Vantieghem,Hugo Willocx, foto-archief Natuurpunt Antwerpen Noord Foto voorpagina: School St. Lutgardis in De Merel- Willy Ibens Oplage: 4.400 exemplaren

Natuur.ruimte • september 2014 - november 2014

Verantw. Uitg.: Willy Ibens, Steenstraat 25 - 2180 Ekeren

Afgiftekantoor Antwerpen X p702 133 Retouradres: Natuurpunt Antwerpen Noord vzw Steenstraat 25 2180 Ekeren

Mastenbos: geen bomen ouder dan 100 jaar

Op zondag 12 oktober organiseert Agentschap voor Natuur en Bos een groot openingsevent in het Mastenbos (Kapellen). Ook Natuurpunt is daar aanwezig. Ontdek samen met ons het oorlogs­verleden van dit bos aan de hand van enkele unieke wandelingen, fijne optredens, een infomarkt en natuurlijk ook lekkere hapjes en drankjes!

Tijdens de oorlog werd het Mastenbos voor de Duitse bezetter belangrijk als ‘Nordabschnitt’ van de Hollandstellung.

Het moest het noorden van het door de Duitsers bezette gebied bewaken. Er werden versterkingen gebouwd, mitrailleur­posten, linies, elektrische prikkeldraad,… Maar ook de Belgen gebruikten het bos: voor het kappen van hout, maar ook voor loopgraven en versterkingen. Daarvan zijn de gevolgen nu nog zichtbaar: er zijn in het bos nu geen bomen meer die 100 jaar oud zijn en je treft er nog loopgraven, bunkers en artillerieplatforms aan.

Afspraak op zondag 12 oktober van 10 u tot 17 u. De parking is gelegen aan de Starrenhoflaan nr. 19 in Kapellen.

Vandaar wordt er een pendeldienst voorzien tot op wandelafstand van de infomarkt.