Natuur.ruimte 04/2013

Natuur.ruimte De grote wintervlinder

Cursus

Planten

Natuurgebied Huzarenberg in Stabroek weer wat groter driemaandelijks verenigingsblad van Natuurpunt Antwerpen Noord vzw december 2013 • jaargang 20 - nummer 4 verschijnt in maart, juni, september en december Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Inhoud

ZEKER LEZEN Natuurgebied: Huzarenberg

16 4

Natuurgebied Huzarenberg in Stabroek weer wat groter

Studie: Paddenoverzet

8

19 jaar Paddenoverzet Brasschaat: een terugblik!

Actief: Algemene Vergadering Natuurpunt Antwerpen Noord

11

De grote wintervlinder

Een unieke avond om kennis te maken met onze vereniging

In gesprek met: Annie De Koninck en Anne Hoefnagels

12

25

Zo d’ouden zongen… zo piepen de jongen!

Sfeerverslag: Workshop in de Lagere School De Bunt

15

Timmeren en zagen voor een groenere dier­ vriendelijke school

Soort in de kijker: De grote wintervlinder

16

Ludieke fotowedstrijd

26

KEICOOL

Een nachtvlinder in hartje winter

Beleid: Stadslab2050 Tegen 2050 maken we samen van Antwerpen een duurzame stad

EN VERDER Edito

De pen van JNM

20

Op stap met Snor

22

Een vogelreservaat aan huis

3

Winkelhoekje

33

Colofon

34

Actief met Eikeldop

OM VAN TE LEREN Cursus: Planten

Paddenoverzet

8

24

Doetjes en datjes, niet voor watjes!

7

Gedurende een heel jaar worden we onder­ gedompeld in de wereld van planten.

AAN DE SLAG Agenda

18

Handen uit de mouwen

28

Winterbeheerwerken

Vergeet niet te genieten Doe eens iets leuks

29

EDITO

Grijs met lichtpunten...

De donkere dagen voor Kerst, een periode van het jaar met heel wat grijze dagen. November was één van de somberste novembermaanden ooit. Gemiddeld zagen we de zon minder dan een uur per dag.

Het doet iets met ne mens…

Er was in de afgelopen maanden ook heel wat te doen rondom grijze maatregelen, grijze bossen enz …

In oktober was er op het eerste zicht fantastische nieuws dat het bosareaal in Vlaanderen op twee jaar tijd met maar liefst 8200 ha bos was aangegroeid! In realiteit werd er echter in de nieuwe methodologie “Boswijzer” heel wat “grijs bos” meegeteld. Zo gaan heel wat villawijken ondertussen ook door voor bos. Hoewel we erg pro natuur in de tuin zijn, kunnen we toch moeilijk tuinen voor bos laten doorgaan.

Bos”wijzer”, hmm …

Nauwelijks was het stof gaan liggen of in november “scoorde” de Vlaamse regering opnieuw, deze keer met voorstellen het natuurdecreet aan te passen. In het nieuwe voorstel zou enkel worden gedaan wat Europa oplegt in het kader van de instandhoudingdoelstellingen. Natuur buiten deze afgebakende zones moet “zijn plan maar trekken”. Dankzij de werking van Natuurpunt is de ontwerptekst ondertussen op heel wat punten duidelijk verbeterd. Een mooi voorbeeld van hoe we als beweging ook kunnen wegen op het beleid.

Toch zijn het niet enkel “tinten van grijs” … Natuurpunt heeft zijn 90.000e lid mogen verwelkomen, een nieuw record ! Hoe meer zielen hoe meer druk we kunnen leggen en hoe beter we kunnen optreden om de natuur te beschermen en te beheren. Vele handen maken licht werk …

Ook de natuur laat zich van zijn mooie kant zien, de trekvogels zijn terug in het land, zo pleisteren er méér dan 300 kleine zwanen in de noordoost hoek van ons werkingsgebied (ten noorden van Wuustwezel).

Ongeveer 2% van de Europees overwinterende populatie!

Begin volgend jaar kunnen we weer de handen uit de mouwen steken om amfibieën veilig richting hun broedpoelen te krijgen (zie artikel pag. 6 over 20 jaar paddenoversteek in Brasschaat) en op 21 februari worden jullie allen verwacht voor de Algemene Vergadering – jullie kans om onze vereniging mee vorm te helpen geven.

Tot slot wensen we jullie allen het allerbeste voor een gezond en gelukkig 2014, met heel veel mooie natuurmomenten in alle kleuren van de regenboog…

Foto: John Kieffer

Bart Vannieuwenhuyse Natuurpunt Brecht Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

3

NATUURGEBIED

Natuurgebied Huzarenberg in Stabroek weer wat groter

Tekst en foto’s: Willy Ibens 4

Naast de Kalmthoutse Heide en het Groot- en Klein Schietveld, zijn er in ons werkingsgebied her en der vrij gave heide­ gebiedjes bewaard gebleven. Door een gebrek aan beheer én belangstelling werden deze langzaamaan niemandsland waar alles mocht en kon: crossen, sluikstorten, paintball…

De natuurkwaliteit ging er zienderogen achteruit.

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Een brokje geschiedenis Vanaf de Scheldepolders tot diep in de Kempen, lagen ooit uitgestrekte heidevelden.

De Ferrariskaart, die een beeld geeft van het landschap in onze regio omstreeks 1770, is daarvan een mooie illustratie. Ten oosten van de polders lagen er vele duizenden hectare heidevelden en stuifduinen. Het moet voor de toenmalige bewoners een desolate en gevaarlijke streek geweest zijn, waar men na zonsondergang beter weg bleef. Plaatsnamen zoals Grote Ruige Heide, De Wildernissen, Stoppelbergen, Kraaienberg en Huzarenberg spreken daarbij tot de verbeelding.

NATUURGEBIED

Bij Natuurpunt Antwerpen Noord rijpte het idee om deze gebiedjes van de ondergang te redden. Aankoop om ze in te richten als natuurgebied, is wellicht de meest verregaande, maar tevens de meest efficiënte methode om de natuur te beschermen.

Met de plakkaten van Keizerin Maria Theresia op het einde van de 18de eeuw en later met de ontginningswetten van het jonge België om woeste gronden in cultuur te brengen, werd het heideareaal drastisch ingekrompen.

Bosaanplanting, intensieve landbouw, industrie en woningbouw: allen eisten ze hun deel op van deze economisch waardeloze ruimte. De gevolgen waren navenant: niet één tiende van de vroegere heideoppervlakte is de dag van vandaag ongeschonden gebleven…

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

5

NATUURGEBIED

de voormalige stuifduinen ontwikkelde de afgelopen jaren een gemengd bos, bestaande uit grove den, zomereik, lijsterbes, sporkehout en ruwe berk. Een ideale plek voor veel bosgebonden vogelsoorten zoals grote bonte specht, ransuil, matkop, kuifmees en goudhaantje. In de winter is de zeldzame kruisbek een geregelde gast.

In de jaren ‘60 van vorige eeuw was het bon ton om er een buitenverblijfje op na te houden.

Liefst in een bosrijke omgeving. Een aantal grote landeigenaars zagen daar brood in. De adellijke families de Kerckhove de Dentergem en de Brouchoven de Bergeyck deden er duchtig aan mee: hun bos en heidegebieden in Stabroek, Berendrecht en Zandvliet werden zo versnipperd. Intussen hebben de kopers van weleer hun dromen om hier een boshuisje op te trekken opgeborgen. Geleidelijk komen de percelen terug te koop. In overleg met het Agentschap Natuur en Bos tracht Natuurpunt Antwerpen Noord zoveel mogelijk percelen te verwerven. Inmiddels heeft Natuurpunt aan de Huzarenberg 6 percelen in eigendom en enkele in huur Onze jongste aanwinst is een bos met aanpalend een oude boomgaard, samen goed voor 1,5 ha.

Huzarenberg: klein maar soortenrijk In tegenstelling tot de Ruige Heide, is de Huzarenberg bebost met grove dennen. Op

In de kruidlaag van het bos vinden we hier en daar struikheide, brem, pilzegge en blauwe bosbes. Daarnaast groeien er ook verschillende varensoorten, wilde kamperfoelie en valse salie.

Grenzend aan onze percelen liggen nog een aantal oude, verwilderde boomgaarden.

De overgang bos-boomgaard-grasland is een ideale plek voor zeldzamer wordende vogels zoals de gekraagde roodstaart, roodborsttapuit en grauwe vliegenvanger.

Nog niet zo lang geleden broedden hier ook geelgors, boomleeuwerik en nachtegaal. Of deze soorten terugkeren, hangt van de snelheid af waarmee we het gehele gebied kunnen beheren. Maar reeën en groene spechten zijn wel van de partij, en deze dieren waarnemen blijft steeds een boeiende belevenis.

Werk aan de winkel Aankopen alleen is niet voldoende. De natuur op de Huzarenberg staat nog steeds zwaar onder druk. Zo zijn er knelpunten met jacht, sluikstorten en de overwoekering van het bos door Amerikaanse vogelkers. Die laatste gaan we vanaf 2014 systematisch aanpakken op basis van een goed onderbouwd beheersplan.

Mogen wij op uw steun rekenen?

De aankoop van deze nieuwe percelen is een belangrijke beslissing voor de natuur in Stabroek maar ook voor de financiën van Natuurpunt Antwerpen Noord.

Hoewel de Vlaamse overheid een deel van de aankoopkost op zich neemt, is het overgrote deel van de aankoopprijs bijeen te brengen door de vrijwilligers. De recuperatie van papier en karton op de Boekenbeurs door de vrijwilligers van de kern Stabroek zorgde reeds voor een goede start. Ook de opbrengst van onze succesvolle Behaagactie gaat naar de Huzarenberg.

6

Wie financieel een handje wil toesteken kan een gift overmaken op het reservatenfonds, rekeningnummer van Natuurpunt beheer vzw BE56 2930 2120 7588 met vermelding ‘project 3797 Huzarenberg’.

Voor giften vanaf 40 euro wordt een fiscaal attest afgeleverd.

Van harte dank.

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

NATUUR.EDUCATIE

Cursus Planten

Gedurende een heel jaar worden we ondergedompeld in de wereld van planten.

De cursus bestaat uit 10 theorielessen en 4 excursies. De thema’s die aan bod komen zijn: plantenfamilies, bomen en struiken, voorjaarsbloeiers, oever- en waterplanten, kruiden en wilde bloemen, grassen, zeggen en russen, vruchten en zaden, mossen en lichenen en exoten. 4 excursies zorgen ervoor dat het niet enkel bij theorie blijft.

Lesgever is Hans Vermeulen, een echte plantenspecialist.

Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Ekeren.

Donderdag 16 januari om 19.30 u: Plantenfamilies les 1 Donderdag 13 februari om 19.30 u: Plantenfamilies les 2 Donderdag 13 maart om 19.30 u: Bomen en struiken Donderdag 3 april om 19.30 u: Voorjaarsbloeiers Zaterdag 26 april 9 u: Seizoenexcursie 1 Donderdag 8 mei om 19.30 u: Oever- en waterplanten

Donderdag 5 juni om 19.30 u: Kruiden en wilde bloemen Zaterdag 28 juni om 9 u: Seizoenexcursie 2 Donderdag 4 september om 19.30 u: Grassen, zeggen en russen Zaterdag 20 september om 9 u: Seizoenexcursie 3 Donderdag 2 oktober om 19.30 u: Vruchten en zaden Donderdag 6 november om 19.30 u: Mossen Zaterdag 22 november om 9 u: Seizoensexcursie 4 Donderdag 4 december om 19.30 u: Exoten Inschrijven is noodzakelijk en kan via het Natuur.huis, tel. 03-541.58.25, e-mail antwerpennoord@natuurpunt.be.

Opgelet, je inschrijving is pas definitief na storting van het cursusgeld. De kostprijs voor deze cursus bedraagt € 60 voor leden en € 85 voor niet-leden, te storten op het rekeningnummer­ BE77 2200 3405 7342 van Natuurpunt Antwerpen Noord met vermelding van je lidnummer (voor leden), je naam en ‘plantencursus’.

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Foto: Luc Crols 7

NATUUR.STUDIE

19 jaar Paddenoverzet Brasschaat: een terugblik!

In 2014 viert de jaarlijkse overzetactie in Brasschaat haar twintigste verjaardag. Het moment om even terug te kijken naar de resultaten, de successen, de tegenslagen en de verhalen. Vooral omdat onze 20e editie voor de deur staat met de Dag van de Pad op zaterdag 25 januari.

Tekst: Johan Neegers Foto’s: Johan Neegers Peter Block 8

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

NATUUR.STUDIE

Een korte geschiedenis In Brasschaat liep de eerste gecoördineerde actie met plaatsing van een afsluiting in het vroege voorjaar van 1995. Ondanks onze onervarenheid met het fenomeen amfibieëntrek werden er dat jaar alleen al op de Kerkedreef meer dan 1.500 dieren overgezet. Die resultaten maakten duidelijk dat de omgeving van De Inslag een uitzonderlijk goede biotoop voor amfibieën vormen en de overzetactie één van de belangrijkste in Vlaanderen is.

Vanaf 1996 werd dan ook de nabije Miksebaan mee in de actie opgenomen en dat jaar werden bijna 7.300 dieren overgezet, nog steeds een absoluut record. In 2002 werd een derde afsluiting geplaatst op de Miksebaan ter hoogte van de Antitankgracht, waar nogal wat salamanders werden overreden. En na veel lobbywerk werden in 2010 amfibieëntunnels geplaatst op de Kerkedreef en een deel van de Miksebaan.

De voorbije winter was voor de amfibieëntrek één van de meest extreme van de voorbije 19 jaar. Door het aanhoudende koude weer kwam de trek slechts eind maart op gang en bleef hij beperkt tot slechts iets meer dan 1.000 dieren.

De gevolgen daarvan op de populatie zullen pas in 2014 merkbaar worden.

19 jaar amfibieënoverzet in cijfers en verhalen In de voorbije 19 jaar zijn er meer dan 58.000 dieren overgezet, waarvan 47.500 gewone padden, 8.800 bruine kikkers en 1.800 salamanders, vooral alpenwatersalamanders.

Heel zelden werd een groene kikker of een rugstreeppad aangetroffen.

De aantallen blijven over de hele periode vrij constant, buiten een hoogtepunt in 1996 en een duidelijke dip in 2013. Jaarlijks worden tussen de 2.000 en 3.500 gewone padden overgezet, ongeveer 250 bruine kikkers en 100 salamanders. De grootste schommelingen onstaan ten gevolge van de weersomstandigheden, waarbij koude, lange winters zoals die van 2013 over het algemeen lage resultaten geven.

Die resultaten kwamen er niet zomaar. Elk jaar opnieuw zijn tientallen vrijwilligers betrokken geweest bij de actie. Naar schatting zijn er al die jaren samen bijna 10 km afsluitingen geplaatst, meer dan 1.000 emmers in- en uitgegraven en meer dan 1.200 avonden besteed aan het leegmaken van de emmers en het oprapen van overstekende dieren.

Ongetwijfeld hebben al deze vrijwilligers onvergetelijke momenten beleefd en hebben ze boeiende verhalen te vertellen. Zoals de stille, koude avonden waarop er niets te zien en te horen was, buiten het geroep van de bosuilen;

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

9

NATUUR.STUDIE

maar ook de enkele warme, regenachtige avonden waarop het leek alsof elke nieuwe emmer nog voller zat dan de vorige. En de schoolbezoeken, waarop een pad en een kikker van hand tot hand gingen, zodat elke leerling het verschil in huidstructuur aan den lijve kon ondervinden.

2010 – eindelijk amfibieëntunnels Jammer genoeg vallen er jaarlijks nog talrijke slachtoffers door het sluipverkeer langs de Kerkedreef en de Miksebaan. Gemiddeld worden er 350 dode dieren per jaar geteld, ongetwijfeld slechts een fractie van het werkelijke aantal slachtoffers. Pogingen om het verkeer om te leiden strandden op protest van de bewoners van Maria-ter-Heide, die niet blij waren met het toegenomen autoverkeer door hun wijk.

Uiteindelijk besloot de gemeente in 2010 amfibieëntunnels te plaatsen onder de Kerkedreef en een deel van de Miksebaan. Een zware investering, zelfs met subsidies van het Vlaams Gewest. 15 speciale amfibieëntunnels en bijna 800 meter betonnen afsluitelementen leiden de dieren onder beide straten door. Met fuiken werden de tunnels meerdere keren gemonitored, en daarbij werden tot 130 dieren per tunnel per nacht geteld. De tunnels zijn dus zeker effectief. Jammer genoeg blijft een groot deel van de Miksebaan niet ondertunneld, zodat een tijdelijke afsluiting nog steeds nodig blijft.

Scholen op de Paddenoverzet Vanaf het begin kwam er interesse van de Brasschaatse scholen in de overzetactie. In 2005 werd daarom gestart met Scholen op de Paddenoverzet: een zestal gidsen van Natuurpunt en VMPA kregen een stoomcursus om klassen van het lager- en middelbaar onderwijs te begeleiden bij een bezoekje aan de paddenoverzet.

Ondertussen zijn al meer dan 60 klassen en jeugdorganisaties uit Brasschaat en omliggende gemeenten met ongeveer 1.300 leerlingen op werk- of studiebezoek geweest, tot groot genoegen van zowel vrijwilligers, leerkrachten als leerlingen.

Dag van de Pad 2014 De overzetactie 2014 gaat van start met de Dag van de Pad op zaterdag 25 januari. Op die dag worden de geleidingselementen geplaatst op de Miksebaan en kan je bij de oudgedienden terecht voor informatie over amfibieën, over de trek en de overzetactie zelf. De actie start dezelfde dag nog en loopt tot einde maart, en dit elke avond vanaf 20 u, wanneer de weersomstandigheden het toelaten.

Ook in Brecht en Kapellen worden elk jaar padden overgezet. Wil je zelf deelnemen aan de paddenoverzet en de Dag van de Pad in 2014?

Kijk dan snel op pagina 30.

10

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

NATUUR.ACTIEF

Algemene Vergadering Natuurpunt Antwerpen Noord Onze afdeling wordt gevormd door mensen zoals jij, die zich betrokken voelen bij hun omgeving en ook aan hun (klein)kinderen een boeiende leefomgeving mét natuur willen doorgeven.

We vinden het erg belangrijk dat ook jij je stem kan laten horen én willen je bedanken voor je steun.

Daarom organiseren we met NP Schoten op vrijdag 21 februari onze jaarlijkse ledenbijeenkomst met een gevuld programma!

Een unieke avond om kennis te maken met onze vereniging én de vrijwillige en professionele medewerkers in een ongedwongen sfeer.

Leden die vorig jaar aanwezig waren, zullen het bevestigen: een absolute aanrader!

Een algemene vergadering zonder cijfers is onmogelijk. Maar ze worden kort naar voren gebracht, op een aangename manier zodat niemand zich gaat vervelen.

Herinner je de kerkuilen van Frank, de kamsalamanders van Bart en de paddenoverzet van Johan. Interessant, mooi, ontroerend en met een kwinkslag tussendoor.

Wat het dit jaar wordt, blijft vooralsnog een verrassing, maar dat het boeiend wordt, dat is zeker!

Voor wie nog steeds twijfelt: de hapjes en drankjes zijn elk jaar overheerlijk!

De algemene ledenbijeenkomst vindt plaats op vrijdagavond 21 februari in onze klimaatloods, Donkweg - Ekeren (vlakbij ingang Oude Landen aan de Lindelei) in Ekeren.

De deuren openen om 19.15 u, om 19.45 u gaan we van start. Deelname is gratis voor alle leden.

Graag vooraf inschrijven via ons Natuur.huis, via email: antwerpennoord@natuurpunt.be.

Tot dan!

Een aantal vrijwilligers geven nadien een presentatie over hun passie voor de natuur.

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

11

IN GESPREK MET

Zo d’ouden zongen… zo piepen de jongen!

Tijd voor een gesprek met enkele ouderen uit de vereniging.

Wie kent hen niet?

Ze gingen met heel wat groepen op ontdekking in de natuur, waren lesgevers in natuurcursussen, organiseerden tentoonstellingen en uitstappen, je kwam hen tegen in het Natuur.huis als manusjes van alles.

Scholen konden steeds een beroep doen op hun expertise als begeleiders, want hun kennis was en is nog steeds divers en zeer uitgebreid.

Waarschijnlijk dekt deze opsomming zelfs nog niet de volledige lading van hun bezigheden. Vaak is er mede dankzij hun inzet als vrijwilliger een heleboel interessante natuur bewaard gebleven.

12

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

IN GESPREK MET Annie De Koninck en Anne Hoefnagels zijn mijn gesprekspartners. Maar vragen moest ik niet veel stellen. De verhalen kwamen vanzelf.

Annie, wanneer ben jij aan je uit de hand gelopen hobby begonnen?

“Ik begeleidde al een tijdje scholen op de Kalmthoutse Heide. Ik woonde daar in de buurt en dat ging vlot. Maar een bredere basis leek mij meer dan interessant. Ik volgde de cursus voor natuurgids en in 1981 behaalde ik mijn diploma. Mijn studiegebied was de Oude Landen. Ik kwam er in contact met Josine van Put. We hielden ons toen voornamelijk bezig met beleid en beheer.”

Anne, hoe is jouw carrière als natuurgids en educatief medewerker begonnen?

“Waar ik woon, in Kapellenbos, was het de bedoeling om een woongebied te midden van de bossen in te planten. Toen kwamen er een stel Nederlanders en die kapten ineens 2 percelen om. Met de bewoners richtten we de VZW Kapellenbos op. Die vereniging bestaat trouwens nog. Ze ligt mee aan de basis van het kapreglement in Kapellen. Dat is best een goede zaak. Ik wilde meer weten, want natuur boeide mij. In 1992 werd ik natuurgids en mijn studiegebied was de Uitlegger. Ik ging graag op pad met studenten en waterdiertjes waren

De meeste natuurgidsen kennen je toch vooral door de cursussen die je gaf. Hoe ben je daartoe gekomen?

“Het ging automatisch. Lesgeven is een verrijking; je leert er zelf nog iedere keer mee bij en de sociale contacten gaan vaak een leven lang mee. Het concept ‘samen leren’ sprak mij zo aan dat ik in de zomervakantie begon met het plannen van een hele week vol excursies met een beperkte groep. Ook workshops waren een succes en daguitstappen kwamen er ook.

Daar spreken de toenmalige deelnemers nog graag over.”

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

13

IN GESPREK MET

mijn ding. Weer of geen weer, de wandeling ging door. We waren best vindingrijk in het vinden van een tijdelijke schuilplaats om onze potjes met waterdiertjes te observeren en om aantekeningen te maken.”

Annie: “jij bent toch eens in het water gevallen, hé?”

Anne: “ Ja dat is waar. Ik stapte verkeerd en rolde in het water. De plant die daar mijn aandacht trok was rolklaver en één van de studenten zei me dat hij die naam nooit zou vergeten na zo’n duidelijke demonstratie.”

Annie: ”Weet je nog dat we moesten gidsen in het Engels voor de International School? We hadden een hoop spiekbriefjes voorzien, maar gelukkig was er een klein meisje van ongeveer 7 jaar dat vlot Nederlands en Engels sprak. Dat was een hele hulp. Alleen begreep dat meisje maar niet dat wij al zo oud waren en geen Engels spraken, terwijl zij - zo jong nog - dat wel kon.”

Tekst: Rina Peys

Anne: “De rugzakjes zijn nog zo’n uitvinding van ons. Gidsen kunnen de rugzakjes vol spullen ontlenen in het NME-lokaal van het Natuur.huis. De klassen verdeel je dan in kleinere groepjes met in iedere groep een rugzakje. Dat is veel interessanter en de kinderen werken actiever mee.

Het NME lokaal is ook iets van jou, Annie?

“Voor natuur- en milieueducatie is veel informatie en materiaal nodig. Dat wordt allemaal netjes bewaard boven in het Natuur. huis. Gidsen kunnen daar een heleboel informatie lenen. Ook scholen of particulieren zijn er welkom. Maar tegenwoordig gebeurt er veel digitaal en wordt er minder gebruik gemaakt van de documentatie.”

Mijn 2 dames gaan stilaan voor de 2de maal met pensioen. Officieel op rust zijn ze allang, maar het willen weten en actief bezig zijn bleef maar kriebelen. Nu komt er dan toch een afscheid, want lichamelijke ongemakjes zijn niet langer te negeren. Het is tijd om de fakkel door te geven. Alhoewel, we zullen hen hopelijk nog wel tegen komen op wandelingen of voor een fijn gesprek bij een deugddoend Polderke of een kopje koffie.

Waar deze dames het over eens zijn is: we zijn er te laat mee begonnen. Er valt nog zoveel te ontdekken!

Laat ons dat ter harte nemen. Voel jij het ook kriebelen om vrijwilliger te worden, wacht dan niet te lang. Stel het niet uit, maar begin vandaag nog!

Foto’s: Ludo Hermans

14

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Via de actie 'Buurt aan de beurt' vroegen enkele juffen en de directeur, Jan De Belder, van de Vrije lagere School van de Bunt in Ekeren onze hulp om hun school op te frissen en groener en diervriendelijker te maken.

We besloten het hoekje achter het kerkje van St. Theresia proper te maken en vierkante-meter-tuintjes aan te leggen, met kruiden en bessenstruiken. Om de vogels te lokken, mochten nestkastjes en voedertafels zeker niet ontbreken. En natuurlijk een bijenhotel!

NATUUR.SFEERVERSLAG

Workshop in de vrije lagere school van de Bunt Nadat Frank al het materiaal (voor 4 klassen!) op maat gezaagd had, trok ik met Frank en Jessica naar de school om de kinderen te begeleiden bij het timmeren en zagen en het opvullen van het bijenhotel met rietstengels houtblokjes en bakstenen.

We legden aan de kinderen het belang uit van nestkasten en voedertafels en vertelden hen wat het verschil is tussen wespen, hommels (eentje noemde deze ‘hommelen’), honingbijen en solitaire bijen!

De foto's spreken voor zich! Dit moeten we beslist nog doen!

Tekst: Bieke Dierick Foto’s: Frank Goossens Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

15

SOORT IN DE KIJKER

De grote wintervlinder Op het moment dat de winterjassen worden boven­ gehaald, de planten- en dierenwereld in een diepe rust zijn ondergedompeld, trotseren enkele dapperen de nachtelijke koude. Je verwacht het niet, maar het zijn nachtvlinders die koning winter uitdagen.

Een nachtvlinder in hartje winter? Dat is niet zo gewoon: de grote wintervlinder is een bijzonder beestje.

Tekst: Guido Segerink Foto’s: Godfried van Hertum 16

Even voorstellen.

De wintervoorbereiding.

De vlinder herkennen is moeilijker. De kleur biedt immers weinig houvast omdat deze sterk varieert van bleekwit tot mooi, zacht oranjebruin. Op de voorvleugel zie je wel vaak een zwarte stip en meestal lopen er ook twee onregelmatig gevormde dwarsbanden over de vleugel, maar je ziet ook gewoon zwartgespikkelde exemplaren. Een erg variabele soort dus, maar omdat het één van de weinige vlinders tijdens de winter is, valt het wel mee om hem te herkennen.

De rupsen zijn echte vreetmachines. Ze storten zich op jonge eikenblaadjes, die ze in snel tempo verorberen. Indien er geen eiken voorhanden zijn, schakelen ze vlotjes over op andere loofbomen, ook fruitbomen. In de lente komen ze dan ook massaal voor. Dit maakt ze bij de boeren niet geliefd, maar mezen vinden ze een ideaal hapje voor hun hongerige kroost.

Sommige bomen worden volledig kaalgevreten.

Vandaar ook hun Latijnse naam: Erannis defoliaria. Defoliaria betekent immers zonder blad.

De grote wintervlinder vind je ’s avonds dikwijls in de buurt van een lichtbron. Soms zijn ze met tientallen aanwezig. Aangetrokken door het licht, zit hij vaak op verlichte ramen, waar hij even halt houdt om daarna direct weer te vertrekken.

Nadat de rups zich de hele lente heeft volgevreten met blaadjes, heeft de vlinder voldoende reserve om vanaf eind september te verschijnen.

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Het juiste moment.

Hoe kan de grote wintervlinder overleven in de winter, terwijl andere vlinders al lang de pijp aan Maarten hebben gegeven? De grote wintervlindervrouwtjes hebben hiervoor een bijzondere strategie ontwikkeld.

De eitjes komen in de lente uit juist op het moment dat de eik jonge blaadjes krijgt.

Deze sappige blaadjes zijn ideaal voor het jonge rupsje. Komen de eitjes te vroeg uit, dan zijn er geen blaadjes en verhongeren de rupsjes. Wanneer de eitjes later uitkomen, is het eikenblad steviger en hebben de rupsjes het moeilijker om het blad te verorberen.

Ondertussen heeft de eik immers looizuur aangemaakt, waardoor het blad niet meer zo goed verteerbaar is en de rups niet meer goed kan groeien.

Enkel de mannetjes hebben vleugels. Bij de vrouwtjes zijn de vleugels zo weinig ontwikkeld dat er nog enkel een klein stompje overschiet.

Vliegen kost immers energie, veel energie en lopen kost nu eenmaal minder. De gespaarde energie wordt geïnvesteerd in overleven in de kou en in de eieren. Eigenlijk is zo’n wintervlindervrouwtje een grote zak eieren op pootjes.

De laatste daad.

Het vrouwtje verspreidt feromonen. Mannetjes “ruiken” deze geurstoffen met hun geveerde antennes al op kilometers afstand en worden er onweerstaanbaar door aangetrokken. Terwijl het vrouwtje op de eikenstam wacht, zoeken talloze mannetjes hun weg naar het vrouwtje.

Zodra het vrouwtje gepaard heeft, gaat ze in de boom op zoek naar een geschikte schorsspleet om de eieren af te zetten. Na deze laatste daad leeft het vrouwtje niet lang meer.

Tot eind december fladderen de mannetjes rond op zoek naar een partner. Bij zachte winters zijn ze zelfs in februari nog te vinden, maar uiteindelijk leggen ze dan toch het loodje.

De grote wintervlinder overleeft de rest van de winter als eitje.

SOORT IN DE KIJKER

Zuinig met energie.

Nog meer vlinders.

De grote wintervlinder is niet de enige die zich opperbest voelt in de winter. Andere soorten met intrigerende namen zoals het roesje, de berkenwintervlinder, donkere winteruil zijn ook actief tijdens de wintermaanden.

Meer weten?

Atalanta is de vlinderwerkgroep van Natuurpunt Antwerpen Noord die geregeld samenkomt en uitstappen organiseert om meer te leren over dag en nachtvlinders. Indien je interesse hebt, aarzel dan niet om eens langs te komen.

Of neem contact op met Hugo Wouters: hugo.wouters@telenet.be

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

17

Agenda

JANUARI

10 u, Oxfam Wereldwinkelbeurs, zie vorig nr Trefpunt: Akerzaal van het Ekers Hof, Groot Hagelkruis 6/1, Antwerpen - Ekeren

za 4

9.30 u, Knotwilgenactie, zie p. 28 Trefpunt: Mariahoeve, Puihoek 78. Een aardeweg leidt je naar de werkplek, Antwerpen - Ekeren

zo 1

10 u, Winternatuur in Lillo, zie vorig nr Trefpunt: Parking Centrum, Antwerpen - Lillo

zo 5

10 u, Schorrenborrel, zie p. 30 Trefpunt: e-paviljoen BASF (Scheldelaan tegenover ingang 6), Antwerpen

za 7

9 u, Werkdag in De Kooldries, zie p. 28 Trefpunt: Ingang reservaat De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepe­ straat achter de Cuvee Hoeve), Brecht

za 11

9.30 u, Werkdag in Bospolder, zie p. 28 Trefpunt: Hoofdparking Bospolder op het einde van de Ekerse Dijk (tegen de Noorder­ laan), Antwerpen - Schoonbroek

zo 1

za 7

za 7

zo 8

zo 8

zo 8

za 14

18

DECEMBER

10 u, Oxfam Wereldwinkelbeurs, zie vorig nr Trefpunt: Parochiecentrum De Ark, Achter d’ Hoven, Wuustwezel

za 11

9 u, Werkdag in De Kooldries, zie p. 28 Trefpunt: Ingang reservaat De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepe­ straat achter de Cuvee Hoeve), Brecht

11 u, Oxfam Wereldwinkelbeurs, zie vorig nr Trefpunt: Zaal Moorland, Sportweg 1 (achter het gemeentehuis), Stabroek

9.30 u, De Kuifeend in volle winter, zie p. 30 Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Oorderen

do 16 19.30 u, Cursus Planten, zie p. 7

Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Ekeren

zo 12

14 u, Winterwandeling in ‘t Asbroek, zie p. 30 Trefpunt: Ingang ‘t Asbroek, Asbroeklaan, Schoten

9.30 u, Werkdag in Oude Landen, zie p. 28 Trefpunt: Materiaalloods Natuurpunt, Donkweg, Antwerpen - Ekeren

10 u, Oxfam Wereldwinkelbeurs, zie vorig nr Trefpunt: Zaal Moorland, Sportweg 1 (achter het gemeentehuis), Stabroek

za 18

10 u, Oxfam Wereldwinkelbeurs, zie vorig nr Trefpunt: Parochiecentrum De Ark, Achter d’ Hoven, Wuustwezel

za 25

10 u, Dag van de Pad, zie p. 30 Trefpunt: Hoek Miksebaan en Papestraat, Brasschaat

za 25

9.30 u, Werkdag Opstalvallei, zie p. 28 Trefpunt: Hoek Zoutestraat - St. Janbaptist­ straat, Antwerpen - Berendrecht

9.30 u, Werkdag Opstalvallei, zie p. 28 Trefpunt: Hoek Zoutestraat - St. Janbaptist­ straat, Antwerpen - Berendrecht

do 19 20 u, Raad van Bestuur, meer info Natuur.huis

Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Ekeren

zo 26 Start paddenoverzet + schoolbezoeken tot 06/04, zie p. 30

Meer info: Robert Wynants, Kapellen, Peter Block, Brecht, Johan Neegers, Brasschaat

zo 22 13.30 u, WinterWendeWandeling, zie p. 29

Trefpunt: VOC Brasschaat, Holleweg 43, Kapellen

zo 26 10 u, Winterwandeling in het Wijtschot, zie p. 31

Trefpunt: Parking Vier Notelaers, Wijtschotbaan , Schoten

za 28 Wintervuur tot 4 januari, zie p. 29

Trefpunt: Wintervuurplein, Veltwijcklaan, Ekeren

do 30 20 u, Raad van Bestuur, meer info Natuur.huis

Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Ekeren

FEBRUARI za 1

Het Grote Vogelweekend, zie achterflap

za 1

9.30 u, Knotwilgenactie, zie p. 28, Trefpunt: Weiland tegenover Puihoek 26, Antwerpen - Ekeren

zo 2

10 u, Wintergasten, zie p. 31 Trefpunt: e-paviljoen BASF (Scheldelaan tegenover ingang 6), Antwerpen - Zandvliet

zo 2

Het Grote Vogelweekend, zie achterflap

zo 2

14 u, Glühweinwandeling Ravenhof, zie p. 31 Trefpunt: Parking Ravenhof, Oudbroek, Stabroek

vr 7

20 u, Wintersprokkels met Wim Veraghtert, zie p. 31 Trefpunt: Zaal De Kroon (oud gemeente­ huis) Antwerpsesteenweg 2, Kapellen

za 8

Ankona ontmoetingsdag

za 8

9.30 u, Werkdag in Ekers Moeras, zie p. 28 Trefpunt: Voetgangersbrug over de A12 (kant domein Muisbroek) op het einde van de Vierkerkenstraat, Antwerpen - Schoonbroek

za 8

zo 9

9 u, Werkdag in De Kooldries, zie p. 28 Trefpunt: Ingang reservaat De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepe­ straat achter de Cuvee Hoeve), Brecht 14 u, Winterwandeling in Bospolder, zie p. 32 Trefpunt: Voetgangersbrug over de A12 (kant Vierkerkenstraat) op het einde van de Vierkerkenstraat, Antwerpen - Ekeren

do 13 19.30 u, Cursus Planten, zie p. 7

Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Ekeren za 15

za 15

14 u, Winterwandeling in Het Rood, zie p. 32 Trefpunt: Hoek Biartlei - Streepstraat, Kapellen 9.30 u, Werkdag in Ruige Heide, zie p. 28 Trefpunt: hoek Ruige Heide en Putse Baan, Antwerpen - Zandvliet

do 20 20 u, Raad van Bestuur, meer info Natuur.huis

Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Ekeren vr 21

19.45 u, Algemene Vergadering, zie p. 11 Trefpunt: Klimaatloods Natuurpunt, Donkweg (Einde van de Lindenlei), Antwerpen - Ekeren

za 22

Belgische vogeldag

za 22

9.30 u, Werkdag Opstalvallei, zie p. 28 Trefpunt: Hoek Zoutestraat - St. Janbaptist­ straat, Antwerpen - Berendrecht

MAART za 1

9.30 u, Werkdag in Bospolder, zie p. 28 Trefpunt: Hoofdparking Bospolder op het einde van de Ekerse Dijk (tegen de Noorder­ laan), Antwerpen - Schoonbroek

zo 2

9.30 u, Laagwaterwandeling, zie p. 32 Trefpunt: e-paviljoen BASF (Scheldelaan tegenover ingang 6), Antwerpen - Zandvliet

zo 2

14 u, Voorjaarswandeling in Oude Landen, zie p. 32 Trefpunt: Kasteel Veltwijck, Veltwijcklaan 27, Antwerpen - Ekeren

za 8

Week van de Vrijwilliger tot 16/03

za 8

Dag van de educatieve vrijwilliger

za 8

9.30 u, Werkdag in Oude Landen, zie p. 28 Trefpunt: Materiaalloods Natuurpunt, Donkweg, Antwerpen - Ekeren

za 8

9 u, Werkdag in De Kooldries, zie p. 28 Trefpunt: Ingang reservaat De Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepe­ straat achter de Cuvee Hoeve), Brecht

do 13 19.30 u, Cursus Planten, zie p. 7

Trefpunt: Natuur.huis, Steenstraat 25, Antwerpen - Ekeren za 15

Mycologendag

19

DE PEN VAN JNM

Ook dit keer heeft de JNM zijn rubriek in dit tijdschrift.

De Jeugdbond voor Natuur en Milieu, die open staat voor alle jongeren van 7 tot 26 heeft in onze buurt de afdeling Akerland, die werkzaam is in en rond Brasschaat.

25 jaar Akers en Kreekraksluizen In 1983 voegde de BJN (Belgische Jeugdbond voor Natuurstudie) zich bij de Wielewaaljongeren. Een nieuwe Vlaamse jeugdbeweging ontstond. In Antwerpen, waar al een afdeling van de wielewaaljongeren was, ontstond zo JNM Antwerpen, waar al snel natuurliefhebbers uit de verre omgeving naar toe kwamen.

Eind jaren ’80 was er een groepje JNM’ers uit de regio van Noord-Antwerpen die de moed niet meer opbrachten altijd maar te pendelen naar de stad. Samen richtten ze JNM Akerland op.

In de wapenschilden van Kapellen en Ekeren komt een Aker voor, dat is een koperen emmer met een ronde bodem, symbool voor de vele brouwerijen die er vroeger in Ekeren waren.

De Aker zorgde voor de naam van de nieuwe afdeling.

In 1989 werd de eerste Akerdju uitgegeven, een tijdschrift dat alle leden op de hoogte houdt van de activiteiten en weetjes. In de jaren ‘90 hielden de oudere leden zich volop bezig met inventarisaties op de Kalmthoutse Heide, terwijl de initiatieleden, ook wel ini’s genoemd, alles leerden van ‘de rotten in het vak’. Akerland was ook één van de eerste afdelingen die startte met een piepwerking, waarbij de allerkleinsten warm werden gemaakt voor de natuur.

Deze enthousiaste generatie deed meer dan enkel wat wandelen. Op een bepaald moment is bijvoorbeeld de Kreekraksluizentocht ontstaan. Deze winterse fietstrip op zoek naar wintervogels langs de Bospolder, Grote Kreek, Kuifeend, het Groot Buitenschoor met de Kreekraksluizen in het vooruitzicht, is nog steeds een traditie.

In 1994 viel het oog op een leegstaand gebouw in het Kamp West van Brasschaat. Na wat onderhandelingen, en vele werkweekendjes, werd deze oude garage voor tanks omgevormd tot ‘Villa Agusta’. Naast vaste uitvalsbasis voor Akerland, was dit ook overnachtingsplaats voor honderden JNM’ers tijdens één van de vele zomerkampen, op zoek naar de Kempische natuurpracht.

20

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

DE PEN VAN JNM

Vandaag de dag is deze afdeling nog steeds springlevend. Dit werkjaar vieren we het 25-jarig bestaan. Er komt een jubileumfeest voor alle leden, ouders en oude sokken en we gaan op afdelingskamp. In juli trekken we samen naar de Biesbosch, een natuurpareltje in Nederland dat iedereen wel kent. We zetten onze tenten op in de buurt, een we gaan op zoek naar de gekste vogels, zoogdieren, planten en veel meer.

Ben jij een oude sok, heb jij oude foto’s of wil jij straffe verhalen delen?

Ons jubileumfeest meemaken?

Neem dan contact op met thijs@jnm.be.

MundINIal Wist jij dat…

• We jaarlijks ongeveer 100 kg papier produceren per huishouden, waarvan er zo een 30kg bij het restafval verdwijnt?

• Glas eindeloos gerecycleerd kan worden?

• Voor 1 kop koffie 282 liter water nodig is?

• Voor 1 kop thee dit slechts 28 liter water is.

• Water in plastic flessen 500 tot 1000 keer duurder is dan kraantjeswater? Bovendien is leidingwater even gezond om te drinken.

• Het vervangen van alle gloeilampen in huis door spaarlampen een besparing van gemiddeld € 74 per jaar oplevert?

zaterdag 21 december van 14 u tot 17 u - ini’s (13-15 jarigen) Leer alles over energie besparen, recycleren en sorteren op ons Mundinialspel. Tijdens dit spel kom je te weten wat je voor het milieu kan doen. Groepen strijden tegen elkaar, en wie weet, misschien is er wel een prijs voor de winnaar.

Waar: Villa Agusta, Bondgenotenlei, Brasschaat Meenemen: warme kledij

JNM Akerland www.jnm.be/akerland Thijs Nouws e-mail: thijs@jnm.be tel: 0477-60.24.67

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

21

MET SNOR OP STAP

Een vogelreservaat aan huis Bijna winter. De vogels die niet zijn weggetrokken naar het zuiden, moeten moeite doen om voldoende voedsel te vinden. Je kan ze helpen en uitnodigen in je eigen vogelrestaurant. Zo kan je in je tuin of op het balkon heel veel gevederde vriendjes bekijken.

Vogelvriendelijk tuinieren

Voor ieder wat

In een ‘vogelvriendelijke’ tuin komen de vogels ook als je ze niet voert. Er staan bomen of struiken met bessen en er is plaats om te schuilen en te nestelen. Niet alle resten van planten zijn opgeruimd. Op de grond tussen de bladeren kunnen vogels ook in de winter nog voedsel vinden: zaden, bessen en als het niet te koud is insecten en wormen.

Geef je allerlei soorten voer, zoals zaden, fruit, vet en pinda’s, dan komen er ook verschillende soorten vogels in je tuin of op je balkon. Als je goed oplet kom je er wel achter wat elke soort het liefst eet. Roodborstjes zijn insecteneters. In de winter kan je ze plezier doen met ongekookte havermout en meelwormen.

Voor de mezen rijg je ongebrande pinda’s, zonder zout, aan een draad. Ook vetbollen en zonnebloempitten vinden ze heerlijk.

Tekst: Mart Pauwels Tekening: Pascale Vantieghem 22

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

MET SNOR OP STAP Woon je dicht bij een bos, dan krijg je misschien een boomklever te zien. Hij klemt noten tussen de schors, om ze op te pikken. Vinken eten zaden, pitten en bessen.

Op tijd stoppen Zolang het tijdens de winter niet te koud is, kunnen vogels nog lang voedsel vinden.

Pas als de grond bevriest of er sneeuw ligt, moet je voeren. Maar dan ook iedere dag.

Zodra het weer warmer wordt kunnen de vogels zelf voedsel vinden en moet je ermee stoppen. Het hele jaar doorgaan met brood strooien kan zelfs gevaarlijk zijn. De vogels voeren er hun jongen mee en die worden er ziek van. Je voert vogels eigenlijk alleen om ze de winter door te helpen.

Wat een vogels!

Schrijf deze winter eens op welke vogels je kan spotten in je tuin of op je balkon.

Vooral in strenge winters komen er vogels bij de huizen die je anders niet vaak ziet zoals winterkoninkjes, staartmezen, sijzen en goudhaantjes. Ook is het leuk als je mee doet met het ‘Grote Vogel Weekend’ van Natuurpunt op 1 en 2 februari 2014.

Vogelreservaat Een natuurlijke tuin is een echt vogelreservaat. Als we alle tuinen naast elkaar konden leggen, dan zouden ze samen het grootste natuurreservaat van ons land vormen.

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

23

ACTIEF MET EIKELDOP

Doetjes en datjes, niet voor watjes !!!

We dagen jullie uit om de wereld eens op een andere manier te bekijken.

Al knutselend en puzzelend ontdek je de wondere wereld van de natuur.

Kwetterende vogels op de schommel Vind jij schommelen ook zo leuk? Mijn kwetterende vriendjes vinden het zalig. Op hun tak schommelen ze uren heen en weer.

Wil jij ook zo’n vriendjes op je kamer?

Neem dan snel je knutselgerief.

Nodig: - 3 grote en 3 kleine dennenappels - 3 pindanoten - 6 hazelnoten - 6 stukjes steranijs - 1 tak van ongeveer 25 cm lang - een paar stukken touw Breek de top van de drie grote dennenappels af. Het onderste, dikste stuk kleef je met de bovenkant op de tak. Dit is het lijfje.

Voor de kop kleef je de kleine dennenappels met hun platte kant op het lijfje.

Snijd voor de snavels de pindanoten in twee en plak ze tussen de schubben van de kop.

Twee hazelnoten kleef je met hun platte kant naar buiten tussen de schubben, als oogjes, boven de snavel.

Tekst: Iris Buermans 24

Met een wit kleurpotlood kleur je ronde ogen op de hazelnoten. In het midden van de ogen zet je met een zwarte viltstift een stipje voor de pupil.

Op de snavels trek je in het midden een zwarte streep. Zie je ze lachen?

Onze vriendjes zijn nu bijna af. Alleen de klauwen nog. Breek voor elke vogel drie puntjes van de steranijs en plak de rest onder het lijfje, direct op de tak.

Nu nog twee touwen aan de schommel en je kunstwerk is klaar. Hang het voor het venster en je zult ze horen kwetteren.

Uit: Superleuke knutsels uit de natuur - Deltas

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

ACTIEF MET EIKELDOP

Natuur.interactief - Ludieke wedstrijd Snavelspel

Maak het mooiste insectenhotel, neem er een leuke foto van en stuur deze naar antwerpennoord@natuurpunt.be.

Laat je fantasie de vrije loop en gebruik afgedankte materialen zoals wijnkistjes, paletten, stronkjes of oude bloempotten. Let er enkel op dat de randen van de gaatjes die je maakt, gaaf zijn. De toekomstige bewoners hebben immers fragiele vleugeltjes.

Wat valt er te winnen?

Zoals bij elke rechtgeaarde wedstrijd willen we je natuurlijk wat aanbieden: • Eeuwige roem! De foto van het mooiste, origineelste of het diervriendelijkste hotel krijgt een plaats in ons tijdschrift.

• Een massa fruit en bessen! De bijtjes werken graag dicht bij huis en zorgen voor een prima bestuiving van al jouw bomen en struiken.

• Prachtige bloemen, het hele jaar door!

Want natuurlijk maak jij je tuin of terras zo aantrekkelijk mogelijk voor de huurders.

• Een zomers vakantiegevoel! Het is een geweldig spektakel om de bedrijvigheid van de ‘bezige bijtjes’ vanuit je luie stoel te observeren.

• Een leuke tijd samen met je familie. Een gezamenlijk project tijdens de donkere wintermaanden is altijd meegenomen.

En NEEN: solitaire bijen steken NIET!

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Tekst: Rina Peys

25

NATUUR.BELEID

Een duurzame stad tegen 2050

Tekst: Koen Van Keer, Willy Ibens

“Tegen 2050 maken we samen van Antwerpen een duurzame stad”.

Dat is de ambitieuze doelstelling van Stadslab2050, het initiatief van de stad Antwerpen waarbij het de bedoeling is dat bewoners, verenigingen, bedrijven,... zelf ideeën aanbrengen om die, samen met partners, uit te werken en te verwezenlijken.

Foto’s: © Elisabeth Verwaest (Stad Antwerpen) 26

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Na de motivatie volgde de inspiratie. Van nomadentuinen in Kortrijk, over ecosysteemdiensten, groene stadswandelingen in Brussel en het langste, mooiste, en spannendste park van Nederland in Leiden tot een provinciale toolbox om bedrijven te stimuleren om werk te maken van biodiversiteit, ... 9 boeiende cases werden in 3 sessies van 20 minuten ontdekt en kritisch bevraagd. Vaak heel leerrijk, soms ogen openend, inspirerend over de hele lijn.

15 ideeën voor groen en natuur En dan was het tijd om tot de kern door te dringen. Welke Antwerpse ideeën zouden er naar voor geschoven worden? In aanloop van de Ontmoetingsruimte waren op de website en via de nieuwsbrieven al een 7-tal ideeën gelanceerd en gedocumenteerd. Eén van die ideeën was afkomstig van Natuurpunt Antwerpen Stad. Na een korte voorstelling ervan werden ter plaatse nog 8 andere groene stadsideeën geformuleerd door de deelnemers. Ook die werden in de groep voorgesteld.

Bewoners zorgen voor meer natuur Als Natuurpunt konden we in deze materie natuurlijk niet afwezig blijven en dus hebben ook wij een projectidee ingediend, nl. ‘het ecologisch (mee)beheren van parken door bewoners’. Het idee ontstond naar aanleiding van talrijke aanbiedingen van Antwerpenaars om de handen uit de mouwen te steken voor betere natuur in de stad.

Hoe konden we hieraan invulling geven? We kwamen al snel uit bij het duurzaam beheer van parken en ander openbaar groen, maar stuitten daarbij op het obstakel dat die groene ruimtes niet in ons beheer zijn.

Proefproject De vraag werd dus via de groendienst gesteld aan de Antwerpse beleidsmakers. Die staan niet

negatief tegenover dit idee en dus werd beslist om een proefproject op te starten in Domein Hertoghe. Dat is een niet zo bekend lokaal park dat valt onder de verantwoordelijkheid van het plaatselijke district (in dit geval het district Antwerpen).

Niet ondoordacht Ook tijdens de Ontmoetingsruimte van Stadslab2050 werd het idee enthousiast onthaald en werd er met verschillende mensen over doorgedacht.

NATUUR.BELEID

Het eerste project van Stadslab2050 draait rond ‘Groen en Natuur in de stad’. Op 10 oktober werd iedereen uitgenodigd op de Ontmoetingsruimte ‘Groen en natuur in de stad’ om zijn concrete ideeën hierrond te komen voorstellen en er samen met anderen over door te denken. De eerste Ontmoetingsruimte van Stadslab2050 lokte zo’n 150 enthousiaste groene stadsdenkers, waaronder verscheidene van Natuurpunt, naar het Felixpakhuis. Het hadden er best ook meer kunnen zijn, want de inschrijvingen moesten voortijdig afgesloten worden.

Uiteindelijk is het de bedoeling dat zowel jeugdverenigingen, scholen, bedrijven als buurtbewoners worden betrokken bij het ecologisch beheren van stedelijk groen.

Het spreekt voor zich dat duidelijke afspraken moeten gemaakt worden met vooral de stedelijke groendienst. Die moet immers bepaalde basistaken blijven uitvoeren (zoals het verzekeren van de veiligheid m.b.t. dood hout in de parken).

Omdat we niet eender welk beheer willen, zal het ook belangrijk zijn dat mensen begeleid worden, zodat ze de beginselen van het ecologisch beheer leren kennen.

Het is de bedoeling dat we leren uit het eerste proefproject in Domein Hertoghe om daarna het programma verder uit te rollen, niet alleen in de kernstad, maar net zo goed in de andere stadsdistricten. Zeker in Merksem liggen daar nog tal van kansen voor het grijpen, maar ook in Ekeren of het Polderdistrict zijn er mogelijkheden.

De belangrijkste voordelen van een dergelijk beheer door bewoners zijn: • samen beheren biedt kansen op gemeenschapsvorming (versterking sociaal weefsel); • vergroten van de betrokkenheid met het buurtgroen (meer zorg, zwerfvuil verwijderen, sociale controle,...); • belevingswaarde van het buurtgroen vergroten - sensibilisering m.b.t. het belang van groen in de stad (zowel ecologisch als maatschappelijk); • weldoend psychologisch effect van zinvolle en nuttige arbeid; • daadwerkelijke verhoging van de ecologische kwaliteit van het stedelijk groen (bv. positieve invloed op biodiversiteit); • op termijn wellicht besparing op kosten voor beheer door de stad. .

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

27

HANDEN UIT DE MOUWEN

Zoals jullie weten, zijn de winterbeheerwerken in onze natuurgebieden van cruciaal belang.

Daarom kunnen we op onze werkdagen niet zonder de hulp van een grote groep vrijwilligers.

Winterbeheer

We zijn deze winter op diverse plekken te vinden. Kies jouw lievelingsdatum én/of jouw lievelings­natuurgebied uit en kom ons een handje toesteken! Ook kinderen zijn welkom.

Voor drank en werkmateriaal zorgen wij.

Boterhammen, werkhandschoenen, stevig waterdicht schoeisel en eventueel een spade kan je best zelf meebrengen.

Kooldries - Hoofsweer

Opstalvallei

Kooldries - Hoofsweer in Brecht is als waterrijk natuurgebied een perfecte biotoop voor allerlei amfibieën. Het gebied is Europees beschermd en aandachtsgebied voor de kamsalamander.

De opslag van wilgen en zwarte els verwijderen is hier een steeds terugkerende taak die veel helpende handen kan gebruiken.

Ons reguliere beheer in de Kooldries Hoofsweer bestaat uit het vrijhouden van sommige vijveroevers, het verwijderen van bosopslag in de heiderelicten, het hooien van de graslanden, het bestrijden van vogelkers en het onderhouden van de wandelpaden.

Afspraak op zaterdagen 7 december, 11 januari, 8 februari en 8 maart, ingang van de Kooldries, Boudewijnstraat (ingang langs de Paepestraat achter de Cuveehoeve), Brecht. We werken van 9 u tot 14 u.

Oude Landen Afspraak op zaterdag 18 januari en 8 maart vanaf 9.30 u aan Natuur.loods, Donkweg (vlakbij ingang Oude Landen aan de Lindenlei), Ekeren.

Afspraak op zaterdagen 14 december, 25 januari en 22 februari vanaf 9.30 u aan de plas aan het kanaaldok, hoek Zoutestraat - St. Jan Baptiststraat, Berendrecht.

Knotwilgacties Als je ook vindt dat knotwilgen thuis horen in ons landschap, dan zijn deze knotwilgenacties zeker iets voor jou.

Afspraak op zaterdag 4 januari vanaf 9.30 u, Mariahoeve, Puihoek 78, Ekeren. Van hieruit leidt een aardeweg je naar de werkplek.

Op zaterdag 1 februari vanaf 9.30 u, weiland tegenover Puihoek 26, Ekeren.

Ekers Moeras Afspraak op zaterdag 8 februari vanaf 9.30 u.

Trefpunt aan de voetgangersbrug over de A12, langs de kant van domein Muisbroek, op het einde van de Vierkerkenstraat, Schoonbroek.

Bospolder Afspraak op zaterdagen 11 januari en 1 maart vanaf 9.30 u aan de hoofdparking van de Bospolder op het einde van de Ekerse Dijk (tegen de Noorderlaan), Ekeren.

Ruige Heide Kappen van Amerikaanse vogelkers is noodzakelijk in dit gebied.

Afspraak op zaterdag 15 februari vanaf 9.30­ u, hoek Ruige Heide en Putse Baan, Zandvliet.

28

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Met de twaalfde editie van de WinterWendeWandeling van Natuurpunt Brasschaat gaan we voor een tweede keer de vallei van de Kaartse Beek verkennen. Zeven jaar na het laatste bezoek is er hier heel wat veranderd: het Vogelopvangcentrum is er gekomen, amfibieënpoelen werden aangelegd, een brug werd over de beek gelegd, ecologisch bosbeheer doorgevoerd …

Heel wat dingen zijn daarentegen weinig of niet veranderd. Het lang aangekondigde retentiebekken van de Kaartse Beek is bijvoorbeeld nog steeds niet gerealiseerd.

Desondanks of dankzij dit alles blijft de Kaartse Beek één van de mooiste en meest natuurlijke laaglandbeken in Brasschaat. Hier wordt nog regelmatig de ijsvogel gesignaleerd en hier in de buurt vinden we nog restanten van de landduinen die na de laatste ijstijd ons landschap bepaalden.

Naar een ondertussen twaalfjarige traditie vieren we midwinter met een warm of koud drankje voor alle deelnemers, waarbij aandacht wordt besteed aan dit speciale moment, de kortste dag van het jaar.

VERGEET NIET TE GENIETEN

Twaalfde WinterWendeWandeling: VOC, Kaartse Beek en Kattekensberg

Inlichtingen bij Johan Neegers, tel. 0479-99.54.01 (na de werkuren).

Afspraak op zondag 22 december om 13.30 u, VOC Brasschaat, Holleweg 43, Kapellen. Het einde is voorzien rond 17 u. Bij vochtig weer zijn laarzen of waterdichte wandelschoenen aangeraden.

Wintervuur Ekeren Oud Land - De Kleine Expeditie Oud Land is nooit stad geweest.

Alle plannen zijn hier gestrand, verzand. Deze plek is gelukkig verloren. Het ligt er maar, al eeuwen. De geschiedenis heeft hier alle seizoenen gekend. De verhalen hebben er wortels.

Een koppige gids neemt je mee naar het hart van dit Oud Land.

Je balanceert tussen schaamteloos gelogen geschiedenis en de meest waarachtige verzinsels. Wat is echt en wat niet. Met wat geluk brengt iemand je weer terug, je bent

gedeeltelijk in goede handen. Oud Land is een wandelvoorstelling door een stuk ongeremde natuur: de Oude Landen.

Op het Wintervuurplein kan je een kijkje nemen aan onze Natuur.stand, waar één van onze vrijwilligers je hartelijk zal ontvangen.

Het volledige programma kan je bekijken op www.wintervuur.be.

Ook tickets kan je daar bestellen.

Afspraak van zondag 29 december tot zaterdag 4 januari, wintervuurplein, Veltwijcklaan, Ekeren.

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

29

VERGEET NIET TE GENIETEN

Schorrenborrel Na een allesopfrissende wandeling op en rond het Groot Buitenschoor, nodigen wij je uit op een schorrenborrel om het nieuwe jaar in te zetten.

Afspraak op zondag 5 januari om 10 u, Schorren.huis, e-paviljoen BASF, Scheldelaan tegenover ingang 6 in Antwerpen Zandvliet.

Ons bezoekerscentrum is open vanaf 9.30 u voor een droge en moddervrije kennismaking met onze schorren.

De Kuifeend in volle winter

’t Asbroek in de winter

Rond deze tijd van het jaar keren ook vele wintergasten terug uit de meer polaire streken. Het nonnetje bijvoorbeeld, een bijzondere eendensoort, is dan terug in het land. We gaan op zoek naar deze en vele andere soorten watervogels en ander moois dat de natuur dan te bieden heeft.

’t Asbroek in de winter, dat zijn zwermen sijsjes en staartmezen die zich tegoed doen aan elzenproppen of ander schaars goed. Reeën laten hun sporen na. De boomknoppen vertellen al iets over de lente.

Mossen en korstmossen staan in volle glorie. Heb je deze kleine natuurwonderen al eens door een loep gezien?

Afspraak op zondag 8 december om 9.30 u aan het Natuur.huis, Steenstraat 25, Ekeren.

Afspraak op zondag 12 januari om 14 u aan de ingang van ‘t Asbroek, Asbroeklaan, Schoten. Laarzen of stevig schoeisel is aanbevolen.

Dag van de Pad en Paddenoverzet De overzetactie 2014 gaat van start met de Dag van de Pad op zaterdag 25 januari in Brasschaat. Op die dag worden de geleidingselementen geplaatst op de Miksebaan en kan je bij de oudgedienden terecht voor informatie over amfibieën, over de trek en de overzetactie zelf. Die actie start dezelfde dag nog en loopt tot eind maart, en dit elke avond vanaf 20 u, wanneer de weersomstandigheden het toelaten.

30

De Dag van de Pad vindt plaats op zaterdag 25 januari vanaf 10 u. Afspraak op de hoek van de Miksebaan en de Papestraat, Brasschaat. Stevige schoenen of laarzen en regenkledij zijn aan te raden. Warme drank zal voorzien worden.

Draag jij de pad ook in het hart en ben je bereid om één of meerdere avonden of ochtenden per week deze dieren te helpen? Neem dan zeker contact op met de plaatselijke verantwoordelijken van onze paddenoverzetacties:

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

• Brasschaat: Johan Neegers, tel. 0479-99.54.01 (na de werkuren).

Afspraak elke avond om 20 u tot eind maart, als het weer geschikt is (tenminste 7° C rond 20 u), aan het infobord op de hoek MiksebaanKerkedreef, Brasschaat.

• Brecht (Rommersheide en Mieksebaan): Peter Block, tel. 0472-29.99.38.

• Kapellen (Kasteeldreef/ Bloemenlei, Oude Galgenstraat ter hoogte van Fort Ertbrand, Heidestraat-Zuid ter hoogte van de Antitankgracht): Robert Wynants, tel. 0471-47.53.56

Je moet beslist eens naar het Wijtschot komen. Niet alleen om even uit te waaien of een frisse neus te halen. Onze gids vertelt je ook over de boeiende evolutie van dit kleine stukje natuur. Zelfs de ervaren vogelaar zal nog heel wat interessante soorten kunnen waarnemen.

Wie weet, komt ook deze winter de pestvogel om zich te goed te doen aan de bessen van de gelderse roos.

Afspraak op zondag 26 januari om 10 u, parking Vier Notelaars, Wijtschotbaan, Schoten.

VERGEET NIET TE GENIETEN

Winterwandeling in het Wijtschot

Het Grote Vogelweekend - wintergasten Tijdens het Grote Vogelweekend tellen we de vogels in de tuin.

Wij tellen samen met jullie de vogels in onze achtertuin, het Groot Buitenschoor. We leren je de meest voorkomende vogels te herkennen en geven tips en trucs om vogels te tellen.

Afspraak op zondag 2 februari om 10 u, Schorren.huis, e-paviljoen BASF, Scheldelaan tegenover ingang 6 in Antwerpen Zandvliet.

Ons bezoekerscentrum is open vanaf 9.30 u voor een droge en moddervrije kennismaking met onze schorren.

Glühweinwandeling Ravenhof Naar jaarlijkse gewoonte gaan we dit uitgestrekte domein verkennen en ook enkele verborgen Natuurpunt eigendommen ontdekken.

Nagenieten van de wandeling doen we na afloop met een lekker glaasje glühwein.

Afspraak op zondag 2 februari om 14 u, parking Ravenhof, Oudbroek, Stabroek.

Wintersprokkels ‘s Winters valt er in de natuur niet veel te beleven, alles valt stil, de natuur is in rust... dat denken de meeste mensen toch. Veel dieren en planten kennen inderdaad een rustperiode in de winter, maar sommigen vinden het juist een ideale tijd om te paren en zich voort te planten. Voor deze soorten is de winter het hoogseizoen. Wie of wat zijn die rare snuiters die, tegen de rest van de natuur in, precies

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

het winterseizoen kiezen om actief te zijn? Maak kennis met deze wondere wereld en ontdek dat de winter helemaal niet saai is.

De voordracht wordt gegeven door Wim Veraghtert van Natuurpunt Educatie.

Afspraak op vrijdag 7 februari om 20 u, zaal De Kroon (oud gemeentehuis) Antwerpsesteenweg nr. 2, Kapellen.

31

VERGEET NIET TE GENIETEN

Winterwandeling in Bospolder: milieu Een echte winterwandeling met interactieve toets met als thema ‘ons milieu”. Verschillende onderwerpen worden aangekaart en ieder vult aan en/of geeft zijn eigen visie. Zo leren we van elkaar.

Afspraak op zondag 9 februari om 14 u, Voetgangersbrug over de A12 (kant Vierkerkenstraat), einde van de Vierkerkenstraat, Schoonbroek Ekeren. Einde voorzien rond 16.30 u.

Voorzie watervaste schoenen of laarzen.

Winterwandeling in Het Rood In Het Rood kan je in alle seizoenen komen wandelen, telkens verbazen we ons over dieren en planten die het daar goed toeven vinden. Is dat ook zo tijdens de winter? Annie De Koninck neemt ons mee op een wandeling vol wintersprokkels.

Afspraak op zaterdag 15 februari om 14 u, hoek van de Biartlei en de Streepstraat, Kapellen.

Knoppen en twijgen in Oude Landen Wanneer er geen bladeren aan de bomen staan is het moeilijk de bomen te herkennen.

We geven enkele sleutels om via de knoppen en/of de twijgen toch te weten met welke boom we te maken hebben. Ook de bast kan een herkenbaar patroon hebben.

Afspraak op zondag 2 maart om 14 u aan het districtshuis, Veltwijcklaan 27, Ekeren. Einde voorzien rond 16.30 u. Graag watervaste schoenen!

32

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Laagwaterwandeling Rond deze tijd van het jaar hebben we het verschijnsel van de equinoxgetijden: extra hoge hoogwaters en extra lage laagwaters. Dat biedt dan de unieke mogelijkheid om bij laagwater kennis te maken met stukken die normalerwijze altijd onder water blijven.

Afspraak op zondag 2 maart om 9.30 u, Schorren.huis, e-paviljoen BASF, Scheldelaan tegenover ingang 6 in Antwerpen Zandvliet.

Ons bezoekerscentrum is open vanaf 9 u voor een droge en moddervrije kennismaking met onze schorren.

WINKELHOEKJE

Hoe maak jij van 2014 een topjaar voor tuinvogels in je tuin?

Hoe kan jij genieten van je vogelvriendelijke tuin?

Nestkasten Een nestkast in de tuin geeft veel kijkplezier. Het creëert namelijk de mogelijkheid om de vogels van dichtbij te bekijken. Tevens schenk je de vogels een helpende hand, want steeds meer natuurlijke nestplaatsen verdwijnen: akkers worden armer, gaten en kieren in gebouwen worden gedicht, kapotte dakpannen worden vervangen en oude boomholtes zijn zeldzaam. De Natuur.winkel biedt een enorme keuze aan nestkasten. Kom dus zeker eens een kijkje nemen

Prijs: vanaf € 11,70 voor leden, vanaf € 13 voor niet-leden

Voederkasten en vogelvoer Om de vogels voer aan te bieden hebben we een uitgebreide reeks aan voedersystemen. Bepaal zelf welk systeem het beste past bij de vogels in uw tuin. Vinken en mussen eten graag van een lage voedertafel, mezen en groenlingen verkiezen een voedersilo. Voor elke vogel is er wat wils.

Al het vogelvoer in de Natuur.winkel bevat hoge voedingswaarden aan vetten, oliën, koolhydraten, mineralen en vitaminen. Het is speciaal gemaakt voor tuinvogels en is van hoge kwaliteit (zonder afvalbestanddelen).

Tekst: Ilse De Schutter Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

33

COLOFON

Natuurpunt Antwerpen Noord is een regionale afdeling van Natuurpunt.

Lid worden Lidgeld per gezin: € 24/jaar. Storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van lidnummer of voor nieuwe leden met vermelding van naam en adres.

Je ontvangt dan zowel Natuur.blad als Natuur.ruimte. Bovendien krijg je korting bij aankopen in onze Natuur.winkel.

Leden van Natuurpunt uit een ander werkingsgebied kunnen voor € 7 een abonnement op Natuur.ruimte nemen. Te storten op rekeningnr. BE77 2200 3405 7342 met vermelding van je lidnummer, naam en adres.

Natuur.huis, Natuur.winkel en Natuur.documentatiecentrum Steenstraat 25, 2180 Ekeren tel. 03‑541.58.25, fax 03‑541.63.55 Open van maandag tot en met vrijdag van 10 tot 17 u e‑mail: antwerpennoord@natuurpunt.be website: www.antwerpennoord.be BTW‑nummer: BE 0429 415 832 Rekeningnr. BE77 2200 3405 7342

Giften Donateurs storten een extra bijdrage bovenop hun lidgeld. Vanaf € 40 per kalenderjaar krijg je een fiscaal attest. Storten op BE56 2930 2120 7588 met vermelding ‘project 3797 Antwerpen Noord’.

Natuurpunt Afdeling Antwerpen Stad: info Natuur.huis (03‑541.58.25) Werking Kerk- en Steenuilen: Frank Goossens (0487-46.82.69) Fons Vervoort (03‑647.18.70) Werking Natuur- en Milieueducatie: info Natuur.huis (03‑541.58.25) Werking Vleermuizen: Filip Borms (0473‑91.90.51) Werking Vlinders: Hugo Wouters (03‑569.05.78) Werking Vogels: Bram Vogels (0496‑44.77.93) Werking Berendrecht, Zandvliet en Lillo: Guy Leys (03‑569.00.38) Werking Brasschaat: Johan Neegers (0479-99.54.01) Werking Brecht: Rudi Bosschaerts (03‑636.38.62) Werking Ekeren: info Natuur.huis (03‑541.58.25) Werking Kapellen: Marie-Paule Schelfout (03‑665.11.01) Werking Schoten: Dominique Put (0476‑77.32.29) Werking Stabroek: Harry Van der Horst (03‑568.15.78) Werking Wuustwezel: Marc Vanbrabant (03‑669.88.07)

Opvangcentrum voor Vogels en Wilde Dieren Brasschaat vzw Holleweg 43 2950 Kapellen tel. 0473‑48.48.97 e-mail: peeters.m@skynet.be

34

Bospolder, Ekers Moeras & Muisbroekbos: Willy Ibens (0475-91.03.16) Marc Smolders (03‑542.05.71) Stefan Versweyveld (03‑645.94.10) De Kuifeend en de Grote Kreek: Ludo Benoy (03‑825.45.59) Fort van Brasschaat: Willy Ibens (0475-91.03.16) Filip Borms (0473‑91.90.51) Galgeschoor & Groot Buitenschoor: Eddy Rottiers (03‑775.00.22) Frank Wagemans (03‑651.44.67) Het Rood: Paul Osterrieth (03‑237.08.11) Het Wijtschot: Fonne Bruggemans (0498‑39.71.73) Leo Claessens (03‑646.94.81) Hoekse Beemden: Freddy Heye (03‑636.00.41) Huzarenberg: Harry Van der Horst (03‑568.15.78) Kooldries-Hoofsweer: Freddy Heye (03‑636.00.41) Opstalvallei: Guy Leys (03‑569.00.38) Gie Goris (03‑568.62.38) Frank Goossens (0487‑468.269) Oude Landen: Willy Ibens (0475-91.03.16) Guy Leys (03‑569.00.38) Fons Vervoort (03‑647.18.70) Ruige Heide: Guy Leys (03‑569.00.38) Schans van Smoutakker: André D’Hoine (03‑664.02.42) ‘t Asbroek: Kris Van den Eede (03‑685.63.55), (0476‑77.32.29)

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Polderke - bio Eén Polderke (33 cl) kost € 1,50 + € 0,10 waarborg leeggoed.

Een bak (24 flesje) kost € 34.

Waarborg van € 4.50 voor leeggoed (flesjes en bak) niet inbegrepen.

De opbrengst gaat integraal naar het reservatenfonds.

Natuur.ruimte is het driemaandelijks ledenblad van Natuurpunt Antwerpen Noord.

Werkten mee aan dit nummer: Iris Buermans, Ilse De Schutter, Bieke Dierick, Jos Franken, Willy Ibens, Johan Neegers, Thijs Nouws, Mart Pauwels, Rina Peys, Guido Segerink, Luc Van Craen, Koen Van Keer, Bart Vannieuwenhuyse Illustraties en foto’s: Peter Block, Luc Crols, Frank Goossens, Ludo Hermans, Willy Ibens, John Kieffer, Johan Neegers, Thijs Nouws, Godfried van Hertum, Pascale Vantieghem, Elisabeth Verwaest (stad Antwerpen), Frank Wagemans, foto-archief Natuurpunt Antwerpen Noord, Kaart van Oostenrijkse Nederlanden (Ferraris) Foto voorpagina: Bospolder Oplage: 4.250 exemplaren

Natuur.ruimte • december 2013 - februari 2014

Verantw. Uitg.: Willy Ibens, Steenstraat 25 - 2180 Ekeren

België - Belgique P.B. Antwerpen X 8/3573 Afgiftekantoor Antwerpen X p702 133 Retouradres: Natuurpunt Antwerpen Noord vzw Steenstraat 25 2180 Ekeren

De koude winterdagen zijn weer daar. Tijd om de vogels in onze tuin te helpen met zelf­ gemaakte vetbollen, lekkere nootjes of een geschilde appel. Zo ben je verzekerd van heel wat vogel­gekwetter tijdens Het Grote Vogelweekend op 1 en 2 februari.

Tel de mezen, mussen en lijsters in je tuin en geef je resultaten online door.