azadi komelge 38

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫‪MAGAZENE AZADI KOMELGE‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫‪38‬‬ ‫هه‌رنووسینێك گوزاره‌ له‌ رای نووسه‌رخۆیه‌تی‬ ‫ناوه‌ڕۆك‬

‫دیدگه‌‬

‫گه‌النی ئێراق له‌پێناو چیدا رابوونه‌؟‪3 .......................................................................‬‬ ‫دیدار‬

‫ساالر باسیرە‪ :‬باکووری سوریا مۆدێلێکی شازە بۆ رۆژهەاڵتی ناوەڕاست‪4 ..................‬‬ ‫ڕاپۆرت‬

‫«پەکەکەش نەبوایە تورکیا هەر هێرشی دەکردە سەر رۆژئاوا»‪12 ................................‬‬

‫خاوه‌نی ئیمتیاز‬ ‫محمد كیانی عبدالرحمن(د‪.‬محه‌مه‌د كیانی)‬ ‫سه‌رنووسه‌ر‬ ‫گۆران علی حسن(گۆران پێنجوێنی)‬ ‫نه‌خشه‌سازیی‬ ‫سه‌رنووسه‌ر‬ ‫ده‌سته‌ی نووسه‌ران‬ ‫پ‪.‬د‪.‬ساالر باسیره‌‬ ‫نه‌جیبه‌ قه‌ره‌داغیی‬

‫وتار‬

‫خەندە حەمید‪ :‬فیلمە ڕۆژنامەییەکان لەبارەی شەڕڤانانی ئازادی‪18 .............................‬‬ ‫روكه‌ن نه‌غه‌ده‌‪ :‬به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی توندوتیژی دژی ژنان‪25 .......................................‬‬ ‫ڕێبه‌ركوردۆ‪:‬سایکۆلۆژییا مرۆڤێشکەستی‪29 ...........................................................‬‬ ‫عەلی مەحمود‪ :‬بزاڤی لۆلییە ‪36 ................................................................................‬‬ ‫ئیسامعیل حه‌مه‌ئه‌مین‪ :‬میشێل فوکۆ‪ ،‬دەموچاوێکی ونبووی شۆڕشی گەالنی ئێران‪45 .‬‬ ‫سەالحەدین ئەردەم‪ :‬بەرخودانی گەردوونی لە پێناو شۆڕشی دیموکراتیانە‪50 ...............‬‬ ‫حه‌سه‌ن جودی‪ :‬مه‌والنا خالیدی شاره‌زووری و نه‌قشبه‌ندیی كوردی‪54 .......................‬‬ ‫ع‪ .‬ئۆجاالن‪ :‬تازه‌گه‌ری دیموکراتی ب ‌هرامبه‌ر مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری‪68 .....................‬‬

‫په‌یوه‌ندییه‌كان ل ‌ه رێگه‌ی سه‌رنووسه‌ره‌و‌ه ده‌بن‬ ‫‪07702227274‬‬ ‫‪goran.a.hesen@hotmail.com‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬ ‫‪facebook.com/ Azadi Komelge‬‬ ‫چاپ‪ :‬چاپخانه‌ی كارۆ‬ ‫‌تیراژ‪ 1000 :‬دانه‬ ‫نرخ‪ 1500 :‬د‪.‬ع‬

‫ناونیشان‪ :‬نووسینگه‌ی سه‌ره‌كی‪ ،‬سلێمانی‪ ،‬شه‌قامی سالم‪ ،‬نزیك پردی خه‌سره‌وخاڵ‬

‫‌‌دیدگه‬ ‫گه‌النی ئێراق له‌پێناو چیدا رابوونه‌؟‬ ‫ئێراق وه‌ك دێرینترین جوگرافیای نیشته‌جێی مرۆڤایه‌تی‪،‬‬ ‫له‌هه‌مانكاتیشدا وه‌ك یه‌كێك ل ‌ه هه‌ر‌ه ده‌وڵه‌مه‌نترین واڵتانی‬ ‫جیهان؛ ئه‌مڕۆ له‌خراپترین و هه‌ستیارترین دۆخی خۆیدا د ‌هژیت‪.‬‬ ‫گه‌النی ئێراق؛ ب ‌ه گه‌لی كوردیشه‌وه‌‪ ،‬دووچاری ملهوڕترین‬ ‫سیسته‌می ده‌سه‌اڵتدارێتی بۆته‌وه‌‌‪ .‬هیچ ده‌سه‌اڵتدارێتییه‌ك‬ ‫هێنده‌ی ده‌سه‌اڵتدارێتی ئێراق‪ ،‬ب ‌ه ده‌سه‌اڵتدارێتی كوردیشه‌وه‌‪،‬‬ ‫سته‌مكار‪ ،‬گه‌نده‌ڵ‪ ،‬تااڵنكار‪ ،‬پیاوساالر و وابه‌ست ‌ه ده‌ره‌وه‌‬ ‫نه‌بووه‌‪.‬ئه‌وده‌سه‌اڵتداران ‌هل ‌هرێگه‌یب ‌هبنه‌ماوه‌رگرتنیئایدیۆلۆژیا‬ ‫ده‌مارگیریی ‌ه ئایینی و مه‌زهه‌بی و نه‌ته‌وه‌یی و میللییه‌كانه‌وه‌‬ ‫گه‌النیان خستۆت ‌ه نێو دژوارترین مه‌رگه‌ساتی ژیانه‌وه‌‪ .‬ب ‌هڕاده‌یه‌ك‬ ‫ك ‌هرامه‌تی ئینسانییان بۆ مرۆڤ نه‌هێشتۆته‌و ‌ه و ژیانیان بێواتا‬ ‫كردووه‌‪ .‬بۆی ‌ه ئه‌مڕۆ گه‌النی ئێراق له‌تاو له‌ده‌ستچوونی ك ‌هرامه‌تی‬ ‫خۆیان و بۆ گه‌یشتن ب ‌ه پارووێك نان و بڕێك ل ‌ه ئازادی‪ ،‬دژی ئه‌و‬ ‫ده‌سه‌اڵتداران ‌ه رابوونه‌ت ‌ه س ‌هرپێیان و داوای ژیانی به‌ك ‌هرامه‌ت‬ ‫و ئازادی و دابینكردنی سه‌ره‌تاییترین پێداویستییه‌كانی ژیانیان‬ ‫ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫بێگومان زلهێزه‌كانی دونیا و رژێم ‌ه سته‌مكاره‌كانی خۆرهه‌اڵتی‬ ‫ناوینیش هه‌وڵده‌ده‌ن ئه‌و ناڕ‌هزایه‌تییه‌ی گه‌النی ئێراق به‌قازانجی‬ ‫خۆیان بیقۆزنه‌و ‌ه و ملمالنێیه‌كانیان له‌گه‌ڵ یه‌كتری له‌سه‌ر‬ ‫حیسابی گه‌النی ئێراق و به‌قازانجی خۆیان یه‌كالییبكه‌نه‌وه‌‪.‬‬ ‫بۆئه‌مه‌ش ده‌ستوه‌رده‌ده‌ن ‌ه ناو ناڕز ‌هزاییه‌تییه‌كان و زۆربه‌ی‬ ‫توندوتیژییه‌كانی نێو ئه‌و رابوونه‌ی گه‌النی ئێراق به‌ده‌ستی ئه‌و‬ ‫ده‌ستتێوه‌رده‌دارنه‌و ‌هئه‌نجامده‌درێن‪.‬به‌تایبه‌تیشده‌ستتێوه‌ردانی‬ ‫ئێران و توركیا و ئه‌مریكا و بریتانیا و روسیا له‌و ناڕ‌هزاییه‌‬ ‫ی ئێراق و رۆڵیان ل ‌ه ئاراسته‌كردنی ناڕ‌هزایه‌تییه‌كان‬ ‫جه‌ماو ‌هرییان ‌ه ‌‬ ‫ب ‌ه ئاقاری توندوتیژییدا زۆر روون و ئاشكرایه‌‪.‬‬ ‫لێره‌شدا؛ ده‌سه‌اڵتدارانی ه ‌هرێم هه‌وڵده‌ده‌ن ئه‌و‬ ‫ناڕ‌هزایه‌تیانه‌ی گه‌الن ل ‌ه به‌غداد و خوارووی ئێراق به‌ناشیرین و‬ ‫زیانبه‌خش وێنای بكه‌ن و بێواتای بكه‌ن و ته‌نانه‌ت دژ ب ‌ه گه‌لی‬ ‫كوردستان و مه‌تر�سی بۆسه‌ر قه‌واره‌ی ه ‌هرێمی كوردستانیش‬ ‫نیشانی بده‌ن‪ .‬به‌اڵم ل ‌هڕاستیدا ته‌واو به‌پێچه‌وانه‌یه‌؛ ئه‌و‬ ‫ناڕ‌هزاییه‌تیانه‌ی گه‌النی ئێراق له‌پێناو نان و ئازادی و ك ‌هرامه‌تی‬ ‫ئینسانیانه‌ی خۆیانه‌‪ .‬وه‌ك چۆن گه‌له‌كه‌مان ل ‌ه باشوور بۆ‬ ‫هه‌مان ئه‌و ئامانجان ‌ه چه‌ندین جار خۆپیشاندان و ناڕ‌هزایه‌تی‬ ‫دژ ب ‌ه ده‌سه‌اڵتی ه ‌هرێمیان د ‌هربڕیوه‌‪ ،‬به‌تایبه‌تی ل ‌ه ‪17‬ی شوباتی‬ ‫‪2011‬دا ناڕ‌هزایه‌تیی ‌ه جه‌ماو ‌هرییه‌كان گه‌یشت ‌ه ئاستێكی به‌رز‪.‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت ‌ه خه‌ڵكی ناو ‌هڕاست و خوارووی ئێراقیش به‌هه‌مانشێوه‌‬ ‫مافی ناڕ‌هزایه‌تی و به‌رگریكردن ل ‌ه ماف و ئازادییه‌كانیان هه‌یه‌‪.‬‬

‫له‌بنچینه‌دا ناڕ‌هز‌ایه‌تییه‌كانی به‌غداد و شاره‌كانی خوارووی‬ ‫ئێراق به‌و راده‌یه‌ی دژ ب ‌ه ده‌سه‌اڵتدارانی حزب و میلیشیا‬ ‫شیعه‌گ ‌هرییه‌كانه‌‪ ،‬به‌و راده‌یه‌ش دژ ب ‌ه حزب ‌ه ده‌سه‌اڵتداره‌كانی‬ ‫باشووری كوردستانیشه‌‪ .‬چونك ‌ه ئه‌وانیش رۆڵی به‌رچاویان له‌و‬ ‫گه‌نده‌ڵی و تااڵنكاری و سته‌مكارییه‌ی سه‌ر هه‌موو گه‌النی ئێراق‪،‬‬ ‫ب ‌ه كورد و عه‌ره‌ب و هه‌موو نه‌ته‌و ‌ه و ئه‌تنیكه‌كانی تر‪ ،‬هه‌بوو ‌ه و‬ ‫هه‌یه‌‪ .‬بۆی ‌ه ئه‌گه‌ر ئه‌و ناڕ‌هزایه‌تانه‌ی خه‌ڵكی به‌غداد و باشووری‬ ‫ئێراق دژ ب ‌ه الیه‌نێك بێت ئه‌وا ته‌نیا دژ ب ‌ه ده‌سه‌اڵتدارانی هه‌موو‬ ‫ئێراقه‌‪ ،‬ب ‌ه ده‌سه‌اڵتدارانی باشووری كوردستانیشه‌وه‌‪ ،‬دژ به‌و‬ ‫ده‌وڵه‌ت و رژێمانه‌ی ناوچه‌ك ‌ه و جیهانه ك ‌ه ئێراقیان كردۆته‌‬ ‫گۆڕه‌پانی شه‌ڕ‌ه قێزه‌ون ‌ه پاوانخوازییه‌كانیان و به‌تااڵنبردنی‬ ‫سامانی گه‌النی ئێراق‪ ‌.‬نه‌ك دژی گه‌لی كوردستان یان قه‌واره‌ی‬ ‫كوردستان‪ ،‬یان گه‌ل و ئایین و مه‌زهه‌به‌كانی تر بن‪ .‬ته‌نانه‌ت‬ ‫تا ئێستا خه‌ڵكی خرۆشاو و ناڕ‌هزای به‌غداد و خوارووی ئێراق‬ ‫هیچ دژایه‌تییه‌كیان له‌ب ‌هرامبه‌ر هیچ گه‌ل و ئایین و مه‌زهه‌بێك‪،‬‬ ‫ب ‌ه گه‌لی كوردستان و قه‌واره‌ی ه ‌هرێمی كوردستانیشه‌وه‌‪،‬‬ ‫د ‌هرنه‌بڕیوه‌‪ .‬به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌و ‌ه ئه‌و شاند ‌ه كوردییانه‌ی كه‌وا له‌‬ ‫چاالكوانانی مه‌ده‌نی و سیا�سی له‌باشووری كوردستانه‌و ‌ه‌چوون‬ ‫بۆ سه‌ردانی خۆپیشاند ‌هرانی به‌غداد‪ ،‬به‌وپه‌ڕی رێز و ستایشه‌وه‌‬ ‫پێشوازییان لێكردوون و ئه‌وه‌یان د ‌هربڕیو ‌ه ك ‌ه چاره‌نوو�سی گه‌النی‬ ‫ئێراق‪ ،‬به‌هه‌موو پێكهاته‌كانیه‌و ‌ه یه‌ك ‌ه و ده‌سه‌اڵتدارانی ئێراق‪ ،‬به‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارانی باشووریشه‌وه ‌‪ ،‬هه‌موو گه‌النی ئێراق وه‌ك یه‌ك‬ ‫و بێجیاوازی ده‌چه‌وسێننه‌وه‌‪ .‬به‌اڵم ئه‌و ‌ه ده‌سه‌اڵتدارانی ه ‌هرێم‬ ‫و ده‌سه‌اڵتدارانی ئێراق و زلهێزه‌كان و رژێمه‌كانی خۆرهه‌اڵتی‬ ‫ناوینن ك ‌ه ده‌خوازن یاری ب ‌ه هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی و ئایینی و مه‌زهه‌بی‬ ‫گه‌النی ئێراق بكه‌ن و ل ‌ه ژێی ده‌مارگیریی بده‌ن و گه‌الن دژ به‌یه‌كتر‬ ‫دابده‌ن‪ ،‬بۆئه‌وه‌ی گه‌الن ل ‌ه ئامانج ‌ه ره‌سه‌نه‌كانی خۆیان؛ كه‌وا‬ ‫گ ‌هڕاندنه‌وه‌ی ك ‌هرامه‌تی ئینسانیی و نان و ئازادیی و دادپه‌رو ‌هرییه‌‪،‬‬ ‫له‌بیری بكه‌ن و ببن ‌ه ئامراز و سووته‌مه‌نی ملمالنێ و شه‌ڕ و‬ ‫پێكدادان ‌ه خوێناوییه‌كانی ئه‌و هێز‌ه ده‌سه‌اڵتدار و ده‌وڵه‌ته‌‬ ‫سته‌مكار و پاوانخوازانه‌‪ .‬به‌اڵم سه‌ر‌هڕای هه‌موو ئه‌مانه‌؛ مسۆگه‌ر‬ ‫گه‌النی ئێراق‪ ،‬به‌گه‌لی كوردیشه‌وه‌‪ ،‬به‌پشت به‌ستن ب ‌ه ئیراد ‌ه و‬ ‫توانستیخۆیان‪،‬ده‌تواننكۆتاییبه‌وسیسته‌م ‌هده‌سه‌اڵتدارییه‌ی‬ ‫به‌سه‌ر ئێراقدا خۆی سه‌پاندوو ‌ه بهێنن و ب ‌ه ئامانج ‌ه پیرۆزه‌كانیان‬ ‫بگه‌ن‪ .‬به‌مه‌ش به‌یه‌كه‌و ‌هژیانی دیموكراتیانه‌و یه‌كێتی ئازادانه‌ی‬ ‫نێوان گه‌الن و پێكهات ‌ه ئایینی و مه‌زهه‌بی و ئه‌تنیك ‌ه جیاوازه‌كان‬ ‫به‌دیبهێنن‪.‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫دیدار‬

‫ساالر باسیرە‪:‬‬ ‫باکووری سوریا مۆدێلێکی شازە بۆ رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاست‬

‫سازدانی‪ :‬ئاسۆ جەوهەر‬ ‫بۆ ئێران بۆ تورکیا‪ ،‬واتە بۆ رۆژهەاڵتی‬ ‫ساالر باسیرە‪ ،‬شارەزای فیکری ناوەڕاست ئەهەمیەتێک و گرنگییەکی‬ ‫سیاسیی ئاماژە بە ملمالنێکانی روسیا زۆری هەیە‪.‬‬ ‫و واڵتانی خۆرهەاڵتی ناوەڕاست لە‬ ‫جیۆگرافیای سیاسیی سوریادا دەکات‪،‬‬ ‫باسیرە‪ ،‬هێما بۆ ئەو مەترسییە‬ ‫جەختیش لە رۆڵی خۆبەڕێوەبەریی داگیرکارییەی تورکیا دەکات کە‬ ‫باکووری سوریا و کورد لەو ئاڵۆزییە لە کانتۆنەکانی باکووری سوریا و‬ ‫عەسکەریی و سیاسییەدا دەکاتەوە‪.‬‬ ‫«رۆژئاوای کوردستان» تورکیا دەیەوێت‬ ‫لەم چاوپێکەوتنەی ئازادیی کۆمەڵگەدا‪،‬‬ ‫ساالر باسیرە لەوە دەدوێت کە‬ ‫سوریا‪:‬‬ ‫باکووری‬ ‫خۆبەڕێوەبەریی‬ ‫بەڕاستیی مۆدێلێکی شازە لە رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاستدا‪ ،‬مۆدێلێکە بۆ سوریا گرنگە‬ ‫‪4‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫لەو ناوچەیە پشتێنە یەک دروست بکات‪،‬‬ ‫ئیسالمییستەکان و داعش بهێنێتە ئەوەێ و‬ ‫بیکاتە پشتێنێکی ئیخوانیی‪ ،‬هەتا گۆڤارێکی‬ ‫ئەمێریکیی باسی لەوە دەکرد کە دەڵێ‬ ‫تورکیا جیهاد دەکات لە دژی ئەمێریکا‪.‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫ ئایا لە ستراتیژدا رەو�شی سوریا چۆن و بە‬‫کوێدەگات؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬رەو�شی سوریا لە راستییدا‬ ‫دەستێوەردانێکی زۆری ئیقلیمیی و نێودەوڵەتیی تێدا‬ ‫هەیە‪ ،‬چ و چ روسیا؛ بەتایبەت روسیا‪ .‬هەروەها‬ ‫دەستێوەردانێکی ئیقلیمیی زۆری�شی تێدا هەیە‪،‬‬ ‫وەک ئێران و تورکیا‪ ،‬تەنانەت قەتەر و سعودییە‬ ‫ئامانجەکەیان رووخاندنی رژێمی سوریا بوو‪ ،‬بەاڵم‬ ‫دیارە باروودۆخەکە گۆڕا‪ ،‬ئەوانە ئێستا پاشگەز‬ ‫بوونەتەوە‪ ،‬لە درووشمی رووخاندنی سوریا‪،‬‬ ‫چونکە بۆیان نەکرا‪ .‬دۆخەکە ئێستا بە پلەی‬ ‫یەکەم لە ژێر هەیمەنەی روسیا دایە‪ ،‬بەڵکو ئەوە‬ ‫روسیا یە کە بڕیار دەدات و بڕیاردەری سەرەکییە‬ ‫لە سوریا دا‪ ،‬دەیەوێت ئەو رەوشە چارەسەر‬ ‫بکات بۆ ئەوەی سوریا جارێکی کە بگەڕێتەوە ژێر‬ ‫هەیمەنەی حکومەتی بەشار ئەسەد و دەستوورێکی‬ ‫نوێ بۆ سوریا دا بندرێت‪.‬‬ ‫دەتوانین بڵێین سوریا کلیلێک بوو‪ ،‬بۆ‬ ‫ ‪-‬‬ ‫چوونە ژوورەوەی روسیا بۆ ئەوەی هەژموونی‬ ‫خۆی لە ناوچەی خۆرهەاڵتی ناوەڕاست دا‬ ‫بەهێزتر بکات و هەروەها قاچی سیاسیی و‬ ‫عەسکەریی لە خۆرهەاڵتی ناوەڕاستدا شەل‬ ‫بکات؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬ئەوە یەکێکە لە‬ ‫ستراتیژییەتەکان‪ ،‬چونکە ئێستا ملمالنێیەکی‬ ‫زۆر هەیە‪ ،‬چ لە رووی ئابوورییەوە‪ ،‬لە رووی‬ ‫بازرگانییەوە‪ ،‬بە تایبەتیی روسیا لە سەردەمی‬ ‫یەکێتیی سۆڤییەتەوە هاوپەیمانیی زۆر کەم بووە لە‬ ‫ناوچەی رۆژهەاڵتی ناوەڕاست دا‪ ،‬روسیا هەروەکو‬ ‫سۆڤییەتی کۆن دەیەوێت هاوپەیمان بەدەست‬ ‫بهێنێت لە رۆژهەاڵتی ناوەڕاستدا و باشتریین‬

‫سوریا هەر لە سەردەمی‬ ‫حافز ئەسەد‪-‬یشەوە‬ ‫هاوپەیمانێکی نزیکی‬ ‫یەکێتیی سۆڤییەت بووە و‬ ‫باوردۆخەکەیش لەبار بوو‬ ‫بۆ روسیا‪.‬‬ ‫زنجیرەیش‪ ،‬ئەڵقەیش بۆ ئەو زنجیرەیە سوریا بوو‪،‬‬ ‫چونکە سوریا هەر لە سەردەمی حافز ئەسەد‪-‬‬ ‫یشەوە هاوپەیمانێکی نزیکی یەکێتیی سۆڤییەت‬ ‫بووە و باوردۆخەکەیش لەبار بوو بۆ روسیا‪ .‬ئێستا‬ ‫کە لە رێگەی سوریاوە دەیەوێت جێپێی خۆی‬ ‫بکاتەوانێت‪ ،‬ئەوەیش کۆمەڵێک ستراتیجییەتی‬ ‫پێوەبەندە‪ ،‬مەسەلەی ئەوەی کە سوریا لە ژێر‬ ‫هەیمەنەی روسیا‪ ،‬هەر نەک بۆ ئەوان بۆ ئێرانیش‬ ‫مەسەلەی حزبواڵ‪-‬یە سنووری بە ئیسرائیلەوە‬ ‫هەیە؛ مەسەلەی گەر جارێک روسیا بهێننەوە لە‬ ‫دەریای سپیی ناوەڕاست دا‪ ،‬ئەو ناوچانەی سەربە‬ ‫سوریایە ئسووڵی دەریایی روسیایە و ئەو هێزی‬ ‫دەریاییەی روسیا ئەو رۆکێتانەی لەوێیە هەیەتی‪...‬‬ ‫دەتوانێت چەکی كاڵوەی ئەتۆمیی‪-‬ش هەڵبگرێت‪.‬‬ ‫هەروەها ناوچەیەکە کە بۆڕی نەوت و غازی‬ ‫سرووشتیی پیا دا دەڕوات‪ ،‬ناوچەیەکی نەوتیی‬ ‫گرنگە‪ ،‬ناوچەیەکە لە رووی سەربازییشەوە‪،‬‬ ‫لە رێی جوگرافییەوە‪ ،‬لە رێی جیۆپۆلیتیک و‬ ‫جیۆستراتیجییەوە ئەهەمیەتێکی ئێجگار زۆری‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪5‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫لە کاتی هەڵبژاردنەکانی دا‬ ‫باسێکی وا هەبوو‪ ،‬لەناو‬ ‫دەزگای هەواڵگریی و ئیف بی‬ ‫ئای ئەمێریکیی دا کە روسیا‬ ‫هاوکارییەکی زۆری ترەمپی‬ ‫کردووە‬

‫هەیە! واتە بۆ روسیا وەکو وتم‪ ،‬گرنگتریین شت‬ ‫ئەوەیە کە رێگەی پەڕینەوەی بۆڕی غاز و نەوتی‬ ‫سرووشتییە بە سوریا بۆ دەریای سپیی ناوەڕاست‪.‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وزە‪ ،‬بەاڵم روسیا ئێستا هەوڵ دەدات تا رادەیەکی‬ ‫زۆر ملمالنێی بکات و جێپێی خۆی بکاتەوە‪ ،‬لەوەیش‬ ‫دەچێ سعوودییەکان لە ژێر هەیمەنەی ترەمپ‪-‬‬ ‫دا بڕوا و متمانەیەکی زۆریان بە نەمابێت‪ ،‬جا‬ ‫لەبەرئەوە بینیمان پوتین سەردانی ئیمارات بوو‬ ‫وابزانم کردی لەگەڵ سعوودییە‪ ،‬هەم رێککەوتنی‬ ‫بازرگانییشیان کردووە و هەم چەکیشیان پێ‬ ‫بفرۆ�شێ‪ ،‬ئەمە خۆی لە خۆی ئەهمەتی خۆی‬ ‫هەیە و باسەکە ئەوەیە ئێس ‪٤٠٠‬ی تێدایە‪ ،‬هەم‬ ‫بازرگانیی چەک و هەم بازرگانیی لەسەر ئاستی تر‪،‬‬ ‫بازرگانیی لەسەر مەسەلەی ووزە و دیارە کۆمەڵێ‬ ‫رێککەوتنی نهێنییش لەو شتانە دا هەیە‪.‬‬ ‫ کەواتە هەناردەی نەوتی روسیا زیاتر دەبێت؟‬‫ساالر باسیرە‪ :‬بەڵێ زیاتر دەبێت‪ ،‬لەوانەیە‬ ‫لەسەر چەندیین ئاستی کە‪ ،‬ئەوانەی کە پسپۆڕن‬ ‫لە بواری وزە و لە بواری جوگرافیا‪ ،‬لەوانەیە‬ ‫وەاڵمێکی باشتریان پێبێت لەو مەسەلە یەدا‪،‬‬ ‫لە هەموو حاڵەتێکدا ئەوە بۆ خاڵێکی ئیجابیی‬ ‫و پۆزەتیڤ نییە‪ .‬هەروەها جێ پێی روسیا زیاتر‬ ‫دەکاتەوە لە ناوچەکە‪ ،‬ئەوەیش بەشێکی زۆری‬ ‫دەگەڕیتەوە بۆ ئەو هەاڵنەی کە ترەمپ کردووێتی‪،‬‬ ‫چونکە لەوانەیە متمانەیەکی زۆریان بە ترەمپ‬ ‫نەمابێت کە بیانپارێزێت‪ ،‬لە هەڕەشەی ئێران بە‬ ‫نموونە‪.‬‬

‫دەتوانین بڵێن کەواتە شۆڕبوونەوەی‬ ‫ ‪-‬‬ ‫روسیا بۆ کێڵگە نەوتییەکان دەستی پێکردوە‪ ،‬لە‬ ‫خۆرهەاڵتی ناوەڕاست دا بۆ نموونە سەردانی‬ ‫ڤالدمیر بۆتین بۆ سعوودییە‪ ،‬هەروەها الڤرۆڤ‬ ‫بۆ عێراق‪ .‬ئەمە وادەکات سەرچاوەی ووزەی‬ ‫جیهانیی بچێتە دەستی روسیاوە؟ لە کاتێکدا بە‬ ‫درێژایی مێژووی ‪ ،‬ووزەی رۆژهەاڵتی ناوەڕاست‪،‬‬ ‫بەتایبەتیی نەوت لە ژێر دەستی دا بووە؟ دەتوانیین‬ ‫بڵێین ئێستا جێپێی سیاسیی و عەسکەریی لە‬ ‫خۆرهەاڵتی ناوەڕاست دا لەق بووە؟‬ ‫ هەڵەی ترەمپە‪ ،‬یاخود بە گوێرەی ئەوەی لە‬‫ساالر باسیرە‪ :‬تا رادەیەک لەق بووە‪،‬‬ ‫چونکە بێگومان دەست لە رۆژهەاڵتی ناوەڕست راگەیاندنەکان و لە سەنتەرەکانی توێژینەوەدا‬ ‫هەڵناگرێت‪ ،‬لەبەرئەوەی وەکو وتمان ئەهیمەتێکی دەوترێت ترەمپ پیاوی روسیایە؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬بەڵێ‪ ،‬خۆی لە کاتی‬ ‫یەکجار زۆری هەیە لە مەسەلەی بازاڕ‪،‬‬ ‫کەرەستەی خاو‪ ،‬بازرگانیی بە تایبەت مەسەلەی هەڵبژاردنەکانی دا باسێکی وا هەبوو‪ ،‬لەناو دەزگای‬ ‫هەواڵگریی و ئیف بی ئای ئەمێریکیی دا کە روسیا‬ ‫‪6‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫هاوکارییەکی زۆری ترەمپی کردووە‪ ،‬بۆ ئەوەی بێتە‬ ‫سەر حکوم و دەسەاڵت‪ ،‬هەتا ئێستا ئەو پڕۆسە‬ ‫سیاسیی و ئەو مەسەلە گرنگە هەر ماوەتەوە‪.‬‬ ‫پرسیارەکە ئەوەیە بۆچیی روسیا و پوتین مەبەستی‬ ‫بوو کە ترەمپ سەرکەوێت؟ لەوانەیە دیراسەتێکی‬ ‫با�شی عەقڵییەت و تەبیعەت و بۆچوون و شتەکانی‬ ‫ترەمپیان کردبێت لەو بوارەدا‪ ،‬ئێستایش لەوە‬ ‫دەچێ ترەمپ مەبەستی بووبێ لەگەڵ روسیا‬ ‫ببنە دوو زلهێزی جیهانیی بەرامبەر بە ئەوروپاش‬ ‫بووەستنەوە ئینجا لەبەرئەوە ئەوروپییەکانیش‬ ‫بۆچوونیان هیچ ئیجابیی نەبوو لەسەر مەسەلەی‬ ‫ترەمپ‪ ،‬ئێستای�شی لەسەر بێت‪ ،‬کۆمەڵێک‬ ‫ئیجرائاتی کرد لە گومرگ و هەڕەشەی کشانەوەی‬ ‫سوپای ئەمێریکیی‪ ،‬بۆ نموونە لە ئەڵمانیا و لەم‬ ‫جۆرە شتانە‪ ،‬لەوە دەچوو رێککەوتنێک یان‬ ‫خواستێک هەبووبێت لەگەڵ روسیا ببنە دوو‬ ‫زلهێزی گەورە و ئەوروپاش تا رادەیەکی زۆر ئیهمال‬ ‫بکەن و پشتگوێی بخەن‪.‬‬ ‫ لە نێوان ئەم دوو زلهێزەدا‪ ،‬رەو�شی باکووری‬‫رۆژهەاڵتی سوریا‪ ،‬بەتایبەت خۆبەڕێوەبەریی‬ ‫باکووری سوریا چیی لێدێت؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬رۆژئاوای کوردستان‪،‬‬ ‫مەسەلەیەکە لە چوارچێوەی دەوڵەتی سوریا‬ ‫دا دەبیندرێت‪ .‬چونکە کورد لەوێ ئەکتەرێکی‬ ‫سیاسییە‪ ،‬راستە ئەکتەرێکی سیاسییە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە هەمان کاتیشدا خاوەن دەوڵەت نییە‪ ،‬کەواتە‬ ‫لە چوارچێوەی دەوڵەتی سوریا دا مامەڵەی‬ ‫لەگەڵ دەکرێت‪ ،‬بەاڵم ئەوەیە کورد توانیویەتی تا‬ ‫رادەیەکی زۆر جێپێی خۆی بکاتەوە و بەتایبەتیی کە‬ ‫بووە هاوپەیمانێکی لە مەسەلەی شەڕی داعش‪،‬‬ ‫ئەوە بوو داعشیش تا ماوەیەکی زۆر لە سەردەستی‬

‫شەڕڤانان شکان لەوێ‪ ،‬بەاڵم تا رادەیەکی زۆر‬ ‫دەتوانین بڵێین هەڵە و خیانەتێکی ستراتیجیی‬ ‫کرد بەرامبەر بە کوردانی رۆژاڤا‪ ،‬لەوەی کە‬ ‫بڕیاری کشانەوەی دا‪ ،‬بەاڵم دیارە کە فشارێکی‬ ‫زۆر گەورە لەسەر ترەمپ هەیە‪ ،‬چونکە بە تەنیا‬ ‫بڕیار نادات لەوێ‪ ،‬بەڵکو دەوڵەت دەوڵەتێکی‬ ‫موئەسەساتییە‪ ،‬ئۆپۆزیسیۆن هەیە‪ ،‬تەنانەت لە‬ ‫ریزەکانی حزبەکەی ترەمپیشدا ناڕەزاییەکی زۆر‬ ‫هەیە لەسەر سیاسەتەکانی لە سوریا و بەرامبەر‬ ‫بە کورد بە تایبەتیی‪ ،‬کۆنگرێس هەیە‪ ،‬ئەنجوومەنی‬ ‫پیران هەیە‪ ،‬واتە رایگشتیی هەیە‪ .‬لەوە دەچێت‬ ‫ئەمانە وای کردبێت کە جارێکی کە ئەمێریکا چاو بە‬ ‫سیاسەتەکانی خۆیا بخشێنێتەوە لەسەر مەسەلەی‬ ‫رۆژاڤای کوردستان‪ ،‬بەاڵم ئێستا ترەمپ هێز‬ ‫ناردوەتەوە بۆ باکوور و رۆژهەاڵتی سوریا و دەڵێت‬ ‫ئێمە بە پلەی یەکەم دەمانەوێت ناوچە نەوتییەکان‬ ‫بپارێزین‪.‬‬ ‫ لە ئاستی نێودەوڵەتییدا پشتگیرییەک هەیە بۆ‬‫ئەو پارچەیەی کوردستان‪ ،‬بەاڵم ئەو پشتگیرییە‬ ‫لە بواری کردارییدا زۆر کەم هەنگاوی بۆ نراوە‪،‬‬ ‫بۆچیی؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬بەڵێ‪ ،‬یەکەمجارە رۆژئاوای‬ ‫کوردستان توانی‪ ،‬نەک هەر بۆ رۆژاوای کوردستان‪،‬‬ ‫بەڵکو بۆ مەسەلەی کورد بە گشتیی‪ ،‬بۆ یەکەمجارە‬ ‫کە زۆرتریین پشتگیریی سیاسیی بەدەست بهێنێت‬ ‫لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیی‪ ،‬بۆ یەکەمجارە کە‬ ‫کورد توانی دەموچاوی قێزەونانەی دەوڵەتی‬ ‫تورک بخاتە بەردەم رایگشتیی نێودەوڵەتیی‪.‬‬ ‫ئەمە کاریگەرییەکی زۆر گەورەی هەبوو کە بۆ‬ ‫یەکەمجارە کورد لەسەر ئاستی رۆژاڤا‪ ،‬بەهۆی‬ ‫رۆژئاوای کوردستانەوە دەنگێکی ئەوەندە بداتەوە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪7‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیی‪ ،‬ئەمە بۆ خۆی هەرێمیی رۆژئاوای کوردستان تەسلیم بکەن‪.‬‬ ‫سەرکەوتنێکی زۆر گەورەیە لە رووی سیاسییەوە‪،‬‬ ‫ئەو رێککەوتنە ئەگەر لە رووی‬ ‫ ‪-‬‬ ‫لە رووی مەعنەوییشەوە‪ .‬جا ئێستا پشتگیرییەکی‬ ‫زۆر هەیە‪ ،‬بەاڵم مەترسییە گەورەکە هەمیشە ئیدارییشەوە بێت‪ ،‬ناکۆک نییە لەگەڵ فیکری‬ ‫هەر دەوڵەتی تورک بووە بۆ سەر ئێمە‪ ،‬نەک هەر سیاسیی و پارادایمی ئۆجەالن؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬بەڵێ راستە ئەوە هەیە‪ ،‬ئەوە هەر‬ ‫لە رۆژئاوای کوردستان‪ ،‬بەڵکو لە هەر بەشێکی‬ ‫کوردستاندا بزووتنەوەیەکی رزگارییخوازیی تیا ئەو بیرۆکە و فیکر و فەلسەفەیەیە کە لە سەری‬ ‫هەبووبێت یاخود خواستێکی هەبووبێت‪ ،‬دەوڵەتی دامەزراوە و داوای دەکەن‪ ،‬بەاڵم دەبێ سەیری‬ ‫تورک کاری کردووە بۆ تێکدانی! دەوڵەتی تورک واقیعەکە بکەین‪ ،‬ئەگەر رۆژگارێک واقیع وابێ‬ ‫نەخۆشیی فۆبیای کوردی هەیە و دژی کوردە وەکو کە بە راستیی زۆر بۆ کورد بهێنن لەوێوە الواز‬ ‫ببێت‪ ،‬لەوانەیە ناچار بێت بە ئۆتۆنۆمییەکیش بە‬ ‫نەتەوە نەک وەکو حیزبێک‪.‬‬ ‫حوکمێکی زاتیش رازی ببێت‪ ،‬لەژێر هەیمەنەی‬ ‫رەخنەی ئەوە دەگیرێت کە روسیا لەگەڵ سوریا دا رێکبکەوێت‪ .‬کوردیش‬ ‫ ‪-‬‬ ‫خۆبەڕێوەبەریی باکووری سوریا‪ ،‬گەلی کورد ئینسانە و خۆ نە دەوڵەتە و نە فڕۆکەی جەنگیی‬ ‫لەوێ‪ ،‬لەم قۆناغەدا باش سیاسەتی نەکردووە هەیە و نە ئەو چەکەی هەیە کە دەوڵەتێکی ناتۆی‬ ‫و نەیتوانیوە هاوکێشەکان باش بخوێنێتەوە و وەکو تورکیا هەیەتی‪ ،‬دوور نییە روسیا بیەوێت‪،‬‬ ‫بەاڵم بەم پەالمارەی تورکیا دەیەوێت کورد الواز‬ ‫لێکبداتەوە‪ ،‬تۆ ئەمە چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬لێکدانەوەی خۆیان هەیە و بکات‪ ،‬تا رادەیەک وابێت کە لەگەڵ سوریادا پێکی‬ ‫لێکدانەوەکانیشیان زۆر راستە‪ ،‬چ لە رووی بهێنێت و رێکیبخات‪.‬‬ ‫تەکنیکییەوە‪ ،‬چ لە رووی ستراتیجییەوە‪ .‬روونە‪،‬‬ ‫ جیاوازیی ئەو جواڵنەوە سیاسیی‪ ،‬فیکریی‬‫ئەوان دەیانەوێت خاکی خۆیان بپارێزن‪ ،‬ببنە‬ ‫موئەسەسەیەک و ببنە ناوچە و هەرێمێکی و سەربازییە لە باکووری خۆرهەاڵتی سوریا‪،‬‬ ‫ددانپێدانراو‪ ،‬سیستمی کانتۆنیان دامەزراندووە‪ ،‬لەگەڵ بزووتنەوەکانی تری رزگارییخوازیی گەلی‬ ‫دەستوورێکی هەرێمییان بۆ خۆیان دامەزراند‪ ،‬کورددا چییە؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬جیاوازییەکەی ئەوەیە کە ئەوان‬ ‫ئەمانە هەمووی پێشکەوتنێکی گەورەی باشە‬ ‫بەدەستیان هێناوە‪ .‬ناتوانین گلەیی و رەخنەیان بزووتنەوەیەکی رزگارییخوازیی زۆر پێشکەوتوویان‬ ‫لێ بگرین‪ ،‬ئەو رەخنانەیش کە هەشبێت لەوانەیە هەیە‪ ،‬مۆدێلی کانتۆنەکانیان هەیە‪ ،‬بە سیستمێکی‬ ‫بڵێن بۆچیی لەگەڵ رژێمی سوریا رێک دەکەون‪ ،‬ئێ فیدراڵیی المەرکەزیی‪ ،‬بڕوایان بە خەباتی ژن‬ ‫بەهۆی دڕندایەتیی تورکیاوە ناچاربوون هەوڵبدەن هەیە‪ ،‬بڕوایان بە پێشکەوتن هەیە‪ ،‬بڕوای زۆریان‬ ‫رێککەوتنێک لەگەڵ رژێمی سوریا بەدەست بهێنن‪ .‬بە فیکری دیارە رێبەر عەبدواڵ ئۆجەالن هەیە‪،‬‬ ‫ئەو رێککەوتنە رێککەوتنێکی سەربازییە‪ ،‬نەک ئەوە مۆدێلێکە کە بەڕاستیی مۆدێلێکی شازە لە‬ ‫رێککەوتنێکی سیاسیی و نە رێککەوتنێکە کە رۆژهەاڵتی ناوەڕاستدا‪ .‬مۆدێلێکە کە چ بۆ سوریا‬ ‫‪8‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫بە نیسبەت تورکیاوە‪ ،‬ئەو‬ ‫بیرۆکەیەی ال پەسەند نییە‬ ‫چونکە ترسی ئەوەی هەیە‬ ‫ئەم بیرۆکە و مۆدێلە‬ ‫بگوازرێتەوە بۆ باکووری‬ ‫کوردستان و باشووری‬ ‫کوردستان‪ ،‬لەبەرئەوە ئەو‬ ‫مەترسییەی زۆر هەیە‬ ‫گرنگە‪ ،‬چ بیرۆکە و مۆدێلێکە بۆ ئێران بۆ تورکیا‪،‬‬ ‫واتە بۆ رۆژهەاڵتی ناوەڕاست ئەهەمیەتێک و‬ ‫گرنگییەکی زۆری هەیە‪ ،‬چونکە وەکو گوتمان‬ ‫دەیەوێت سیستمی کانتۆنی فدڕاڵیی المەرکەزیی‬ ‫پیادە بکات و واڵتێکی موئەسەساتیی بێت و‬ ‫عەدالەت و یەکسانیی پیادە بکات‪ ،‬هەروەها مافی‬ ‫ژنی زۆر زۆر تێدا پارێزراوە‪ ،‬لەو دەستوورەشیدا‬ ‫دەیبینین کە رۆڵی ژن زۆر گرنگ بووە تیایدا‪ ،‬لە‬ ‫مەسەلە کۆمەاڵیەتییەکاندا‪ ،‬لە بوارە گرنگەکانی‬ ‫تدرا‪ ،‬جا ئەمە بێگوومان بە دڵی ئەو الیەنانە نیین کە‬ ‫ئاماژەمان پێدان‪ ،‬هەر بۆیە دەیانەوێت ئەو مۆدێلە‬ ‫فەشەل پێبهێنن‪.‬‬ ‫ ئایا هۆکاری ئەو داژیەتییانە بۆ ئەو فیکرە‬‫جیاوازە دەگەڕێتەوە کە پەسەند ناکرێت لە‬ ‫ناوچەکەدا؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬بە نیسبەت تورکیاوە‪ ،‬ئەو‬

‫بیرۆکەیەی ال پەسەند نییە چونکە تر�سی ئەوەی‬ ‫هەیە ئەم بیرۆکە و مۆدێلە بگوازرێتەوە بۆ باکووری‬ ‫کوردستان و باشووری کوردستان‪ ،‬لەبەرئەوە‬ ‫ئەو مەترسییەی زۆر هەیە‪ ،‬چونکە ئەو چ باکوور‬ ‫و چ باشوور بە هیی خۆی دەزانێت‪ .‬بێجگە لەوە‬ ‫نایەوێت کورد ببێ بە شتێک‪ ،‬ئەگەر تەنانەت ئەو‬ ‫بیرۆکە و ئەفکارانە�شی نەبووایە‪ ،‬ببوایە بە شتێک‬ ‫ئەم هەقێکی ئەدایەوە‪ ،‬تەنانەت هەر بەختەوەر‬ ‫نییە کە لە هەرێمی کوردستاندا ناوچەیەکی ئاوا‬ ‫هەیە‪ ،‬زوو یا درەنگ قەناعەتم وایە بیەوێت ئەو‬ ‫مۆدێلەیش تێکبدات‪ ،‬جا مەترسییەکان زۆر بوون و‬ ‫دەسەاڵتدارانی هەرێمی کوردستانیش درکیان بەو‬ ‫مەترسییانە کردبوو کە ئەگەر تورک ئەو مۆدێلەی‬ ‫رۆژئاوا فەشەل پێبهێنێت و بتوانێت داگیری بکات و‬ ‫پەالماری بدات‪ ،‬باشووری کوردستانیش لە کردارا‬ ‫چارەنوو�سی لەوە باشتر نەئەبوو‪ .‬لەبەرئەوە‪ ،‬ئەمان‬ ‫درکیان بەو شتانە کردووە‪ ،‬دەوڵەتی تورک و‬ ‫دەسەاڵتدارانی تورک لە کۆنەوە تا ئێستا نەخۆشیی‬ ‫و فۆبیای کوردییان هەیە یەعنی چۆن قەتڵ و عامی‬ ‫ئەرمەنییەکانیان کرد و جینۆسایدی ئەرمەنییان‬ ‫کرد‪ ،‬جینۆسایدی کوردیان کرد! بەم شێوەیە‬ ‫ئێستا ئامادەن ئەگەر بتوانن و دەسەاڵتی زیاتریان‬ ‫هەبێت بە تەواویی سیاسەتی جینۆساید پیادە‬ ‫بکەن‪ ،‬خۆ کردووشیانە‪ ،‬خۆ جینۆساید بە تەنها‬ ‫کوشتنی مرۆڤەکان نییە‪ ،‬تێکدانی دیمۆگرافیایە‪،‬‬ ‫قەدەغەکردنی زمانە‪ ،‬کولتوورە‪ ،‬جوگرافیایە‪،‬‬ ‫گواستنەوەی دانیشتوانە‪ .‬تورکیا دەیەوێ لەو‬ ‫ناوچەیە بە ناو ئارامە‪ ،‬ئەو پشتێنە بە ناو ئارامە‬ ‫پیادە بکات‪ ،‬ئیسالمییستەکان بێنێتە ئەوێ‪،‬‬ ‫پڕیکات لە داعش‪ ،‬بیکاتە پشتێنێکی ئیخوانیی‪ ،‬هەتا‬ ‫گۆڤارێکی ئەمەریکیی با�سی لەوە دەکرد کە دەڵێ‬ ‫تورکیا جیهاد دەکات لە دژی ئەمێریکا‪ ،‬واتە هەموو‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪9‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫هەرچی نیزامێک‬ ‫لە دونیادا هەڵگری‬ ‫ئایدیۆلۆژیای فاشیزم‬ ‫بێت‪ ،‬ئەوا راسیستیشە و‬ ‫ناسیۆنالیستیشە‪.‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫جیهانبینییوە بۆی بڕوانین بێگومان پیادەی‬ ‫دەسەاڵت دەکات‪ ،‬بەرامبەر نەک هەر کورد‪،‬‬ ‫نەک هەر ئەرمەن‪ ،‬نەک هەر گەلەکانی کە بەڵکو‬ ‫بەرامبەر بە نەیارەکانی خۆی�شی‪ ،‬هەر بڕوانە‬ ‫سیستمی سەددام حسێن یان ئەدۆڵف هیتلەر‬ ‫لە سەردەمی خۆیان‪ ،‬چونکە ئەم سیستمانە‪،‬‬ ‫سیستمی دەسەاڵتی تۆتالیتاریزم بوون‪ ،‬شمولیی‬ ‫بوون و راسیست و ناسیۆنالیست و فاشیی بوون‪،‬‬ ‫هەر لەو دیدەشەوە رووانیویانە‪ ،‬تێڕوانینیان‬ ‫هەبوو بۆ لەناوبردنی جوولەکە‪ ،‬بۆ لە ناو بردنی‬ ‫کورد‪ ،‬بۆ لە ناو بردنی ئەرمەن‪ ،‬بۆ لە ناو بردن‬ ‫و جینۆسایدکردنی کەمایەتیی و کەمایەتییە‬ ‫نەتەوەییەکانی تر‪ ...‬تەنانەت بەرامبەر بە نەیارەکانی‬ ‫خۆیشیان کە تورکن‪ ،‬یەعنی هەمان سیاسەتیان‬ ‫پیادە کردووە‪ .‬سەیری سیاسەتی ئەردۆگانی ئاکەپە‬ ‫بکە‪ ،‬چۆن لە تورکیا بەرامبەر نەیارەکانی خۆی�شی‬ ‫مامەڵە دەکات‪.‬‬

‫پشتگیریی ئەو ئیسالمییستانە و داعش و ئەمانەی‬ ‫لە سەرەتاوە کردووە و کە رووبەڕووی ئەمێریکاش‬ ‫بوو نەتوانێ رووبەڕووی ئەوروپا و هەموو ئەو‬ ‫الیەنانەی تر بوونەوە لەبەر ئەوە‪ ،‬ئەوانەش‬ ‫مەترسیی تورکیا باش دەبینن لە مەوزوعەکەدا‬ ‫مەسەلەی تورکیا روون دەکاتەوە‪ ،‬سیاسەت و‬ ‫ بۆچی سوپای تورکیا خاکی باکووری سوریای‬‫ستراتیژییەت و ئایدیۆلۆژیای بەرامبەر بە کورد‬ ‫داگیرکریی کرد‪ ،‬بەاڵم لە ئەرزی واقیع و پراکتیکی‬ ‫چییە و چۆن بووە‪.‬‬ ‫سیاسیدا هیچ بەرامبەر تورکیا ناکرێت؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬ئەگەر پرسیارەکەت بە‬ ‫ ئەگەر تورکیا لەبەر ناسیۆنالیزم پر�سی‬‫کورد پەسەند ناکات‪ ،‬بۆچیی لە ئاستی جیهاندا تەواوی تێگەیشتبم‪ ،‬بۆ ئەو زلهێزانە مەسەلەی‬ ‫بە کرداریی ئەو ئەزموونە ناپارێزرێت‪ ،‬ئایا بەرژەوەندییە‪ ،‬لەگەڵ چیندا کە دەوڵەتێکی‬ ‫هۆکارەکە ئەوەیە تەنها لە ناوچەی خۆرهەاڵتی کۆمۆنیستییە باشتریین پەیوەندیی بازرگانیی هەیە‪،‬‬ ‫ناوەڕاستدا‪ ،‬سیستمەکە نوێیە ترسییان لێی باشتریین پەیوەندیی دیپلۆماسیی و هاتووچۆیان‬ ‫هەیە‪ .‬بۆ ئەوان بەرژەوەندییەکان گرنگە یەعنی‬ ‫هەیە؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬خۆی بەشێکی پرسیارەکە سیستەمەکە ئەوەندە گرنگ نییە‪ .‬لەگەڵ ئێران‪،‬‬ ‫وەاڵمی بەشەکەی تری دەداتەوە‪ ،‬هەرچی نیزامێک ئەڵمانیادا بزانە زۆربەی دەوڵەتە ئەوروپییەکان‬ ‫لە دونیادا هەڵگری ئایدیۆلۆژیای فاشیزم بێت‪ ،‬دەیان ساڵە و سەدان ساڵە باشتریین پەیوەنیدیی‬ ‫ئەوا راسیستیشە و ناسیۆنالیستیشە‪ .‬لە رووی دبلۆماسیی بازرگانییشیان هەیە‪ ،‬بۆ ئەوان گرنگ‬ ‫نییە‪ ،‬بۆ ئەوان دەسکەوت و بەرژەوەندییەکانیان‬ ‫‪10‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫گرنگە‪ ،‬بێجگە لەوە لە رۆژئاوای کوردستان‬ ‫خۆ سیستمەکە نەیووتووە ئێمە سیستمێکی‬ ‫کۆمۆنیستیین و دژ بە سەردەمی سەرمایەداریین‬ ‫و دژ بەو جۆرانەن و ئەوانیش وەک ئەکتەرێکی‬ ‫سیاسیی گەمە دەکەن بۆ دەسکەوتەکانی خۆیان‪.‬‬ ‫مەسەلە لێرا بەرژەوەندییە‪ ،‬بەرژەوەندییەکانیش‬ ‫وەکو وتم لەو مەسەالنە خۆیان دەبیننەوە‪،‬‬ ‫ووزەیە‪ ،‬رێگەی هاتووچۆیە‪ ،‬کەرەسەی خاوە‪،‬‬ ‫بازاڕە‪ ،‬بازرگانییە‪ ،‬ناوچەی جیۆستراتیجیی و‬ ‫عەسکەریی گرنگە‪ ،‬چ بۆ ئەوێ و چ بۆ ناوچەکانی‬ ‫کە‪ ،‬یا لەبەرئەوە زۆرجار ئەمانە لەسەر شتەکان‬ ‫رێک دەکەون مەسەلەن سوریا قۆناغێک لە‬ ‫قۆناغەکان هەموویان هاوپەیمانیی یەکتر بوون‬ ‫بۆ شەڕی داعش‪ ،‬ئێستا کە شەڕی داعش نەماوە‬ ‫یان هێزی ئەژنۆی شکاوە و کەوتۆتە سەر چۆک‪.‬‬ ‫ئینجا ئێستا قۆناغی ئەوەیە کە دەسکەوتەکانیان‬ ‫بچننەوە‪ ،‬بەرهەمەکانی خۆیان بچننەوە لەوەی‬ ‫کە چۆن سوریا دابەش بکەن‪ ،‬چۆن ناوچەکە‬ ‫دابەش بکەن‪ ،‬سیاسەتیان لە عێراقدا چی دەبێت‬ ‫و چۆنەبێت‪ ،‬ئێستا کاتی ئەوەیە دەسکەوتەکانی‬ ‫خۆیان بچننەوە‪ ،‬دوای شەڕی دا‌‌عش‪ .‬ئینجا لەم‬ ‫قۆناغەدا هەتا شەڕی داعش هەبوو باروودۆخی‬ ‫کورد لەوێ باشتر بوو‪ ،‬پرسیارەکە ئێستا ئەوەیە‬ ‫کورد دەکەوێتە بەر کام هاوکێشە‪ ،‬لە ناو ئەم‬ ‫هاوکێشە سیاسییە چارەنوو�سی کورد چی دەبێت؟‬ ‫بەشێکی بەستراوە بە خەباتی خۆیەوە و بەشێکی‬ ‫بەستراوە بەوەی ئایا وەکو ئەکتەرێکی سیاسیی‬ ‫بتوانێت ببێتە ئەمرێکی واقیع‪.‬‬ ‫ئایا رۆڵی کانتۆنەکان و گەلی کورد لە‬ ‫ ‪-‬‬ ‫دەستووری داهاتووی سوریادا چۆن دەبێت؟‬ ‫ساالر باسیرە‪ :‬زۆر زەحمەتە بۆ من وەاڵمی ئەوە‬

‫بەدەمەوە‪ ،‬چونکە پەیوەندیی بە دانیشتنەکانیانەوە‬ ‫هەیە‪ ،‬پەیوەندیی بە بارودۆخی سوریاوە هەیە‬ ‫بە گشتیی‪ ،‬چونکە دەسەاڵت قسە دەکات‪،‬‬ ‫بەهێز بێهێز دەخوات؛ بەدەسەاڵت‪ ،‬بێ دەسەاڵت‬ ‫دەخوات‪ ،‬کێ دەسەاڵتی زیاتر هەبوو‪ ،‬کێ کارتی‬ ‫سیاسیی بەدەستەوە هەبوو ئەو دەبێت‪ .‬لە هەموو‬ ‫حاڵەتێکدا لەو دەستوورەدا یەکێتیی جوگرافیای‬ ‫سوریا دەیانەوێت بپارێزن‪ ،‬سوریا بەش نەبێت‬ ‫و مۆدێلێکی فدراڵیزم لە سوریا پیادە نەکرێت‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەگەر پشتگیریی هەندێ الیەن هەبێ بۆ کورد‬ ‫و خۆی کوردیش بتوانێت ببێتە ئەمری واقیع‪،‬‬ ‫لەوانەیە لەگەڵ حکومەتی سوریا رێکیبخەن و‬ ‫بە شتێک رازی ببێت‪ ،‬بەاڵم ئەگەر هاوکێشەکان‬ ‫بزانین لە گۆڕاندایە و ئێستا چی دەبێت و چۆن‬ ‫دەبێ‪ ،‬زۆر زەحمەتە یەعنی پێشبینیی ئەوە بکەین لە‬ ‫دواڕۆژدا چۆن دەبێت‪ ،‬بەاڵم دەیانەوێت یەکێتیی‬ ‫جوگرافیای سوریا بپارێزن‪ ،‬چونکە ئەگەر‬ ‫سوریا بەش بەش ببێت ئەوا ئەبێتە مۆدێلێک‬ ‫بۆ دەوڵەتەکانی دەوروپشت‪ .‬لێرەدا زۆر شتیش‬ ‫هەیە‪ ،‬چونکە ئێمە رۆڵی ئێرانیشمان باس نەکرد‬ ‫کە ئێرانیش مەبەستیەتی سوریا هەر وەکو خۆی‬ ‫بمێنێتەوە‪ ،‬سوریا هەیمەنەی ئێرانی�شی تێدایە‪،‬‬ ‫لەبەرئەوەی بە رێگەی نیزامی بەشار ئەسەد و‬ ‫سوریاوە دەتوانێت ناوچەیەکی زۆر زۆر گرنگ‬ ‫لە رووی ستراتیژیی و لە رووی وشکانییەوە بۆ‬ ‫پشتگیریی حەماس و بۆ پشتگیریی کەمەری شیعیی‬ ‫کە بە عێراقدا بڕوا بۆ سوریا و لە سوریاوە بۆ‬ ‫لوبنان کە پشتگیریی حیزبواڵیش بکات و ئەوە بکات‬ ‫لەبەر ئەوە نیزامی سوریا دەپارێزێت‪ ،‬لەبەر ئەوەی‬ ‫کۆمەڵێ دەستکەوت هەیە کە ئێرانیش شیعەیە‪،‬‬ ‫هەر ئەوەیشە کە وای کردووە کە ملمکانێکانی‬ ‫نێوانی ئیسرائیل و ئێرانیش زۆر قووڵتر بێتەوە‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪11‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ڕاپۆرت‬

‫«پەکەکەش نەبوایە تورکیا هەر هێرشی‬ ‫دەکردە سەر رۆژئاوا»‬

‫ئا‪‌:‬ئاسۆ جه‌وهه‌ر‬

‫سیاسیی تا کەرکوک و قبوڵ نەکردنی ئەو مۆدێلەیە لە‬ ‫فیکری‬ ‫ئەکادیمیستێکی‬ ‫رایدەگەیەنێت‪ ،‬گرنگیی جیۆستراتیژیی ناوچەکەدا‪.‬‬ ‫رۆژئاوای کوردستان هۆکارێک بووە بۆ‬ ‫رۆژی ‪ ٩/١٠/٢٠١٩‬هەمان ئەو رێکەوتەی‬ ‫کارکردنی ئەو هەموو هێزە لەسەری‪ ،‬لە نێو‬ ‫ئەو دەستێوەردان و ملمالنێ نێودەوڵەتییەدا کە ‪ ٩/١٠/١٩٩٩‬عەبدواڵ ئۆجاالن‪ ،‬به‌هۆی‬ ‫لە توانای عەقڵی سیاسیی و چەکداریی کوردا پیالنگێڕییەکی نێودەوڵەتییه‌و ‌ه سوریای‬ ‫به‌جێهێشت‪ ،‬سوپای تورکیا هێرشی کردە‬ ‫نەبووە رووبەڕووی ببێتەوە‪.‬‬ ‫رۆژنامەنووسێک – یش جەختدەکاتەوە‪ :‬سەر خۆرئاوای کوردستان‪ .‬بەو هۆیەوە‬ ‫هێرشە داگیرکراییەکانی تورکیا بۆ سەر دەیان شەڕڤان و هاوواڵتی مەدەنیی شەهید‬ ‫رۆژئاوای کوردستان کارکردنە بۆ گەیشتن و بریندار بوون و زیاتر لە ‪ ٤٠٠‬هەزار‬ ‫بە سنورەکانی میساقی میللیی‪ ،‬لە عەفرینەوە کەسیش ئاوارە بوون‪.‬‬ ‫‪12‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫لە سەردەتدا ئەمێریکا ماوەی ‪ ٧٢‬کاتژمێری‬ ‫دانا بۆ ئاگربەست لە نێوان سوپای تورکیا‬ ‫و هێزەکانی سوریای دێمۆکرات و پاشان‬ ‫روسیا ‪ ١٥٠‬کاتژمێری ئاگربەستی درێژ‬ ‫کردەوە‪ ،‬بەاڵم تورکیا پابەندی هیچ لەو‬ ‫دوو کاتە نەبوو‪ ،‬بەڵکو بەردەوام بوو لە‬ ‫داگیرکارییەکانی‪.‬‬ ‫هەربۆیە جەمیل بایک هاوسەرۆکی‬ ‫کۆماجڤاکێن کوردستان (کجک) لە نوێتریین‬ ‫تەلەفیزیۆنییدا رایگەیاند‪،‬‬ ‫چاوپێکەتنیدا‬ ‫ئەوەی لە رۆژئاوای کوردستان روودەدات‬ ‫ئاگربەست نییە‪ ،‬بەڵکو داگیرکارییە بە‬ ‫هاوکاریی روسیا و ئەمێریکا بەڕێوەدەچێت‪.‬‬ ‫چاالکانی سیاسیی قسەلەوەدەکەن‪،‬‬ ‫سیاسەتکردن لە نێو ئەو هاوسەنگییە‬ ‫سیاسیانەی رۆژانە گۆڕانکاریی بەسەردا‬ ‫دێت‪ ،‬بۆ ئیدارەی رۆژئاڤا کارێکی هەروا‬ ‫ئاسان نییە‪ ،‬بەاڵم ئەوەی هاوسەنگییەکان بۆ‬ ‫رۆژئاڤا یەکال دەکاتەوە ئەو بەرگرییە کە لە‬ ‫ئاستی جیهاندا دەناسرێت‪.‬‬

‫نەجیبە قەرەداغیی‪ ،‬رۆژنامەنووس و چاالکی‬ ‫سیاسیی بە ئازادیی کۆمەڵگەی راگەیاند‪ :‬ئەو‬ ‫هێرشە داگیرکارییەی تورکیا بۆ تێکدانی مۆدێلێکی‬ ‫خۆبەڕێوەبەرییە کە لە ئەنجامی تێکۆشانێکی‬

‫درێژخایەن هاتەئاراوە‪ ،‬ئەو خۆبەڕێوبەرییەی‬ ‫رۆژئاڤا لە دوای راپەڕینەکانی گەل کە هاوتەریب‬ ‫بوو لەگەڵ «بەهاری عەرەبیی» لە دوای ساڵی‬ ‫‪ ٢٠١١‬هاتەئاراوە‪ .‬وەک دەزانرێت کە هەر دوو‬ ‫ساڵ دوای راگەیاندنی ئیدارە خۆبەڕێوەبەرییەکان‬ ‫لە �سێ کانتۆنی جزیرە‪ ،‬کۆبانێ و عەفرین لە ساڵی‬ ‫‪ ٢٠١٢‬دا‪ ،‬لە ساڵی ‪ ٢٠١٤‬دا کانتۆنی ناوەڕاستیان‬ ‫لە رووی جوگرافییەوە کە کۆبانێیە بۆ ئەوەی کە‬ ‫دوو هەرێمەکەی یەکتر دابڕێت بەپڕچەککردن‬ ‫و فینانسەکردنی داعش لەالیەن تورکیاوە‬ ‫پەالماری کۆبانی درا‪ .‬هەموو بەڵگەکان ئەو راستیە‬ ‫دەسەملێنن کە داعش لە الیەن تورکیاوە بەکارهێنرا‬ ‫بۆ گەیشتنە سنورەکانی میساقی میللیی کە هەرێمی‬ ‫عەفرین تا کەرکوک دەگرێتەوە و تا ئێستاش کاری‬ ‫بۆ دەکات‪ .‬هێزەکانی نێونەتەوەیی زۆر ناکۆک نین‬ ‫لەگەڵ ئەو مەرامانەی دەوڵەتی تورک‪ ،‬عەفرین‬ ‫بە بەرچاوی ئەمەریکا و بە ئەرێکردنی روسیا‬ ‫و سوریا پەالماردرا و داگیرکرا‪ ،‬پەالماری ئەم‬ ‫دواییەی سەرێکانی و گرێ سپیی دوای کشانەوەی‬ ‫هێزەکانی ئەمەریکا لەو ناوچەیە وەک هەڵکردنی‬ ‫گڵۆپی سەوز‪ ،‬ئەنجام درا‪ .‬سیاسەتکردن لەنێو‬ ‫ئەو هەموو هاوسەنگییە سیاسیانەی کە رۆژانە‬ ‫گۆڕانکاریی بەسەردا دێت بۆ ئیدارەیەکی وەک‬ ‫رۆژئاڤا کە کارێکی هەروا ئاسان نییە‪ ،‬بەاڵم ئەوەی‬ ‫کە هاوسەنگییەکان بۆ رۆژئاڤا یەکالدەکاتەوە ئەو‬ ‫بەرگرییە کە لە ئاستی جیهاندا دەناسرێت هەر لە‬ ‫سەردەمی کۆبانێوە‪.‬‬ ‫وتی�شی‪ :‬ئەو بەرگرییە هەموو هێزەکانی‬ ‫پشت ئەو پرۆسەیەی سەرسام کرد‪ .‬کۆبانێ‬ ‫نەک تەنیا بەرگریی شەڕڤانانی رۆژاڤا بوو‪،‬‬ ‫بەڵکو خاڵێکی وەرچارخان بوو لە ناوچەکە و‬ ‫ئاستی نێونەتەوەییش‪ .‬کۆبانێ بووە مەتافۆرێک‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪13‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫دەوڵەتی تورکیا لە ماوەی‬ ‫سەد ساڵی ڕابردوودا (کە‬ ‫تەنیا سێ ساڵ ماوە بۆ‬ ‫‪ ١٠٠‬ساڵەی ڕێکەوتننامەی‬ ‫لۆزان) بە کۆمەڵکوژیی‬ ‫وەاڵمی هەموو داوایەکی‬ ‫گەالنی داوەتەوە‬ ‫سەمبولێک لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا لە‬ ‫دونیادا ئیتر باس تەنیا لە قارەمانێتی شەڕڤانەکان‬ ‫نەدەکرا‪ ،‬بەڵکو باس لە فەلسەفە و مۆدێلێک دەکرا‬ ‫کە چارەسەریی بنەڕەتیی بۆ کێشە و قەیرانەکان‬ ‫دەکات‪ ،‬نەک تەنیا لە ئاستی ڕۆژئاڤا و واڵتێکی وەک‬ ‫سوریا‪ ،‬بەڵکو لە ئاستی رۆژهەاڵتی ناوەڕاست‪،‬‬ ‫تەنانەت جیهانیش‪ .‬ئەمە زێدەڕۆیی نییە خۆمان‬ ‫دەبینین‪ ،‬بەڵکو ڕاستییەکە کە بە بەرچاوەوەیە کە‬ ‫رۆژئاڤا بووە دەروازییەک کە قسە لەسەر هزری‬ ‫ئەلتەنارتیڤ بکرێت‪ ،‬قسە لەسەر ڕووبەڕێک‬ ‫بکرێت کە هەموو مۆدێلە لۆکاڵییەکان بگەیەنێتە‬ ‫یەک‪ .‬ئەڵبەتە ڕۆژئاڤا تەنیا جێیەک نییە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫دەرکەوت کە سەدان و هەزاران جێگەی تر هەن‬ ‫بێئاگا لە یەک‪ ،‬کە کەم تا زۆر هەمان مۆدێل پەیڕەو‬ ‫دەکەن لە ڕووی پراکتیکییەوە‪ ،‬بەاڵم بۆ ئەوەی‬ ‫کە لە ڕووی تیۆرییەوە خۆبگەیەننە پێگەیەکی‬ ‫ستراتیژیی‪ ،‬ڕۆژاڤا ناونیشانێکی گرنگ بوو بۆ‬ ‫هەموو ئەوانەی کە بەدوای چارەسەریی ڕیشەییدا‬ ‫دەگەڕێن‪.‬‬ ‫‪14‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫قەرەداغیی‪ ،‬ئاماژە بەوەشدەکات‪ ،‬دەوڵەتی‬ ‫تورکیا لە ماوەی سەد ساڵی ڕابردوودا (کە تەنیا‬ ‫�سێ ساڵ ماوە بۆ ‪ ١٠٠‬ساڵەی ڕێکەوتننامەی‬ ‫لۆزان) بە کۆمەڵکوژیی وەاڵمی هەموو داوایەکی‬ ‫گەالنی داوەتەوە‪ ،‬دوای کۆمەڵکوژیی ئاسوریی و‬ ‫ئەرمەنییەکان‪ ،‬لە ماوەی ئەو ‪ ١٠٠‬ساڵە دەوڵەتی‬ ‫تورکیا جگە لە کۆمەڵکوژیی چ دید و پراکتیکێکی‬ ‫چارەسەریی نەبووە بۆ پر�سی کورد‪ ،‬عەلەوییەکان‪،‬‬ ‫ئیزیدیی‪ ،‬ئەرمەنیی‪ ،‬ئاسوریی‪ ،‬هەموو ئەوانەی‬ ‫کە دەنگی جیاوازن‪ ،‬لە تەنیشتیەوە مۆدێلێکی‬ ‫وەک ڕۆژئاڤا کە خۆی لە سیستمێکی ناناوەندیی‪،‬‬ ‫ئاسۆیی‪ ،‬بە پرەنسیپی دیموکرا�سی ڕاستەوخۆ و‬ ‫گەل‪ ،‬ژینگەیی و ئازادیی ڕەگەزیی دەبینێتەوە مایەی‬ ‫قبوڵ نییە‪ .‬رۆژئاڤایەکی کە لە نیازی دامەزراندنی‬ ‫دەوڵەتێکدا نیە لە ناو دەوڵەتی سوریادا و بەردەوام‬ ‫هەوڵیداوە کە پرسەکە وەک پرسێکی دیموکرا�سی‬ ‫ببینێت و لەگەڵ ناوەند بە ڕێی دەستورێکی‬ ‫دیموکراتی پرسەکە چارەسەر بکات بۆ دەرهێنانی‬ ‫کارتی سوریا لەدەست دەوڵەتی تورک و هێزی‬ ‫دیکە‪ ،‬بەاڵم دەوڵەتی تورک بە کەڵک وەرگرتن‬ ‫لە پێگەی خۆی لە ناتۆ و بەردەوام لە ژێر ناوی‬ ‫شەڕی «تیرۆر»دا پەالماری هەر مۆدێلێکی داوە‬ ‫کە ناسیۆنالیزم‪ ،‬ئاینگەرێتیی‪ ،‬مۆدێلی دەوڵەت‪-‬‬ ‫نەتەوەی تورک و دەوڵەتانی تری هەرێمەکە بخاتە‬ ‫ژێر پرسیارەوە‪ .‬چ جا دەوڵەتی تورک کە لە لیبیا‪،‬‬ ‫تونس‪ ،‬میسر شکستی گەورەی بەرکەوت لەوەی‬ ‫ببێتە مۆدێلێکی نیوعوسمانیی لەهەرێمەکە‪.‬‬ ‫ئەو رۆژنامەنووسە‪ ،‬ئەوەشدەخاتەڕوو‪ ،‬ئەڵبەتە‬ ‫ئەو پەالمار و داگیرکارییانەی دەوڵەتی تورک وەک‬ ‫ئەردۆغان بانگەشەی بۆ دەکات ملمالنێی نێوان‬ ‫ئیسالم و کافر»کورد» نییە کە لە دوایین ڤیدیۆی‬ ‫ئاشکرابووی دا لە قسەکردنی لەگەڵ گروپێک‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫لە مەالکاندا‪ ،‬ملمالنێییەکی ئەتنیکی نییە لە نێوان‬ ‫دوو گەلی کورد و تورکدا بەڵکو بەئاشکرا ملمالنێی‬ ‫مۆدێلی ناوەندگەرێتی دەولەت‪-‬نەتەوە و پیاوساالرە‬ ‫کە ئیتر لە ئاستی فاشیزمدایە و پشت بە فاشیزمی‬ ‫گروپێکی بچوکی تورک دەبەستێت و بەردەوام‬ ‫هەوڵ دەدات کە بەم مۆدێلە و بە بەرزکردنەوەی‬ ‫ئاستی نەژادپەرستیی تورک خۆی لەسەرپێڕاگرێت‬ ‫و لەالیەکی تر مۆدێلێکی خۆبەڕێوبەریی کۆمەڵگەیە‬ ‫کە لەسەربنەمای نەتەوەی دیموکراتییە کە‬ ‫مۆدێلی پێکەوەژیانی گەالن و ئەتنیکەکان و هەموو‬ ‫رەنگەکانە‪ .‬بەدڵنییایەوە دەرکەوتنی رۆژئاڤا وەک‬ ‫مۆدێلێک‪ ،‬هیوایەک و رووناکییەک لەو دونیای‬ ‫تاریکیی سەرمایەداریی‪ ،‬قەیرانی بۆشایی هزر‬ ‫و ئەخالق و ویژداندا زۆر مایەی قبوڵ نییە کە‬ ‫ببێتە جێیەکی سەرنجڕاکێش بۆ هەموو بزوتنەوە‬ ‫کۆمەاڵیەتیی‪ ،‬ئەنارشیست‪ ،‬فێمینست‪ ،‬ئەنتی‬ ‫کاپیتالیست‪ ،‬ئەنتی فاشیست و شۆڕشگێرانی‬ ‫جیهان‪ .‬ئەوانەی کە تا رۆژێک دەیانگوت بۆ‬ ‫رۆژئاڤا خۆی لەو گروپە مارجینااڵنە دەگلێنێت‬ ‫بێ ئاگابوون لەوەی ئەوانەی کە ئەمڕۆ لە چاالکیی‬ ‫بەردەوامدان‪ ،‬ئەوانەن ئەمرۆ هەڵمەتەکانی‬ ‫بایکۆت لە دژی تورکیا بەڕێوەدەبەن‪ ،‬ئەوانەن کە‬ ‫پۆل پۆل ڕوویان لە ڕۆژئاڤا کرد لەگەڵ بەرگریی‬ ‫گەالن لە سەنگەرەکاندا شەهید بوون‪ ،‬هەر ئەو‬ ‫گروپانە بوون‪ .‬بۆ ئەوەش ڕۆژئاڤا هەم ئەمڕۆ‬ ‫ڕاستیەکە هەم بەرگریی دەکات و هەم هیوا و هێز‬ ‫دەبەخشێت‪ ،‬ئەمە نایەتە واتای ئەوەی کە دەالقەی‬ ‫تر بەڕووی خۆیادا دادەخات‪ .‬بەڕێوبەرانی ڕۆژئاڤا‬ ‫ئەمڕۆ خاوەن هێزێکی گەورەی هەم دیبلۆماسیی‪،‬‬ ‫هەم شەقام و هەم سەنگەرە‪ .‬هەم دیبلۆماسیی‬ ‫لەئاستی دەوڵەتان و هەم دیبلۆماسیی گەل‪٤٠ ،‬‬ ‫ساڵی تێکۆشانی ئازادیی کوردستان سەملاندوویەتی‬

‫گرنگتریین خاڵ لەم‬ ‫ڕابونەی ڕۆژئاڤا کە‬ ‫لەسەر ناوی کوردستان‬ ‫و مرۆڤایەتیی بەرگریی‬ ‫دەکات ئەوەیە کە ژن تەنیا‬ ‫بەشدارێک نییە‪ ،‬بەڵکو ژن‬ ‫لە جەوهەری فەلسەفە‪،‬‬ ‫پراکتیک و پێکهاتەکەیدایە‪.‬‬ ‫کە پێدەچێت لە قۆناغێکدا الواز ببێت‪ ،‬زەبری‬ ‫لێبکەوێت بەاڵم دەیان دەالقەی تر دەکاتەوە‬ ‫بۆ تێکۆشان و بەرخودان ئەوە ڕاستیەکە‬ ‫زلهێزەکانی جیهانیش ناتوانن چاوی خۆیانی لێبگرن‪.‬‬ ‫گرنگتریین خاڵ لەم ڕابونەی ڕۆژئاڤا کە لەسەر‬ ‫ناوی کوردستان و مرۆڤایەتیی بەرگریی دەکات‬ ‫ئەوەیە کە ژن تەنیا بەشدارێک نییە‪ ،‬بەڵکو ژن لە‬ ‫جەوهەری فەلسەفە‪ ،‬پراکتیک و پێکهاتەکەیدایە‪.‬‬ ‫ئەکادیمیستەکان‪ ،‬هێما بۆ ئەوە دەکەن کە‬ ‫ئاڵۆزییە سیاسیی و سەربازییەکانی سوریا لە‬ ‫توانی عەقڵی سیاسیی و چەکداریی کورد دا نەبوو‬ ‫رووبەڕووی ببێتەوە‪ ،‬هۆکاری دەستێوەردانە‬ ‫هەرێمیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان لە‬ ‫رۆژئاوای کوردستاندا پێوەندیی بە جێۆستراتیژیی‬ ‫کوردەوە هەیە‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪15‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫سەربەست نەبیی‪ ،‬مامۆستای فیکری‬ ‫سیاسیی ‪ -‬زانکۆی کۆیە‪ ،‬ئاماژە بە ئاڵۆزیی سیاسیی‬ ‫خۆرئاوای کوردستان و داهاتووی ئەوە پارچەیەی‬ ‫کوردستان دەکات لە سوریا و الیوایە بارودۆخی‬ ‫کورد لە سوریا پێوەندیی بە پر�سی کوردیی لە‬ ‫باکوری کوردستانەوە هەیە؛ لەبەرئەو هۆکارانە‬ ‫ناکۆکیی زۆر لە ناوچەکە هەیە لە نێوان هێزە‬ ‫نێودەوڵەتییەکان‪ .‬هەر بۆیە «هەستیاریی رۆژئاوای‬ ‫کوردستان هەرماوە‪ .‬هەر دەوڵەتێک مەبەستی‬ ‫سیاسیی و ستراتیژیی تایبەتی خۆی هەیە‪ .‬تورکیا‬ ‫دەیەوێت دۆزی کوردیی و کورد لەو ناوچەیە‬ ‫و رۆژئاوای کوردستان هەر نەمێنێت‪ .‬ئەمە لە‬ ‫ئاستێک‪ ،‬لە ئاستێکی تردا نیگەرانیی تورکیاش‬ ‫هۆکاری عەقڵی سیاسیی تورکییە کە مەبەستی‬ ‫ئەوەیە کورد نەتوانێت لە داهاتووی سوریا‬ ‫چارەسەریی پر�سی خۆی بکات‪ .‬لە ئاستێکی تردا‪،‬‬ ‫ئەو ناوچەیە لە رووی جیۆگرافییەوە بووەتە خاڵی‬ ‫ملمالنێی روسیا و ئەمێریکا‪ .‬تورکیا و روسیاش‬ ‫نەیاندەویست ئەمێریکییەکان لە رێگەی کورد و‬ ‫رۆژئاوای کوردستانەوە بگەنە دەریای سپیی‪ .‬لە‬ ‫هەمانکاتدا ئەمێریکییەکان لەوە نیگەران بوون کە‬ ‫ئێران و داعش و رژێمی سوریا بەرەو ئەو ناوچانە‬ ‫بچن‪ ،‬بە گشتیی‪ ،‬هەمان ئەو دەوڵەتانە لە هیچ‬ ‫ئاستێکدا ملمالنێ لە نێوانیاندا بەوەشێوەیەی لە‬ ‫رۆژئاوای کوردستان هەیە لە سوریا ئەوها بەهێز‬ ‫‪16‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫نەبووە‪ .‬هەتا لە دیمەشق کاتی خۆی کە شەڕ لە‬ ‫ناو دیمەشق‪-‬یش بوو ئەو ملمالنێیانە بەو شێوەیە‬ ‫بەهێز نەبوو‪ .‬ئیتر ئەوە بوو لە قۆناغی دواییدا‪،‬‬ ‫کورد گەیەشتە ئاستێکی سیاسیی و چەکداریی‬ ‫کە هێزی یەکەم بوون لە سوریا‪ .‬ئیتر هەمان ئەو‬ ‫دەوڵەتانە بە گشتیی پێکەوە ناگونجان و ویستیان‬ ‫کورد الوز بکەن‪ ،‬ئێنجا بەشداریی پرۆسەی‬ ‫سیاسیی ببن‪ .‬ئەمە ئامانجی سەرەتایان بوو‪ ،‬ئینجا‬ ‫واتر ئەمێریکا لە هێرشەکانی تورکیا خۆی بێدەنگ‬ ‫کرد و روسیاش هەر دەیویست کورد الوز ببن‪،‬‬ ‫لە کۆتاییدا کورد بروات بەرەو بەشار ئەسەد و‬ ‫ژێردەستە بێت‪.‬‬ ‫ئەو ئەکادیمیستە جەخت لەوەشدەکاتەوە‪ ،‬لە‬ ‫توانی عەقڵی سیاسیی و هێزی چەکداریی کوردا‬ ‫نەبووە کە رووبەڕووی دەستێوەردان و ملمالنێ‬ ‫کانی نێو سوریا ببێتەوە‪.‬‬ ‫ئەو مامۆستایەی زانکۆ بە ئازادیی کۆمەڵگە‬ ‫راگەیاند‪ ،‬ئەوە راستە کورد هەڵەی سیاسیی زۆر‬ ‫هەیە‪ ،‬بەاڵم ئەم کێشەیە ئەوەندە ئاڵۆزە لە توانای‬ ‫عەقڵی سیاسیی و چەکداریی کوردییدا نەبوو؛‬ ‫ئێستا پپێنجەمیین هێزی چەکداریی نێودەوڵەتیی‬ ‫هێرش دەکاتە سەر کورد‪ ،‬کورد خۆ نە روسیایه‪،‬‬ ‫کورد نە فەرەنسایه بەڵکو کورد نەتەوەیەکی‬ ‫بچوکە لە رۆژئاوای کوردستان‪ ،‬لەبەر ئەوە کورد‬ ‫سیاسیی بەهێزی نییە‪ ،‬لەبەرئەوانە کورد ناتوانێت‬ ‫بەرامبەر هێرزێکی وەکو تورکیا ئەوەندە ڕاوەستێت‬ ‫هەموو تەکنەلۆجیایەکی چەک بە کار دەهێنێت‪،‬‬ ‫تەکنەڵۆجیای بەرز‪.‬‬ ‫سەربەست نەبیی‪ ،‬ئاماژە بەوەدەکات کە هەر لە‬ ‫سەرتاوە کورد زیرەک بوو‪ ،‬توانی بوو ناوچەکەی‬ ‫خۆی بپاڕێزێت‪ .‬کورد لە ڕۆژپاوای کوردستان‬ ‫بە عەقڵێکی پراگماتیکیانە‪ ،‬مامەڵەی لەگەڵ ئەم‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫هۆکاری یەکەمی ئەو‬ ‫کارکردن وهێرشانە لەسەر‬ ‫رۆژئاوای کوردستان‪،‬‬ ‫لەبەر گرنگیی و‬ ‫هەستیاریی جێگەی کورد‬ ‫و جیۆستراتیژیی کوردە کە‬ ‫ئەو دەوڵەتانە کار لەسەر‬ ‫کورد بکەن‬ ‫دۆخە کرد و توانی ناوچەکەی خۆی بپارێزێت توانی‬ ‫هەموو بەرژەوەندیی کۆمەڵگای لۆکاڵ بپارێزێت و‬ ‫کۆمەڵگای کوردیی لەگەڵ ئاسورییەکان لەگەڵ‬ ‫ئەرمەنەکان و عەرەبەکانی ناوچەکە پێکەوە بن‪،‬‬ ‫کورد لەو ئاستەدا بە پالن بوو زیرەکترین هێزبوو‬ ‫لە ئاستی سوریا و پالنی بەڕێوە بردنی ژیان و‬

‫کێشەی نەتەوەکەی خۆی هەبوو‪.‬‬ ‫ئەو‪ ،‬ئاماژە بەو هۆکارانە دەکات کە بووەتە‬ ‫هۆی ئەوەی تورکیا و دەوڵەتانی دیکە کاربکەن بۆ‬ ‫تێکدانی ئەو ئەزموونەی رۆژئاوای کوردستان‪.‬‬ ‫ئەو مامۆستایەی فیکری سیاسیی‪ ،‬جەخت‬ ‫لەوەدەکاتەوە‪ ،‬هۆکاری یەکەمی ئەو کارکردن‬ ‫وهێرشانە لەسەر رۆژئاوای کوردستان‪،‬‬ ‫لەبەر گرنگیی و هەستیاریی جێگەی کورد و‬ ‫جیۆستراتیژیی کوردە کە ئەو دەوڵەتانە کار لەسەر‬ ‫کورد بکەن؛ ئێست ‌ا مەسەلەن تورکیا دەڵێت‬ ‫لەبەر پەکەکە لەوێیه‪ ،‬ئەو ‌ە راست نییە‪ ،‬ئەگەر‬ ‫پەکەکەش نەبوایە تورکیا هەر هێر�شی دەکرد‪.‬‬ ‫هەروەها هۆکاری دووەم پراگماتیکییە کە کورد‬ ‫ویستی ببێتە کارگێڕی یەکەم له دۆخی سووریادا و‬ ‫هۆکارێکی تر ملمالنێی تورکیا لەگەڵ کورد سیاسیی‬ ‫نییە‪ ،‬بەڵکو هۆکارێکی بوونەوەرییە کە عەقڵێتی‬ ‫تورک کورد قبوڵ ناکات و دەڵێت کورد لەسەر‬ ‫مانگیش بێت دژین و هەروەها کورد نەیتوانی‬ ‫چارەسەری کێشەی خۆی بکات و کورد نەیتوانی‬ ‫تێگشتنێکی درووست پێشکەش بکات‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪17‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وتـــار‬

‫فیلمە ڕۆژنامەییەکان لەبارەی شەڕڤانانی ئازادی‬ ‫چەند سەرنجێک لەبارەی فیلمی خوشکانی چەک‬

‫خەندە حەمید‬

‫بەگشتی ئەو فیلمە سینەماییانەی لەبارەی‬ ‫شەڕڤانانەوە دروستکراون جگەلە ڕاپۆرتێکی‬ ‫سەرپێیانەی میدیای و ڕۆژنامەنوو�سی هیچ‬ ‫بەدواداچوون و لێکۆڵینەوەیەکی گرنگی مەیدانیان‬ ‫بۆ نەکراوە‪ .‬بۆیە دوا جار فیلمەکان پڕن لەو وێنە‬ ‫گشتییانەی میدیا و ڕۆژنامە بەرهەمی هێناون و‬ ‫زەقیکردونەتەوە‪ .‬فیلمی خوشکانی چەک ‪Sisters‬‬ ‫‪ in Arms‬فیلمێکی درێژی درامای جەنگە‪ ،‬بەرهەمی‬ ‫ساڵی ‪٢٠١٩‬یە لە دەسپێکی چوارەمین خولی‬ ‫ڤیستیڤاڵی فیلمی سلێمانی نێودەوڵەتی نمایشکرا‪.‬‬ ‫سەرەڕای ئەوەی فیلمەکە شیاوی ڕەخنەیە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫‪18‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫هەندێ الیەنی با�شی تێدایە کە هەوڵی بچووک بوون‬ ‫بۆ نزیکبوونەوە لە جیهانبینی شۆڕ�شی ڕۆژاڤا‪.‬‬ ‫دەرهێنەری فیلمی خوشکانی چەک‪ ،‬کارۆلین‬ ‫فۆرست ‪ Caroline Fourest‬ژنێکی فەڕەنسییە‬ ‫نووسەر‪ ،‬ڕۆژنامەنووس و گۆشەنووس بووە لە‬ ‫شارل ئیبدۆ و دەرهێنەرە‪ .‬ئەو لە ئەزموونێکی زۆری‬ ‫نووسین و وێنەی ڕۆژنامەییەوە کە نزیکی بیست‪٢٠‬‬ ‫ساڵە‪ ،‬هاتۆتە سەر کاری فیلم دروستکردن‪ ،‬سەرەتا‬ ‫بە دۆکۆمێنتەری و کورتە فیلم دەستی پێکردووە بۆ‬ ‫کەناڵە تەلەفیزیۆنییەکان بەرهەمیهێناوە‪ ،‬بۆیە ئەو‬ ‫کاریگەرییە میدییاییە بەڕوونی لەنێو فیلمەکەیدا‬ ‫بەدیدەکرێ‪ ،‬خوشکانی چەک یەکەم کاری فیلمی‬ ‫درێژی سینەمایی کارۆلینە‪.‬‬ ‫بەکورتی سینۆپ�سی فیلمەکە باس لە‬ ‫کچێکی ئێزیدی دەکات بەناوی زارا‪ ،‬لە هێرش‬ ‫و جینۆسایدیکردنی ئێزیدییەکان لەالیەن‬ ‫داعشەوە دەڕفێنرێت و وەک کۆیلەی سێک�سی‬ ‫بە جیهادییەکان دەفرۆشرێتەوە‪ ،‬دواتر هەوڵی‬ ‫ڕاکردن دەدات و پەیوەندی بە یەکەی ژنە‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫فیلمێکی فێمێنیستی‬ ‫نایبینم‪ ،‬چونکە هیچ‬ ‫ئایدیا و دونیابینییەکی‬ ‫فێمێنیستییانە (یاخود‬ ‫ژنۆلۆژییانە‪ -‬ئەگەر بەپێی‬ ‫پرەنسیپەکانی شەڕڤانان‬ ‫و شۆڕشی ڕۆژاڤا لێی‬ ‫بڕوانین‪ )-‬تێدا نییە‪.‬‬ ‫شەڕڤانە نێودەوڵەتییەکانەوە دەکات‪ ،‬کە لەالیەن‬ ‫شەڕڤانێکی کوردەوە فەرماندەیی دەکرێت‪.‬‬ ‫بەاڵم بە بۆچوونی من پاڵەوانی ئەم فیلمە زارا‬ ‫نییە‪ ،‬وەک دەرهێنەر لە سینۆپ�سی فیلمەکەدا‬ ‫ئاماژەی پێدەکات‪ .‬هەرچەندە لە سینۆپسەکەدا‬ ‫زارا کارەکتەری سەرەکی و پاڵەوانەکەیە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لەناو فیلمەکەدا هەست بەوە ناکەیت‪ ،‬چونکە‬ ‫زارا پاسیڤە و هیچ کاریگەرییەکی لە گۆڕین و‬ ‫ئاڕاستەکردنی ڕووداوەکان نییە‪ ،‬تەنانەت کاتێک‬ ‫پەیوەندی بە شەڕڤانانەوە دەکات بۆ تۆڵەی‬ ‫باوکی و دۆزینەوەی برا بچوکەکەیەتی‪ .‬گروپی‬ ‫ژنە شەڕڤانە نێودەوڵەتیەکان ڕەوتی ڕووداوەکانی‬ ‫فیلمەکەیان لەدەستە و دەیگۆڕن بە ئاڕاستەیەکی‬ ‫تر‪ ،‬بۆیە ئەوان نوێنەرایەتی ئەم پاڵەوانییە دەکەن‪.‬‬ ‫هەرچەندە گرنگە ڕۆڵی شەڕڤانە نێودەوڵەتیەکان‬ ‫بناسێنرێت کە فیداکاری و هەوڵیانداوە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫پێویستە ئاماژە بەوەبکرێت کە ئەوە پرەنسیپ و‬

‫بەهاکانی ئەو شۆڕشەیە وای لەوان کردووە کە‬ ‫پەیوەندیان پێوەبکەن‪.‬‬ ‫لەالیەکی دیکەوە ژیان و شەڕکردنی شەڕڤانە‬ ‫نێودەوڵەتییەکان شتێکی جیاکراوە نییە لە‬ ‫ژیان و شەڕکردنی شەڕڤانە کوردییەکان‪،‬‬ ‫بۆیە جیاکردنەوەیان لەنێو فیلمەکەدا شتێکی‬ ‫ناهاوسەنگە‪ .‬ئاساییە لە هەندێ شوێن‬ ‫نیشانبدرێ‪ ،‬چونکە پاڵەوانەکان سنوور دەبڕن و‬ ‫دەبنە پاڵەوانی جیهانی‪ ،‬ئەمانە ئەگەر بە یەک دوو‬ ‫دیمەنیش نیشانبدرێ بەهەرحاڵ‪ ،‬بەاڵم زۆرینەی‬ ‫دیمەنەکان هەمان دووبارەبووەنەوەی ئەو دیدە‬ ‫ئەوروپا سەنتەری و ئۆرێنتالیستییە بوون‪.‬‬ ‫هەرچەندە من لەگەڵ فرەیی ئەم فیلمەدابووم‬ ‫ئەو الیەنانە گرنگە و پێویستە نیشانبدرێ‪ ،‬چونکە‬ ‫شۆڕ�شی ڕۆژاڤا ئێستا فرەییەکی بەرفراوانی تێدایە‬ ‫و زۆر ئینتەرناشناڵە‪ ،‬واتا فرەیی ئاینی و کولتوری‬ ‫و نەتەوەیی و زمان بوونی هەبوو‪ .‬هەروەها لەنێو‬ ‫فیلمەکەدا زۆر الیەن و دەسەاڵتی تر بوونیان‬ ‫هەبوو‪ ،‬لەوانە بەرگری و شەڕکردنی پێشمەرگە‬ ‫بەرانبەر بە تیرۆرستانی وەک داعش‪ ،‬هەروەها‬ ‫یارمەتییە سەربازییەکانی واڵتان‪ ،‬بەاڵم کردنی‬ ‫ئەویدی (خۆرئاوایی) بە پاڵەوان بەسەر کورددا‬ ‫هاوسەنگیەکە تێک دەدات‪ .‬چونکە فەرماندەی بااڵ‬ ‫و نەخشەداڕێژەری بەرگری و هێرشەکان بۆ سەر‬ ‫داعش (فەرماندەیەکی ئەمریکی بوو!)‬ ‫دەرهێنەر پێی وایە خوشکانی چەک فیلمێکی‬ ‫فێمینستی جەنگییە‪ ،‬بەاڵم من بە فیلمێکی‬ ‫فێمێنیستی نایبینم‪ ،‬چونکە هیچ ئایدیا و‬ ‫دونیابینییەکی فێمێنیستییانە (یاخود ژنۆلۆژییانە‪-‬‬ ‫ئەگەر بەپێی پرەنسیپەکانی شەڕڤانان و شۆڕ�شی‬ ‫ڕۆژاڤا لێی بڕوانین‪ )-‬تێدا نییە‪ .‬بەڵکو بەگشتی‬ ‫دەرهێنەر هەوڵیداوە زۆر حەما�سی و هۆلیودییانە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪19‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫فیلمەکە بەرهەم بێنێ‪ ،‬واتا ئەکشنێکی زۆر زەق‪،‬‬ ‫وەک ماریا میس دەڵێت ‹›ڕامبۆیزمانە››یە‪ ،‬چونکە‬ ‫ئەو وێنایەی ڕامبۆ بۆتە مۆدێل بۆ نێرایەتی مۆدێرن‬ ‫بەرانبەر ئەو وێنا ڕامبۆییە کە پیاوە‪ ،‬ئازا و چەک‬ ‫بەدەستە و لە سوپادایە‪ ،‬ئەوا مۆدێلێکی تر هەیە‪،‬‬ ‫کە ژنێکی الواز و پاسیڤە‪ ،‬فیلمی ڕامبۆیی بەتەواوی‬ ‫بەپشتگیری پنتاگۆن (وەزارەتی بەرگری ئەمەریکا)‬ ‫دەرهێنراوە‪ .‬بۆ بەرزکردنەوەی ورەی گەنجە‬ ‫ئەمریکییەکان لە کاتی جەنگدا‪ .‬هەرچەند لەم‬ ‫جۆرە فیلمانەدا ڕامبۆیزمی ژن زەقدەکرێتەوە‬ ‫تەواو بەربەرچ و کاردانەوەیەکی زۆر دژە بەرانبەر‬ ‫مۆدێلە زاڵەکان‪ ،‬بەاڵم ئەویش لە خۆیدا هەمان‬ ‫مۆدێل و وێنەی لە ژندا دووبارە کردۆتەوە‬ ‫واتا ڕامبۆی ژن بەرهەمدێنی‪ .‬ڕەنگە یەکێک لە‬ ‫ئامانجەکانی ئەو کارکردنانە ئەوە بێ کە ژن لە‬ ‫ئەوروپا و ئەمریکا زیاتر میلیتاریزە (بەسەربازی)‬ ‫بکرێن‪ .‬زیاتر بەرەو سوپا و چەک ڕابکێشرێن‪،‬‬

‫کاتێک فیلمێک لەسەر‬ ‫بنەمای ڕووداوی ڕاستەقینە‬ ‫دروست دەکرێ‪ ،‬نابێت‬ ‫هەڵەی وای تێدابێت‬ ‫کە نەک لەگەڵ ڕووداوە‬ ‫ڕاستەقینەکە نەگونجێ‪،‬‬ ‫بەڵکو لە زۆر شوێن دژی‬ ‫ڕووداوە ڕاستەقینەکە بێت‪.‬‬ ‫‪20‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫تەنانەت ئەوە لە ناونیشان و هەندێ پۆستەری‬ ‫فیلمەکەوە خوشکانی چەک بەدەردەکەوێت‪ ،‬کە‬ ‫چەک ئەوەندە بەرز و زەقکراوەتەوە‪.‬‬ ‫کاتێک فیلمێک لەسەر بنەمای ڕووداوی‬ ‫ڕاستەقینە دروست دەکرێ‪ ،‬نابێت هەڵەی وای‬ ‫تێدابێت کە نەک لەگەڵ ڕووداوە ڕاستەقینەکە‬ ‫نەگونجێ‪ ،‬بەڵکو لە زۆر شوێن دژی ڕووداوە‬ ‫ڕاستەقینەکە بێت‪ .‬وەک بینەرێک چاوەڕوانی‬ ‫ئەوەم لەو فیلمە نەدەکرد کە زۆر واقعییانە‬ ‫(ڕیالیستیک) بێت‪ ،‬بەڵکو بەپێچەوانەوە باش‬ ‫ئاگاداری ئەوەم کە فیلمی سینەمایی هەندێ لە بینین‬ ‫و تێڕوانینی دەرهێنەری پێویستە تاکو تایبەتمەندی‬ ‫خودی دەرهێنەر دەربخات و سەرنجڕاکێشتر و‬ ‫هونەرییانەتر بێت‪ .‬لەبەرئەوە باش لەوە تێدەگەم‬ ‫دەرهێنەر ناتوانێ هەموو ئەو واقیعەی هەیە و‬ ‫ڕوویداوە لەنێو فیلمەکەیدا بیخاتەڕوو‪ ،‬بەاڵم‬ ‫النیکەم دەیتوانی ڕووداوە مێژووییەکان نەشێوێنێ‪.‬‬ ‫کەمێ هزر و ئیرادەی شۆڕ�شی ڕۆژاڤا وەک ئەوەی‬ ‫هەیە لەنێو فیلمەکەیدا نیشانبدرێ‪ ،‬نەک تەنیا‬ ‫ڕۆڵگێڕانی کارەکتەری سەربازیانەی میدیایی بێت‪.‬‬ ‫هەرچەندە بەتەواوی ڕوون بوو کە ئەم فیلمە‬ ‫بودجەیەکی زۆر با�شی لەبەردەستدا بووە‪ ،‬ئەمە‬ ‫لە لۆکەیشنە جیاوازەکان‪ ،‬شێوازی وێنەگرتن و‬ ‫کەرەسە و چەکی سەربازییەوە بەڕوونی دیار بوو‪.‬‬ ‫چەپڵەڕێزانی خەڵکی ناو هۆڵی نمای�شی فیلمەکە‬ ‫بۆ زۆرینەی دیمەنە حەماسییەکان و خرۆشانیان‬ ‫هەم دیسان ئەوەی بیردەخستمەوە ئێمە هێشتا‬ ‫کولتوری فیلم سەیرکردنمان نییە کولتورێکی‬ ‫سینەماییمان نییە‪ ،‬هەرچەندە لێرە و لەوێ‬ ‫هەوڵیش هەبێت بۆ دروستکردنی ئەم کولتورە‪،‬‬ ‫بەاڵم بەئاسانی ئەم هۆشیاری و ئاگاییە بەدەست‬ ‫نایەت‪ .‬بینەرە حەماسییەکان دروشمیان دەگوتەوە‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫بەبێ ئەوەی بتوانن بەبێدەنگی و بەوردی و قووڵی‬ ‫لە فیلمەکە بڕوانن و ئەجێندا شاراوەکانی پشت‬ ‫فیلمەکە ببینن‪ .‬هەروەها الیەنێکی تری ئەو‬ ‫جۆرە ڕەفتارانە لەنێو هۆڵی نمایش‪ ،‬ئەو گرێی‬ ‫خۆبەکمزانینە بوو کە بەرانبەر بە مرۆڤی سپی‬ ‫ئەوروپی هەیە‪ ،‬واتا دەرهێنەرەکە ئەوروپییە‬ ‫هەرچییەک بێت‪ ،‬دەبێت ستایش و چەپڵەڕێزان‬ ‫بکرێت‪ ،‬کاتێک شتێک لەبارەی تۆی کوردەوە‬ ‫دەکات یاخود دەیڵێت ئەوا شاگەشکە دەبێت و‬ ‫حەماس دەیگرێت‪ .‬لە کاتێکدا زۆرینە ئەگەر لە‬ ‫دوورەوەش بێت ئاگاداری ئەم شۆڕشەیە یاخود‬ ‫کورد خۆی بکەری شۆڕشەکەیە و دەیکات‪ .‬بەاڵم‬ ‫بەدوای ئەو دانپێدانانە دەگەڕێت لەالیەن ئەویدی‬ ‫ئەوروپی و ئەمریکییەوەیە و ئەوەی بۆ گرنگە کە‬ ‫ئەویدی بۆی دەکات و لەبارەیەوە دەیڵێت‪.‬‬

‫بەاڵم هەڵەکانی ئەو فیلمە زۆر لە الیەنە‬ ‫دروست و باشەکانی زیاتربوون‪ ،‬بۆ نموونە‬ ‫کۆماندەیەک (کە کوردە لە فیلمەکەدا) هەڵەیەکی‬ ‫لەو جۆرە ناکا هەمان ڕەفتار و کرداری داعش‬ ‫بەرانبەر دیل بکات تەنانەت ئەگەر ئەمە بە‬ ‫قسەش بێت‪ .‬کاتێ بە داعشە دیلەکە دەڵێ ملت‬ ‫لێدەکەمەوە! هەروەها هەمان کۆماندا‌هەڵەی لەم‬ ‫جۆرە ناکا کاتێک بە گیان و بە خوێنی خۆی هاتووە‬ ‫بۆ ناو شارەکە و شەڕی کۆاڵن بە کۆاڵن دەکات‪،‬‬ ‫بەاڵم ناچێت بە هانای منداڵێکەوە و بڵێت ئێمە‬ ‫نەهاتووین بۆ ڕزگارکردنی الیەنگرانی داعش‪ ،‬لە‬ ‫کاتێکدا دەنگی منداڵێکی بچووکە و هەمان شێوەی‬ ‫ئەو منداڵەی هەیە کە ئێمە لە ڕێگەی میدیاکانەوە‬ ‫لەنێو ئامبوالنسێکدا بە الچاوێکی خوێناوی‬ ‫بینیومانە‪ .‬ئەم وێنە میدیاییانە پێمان دەڵێت‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪21‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫بەدواداچوونی ئەم فیلمە تەنیا لە ڕێگەی ڕۆژنامە‬ ‫و میدیاکانەوە بووە نەک بەشێوەیەکی مەیدانی و‬ ‫واقعی لە شۆڕشەکە و ئەو تیۆری و فەلسەفەیەی‬ ‫لە پشت شۆڕشەکەوە هەیە بکۆڵرێتەوە‪ .‬هەروەها‬ ‫دیسانەوە نیشاندانی کۆماندە کوردەکەیە کە‬ ‫الیەنی مرۆڤ دۆستییانەی نییە و شەڕڤانە‬ ‫ئەوروپییەکان نوێنەرایەتی ئەم الیەنە ڕزگارکەری‬ ‫و مرۆڤدۆستییە دەکەن و ئەوان فەرمانی‬ ‫کۆمانداکەیان دەشکێنن و دەچن بەهانایەوە!‬ ‫هەروەها هەمان کۆماندە لە دیمەنەکانی کۆتایی‬ ‫فیلمەکە لەگەڵ پێشمەرگەیەک بەشەرمەوە ماچی‬ ‫دەمی یەکتر دەکەن‪ ،‬لە کاتێکدا کۆماندە خۆی‬ ‫ئامۆژگاری و پرەنسیپەکانی شەڕڤانانی دەگوتەوە‬ ‫‪22‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بەو کچانەی تازە پەیوەندیان پێوە دەکردن‪ ،‬کە‬ ‫سێکس و هاوسەرگیری و ئەلکهول نییە‪ .‬بەاڵم‬ ‫لە شوێنێکدا لەگەڵ شەڕڤانە نێودەوڵەتیەکان‬ ‫دەخواتەوە‪ ،‬کۆماندە مرۆڤە دە�شێ هەندێ جار‬ ‫هەڵە بکات‪ ،‬بەاڵم لەو پێگەیەدا و لەنێو پەروەردەی‬ ‫شەڕڤانان و شۆڕ�شی ڕۆژاڤادا هەڵەی وا کوشندە‬ ‫ناکرێت‪.‬‬ ‫هەڵەیەکی تر‪ ،‬دەرهێنەر زۆر بەڕوونی پێوەی‬ ‫دیاربووە کە لە فەلسەفەی پشت ئەم ئیرادە و‬ ‫بەرخۆدانە تێنەگەیشتووە ئەگەرنا شەڕڤانێک‬ ‫کە ئەزموونی هەیە و پەروەردەکراوە بۆ ئازادی‬ ‫و مافی خۆیان دەجەنگن هەروەها ئێزیدییەکان‬ ‫لە هێرش و کۆیالیەتی دەپارێزن‪ .‬ئەو شەڕڤانە‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫مارێک ناکوژێ‪ ،‬هەرچەندە ئەم دیمەنەدا لە‬ ‫ڕووی تەکنیکییەوە سەرنجڕاکێشە‪ ،‬بەاڵم ئەمە‬ ‫بە دوو باردا دژی بیرکردنەوە و پرەسیپەکانی‬ ‫شۆڕ�شی ژنانی ڕۆژاڤایە ئەوان زۆر ئیکۆلۆژیانە‬ ‫پەروەردەکراون و یەکێ لە پرەنسیپە بنەماییەکانی‬ ‫شۆڕ�شی ڕۆژاڤا ئیکۆلۆژییە‪ ،‬نزیکی ژن و سروشت‬ ‫لەیەکەوە کە درێژکراوەی کۆمەڵگەی دایکەو‬ ‫و ئەوان هەم دیسان گەڕاونەتەوە بۆ ئەو بەها‬ ‫مێژووییانەی لەدەستمانداوە‪ ،‬کە شەڕڤانان زۆر‬ ‫بەجوانی لەسەری پەروەردە دەکرێن و زەوی‬ ‫الی ئەوان بە دایکە زەوی ناسراوە‪ ،‬چونکە ژنان‬ ‫داهێنەر و پەرەپێدەری کشتوکاڵ بوون‪ ،‬هەروەها‬ ‫زۆر ئاژەڵدۆستن‪ .‬ئەمانە پێکەوە بەشێکن لە‬

‫هۆشیاری مێژوویی و کولتوری و بەشێکە لە‬ ‫شونا�سی داهاتووی ئەوان‪ ،‬هەروەها لەالیەکی‬ ‫ترەوە کوشتنی ئەو مارە بۆ ئێزیدییەکانیش دەبێتە‬ ‫دژبێژی‪ ،‬چونکە دواتر هەر زارا نازناوی ماری‬ ‫سوور هەڵدەبژێرێ بۆخۆی‪ .‬دەڵێ ڕەنگی سوور و‬ ‫مار الی ئەوان پیرۆزە و ئەم گروپەش بە گروپی‬ ‫مار دەچوێنی کە ئێزیدییەکانیان ئازاد کرد! ئەمانە‬ ‫هەڵەی گەورە و دژبەیەکن کە ناکرێ شتی ئاوا‬ ‫بەسەر دەرهێنەردا ڕەتببێت‪ .‬بەاڵم دیسان نیشانی‬ ‫دەدات نەیتوانیوە بەقووڵی بچێتە نێو کولتوری‬ ‫ڕۆژهەاڵتی ناوەڕاست و بەتایبەتیش میزۆپۆتامیا‪.‬‬ ‫فیلمەکە لە زۆر شوێندا ئەجێندایەکی حیزبی‬ ‫زاڵبوو بەسەریدا‪ ،‬شەڕڤانانی نێودەوڵەتی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪23‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫یەکێک لەو دیمەنە‬ ‫نەگونجاوانەی لەنێو‬ ‫فیلمەکەدا بوو‪ ،‬تێکەڵکردنی‬ ‫ڕووداوی شارل ئیبدۆ‬ ‫بوو‪ ،‬کە دەرهێنەر زۆر‬ ‫هەواڵیانە و لەکاتێکی‬ ‫زۆر نەگونجاودا ئەم‬ ‫تێکەڵکردنەی کردبوو‪ .‬دەکرا‬ ‫زۆر هونەری و گونجاوتر‬ ‫بوایە بۆ نموونە یەکێ‬ ‫لەو شەڕڤانەی هاوڕێکەی‬ ‫لەنێویدایە یاخود شەڕڤانە‬ ‫فەڕەنسییەکان لە ڕێگەی‬ ‫یادەوەری و فالشباگەوە‬ ‫بگەڕێنەوە بۆ ئەم ڕووداوە‬ ‫تیرۆرستییە‪.‬‬ ‫پەروەردەکراوە تەنانەت زۆرینە کۆر�سی زمانی‬ ‫کوردی دەخوێنن‪ ،‬لە تەلەفزیۆنەوە گوێ لە هێلی‬ ‫لۆڤ ناگرن لەسەر مێزێک کە نانێکی با�شی تێدا‬ ‫دەخۆن‪ ،‬ئەمە لە بەرەی جەنگ ناچێت‪ ،‬چونکە‬ ‫شەڕڤان شۆڕش دەکات‪ ،‬چەندان دیالن و‬ ‫‪24‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫سروودی نیشتیمانی و مرۆڤدۆستییانە و گۆرانی‬ ‫فۆلکلۆر و کولتوری کوردییان هەیە تاکو گوێی‬ ‫لێبگرن و تەنانەت خۆشیان دەیڵێن‪ .‬نەک هێلی‬ ‫لۆڤ بە گۆرانی و سەما و دان�سی پۆپ و ڕاپی‬ ‫ئەمریکییەوە!‬ ‫یەکێک لەو دیمەنە نەگونجاوانەی لەنێو‬ ‫فیلمەکەدا بوو‪ ،‬تێکەڵکردنی ڕووداوی شارل ئیبدۆ‬ ‫بوو‪ ،‬کە دەرهێنەر زۆر هەواڵیانە و لەکاتێکی زۆر‬ ‫نەگونجاودا ئەم تێکەڵکردنەی کردبوو‪ .‬دەکرا زۆر‬ ‫هونەری و گونجاوتر بوایە بۆ نموونە یەکێ لەو‬ ‫شەڕڤانەی هاوڕێکەی لەنێویدایە یاخود شەڕڤانە‬ ‫فەڕەنسییەکان لە ڕێگەی یادەوەری و فالشباگەوە‬ ‫بگەڕێنەوە بۆ ئەم ڕووداوە تیرۆرستییە‪.‬‬ ‫پێشتر لە بێئومێدبوونم لە فیلمی ‹›کچانی‬ ‫خۆر››دا هیواداربووم فیلم لەسەر ئازارەکانی‬ ‫کچانی ئێزیدی و ئیرادە و ئازایەتی شەڕڤانان زیاتر‬ ‫و قووڵتر بەرهەم بێت و بەردەوام بێت‪ .‬بەاڵم‬ ‫دوای بینینی فیلمی خوشکانی چەک‪ ،‬لە ئێستادا‬ ‫هەرگیز بە فیلمێکی لەو جۆرە ناڵیم با هەبێت و لە‬ ‫نەبوونی باشترە‪ ،‬تۆ ناتوانی فیلمێکی سەرکەوتوو‬ ‫دروست بکەیت کاتێک بەتەواوی قووڵ نەبیتەوە‬ ‫و خۆی بۆ تەرخان نەکەیت‪ .‬ئەگەر ئێمە ڕەخنەی‬ ‫ئەم جۆرە لە ئیشکردنە نەکەین ئەوا دووبارە و‬ ‫چەند بارە دەبنەوە و هەرگیز وێنەیەکی ڕوون و‬ ‫ڕاستەقینەی کچانی ئێزیدی و شەڕڤانانی ئازادی بە‬ ‫جیهان نیشان نادرێ‪ ،‬کاتێک فیلم دروستکردنەکە‬ ‫لەبارەی ڕۆژهەاڵتە و لەنێویدا کورد‪ ،‬ئەوا هیچ‬ ‫بەگرنگی و خۆتەرخانکردنەوە ناکرێت‪ ،‬بەڵکو ئەم‬ ‫جۆرە کارانە بەتەواوی لە خزمەتی بازاڕگەرمی‬ ‫سینەما و ئایدۆلۆژیای سیا�سی و سەربازی واڵتە‬ ‫خۆرئاواییەکان بەرهەم دەهێنرێن‪.‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫وتـــار‬

‫به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی توندوتیژی دژی ژنان ئه‌مڕۆ له‌‬ ‫ئاستێكی زۆر جیاوازدا به‌رده‌وام ده‌كات‬

‫‌ڕوكه‌ن نه‌غه‌ده‬ ‫سه‌ره‌تا سه‌ری رێز و نه‌وازش له ‌به‌رامبه‌ر‬ ‫هه‌موو ئه‌و ژنان ‌ه ده‌نه‌وێنین ك ‌ه ب ‌ه چه‌ك و خه‌بات‬ ‫و سیاست‪ ،‬مێژووی به‌رخودان و ئازادی ده‌نوسن‬ ‫و گیانی خۆیان فیدا ده‌كه‌ن‪ .‬هه‌روه‌ها ئه‌و ژنانه‌ی‬ ‫ك ‌ه كۆیال‌یه‌تی قبول ناكه‌ن و سه‌ر نه‌وی ناكه‌ن و به‌‬ ‫ده‌ستی مێژووكوژه‌كان ده‌كوژرێن‪.‬‬ ‫سااڵنێك زۆر درێژ ‌ه ژنان ب ‌ه ره‌نگ و شێوازی‬ ‫جیاواز ل ‌ه به‌رامبه‌ر عه‌قڵیه‌تی پیاوساالری و‬

‫ده‌سه‌اڵتداران تێده‌كۆشن‪ .‬خوشكانی میرابه‌ل و‬ ‫هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ی ك ‌ه له‌و كات ‌ه و له ‌كاتانی تر له‌‬ ‫سه‌رانسه‌ری جیهان بۆ هه‌قده‌ستی خۆیان له‌ناو‬ ‫تێكۆشاندا بوون‪ ،‬توانیان هه‌تا رۆژی ئه‌مرۆدا‬ ‫تێكۆشانیان بگه‌یه‌نن ‌ه لوتكه‌‪ .‬رۆژی جیهانی ژنان‬ ‫ك ‌ه وه‌كو رۆژی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی توندوتیژی‬ ‫دژی ژنانه‌‪ ،‬به‌اڵم ب ‌ه پێشه‌نگایه‌تی رێبه‌ری مرۆڤایی‬ ‫ره‌وت و رێباز و شێوازێكی زۆر جیاواز ب ‌ه خۆیه‌وه‌‬ ‫گرتووه‌‪ .‬دوای ئه‌وه‌ی ك ‌ه ژنان ل ‌ه كارگه‌یه‌ك چاالكی‬ ‫ده‌كه‌ن و ب ‌ه سه‌دان و هه‌زارن ژن پشتگیری له‌و‬ ‫چاالكیی ‌ه ده‌كه‌ن‪ ،‬به‌اڵم هه‌ر ده‌چێت هه‌ندێك كار‬ ‫ده‌كرێت بۆ زیندوومانه‌وه‌ی ئه‌م رۆژه‌‪ .‬له‌راستیدا‬ ‫هه‌ر ده‌چێت سیستم هه‌وڵ ده‌دات ك ‌ه ئه‌م روحه‌‬ ‫به‌رزه‌ی تێكۆشان مارژینال بكات و وه‌ك سیمبول‬ ‫هه‌موو ساڵێك پیرۆز بكرێت‪.‬‬ ‫رێبه‌ر ئاپۆ ئه‌و رۆژه‌ی ب ‌ه به‌ئارته‌شكردنی ژنان‬ ‫ناو ده‌بات و رێكخستنی به‌رده‌وامی پێ دا و كردی‬ ‫ب ‌ه به‌رخودان و تێكۆشانی ژنان‪ .‬زۆر واتادارتر‬ ‫و ب ‌ه فكرێكی قووڵ ل ‌ه سیمبول‌بوونی ده‌رهێنا و‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪25‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫كردی ب ‌ه به‌رخودانێك بێ‌كوتایی هه‌تا گه‌یشتن ب ‌ه‬ ‫ئازادی‪ .‬ئێستا هه‌موو ژنان په‌یڕه‌وی پێشه‌نگایه‌تی‬ ‫ژنانی كورد ده‌كه‌ن ك ‌ه ل ‌ه به‌رامبه‌ر هه‌ر جۆره‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتداریك شه‌ڕ ده‌كات و مرۆڤایی ده‌پارێزێت‪.‬‬ ‫ژنانی كورد سه‌ملاندیان ك ‌ه ئه‌گه‌ر رێكخستوو‬ ‫بن و یه‌ك ئیراد ‌ه بن‪ ،‬ئه‌وا ل ‌ه هه‌ر بارودۆخێكدا‬ ‫ده‌توانن پشت ب ‌ه هێزی خۆیان ببه‌ستن و چاوڕوانی‬ ‫كه‌�سی به‌رامبه‌ر نه‌بن ك ‌ه ب ‌ه ده‌ستی ئه‌و هه‌م وه‌كو‬ ‫جه‌ست ‌ه هه‌میش وه‌كو رۆح گه‌وره‌ترین بێریزی له‌‬ ‫به‌رامبه‌ری ده‌كرێت و ب ‌ه ئاسانیش ده‌كوژێت‪.‬‬ ‫بێگومان كار و خه‌باتی هه‌موو ژنان و‬ ‫رێكخراواكان ب ‌ه بچوك نابینین و ناڵێن هه‌نگاوی‬ ‫تێكۆشان نی ‌ه بۆ ئازادی‪ ،‬به‌اڵم راستێك واها هه‌یه‌‬ ‫ك ‌ه هه‌نگاوه‌كان ب ‌ه گوێره‌ی هێرش و كوشتنه‌كان و‬ ‫هه‌موو چه‌شن ‌ه توندوتیژییه‌ی ك ‌ه هه‌ی ‌ه به‌ش ناكات‬ ‫و نابێت ‌ه وه‌اڵمده‌ر‪ .‬زۆر كه‌م و الواز و بێ كاریگه‌رن‪.‬‬ ‫زۆر جار له‌ناو قسه‌كان و مه‌راسمه‌كان هه‌م‬ ‫ئه‌ندامانی رێكخراوانی ژنان هه‌میش به‌رپرسانی‬ ‫واڵته‌كان و ده‌موده‌زگاكان ده‌ڵێن ئێستا وه‌كو پێشو‬ ‫نی ‌ه و ژنان له‌ناو هه‌مو پوست و پله‌كانی شوێنه‌‬ ‫فه‌رمیه‌كان جێگان هه‌ی ‌ه و خاوه‌ن پل ‌ه و ئه‌ركن‬ ‫وه‌كو پیاوان‪ .‬ئه‌م ‌ه راستیی ‌ه ك ‌ه ئێستا ژنان ژماره‌یان‬ ‫زیاتر ‌ه ل ‌ه سااڵنی رابردوو‪ ،‬وه‌لێ ده‌توانین بڵێین كه‌‬ ‫ته‌نیا ل ‌ه روی ژماره‌و ‌ه زیادن‪ .‬بێگومان ئه‌وه‌ش‬ ‫وه‌كو هه‌نگاوێك ده‌توانین ببیننین و به‌شێكه‌‬ ‫ل ‌ه ده‌ستكه‌وتی ژنان ك ‌ه ب ‌ه تێكۆشانی خۆیان‬ ‫به‌ده‌ستیان هێناوه‌‪ .‬به‌اڵم ده‌بێ سیاسه‌تی عه‌قڵیه‌تی‬ ‫پیاوساالریمان ل ‌ه بیر نه‌چێته‌و ‌ه ك ‌ه بۆ فریودانی ژنان‬ ‫هه‌ر جور ‌ه رێگایه‌ك به‌كار ده‌هێنێت‪ .‬یه‌كێك له‌و‬ ‫رێگایانه‌ش هێنانی ژنان بۆ ناو سیسته‌می ده‌وڵه‌ت‬ ‫و هه‌ر جۆر ‌ه ده‌زگایه‌ك ك ‌ه خۆیان سه‌رپه‌رشتیان‬ ‫ده‌كه‌ن‪ .‬هه‌روها بۆ ئه‌وه‌ی ك ‌ه ژنان وا تێبگه‌ن كه‌‬ ‫‪26‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ه خه‌باتی‬ ‫ئێمه‌ی ژنان ب ‌‬ ‫و تێكۆشانی بێ وێنه‌‬ ‫سه‌لماندمان كه‌ ده‌توانین‬ ‫ه باشترین شێو ‌ه له‌‬ ‫ب‌‬ ‫هه‌موو گۆڕه‌پانی ژیاندا‬ ‫هه‌ر شتێك پێویست بێت‬ ‫بیكه‌ین‪.‬‬ ‫جێگا و پێگایان پێده‌به‌خشن تاكو ل ‌ه ئاست ئه‌وان‬ ‫خه‌بات بكه‌ن‪ ،‬به‌اڵم به‌داخه‌و ‌ه هه‌موو هه‌وڵدان‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه ب ‌ه جه‌ست ‌ه هه‌بوونیان هه‌بێت نه‌ك وه‌كو‬ ‫رۆح‪ ،‬ئیراده‌‪ ،‬فكر‪ ،‬هه‌ڵوێست و سیاسه‌تی هه‌موو‬ ‫شتێكی ب ‌ه دستی خۆی و ب ‌ه ته‌واوه‌تی هه‌ست به‌‬ ‫ئه‌و ‌ه بكات ك ‌ه ده‌توانێت بڕیارده‌ر بێت و خاوه‌ن‬ ‫به‌رنام ‌ه و پرۆژه‌ی خۆی بێت‪.‬‬ ‫ئێمه‌ی ژنان ب ‌ه خه‌باتی و تێكۆشانی بێ وێنه‌‬ ‫سه‌ملاندمان ك ‌ه ده‌توانین ب ‌ه باشترین شێو ‌ه له‌‬ ‫هه‌موو گۆڕه‌پانی ژیاندا هه‌ر شتێك پێویست بێت‬ ‫بیكه‌ین‪ .‬هه‌ر بۆی ‌ه توانیمان وه‌كو هه‌نگاوێك به‌ره‌و‬ ‫پێش بڕۆین‪ .‬به‌اڵم ن ‌ه بۆ ئه‌وه‌ی ل ‌ه سیاسه‌تدا‬ ‫ی بكه‌ین و بڵێین وه‌ر ‌ه له‌ناو فرمانبه‌ران‪،‬‬ ‫فریوكار ‌‬ ‫چه‌كداران‪ ،‬سیاسه‌ت‪ ،‬به‌ڕێوه‌به‌ری و‪ ...‬جێ بگرین‬ ‫و ته‌نیا خزمه‌تی پیاوان بكه‌ین‪ ،‬خزمه‌تی سیاسه‌تی‬ ‫ئه‌وان و فكری ئه‌وان بكه‌ین‪ .‬پێویست ‌ه ته‌نیا ئه‌و‬ ‫هه‌نگاوه‌ی ك ‌ه هه‌ڵمانگرتوو ‌ه په‌سند نه‌كه‌ین و‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫ئه‌گه‌ر ژنێك به‌ ده‌ست‬ ‫پیاوێك بكوژرێت ئه‌وه‌‬ ‫ه ئه‌و‬ ‫ده‌بێ باش بزانین ك ‌‬ ‫هو‬ ‫ه چیتر سه‌ر نه‌وی ناك ‌‬ ‫ژن ‌‬ ‫ه گوێڕایه‌ڵ و كۆیله‌ی‬ ‫نابێ ب ‌‬ ‫بێ هه‌قده‌ست‪.‬‬

‫سه‌یری ژمار ‌ه نه‌كه‌ین‪ ،‬ئه‌و ‌ه ته‌نیا هه‌نگاوێك ‌ه و‬ ‫هیچی تر‪ .‬چونك ‌ه كار و خه‌باتی سه‌ربه‌خۆمان نیه‌‪،‬‬ ‫ل ‌ه سیاسه‌ته‌و ‌ه بگره هه‌تا راگه‌یاندن‪ ،‬ل ‌ه ماڵه‌وه‌‬ ‫بگره هه‌تا كاسبكاری‪ ،‬هه‌مووی ل ‌ه ژێر فه‌رمانی‬ ‫پیاوانه‌‪ .‬به‌داخه‌و ‌ه ئه‌و ژنانه‌ی ك ‌ه وه‌كو به‌رپرس و‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌رن وه‌كو ژن بیركردنه‌وه‌یان نیه و السایی‬ ‫پیاوان ده‌كه‌نه‌و ‌ه و هه‌وڵ ده‌ده‌ن وه‌كو ئه‌وان كار و‬ ‫خه‌بات بكه‌ن‪ .‬بۆی ‌ه ده‌ڵێین پێویست ‌ه ب ‌ه ئیراد ‌ه و رۆح‬ ‫و فكری خۆیان خه‌بات بكه‌ن و نابێ چاو ل ‌ه پیاوان‬ ‫بكه‌ن‪ .‬له‌الیه‌كی تریش سیستمی سه‌رمایه‌داری‬ ‫بۆ الوازكردنی ئێمه‌ی ژنان سااڵنی درێژ ‌ه كه‌‬ ‫گه‌وره‌ترین بێڕێزیمان پێ ده‌كات و ل ‌ه بازاڕی‬ ‫بازرگانی خۆیدا هه‌موو نرخی ئێم ‌ه ده‌فروشێت و‬ ‫پاره‌ی پێ قازانج ده‌كات‪ .‬ئه‌گه‌ر ئه‌وان مه‌به‌ستیان‬ ‫رێگاپێدانی ژنان بووایه‌‪ ،‬ئه‌و ده‌مانبینی ك ‌ه له‌‬ ‫ریكالمكردنی جه‌سته‌ی ژن و هه‌ست و رۆحی ئه‌و‬ ‫وازی ده‌هێن ‌ا یان ب ‌ه الیه‌نی كه‌م كه‌میان ده‌كرده‌وه‌!‬

‫هیچ هه‌نگاوێك له‌و بوارانه‌و ‌ه نی ‌ه و نه‌مانبینیو ‌ه و‬ ‫ناشیكه‌ن و هه‌ر ده‌ڕوات زیاتریش ده‌بێت‪.‬‬ ‫رۆژان ‌ه با�سی كوشتنی ژنان ده‌كرێت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫با�سی سه‌ركه‌وتنی ژنان ناكرێت ل ‌ه به‌رامبه‌ر به‌و‬ ‫ئه‌قڵیه‌ت ‌ه ده‌سه‌اڵتداره‌‪ .‬نابێ بێ‌ئۆمێد بین‪ ،‬چونكه‌‬ ‫خۆمان توانیمان پشت ب ‌ه هێز و ئیراده‌ی خۆمان‬ ‫ببه‌ستین و خه‌بات بكه‌ین تاكو ببین ب ‌ه یه‌كه‌م هێز‬ ‫ل ‌ه جیهان ك ‌ه ل ‌ه به‌رامبه‌ر گ ‌هو‌ره‌ترین دوژمنی خۆی‬ ‫وه‌ستاوه‌ته‌وه‌‪ ،‬ئه‌و دوژمنه‌‪ ،‬دوژمن ‌ه هی هه‌موو‬ ‫مرۆڤایه‌تییه‌‪ .‬ئه‌گه‌ر ژنێك ب ‌ه ده‌ست پیاوێك‬ ‫بكوژرێت ئه‌و ‌ه ده‌بێ باش بزانین ك ‌ه ئه‌و ژن ‌ه چیتر‬ ‫سه‌ر نه‌وی ناك ‌ه و نابێ ب ‌ه گوێڕایه‌ڵ و كۆیله‌ی بێ‬ ‫هه‌قده‌ست‪ .‬هه‌ر بۆی ‌ه پیاو ل ‌ه به‌رامب ‌ه ئه‌و راستییه‌‬ ‫خۆی ناگرێت و هێرش ده‌كات ‌ه سه‌ری و ب ‌ه بێ‌باكانه‌‬ ‫دهی‌كوژێت‪ .‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ژن وه‌كو ماكینه‌یه‌ك كه‌‬ ‫موڵكی ئه‌و ‌ه ده‌بینێت ك ‌ه نابێ ئه‌و ل ‌ه به‌رامبه‌ری‬ ‫قس ‌ه بكات و هه‌ڵوێست نیشان بدات‪ .‬ئه‌گه‌ر هاته‌‬ ‫قس ‌ه و نیشانی دا مافی خۆی ده‌بینێ بیكوژێت یان‬ ‫ب ‌ه هه‌ر شێوه‌یه‌ك ك ‌ه ده‌یه‌وێ ئه‌شكه‌نجه‌ی بدات‬ ‫و هه‌ر جۆر ‌ه توندوتیژی به‌كار بهێنێت‪ .‬ل ‌ه سه‌ره‌وه‌‬ ‫هه‌تا خوار ‌ه ئه‌قڵیه‌ت ئه‌وه‌یه‌‪ .‬به‌اڵم ئێم ‌ه ئیدی رێگا‬ ‫ناده‌ین ئه‌و بكوژان ‌ه ده‌ستدرێژیمان بكه‌ن ‌ه سه‌ر و‬ ‫ب ‌ه ئاسانی بمانكوژن‪ .‬ب ‌ه یه‌كگرتن و رێكخستنمان‬ ‫ده‌توانین یه‌كتر هوشیار بكه‌ین و شان بده‌ینه‌‬ ‫شانی یه‌ك و ل ‌ه به‌رامبه‌ر هه‌ر چه‌شن ‌‌ه هێرشێك‬ ‫خۆمان بپارێزین‪ .‬ئه‌زمون له‌و ‌ه ژنان ‌ه وه‌ربگرین‬ ‫ك ‌ه ل ‌ه مێژوو هه‌تا ئێستا ئازایان ‌ه شه‌ڕ و تێكۆشانیان‬ ‫كرد و قوربانی زۆریان دا هه‌تا توانیویان ئه‌و‬ ‫ئازایه‌تیی ‌ه بگوازنه‌و ‌ه بۆ رۆژی ئه‌مڕۆ‪ .‬ئێستا ژنانی‬ ‫گه‌ریال و یه‌په‌ژ ‌ه و هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ی ك ‌ه بۆ خاك و‬ ‫نیشتیمانیان و مرۆڤایه‌تی ل ‌ه به‌رامبه‌ر دڕنده‌ترین‬ ‫دوژمنان گیانیان ده‌كه‌ن ب ‌ه قه‌ڵغان و مێژووی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪27‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫دایكانی و ژنانی كورد‬ ‫ه هه‌موو گۆڕه‌پانی‬ ‫ئه‌مڕۆ ل ‌‬ ‫خه‌بات و شه‌ڕ و سیاسه‌ت‬ ‫پێشه‌نگایه‌تی بۆ گشت‬ ‫ژنانی جیهان ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫سیستمی پیاوساالری بۆ‬ ‫ه ئه‌و تێكۆشانه‌‬ ‫ئه‌وه‌ی ك ‌‬ ‫مێژووییه‌ی ژنان پوچه‌ڵ‬ ‫بكاته‌و ‌ه پڕۆژ ‌ه و سیاسه‌تی‬ ‫زۆر قیزه‌وه‌ن به‌ڕێوه‌ ده‌بات‪.‬‬ ‫ئازادی تۆمار ده‌كه‌ن‪ ،‬خۆیان چاره‌نو�سی خۆیان‬ ‫و گه‌له‌كه‌یان دیار ده‌كه‌ن‪ .‬هه‌ر بۆی ‌ه ‪ 25‬نوامبر‬ ‫نابێ وه‌كو رۆژێك یان چه‌ند رۆژێك ب ‌ه بیر بهێنرێت‬ ‫و تێپه‌ڕ بكرێت‪ .‬پێویست ‌ه هه‌موو رۆژێك خه‌بات و‬ ‫تێكۆشان بێت‪ .‬ب ‌ه رۆحی ئه‌و ژنانه‌ی ك ‌ه گیانیان كرد‬ ‫ب ‌ه قوربانی هه‌تا ده‌گه‌ین ب ‌ه ئازادی و ده‌بێ خه‌بات‬ ‫و شه‌ڕ و سیاست و تێكۆشانێكی بێ كۆتایی بكه‌ین‪.‬‬ ‫دایكانی و ژنانی كورد ئه‌مرۆ ل ‌ه هه‌موو گروپانی‬ ‫خه‌بات و شه‌ڕ و سیاست پێشه‌نگایه‌تی بۆ گشت‬ ‫ژنانی جیهان ده‌كه‌ن‪ .‬سیستمی پیاوساالری بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی ك ‌ه ئه‌و تێكۆشان ‌ه مێژووییه‌ی ژنان پوچه‌ڵ‬ ‫بكاته‌و ‌ه پڕۆژ ‌ه و سیاسه‌تی زۆر قیزه‌وه‌ن به‌ڕێوه‌‬ ‫ده‌بات‪ .‬ئه‌گه‌ر سه‌یری جیهان بكه‌ین ده‌بینین به‌‬ ‫گه‌شه‌پێدانی ته‌كنۆلۆژیا ژنان ل ‌ه ئاستی لوتكه‌‬ ‫‪28‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بكار ده‌هێنن ك ‌ه ئه‌وه‌ش به‌شێك ‌ه ل ‌ه كوشتن و‬ ‫بێڕێزیكرد ‌ن ب ‌ه هه‌بوون و ئیراده‌ی ژنان‪ .‬ل ‌ه واڵتانی‬ ‫عه‌ره‌بی و به‌تایبه‌ت ل ‌ه ئێران و توركیاد ‌ا ژنان ل ‌ه ژێر‬ ‫ئااڵی ئیسالم و ئه‌و ئه‌قڵیه‌ت ‌ه داخراو ‌ه ب ‌ه ده‌وری‬ ‫ژنان ئه‌ڵقه‌یه‌كیان دروست كردوو ‌ه ك ‌ه رۆژ به‌‬ ‫رۆژ ته‌نگ ده‌كرێ و ناتوانن هه‌ناس ‌ه وه‌ربگرن‪.‬‬ ‫به‌م شێوه‌ی ‌‌ه ژن‌كوشتن ره‌وا ده‌كه‌ن ‌‪ ،‬لێ�شی ده‌ده‌ن‬ ‫و ده‌یكوژن‪ ،‬ل ‌ه ژنان داوا ده‌كه‌ن ك ‌ه چاالكی‬ ‫بكه‌ن‪ .‬ئه‌وه‌ش جۆرێك ‌ه ل ‌ه سیاسه‌تی شاردنه‌وه‌ی‬ ‫خۆیان ك ‌ه بكوژی راسه‌ته‌قینه‌ی ژنانن‪ .‬نمونه‌ی‬ ‫ك له‌و ده‌وڵه‌تان ‌ه رژێمی‬ ‫وه‌كو ئه‌م ‌ه زۆر هه‌ن‪ .‬یه‌كێ ‌‬ ‫فاشیستی توركیایه‌‌‪ .‬ده‌وڵه‌تی ئه‌ردۆغان و باغچه‌لی‬ ‫یه‌كێك له‌و ده‌وڵه‌تانان ك ‌ه په‌رله‌مانتاری ئه‌وان‬ ‫ده‌ستدرێژی ده‌كات ‌ه سه‌ر ژنێكی گه‌نج و دوای‬ ‫ئه‌وه‌ش ده‌یكوژێت‪ .‬ئه‌وانیش ب ‌ه شێوازێك سه‌ر‬ ‫ئه‌م مه‌سه‌له‌ی ‌ه داده‌پۆشن ك ‌ه هه‌تا ئێستاش كه‌س‬ ‫نازانێ ئه‌و روداو ‌ه چۆن روی دا‪ .‬هه‌روه‌ها ناكۆكی‬ ‫نێوان ئه‌و ژنان ‌ه دروست ده‌كه‌ن ك ‌ه داپوشراون و‬ ‫ئه‌و ژنانه‌ی ك ‌ه ب ‌ه بێ حیجابن‪ .‬ده‌توانین با�سی سه‌د‬ ‫نمونه‌ی وه‌ها بكه‌ین‪ .‬هه‌مووی ب ‌ه هۆی داپۆشینی‬ ‫مه‌سه‌له‌ی ژنان و الوازكردنی تێكۆشانیان‪ ،‬ب ‌ه شتی‬ ‫وه‌هاو ‌ه خه‌ریكیان ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫ئێم ‌ه ب ‌ه بێ ئه‌وه‌ی ك ‌ه نائاگا بین له‌و سیاسه‌ته‌‪،‬‬ ‫ده‌بێ یه‌كتر ل ‌ه به‌رامبه‌ر ئه‌و زهنیه‌ت ‌ه كۆسپ و‬ ‫رێگره‌وه‌‪ ،‬به‌رده‌وامی ب ‌ه تێكۆشانمان بده‌ین و‬ ‫نه‌كه‌وین ‌ه داوی ئه‌و جۆر ‌ه درۆوانه‌ی ك ‌ه دروست‬ ‫ده‌كرێت بۆ دواخستن و الوازكردنی خه‌باتمان‪.‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫وتـــار‬

‫سایکۆلۆژییا مرۆڤێ شکەستی‬

‫خواندنەک سایکۆلۆژی و سسیۆلۆژی ژ بۆ رەھەندێن ل پشت‬ ‫داگیرکرنا رۆژئاڤایێ کوردستانێ‬

‫ڕێبەر کوردۆ‬

‫ھەلبەت ئەڤ نڤیسینە ھەولەکە بۆ نیاسینا‬ ‫رەھەندێن سایکۆلۆژی یێن د پشت داگیرکارییا‬ ‫تورکیا ڤە‪ ،‬دێ ھەول دەم تێزێن مستەفا حیجازی‬ ‫کەمە ھێڤێنێ گۆتارا خوە‪ ،‬ھێژای ئاماژەیێ یە‬ ‫کو پرانییا گەلێن رۆژھەالتا ناڤین دکەڤنە ژێر‬ ‫سیناھییا ڤان تێزان‪ ،‬لێ د ڤێ نڤیسینێ دا دێ فۆکسا‬ ‫خوە ئێخینە سەر تورکیا‪.‬‬ ‫نڤیسکار و دەروونناس “مستەفا حیجازی”‬ ‫د پەرتووکا “سایکۆلۆژیا مرۆڤێ شکەستی” دا‬ ‫سایکۆلۆژیا مرۆڤێ شکەستی د �سێ وەستگەھان دا‬ ‫پۆلین دکەت؛ ئەو ژی ‪ ١.‬قۆناغا ملکەچبوونێ‪.٢ ،‬‬ ‫قۆناغا تەپەسەرکرنێ‪ .٣ ،‬قۆناغا رووبرووبوونێ‪.‬‬

‫قۆناغا ئێکێ؛ ملکەچبوون‬ ‫مرۆڤێ شکەستی خوە ب تاوانبار دبینیت‪،‬‬ ‫ھەست ب بچووکی و الوازییێ دکەت‪ ،‬ھەستێ‬ ‫چنەبوون و ئازاردانێ ناخێ وی دخوت‪ ،‬د راستا‬ ‫رەوشا کەفتیە تێدا خوە ب تاوانبارێ سەرەکی‬ ‫دزانیت‪ ،‬ھەلبەت ئەم دشێین ڤێ رەو�شێ ب چاخێ‬ ‫الوازبوونا ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی‪ ،‬دەما ژ بەر رەوشا‬ ‫نەدارا خوەرێڤەبرنێ ب زەالمێ نەخوەش ھاتییە‬ ‫بناڤکرن و پا�شی میراتێ وێ بوویە کێکەک و ل سەر‬ ‫دەولەتان ھاتی پارڤەکرن‪ ،‬ئەڤ شکەستنە تورکان‬ ‫توو�شی گرێیەکا مەزن یا سایکۆلۆژی دکەت‪ ،‬ژ‬ ‫بەر کو ژ دەستھەالتەکا مەزن و میراتگرێ داوی‬ ‫ئیمپراتۆری‪ ،‬بۆ جۆگرافیایەکا بچووک یا دیارکری‬ ‫چارچووڤە دبیت‪ ،‬ئەڤ رەوشە گەلێ تورک بەر‬ ‫ب قۆناغا ملکەچبوونێ ڤە دبەت و ھەست ب‬ ‫الوازی و بچووکییێ دکەت و د وی دا دبیتە برینەکا‬ ‫سایکۆلۆژی‪ ،‬کو چەند ھەست ب گونەھێ دکەت‬ ‫ب قەدەر وێ کەرب و کین ل ھەمبەری خوە د تێدا‬ ‫پتر گەشە دکەت‪ ،‬ژ بەر کو مرۆڤێ شکەستی ژ ئالییێ‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪29‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫جڤاکی ڤە‪ ،‬چەند نزم دبیت‪ ،‬پتر کەرب ژ خوە‬ ‫ڤەدبن‪ ،‬ب گۆتنەکا دی مرۆڤ چەند بوھایێ خوە‬ ‫ژ دەست بدەت‪ ،‬پتر بیاڤ بۆ دژی خوە چێدبیت‪.‬‬ ‫میناکێن ڤێ قۆناغێ‪ ،‬وان راستییا بەرھەتاف دکەن‪،‬‬ ‫ددەما دارشتنا دەستوورێ ‪١٩٢٤‬ێ دا‪ ،‬د بن پەردا‬ ‫چاکسازییێ وجوداکرنا دینی ژ دەولەتێ دا‪ ،‬خەلک‬ ‫و مللەتێ ئەتاتوورکی ب خوە دکەڤنە بەر رەحما‬ ‫شوورێ دەستھەالتا ئەتارتوورکی‪.‬‬ ‫د ناڤبەرا سالێن (‪ ١٩٢٤‬و ‪١٩٤٠‬ێ دا) ب دەھان‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫د ناڤبەرا سالێن (‪١٩٢٤‬‬ ‫و ‪١٩٤٠‬ێ دا) ب دەھان‬ ‫کۆمکوژی و تاوان و ھۆڤاتی‬ ‫کرن‪ .‬ھەر د ڤێ قۆناغێ دا‬ ‫بنبرکرنا پارتی و گرۆپان‬

‫کۆمکوژی و تاوان و ھۆڤاتی کرن‪ .‬ھەر د ڤێ قۆناغێ دەست پێ دکەت‬ ‫دا بنبرکرنا پارتی و گرۆپان دەست پێ دکەت‪ ،‬وەکی‬ ‫(پارتییا کۆماری یا پێشکەفتخواز) کو ژئالییێ (کازم گرێ و ئالۆزییێن دەروونی بەرچاڤ دکەت یێن ل‬ ‫قەرەبەکر‪،‬حسێن رەئووف بەگ و عەلی فوئاد دەف کەساتییا ئەتارتوکی‪ ،‬کو رەمزێ کەساتییا‬ ‫پاشایی) ڤە ھاتبوو دامەزراندن‪ ،‬زێدەباری کو گشتی یا تورکی یە‪.‬‬ ‫ھەر�سێ ھەڤالێن دەستپێکێ یێن ئەتارتوکی بوون‪ ،‬لێ‬ ‫قۆناغا دویێ؛ تەپەسەرکرن‬ ‫ب بەھانەیا (کەڤنەشووپییێ) ژ ئالییێ ئەتارتوورکی‬ ‫د ڤێ قۆناغێ دا مرۆڤێ شکەستی ل پەی‬ ‫ڤە ھاتن ژناڤبرن‪ .‬ھەڤدەم مستەفا سوبحی‪،‬‬ ‫سەرۆکێ پارتییا کۆمۆنیست یا تورکی ژی ھات تاوانبارەکێ ژدەرڤە دگەریت‪ ،‬ھەر ب وێ یه‌کێ ژی‬ ‫ژناڤبرن ئەڤ ھەستێ مازۆ�شی د قۆناغا ملکەچییێ ناچیتە سەری‪ ،‬مرۆڤ ھەر خوە تاوانبار بکەت‪،‬‬ ‫دا ل دەف تورکان گەھشتە گۆپیتکا خوە‪ ،‬لەورا ژی د ڤێ قۆناغێ دا ئەو مرۆڤێ بەردەوام‬ ‫ئەتاتورک د ڤێ قۆناغێ دا بەرجەستە و رەنگڤەدانا تبال خوە یا گونەھبارکرنێ بۆ خوە ئاراستە دکر‪،‬‬ ‫مازوشییا تورکا نە‪ ،‬راستە یا ئەوی دکر ھەولەک بۆ یێ دی درێژ دکەت و وی دکەتە بەرپر�سێ‬ ‫بوو کو گەلێ تورک ل ژێر ناڤێ دەولەت‪-‬نەتەوە ژ ھەمی شکەستن و گونەھێن خوە‪ ،‬ئاھا ل ڤێرێ‬ ‫وێ قەیرانا مەزن یا پارچەبوونێ رزگار بکەت‪ ،‬لێ ھندی ھەستەکێ خراب و وێنەیەکێ خراب د‬ ‫ژ ئالییەکێ دی ڤە نەھێالنا چ گرۆپ وپارتییان د رەوشا ملکەچبوونێ دا بەرامبەری خوە ھەی‪،‬‬ ‫ناڤا خوە دا‪ ،‬گۆتپیتکا و بێشیانییێ بوو ل ھەمبەر ڤەدگوھێزیت ‌ه یێ دی‪ ،‬وێنەیەکێ ئەھریمەنی بۆ یێ‬ ‫ھێزێن دەرڤەیی خوە یێن خیالفەت کری یە کێکا دی د کێشیت‪ ،‬یێ دی ئامانێ خوه‌ڤاالکرنێ یە ژ‬ ‫سەرێ سالێ‪ .‬ل ڤێرێ مازۆشییەت دگەھیتە داوی ھەمی کەرب و ئازارێن ل هه‌مبه‌ر خوە‪ .‬ھەلبەت د‬ ‫پلەیا خوە‪ ،‬چێژێ ژ ئازاردانا خوە دبینیت‪ ،‬ئەو چاوا ڤێ قۆناغێ دا لێگەریان ل یێ دی‪ ،‬یێ کو هزر دکه‌ت‬ ‫بندەستێ ھندەک ھێزێن دی یە‪ ،‬ھۆسا دخوازیت سەدەما ھەمی شکەستنێن وی یه‌‪ ،‬ژ وێ ھشیارییێ‬ ‫ھندەک ژی بندەستی وی بن‪ ،‬ئەڤە ب خوە وان ناھێت کو دژمنێ خوە یێ راستەقینە پێ بنیاسیت‪،‬‬ ‫‪30‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫د ڤێ ھێلێ دا مرۆڤێ‬

‫مە؟ ب پرسا کورد کی نە؟ به‌رسڤێ دده‌ت! ئەرکێ‬ ‫من چی یە؟ ب نەھێالن و قڕکرنا کوردان به‌رسڤ‬ ‫دده‌ت…‬

‫شکەستی سەردەستێن‬

‫ژ بەر کو یێ دی‪/‬کورد گه‌ف ‌ه ل سەر ھەبوونا یێ‬ ‫تورک‪ ،‬پێدڤیی ‌ه نەمینیت‪ .‬نەمانا ناسنامه‌یا یێ دی یێ‬ ‫خوە یان یێن ژ خوە‬ ‫کورد ژی‪ ،‬بدەستخستنا ناسنامه‌یا وی یێ تورکە‪،‬‬ ‫بھێزتر ناکەتە سەدەما‬ ‫گوتنا ناڤدار یا تورکان؛ (گەر خیڤه‌ته‌کا کوردان ل‬ ‫ئالییێ دی یێ دونیایێ بھیتە ڤه‌دان‪ ،‬پێدڤیی ‌ه نەھێلم)‬ ‫شکەستنا خوە‪ ،‬بەلکو ژ بۆ‬ ‫ژ ڤێ رەو�شێ ھاتییه‌‪.‬‬ ‫کو ژ الوازییا خوە برەڤیت‪،‬‬ ‫ل ڤێرێ ھەڤکێشه‌یا (ئەزێ تورک یێ سەنتەر‪،‬‬ ‫تو یێ کوردێ پەراوێز‪ ،‬سەرھەڤ دبیت‪ ،‬یاسایا یێ‬ ‫چیزبوونا خوە ڤەدشێریت‬ ‫دی یێ کورد پێدڤیی ‌ه بچویک ببیت‪ ،‬ژ بۆ کو ئەزێ‬ ‫بەلکو ئەنجامێ گرێیەکا دەروونی و ھەستەکێ پری تورک مەزن ببم‪ ،‬یێ دی یێ کورد ڤاال ببیت‪ ،‬ژ بۆ‬ ‫شەرانگێزی یە کو بیاڤی ژ بۆ توندوتیژییێ دخولقینی‪ .‬کو ئەزێ تورک پڕ ببم‪ ،‬کورد بێدەنگ ببیت ژ بۆ کو‬ ‫تورک باخڤیت) پەیرەو دبیت ‪.‬‬ ‫د ڤێ ھێلێ دا مرۆڤێ شکەستی سەردەستێن خوە‬ ‫یان یێن ژ خوە بھێزتر ناکەتە سەدەما شکەستنا‬ ‫خوە‪ ،‬بەلکو ژ بۆ کو ژ الوازییا خوە برەڤیت‪،‬‬ ‫چیزبوونا خوە ڤەدشێریت‪ ،‬ھەستا خوە یا الوازییێ‬ ‫ل سەر یێن ژ خو ‌ه الوازتر دسه‌پینیت‪ ،‬ئاھا ل ڤێرێ‬ ‫یێ دی دبیتە (کورد و ئەرمەن) ستێرکا خوە ل ڤان‬ ‫ھەردو پێکھاته‌یا دگریت‪ ،‬د ئاستا ئێکێ دا پرۆسەیا‬ ‫یێدیکرنێ دەست پێ دکەت‪ ،‬ژ بۆ کو ژ ئالییێ‬ ‫مەعنەوی و دەروونی ڤ ‌ه بیاڤێ دژمنداری و کەرب‬ ‫و کینێ خوه‌ش بکەت‪ .‬ئەنجام ژی رێک و دەلیڤێ ل‬ ‫کورد و ئەرمەن و گەلێن دی دگریت کو ھەبن یان‬ ‫تورکان دڤان �سێ ئاستان دا کورد نەکری یە د‬ ‫د ئاستا پێگەھێ تورکان دا بن‪ ،‬ئاھا ل ڤێرێ تورک‬ ‫ناسنامه‌یا خوە یا پارچەکری ب رێیا پەراوێزکرنا ته‌رازییه‌کا مەعریفی دا و پا�شی بریارا یێدیکرنێ‬ ‫گەلێن دی ب دەست دئێخیت‪ ،‬تایبەت گه‌لێ کورد‪ .‬بۆ یه‌‪ ،‬بەلکو ژ ئەنجامێ ھەلچوونێن دەروونی‬ ‫تورک ل ھەمبەری پرسا ناسنامەبوونێ یا ئەز کی وحوکمێن ئەخالقی کورد کری یە یێ دی کو ب چ‬ ‫رەنگان کورد نەھێتە قەبوولکرن‪ ،‬نە د ئاستا زمان‬ ‫تۆدۆرۆف دراستا یێ دی دا و ژ بۆ ناسکرنا وی‪،‬‬ ‫بەحسا �سێ ئاستان دکەت‪:‬‬ ‫– ئێک‪ :‬ئاستا بھانا�سی؛ یێ دی باشە یان خراب؟‬ ‫– دو‪ :‬ئاستا رەفتارنا�سی؛ ئەرێ یێ دی دھیت‬ ‫قەبوولکرن‪ ،‬یێ دی وەکی مە یە؟ یان پێدڤیی ‌ه خوە‬ ‫ژێ دوور بێخم؟‬ ‫– �سێ‪ :‬ئاستا مەعریفی؛ ئەرێ ئه‌م چەند‬ ‫شەھرەزایێن یێ دی نە؟ ئه‌م چەند ده‌رباره‌یی یێ دی‬ ‫نەزانین؟‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪31‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫لەورا ژی تا ڤێ کێلیکێ‬ ‫تورکان ھەر شەرەکێ د‬ ‫گەل کوردان دا کری ژ بو وێ‬ ‫یه‌کێ یە ژ وێ شکەستنا‬ ‫دەروونی دەرباز ببن و‬ ‫سارێژبوونا برینا خوە یا‬ ‫دەروونی ب نەمانا کوردان‬ ‫دزانن‪.‬‬ ‫و چاند و فەرھەنگێ دا‪ ،‬نە ژی د ئاستا ژیانێ دا‪ ،‬ژ‬ ‫بەر کو کورد وەکو گه‌ف ل سەر خو ‌ه زانییە‪ ،‬لەورا‬ ‫د ڤێ قۆناغێ دا ژ بو کو رەواتییێ بدەتە خوە‪ ،‬هه‌ول‬ ‫داین ‌ه کوردان ژ ئالییێ فیزیکی ڤ ‌ه نەھێلت‪ ،‬کوردان‬ ‫ژ یێدیکرنێ دەربازی یێ دی یێ دژمن بکه‌ن‪ ..‬د‬ ‫ڤێ رەو�شێ دا مرۆڤێ شکەستی دبیتە مرۆڤەکێ‬ ‫ھەستیار‪ ،‬گەلەک جارا شەرەدەڤەک و زرینا دو‬ ‫کەران بەسە ژ بۆ کو ببیتە بکوژێ یێ بەرامبەر یان‬ ‫یێ کری یە دژمن…‬ ‫قۆناغا سێیێ؛ رووبرووبوون‬ ‫د ڤێ قۆناغێ دا مرۆڤێ شکەستی رەوشا خوە ژ‬ ‫ملکەچی و تەپەسەرکرنێ دەربازی جەنگی دکەت‪،‬‬ ‫جەنگەکا دژوار دژی یێ دی‪ ،‬ئاالڤێن دژاتیکرنا‬ ‫یێ دی ژ شەرێ دەروونی دگوھه‌ریت و دەربازی‬ ‫شەرێ بەدەنی دکەت‪ ،‬ئەو ھەستێ الواز یێ روژانە‬ ‫خوە پێ ئازار ددا‪ ،‬ب ئازاردانا جەسەدێ یێ دی‬ ‫‪32‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫دگوهه‌ریت‪ ،‬ب زمانێ فرۆییدی ژ مازۆشییێ بەر‬ ‫ب سادیزمێ ڤە دچیت‪ ،‬ئەو مرۆڤێ دوھی ھەستێ‬ ‫شکەستن و الوازییێ ناخێ وی دخوار‪ ،‬ئەڤرۆ دبیتە‬ ‫ھێزەکا شەرانگێز و جەنگاوەر‪ ،‬ئەو چەکێ د دەستان‬ ‫دا و ھێزا نوو یا ل دەف خوە ھەست پێ دکەت‪،‬‬ ‫بەر ب دفنبلندییێ دبەت‪ ..‬ئەڤ رەوشە ب ته‌مامی‬ ‫ل دەف تورکان ئاشکرا دبیت‪ ،‬دەما ئیمپراتورییا‬ ‫ئۆسمانی ھەرفتی…ناسیۆنالیزما تورکان ل سەر‬ ‫گوشت و ھەستیکێن ئیمپراتورییەکا مەزن یا‬ ‫ھەرفتی پەیدا دبیت‪ ،‬ناسیۆنالیزمەکا بریندارە‪،‬‬ ‫برینەکە ل سەر پەیڤا زەالمێ نەخوه‌ش دەر بوویه‌‪.‬‬ ‫دوماھیک وه‌ستگەهـ کو تێدا بەرگرییێ ژ شەرم و‬ ‫حەیایا خوە یا نەتەوی بکەت‪ ،‬شکاندن و بشافتنا‬ ‫وان گرۆپ و نەتەوه‌یانە یێم دکەڤنە بەرسینگێ‬ ‫وێ‪ ،‬ناسیۆنالیزمەکا ھار و بریندارە‪ ،‬نەکەڤیتە‬ ‫د قۆناغا شەر و په‌ھەڤچوونێ دا‪ ،‬ژ کریزێن خوە‬ ‫یێن سایکۆلۆژی رزگار نابیت‪ .‬لەورا ژی قڕکرنا‬ ‫ئەرمەنان و شەرێ درندانە یێ د گەل کوردان دا‪،‬‬ ‫پەیوەندی ب وێ برینێ ڤە ھەی ‌ه یا گەلێ تورک پشتی‬ ‫نەمانا ئیمپراتورییا ئۆسمانی تووش بوویێ‪..‬‬ ‫لەورا ژی تا ڤێ کێلیکێ تورکان ھەر شەرەکێ‬ ‫د گەل کوردان دا کری ژ بو وێ یه‌کێ یە ژ وێ‬ ‫شکەستنا دەروونی دەرباز ببن و سارێژبوونا برینا‬ ‫خوە یا دەروونی ب نەمانا کوردان دزانن‪ .‬و ژ بەر‬ ‫کو تورک ھزر دکەن کورد سەدەما شکەستنا وان‬ ‫یا دیرۆکی نه‌‪ ،‬کوشتنا ئێک کورد ژی د کۆنەستێ‬ ‫تورکان دا گاڤەکە بۆ دەربازکرنا وێ شکەستنا‬ ‫دەروونی‪ ..‬ئەڤجا ئەو کوردە شەرڤان بیت یان‬ ‫پیر و سڤیل‪ ،‬نە گرنگە یا گرنگ کوردە‪ ،‬ئەوە‬ ‫یێ سێڤ ژ دارێ ڤەکری و تورک ژ بەھەشتا‬ ‫ئەبەدی ده‌رخستین‪ ،‬له‌ورا پێدڤیی ‌ه نەمینیت‪،‬‬ ‫ئەڤ ھزرە دینه‌مۆیێ ل پشت ناسیۆنالیزما تورکی‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫شێخ سه‌عیدی پیران له‌ زیندانی ده‌وڵه‌تی فا�شی توركیادا – پێش له‌ سێداره‌دانی‬

‫یه‌‪ ،‬ناسیۆنالیزمەکە ھەلگرێ کۆمەکا دەرزێن‬ ‫دیرۆکی یە و ژ بۆ قەرەبووکرنا برینا خوە دەست‬ ‫ب کۆمکوژییا گەلێن کورد وئەرمەن دکه‌ت! لێ بنێرە‬ ‫دەما ھێرشا دەڤەرا دێرسمێ دکەن‪ ،‬ئەفسەرەکێ‬ ‫تورک یێ پشکداری هێر�شێ دبێژیت‪( :‬مە ئەو قر‬ ‫کرن یێن دبێژن زۆ “کو مەرەما وی ئەرمەن بوون”‬ ‫و ئەم مژوولی قرکرنا وان ژی ن ‌ه یێن دبێژن لۆ “کو‬ ‫مه‌به‌ستا وی کورد بوون”)‬ ‫ده‌وله‌تا تورکیا ل ساال ‪1925‬ێ شێخ سەعید و‬ ‫‪ 47‬ھەڤالێن وی ل ئامه‌دێ سێدارە دان‪ ،‬ل ھەمان‬ ‫جھێ سێدارەدانێ پەیکەرەک بۆ ئەتارتورکی چێکر!‬ ‫دەما تەڤگەرا ئاگری توو�شی شکەستنێ بوویی‪،‬‬ ‫تورکان ل ئیلۆنا ساال ‪1930‬ێ ل سەرێ چیایێ‬ ‫ئاگری‪ ،‬جھێ شۆرەشگێران بەرخوه‌دان لێ کری‪،‬‬ ‫گۆرەکێ بکۆم چێدکەن و ل سەر دنڤیسن‪“ :‬ئەو‬ ‫کوردستانا د خەیاال ھەوە دا‪ ،‬م ‌ه ل ڤێرێ مە کرە‬ ‫د گۆری دا”‬ ‫دیسان ھەر د گەل پەیدابوونا تەڤگەرا دێرسمێ‬

‫دا ب سەروکاتییا سەید رزایێ دێرسمی ژ ‪1937‬ێ‬ ‫تا ‪1938‬ێ ئەتاتورک د خوال نوو یا پەرلەمانی دا‬ ‫دبێژیت؛ ئەگەر نھا پرسگرێکەکا ئالۆز و زەحمەت‬ ‫ھەبیت‪ ،‬پرسگرێکا دێرسمێ یە‪ ،‬ئەو برینەکە د دلێ‬ ‫مە دا و پێدڤیی ‌ه سارێژ بکەین”‬ ‫ژ بلی بێدەنگکرن و قرکرنا تەڤگەرێن کوردان‪،‬‬ ‫ب یاسا ئەتاتورکی پەیڤێن کورد و کوردستان و کنج‬ ‫و فۆلکلوورێ کوردان هات قەدەغەکرن‪ .‬ئەڤ لڤین‬ ‫و رەفتارە ئاماژەیێن رەوشەکا خراب یا سایکۆلۆژی‬ ‫نە‪ ،‬کەسەکێ نەھێلی و پا�شی پەیکەرێ خوە ل وی‬ ‫جھی چێبکەی‪ ،‬پرسگرێکا دەڤەرەکا کوردان ب‬ ‫برینا دلێ خو ‌ه بزانی‪ ،‬قەدەغەکرنا کولتوور و‬ ‫فۆلکلوورێ کوردی‪ !..‬گۆتنا سەری دسەملینیت‬ ‫کو ھندی یێ دی ھەبیت‪ ،‬تورک ھەبوونا خوە د‬ ‫قەیرانێ دا دبینیت‪ ،‬ئەڤ بریندارییا ناسیۆنالیزما‬ ‫تورکی ل گۆری سەرپێھاتییا خوە وێ دیرۆکی‪ ،‬روژ‬ ‫ل پەی رۆژێ پتر گەشە دکەت‪ ،‬ھەتا گەھشتییە‬ ‫ئەردوگانی کو ھەمان زھنییەتا ئەتاتورکی یە‪ ،‬لێ ب‬ ‫فۆرمەکێ دی‪ .‬گەر بریندارییا ناسیۆنالیزما تورکی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪33‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫جۆش دابیتە کینا سایکۆلۆژی یا ئەتاتورکی کو دژی‬ ‫کوردان کۆمکوژییان بکەت‪ ،‬ئەردوگان ژ بلی کو ئاال‬ ‫ھەلگرێ ناسیۆنالیزمەکا دیرۆکی یا بریندارە‪ ،‬لێ تنێ ئه‌ڤرۆ کوردان ھندەک‬ ‫وێ برینێ تێرا وێ یه‌کێ نەکری یە کو جۆ�شێ بده‌ته‌‬ ‫سەرکەفتن بده‌ست خستن‬ ‫کەربا وی یا دژی کوردان‪ ،‬تەنێ وێ برینێ تێهنا وی‬ ‫نەشکاندییه‌‪ ،‬لەورا ژی بۆ جۆشدانێ ب کەربا خوه‌ و هنده‌ک گاڤێن باش‬ ‫یا ل هه‌مبه‌ر کوردان‪ ،‬ل پەی تێکستەکێ میتافیزیقی‬ ‫یێ پیرۆز دگەریت ژ بۆ کو باشتر رەواتییا قرکرنا ھاڤێتینه‌‪ ،‬تایبەت ل‬ ‫کوردان بدەتە خوە‪ ..‬ب گۆتنەکا دی ئەردوگانی رۆژئاڤایێ کوردستانێ‪ ،‬برینا‬ ‫ناسیۆنالیزمەکا بریندار ب تێکستەکێ میتافیزیقی‬ ‫پیک دایە و موتوربە کرییه‌‪ ..‬ھەلبەت تێکەلکرنا تورکان کوورتر بوویه‬ ‫فاشیزمێ د گەل تێکستەکێ میتافیزیقی دا‬ ‫کۆمکوژی و داگیرکرن ژێ پەیدا دبن‪ ،‬ئەڤە موتیڤێ‬ ‫ئه‌ڤرۆ کوردان ھندەک سەرکەفتن بده‌ست‬ ‫گه‌فێن ئەردوگانی یە‪ ،‬ب ڤێ رێیێ دخوازیت وی‬ ‫خستن و هنده‌ک گاڤێن باش ھاڤێتینه‌‪ ،‬تایبەت‬ ‫وێنه‌یێ ئەفسانەیی یێ ڤەگەریانا خیالفەتێ بدەتە‬ ‫ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ‪ ،‬برینا تورکان کوورتر‬ ‫خوە و دبیتە تەوتەمێ ھێزەکا شەرانگێز و بەردەوام‬ ‫بوویه‌‪ ،‬ژ به‌ر کو ھەر سەرکەفتنەکا کوردان د‬ ‫ئیلھام ژێ دھێتە وەرگرتن‪.‬‬ ‫نەستێ مرۆڤێ تورک دا برینەکا دی یا کووورتر‬ ‫چێدکەت کو درێژەپێدانا ھەمان شکەستنێن‬ ‫ل گوری حیجازی (مرۆڤێ شکەستی بەردەوام د‬ ‫دیرۆکی یێن تورکانه‌‪ ،‬له‌ورا ئەمێن کورد بووینه‌‬ ‫ترسا وێ یه‌کێ دا یە کێموکاسیێن وی ئاشکرا ببن‪،‬‬ ‫قوربانییێن ڤێ فاشیستییێ و هنده‌ک هه‌ول هه‌ن ‌ه ژ بۆ‬ ‫ترس ژ حەیاچوونێ ترسا ھەرە مەزن یا ژیانا مرۆڤێ‬ ‫ده‌ربازبوونێ ژ وێ قوربانیبوونێ‪ ،‬ببین فاشیست‪،‬‬ ‫شکەستی یە‪ ،‬لەورا ژی مرۆڤێ شکەستی گرنگییەکا‬ ‫لێ فاشیستبوون چارەسەرییا رەو�شێ ناکەت‪ ،‬ژ‬ ‫مەزن دده‌ت ‌ه وێنه‌یێ خو ‌ه یێ ژدەرڤە و دخوازیت‬ ‫به‌ر کو مرۆڤ قوربانییێ فاشیزمێ بیت‪ ،‬دبیت ب‬ ‫وێنەیەکێ ئەفسانەیی بۆ خوە ژدەرڤەیی خوه‌‬ ‫فاشیستبوونێ بیتە جەالد و نابیتە ئازادیخواز‪.‬‬ ‫چێبکەت‪ ،‬ژ بەر کو ئەڤ مرۆڤە بەردەوام ھەست‬ ‫فاشیزم گوھه‌رینا قوربانی یە بۆ جەالدی‪ ،‬لێ‬ ‫دکەت گه‌فه‌کا مەزن ل سەر کەرامەتا وی هه‌یه‌)‪.‬‬ ‫قوربانی ناکه‌ت ‌ه کاراکتەر‪ ،‬کاراکتەرەک کو ئازادی‬ ‫ئەڤە ھەمان رەوشا نھا یا ئەردوگانی یە و ژ بو کو‬ ‫و رزگاری ئارمانجا وی بیت‪ ،‬نە جەالدبوون‪..‬‬ ‫شا�شی و شکەستن و الوازییێن خوە یێن ناڤخوه‌‬ ‫فاشیزم ب خوە د گەل خوه‌رستێ مرۆڤێ کورد‬ ‫بنخێڤیت‪ ،‬وێنەیەکێ ئەفسانەیی یێ پێرفێکت‬ ‫ناگونجیت‪ ،‬ژ به‌ر کو کورد ژ بەرمایکێن ژیانا‬ ‫ژدەرڤە بۆ خوە چێدکەت ‪،‬شەری و داگیرکارنا‬ ‫کالنان‪/‬قالنان ‌ه کو کۆمەکا مرۆڤان پێکڤە دژیان‪،‬‬ ‫ئه‌ردێ کوردان دکەت‪.‬‬ ‫ڤیان و لێبوورین و قەبوولکرنا جوداھییێن ئێکودو‬ ‫‪34‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫مودێال دەولەت‪-‬نەتەوە یا‬ ‫تورک و ئەرەب و فارسان‬ ‫دژی ڤی خوه‌رستی یه‌‪،‬‬ ‫مودێلەکە ب زمانێ گێلنەرێ‬ ‫تیوریزەکەرێ ناسیۆنالیزمێ؛‬ ‫کارگەھا چێکرنا قالبانە‪،‬‬ ‫قالبێن وەکی ئێک‪ ،‬ئێک‬ ‫رەنگ‪ ،‬ئێک زمان و ئێک‬ ‫نەتەوە‪ ،‬ئانکو چێکرن و‬ ‫دەستکاریکرنا هه‌بوونا‬ ‫خوه‌رستی یە‬ ‫و بریارێن ب شێور‪ ،‬فۆرمێن ژیانا وان بووینە‪،‬‬ ‫مرۆڤەک ئەڤە خوه‌رستێ دیرۆکی یی ژیانا وی‬ ‫بیت‪ ،‬نەشێت بیتە فاشیست‪ .‬گه‌ر خو ‌ه نھا کورد‬ ‫بھێنە نەچارکرن و ھێزەک بکار بینیت ژی کو ببنە‬ ‫فاشیست‪ ،‬یان ھندەک رەفتارێن فاشیستی ل دەف‬ ‫پەیدا ببن‪ ،‬رەسەناتی و سسیۆلۆژییا وی یا دیرۆکی‬ ‫بەروڤاژی فاشیزمێ یە‪ ،‬ژ بەر کو فاشیزم ب خوە‬ ‫نەھێالنا جوداھیانە‪ ،‬لێ تێکوشینا کوردان ب خوە‬ ‫ژ بۆ وێ یه‌کێ بوویە ب جوداھییێن خوە ڤە بھێنە‬ ‫قەبوولکرن‪ ،‬هه‌ر ژ تەرزێ ژیانا جودا تا زمانێ‬ ‫جودا‪ ،‬فەرھەنگا جودا خاستێن کوردانە‪.‬‬

‫مودێال دەولەت‪-‬نەتەوە یا تورک و ئەرەب و‬ ‫فارسان دژی ڤی خوه‌رستی یه‌‪ ،‬مودێلەکە ب زمانێ‬ ‫گێلنەرێ تیوریزەکەرێ ناسیۆنالیزمێ؛ کارگەھا‬ ‫چێکرنا قالبانە‪ ،‬قالبێن وەکی ئێک‪ ،‬ئێک رەنگ‪ ،‬ئێک‬ ‫زمان و ئێک نەتەوە‪ ،‬ئانکو چێکرن و دەستکاریکرنا‬ ‫هه‌بوونا خوه‌رستی یە‪ ،‬د دەمەکێ دا کو کورد‬ ‫دخوازن دەستکارییا هه‌بوونا وان نەھێتە کرن و‬ ‫وەک ئه‌و دخوازن ھەبن و بھێن قەبوولکرن‪ ،‬نە‬ ‫ل گۆری حەزێن یێ دی بھێن قالبدان‪ ..‬ئەڤە ژی‬ ‫سەدەما دژاتیکرنا کوردانه‌‪ ،‬کورد ناخوازن بچن ‌ه د‬ ‫پەیوەندییەکێ د گەل یێ دی دا کو ئەو پەیوەندییە ل‬ ‫سەر کیستێ دەستکارییا خوه‌رستێ وان بیت‪ ..‬ئەگەر‬ ‫وێلزەکێ بریتانی ژ بۆ کو د گەل یێ دی د پەیوەندییێ‬ ‫دا بیت‪ ،‬پێدڤ ‌ی بیت د ناڤا ئینگلیزان دا بحەلیێت‪ ،‬لێ‬ ‫کورد ڤێ قەبوول ناکەن‪ ،‬کورده‌کێ ھەورامانی یان‬ ‫زازا بەرھەڤ نینە زمانێ خوە و کولتوورێ خوە‬ ‫ژ دەست بدەت دا کو کو بچیتە د پەیوەندییەکێ د‬ ‫گەل یێ دی دا خو ‌ه ئه‌وێ دی کوردێ دیالێکته‌کا دی‬ ‫ژی بیت‪ .‬ئەڤە یە ژی وە دکەت ئه‌م حه‌ز ژ ئیسماعیل‬ ‫بێشکچی بکه‌ین‪ ،‬ژ بەر کو بێشکچی ئەو ھەستێ خوە‬ ‫یێ فاشیز‪،‬ێ د ناخێ خوە دا کوشتییه‌‪ ..‬ئەز ڤێ نابێژم‬ ‫دا کو ئەم ب گول و ریحانان شەرێ داگیرکەرێن‬ ‫خوە بکەین‪ ،‬نە! ئەز دبێژم ئەم دشێین ب ھێز بین و‬ ‫بەرگرییێ ژخوە بکه‌ین بێی کو فاشیست بین‪ ..‬یا ئەز‬ ‫تەکەزێ ل سەر دکەم ئەوە کو نابیت مرۆڤ تف‬ ‫بکەتە برینێ و خەنجەرێ ماچ بکه‌ت‪.‬‬ ‫ل داوییێ دێ بیرا ھەوە ل گۆتنا بیرمەندەکێ ئینم‬ ‫دەما دبێژیت؛ خوه‌دایێ من شوورەکێ باش بدە من‪،‬‬ ‫لێ من چ جارا نەچار نەکە وی شووری بکار بینم‪.‬‬ ‫وه‌رگیراو ‌ه ل ‌ه كولتوورمه‌گه‌زین‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪35‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وتـــار‬

‫بزاڤی لۆلییە ‬

‫عەلی مەحموود محەمەد‬

‫لۆال ‪ 580‬رۆژ لە کونجی زیندان مایەوە‪،‬‬ ‫زیندانیانکرد بۆ ئەوەی مافی کاندید بونەکەی لێ‬ ‫بسێننەوە‪ ،‬کودەتای پێش گەیشتن بە کور�سی‬ ‫بوو‪ ،‬ئەو قوربانی جەماوەریی بونەکەی بوو‪،‬لێ‬ ‫چرکەساتێکیش تەنیا نەبوو‪ ،‬هەر لە رۆژی ‪7‬ی‬ ‫نیسانس ‪ 2018‬ەوە‪ ،‬رۆژانە هاوڕێیانی کە لە‬ ‫بەردەم زیندانەکەی کۆببونەوە‪ ،‬بەیانیان هاواریان‬ ‫دەکرد لۆال بەیانیت باش‪ ،‬شەوانە لۆال شەوت‬ ‫باش‪ ،‬بەرازیلیەکان لۆالیان لە زیندان بە تەنیا جێ‬ ‫‪36‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫نەهێشت‪ ،‬هەمیشە دەنگیان لە گوێی دەزرینگایەوە‪،‬‬ ‫زیندانییەکی بەختەوەر بوو‪ ،‬زیندان ببوە پیرۆزگای‬ ‫هەژارانی واڵتەکەی‪.‬‬ ‫ئەوان ویستیان بە زیندانیکردنی لۆال چەپی‬ ‫بەرازیلی و ئەمەریکای التین بکوژن‪ ،‬چۆن بە‬ ‫کوشتنی گیڤارا چەپ گەورەترەوە بوو لەو‬ ‫کیشوەرە‪ ،‬زیندنیکردنی لۆالش قۆناعێکی دیکە‬ ‫هێنایە پێشەوە‪ ،‬ئامانجەکانی لۆال کیشوەری بوو‪،‬‬ ‫وەک لە یەکەم لێدوانیدا هاوسۆزی خۆی بۆ‬ ‫هاوئامانجەکانی لە ئەمەریکای التین دەربڕی‪ ،‬لۆال‬ ‫ئامادە نەبوو زیندان بەجێ بهێلێێت‪ ،‬ئەو ویستی لە‬ ‫گەڵ خۆیدا عەدالەتی زیندانیکراو ئازاد بکات‪ ،‬ئەو‬ ‫وەک چۆمسکی وتی ناڕەواترین زیندانی سیا�سی بوو‬ ‫لە جیهاندا‪ ،‬ئەو دەستگیر کرا بۆ ئەوەی سەرکەوتنی‬ ‫جارێکی دیکەی لێ زەوت بکەن‪ ،‬ئەوەی کرا کودەتا‬ ‫بوو‪ ،‬لە پۆش�شی بەناو دادپەروەریدا‪ ،‬لە راستیدا‬ ‫کودەتایەک بوو دادپەروەری تیایدا ئەتک کرا‪.‬‬ ‫دەرکەوت سیرجیۆ مۆرۆی دادوەر راستگۆ‬ ‫نەبووە‪ ،‬لە پاداشتی زیندانیکردنی لۆال کرایە‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫وەزیری داد لە حکومەتی جایۆ بۆلسانرۆی‬ ‫فاشیست‪ ،‬کە راکابەری لۆال بوو‪ ،‬دواتر نامەکانی‬ ‫تەلەگرامی مۆرۆو داواکارییە گشتییەکان لە‬ ‫نێوان ئۆکتۆبەری ‪ 2015‬بۆ یۆلی ‪ 2017‬کە پێگەی‬ ‫ئەنتەرسبت باڵوی کردەوە‪ ،‬دەریخست ئامانجیان‬ ‫ئەوە بووە لۆال لە کاندید بوون بۆ پۆستی سەرۆک‬ ‫کۆماری دور بخەنەوە‪ ،‬تەنانەت بە بەرنامە لێدوانی‬ ‫رۆژنامەگەریشیان لە کاتی هەڵبژاردنەکان لێ‬ ‫قەدەغە کرد‪ ،‬ئەوەش گەورەترین سکانداڵی‬ ‫گەندەڵی سیا�سی بوو لە مێژووی کۆماری‬ ‫بەرازیلدا‪ ،‬هەروەها هەمان ئەو نامانە دەریانخست‬ ‫بەڵگەیان لەبەردەست نەبووە بۆ تێوە گالنی لۆال‪،‬‬ ‫تۆمەتەکانیان بنچینەی نەبووە‪.‬‬ ‫مۆرۆ دادوەری ئەوساو وەزیری دادی ئێستا‪،‬‬ ‫دەڵێت قەناعەتمان وایە شوقەیەکی ‪ 3‬ژوری‬ ‫وەرگرتووە‪ ،‬وەلێ بەڵگەمان نییە‪،‬‬ ‫دوای هەڵبژاردن بە�شی خۆی‬ ‫لە کودەتاکە دورییەوە‪،‬‬ ‫پۆستی وەزارەتی دادی لەو‬ ‫کابینەیە وەرگرت کە بە‬ ‫دور خستنەوەی لۆال‬ ‫بەدەستیان هێنا‪.‬‬ ‫میشیل تامیر جێگیری‬ ‫دیلما رۆسیف و سەرۆکی‬ ‫دواتری بەرازیل دانی نا‬ ‫بەوەی کودەتای‬ ‫سیاسییان‬ ‫کردووە‪ ،‬بۆ ئەوەی‬ ‫رێگری لە گەڕانەوەی لۆال بکەن‪.‬‬ ‫لۆال جێگای مەتر�سی بوو بۆ نیولیبراڵ‬ ‫و نەتەوەییە فاشیستەکانی ئەمەریکای‬ ‫التین و ئەمەریکا‪.‬‬

‫لۆال کێیە؟‬ ‫لویس ئیناشیۆ لۆال دا سێلڤا ناسراو بە لۆال‪،‬‬ ‫لە ‪27‬ی ئۆکتۆبەری ‪ 1945‬لە گوندی فارجیم‬ ‫کۆمبریدای شاری سیتیس لە هەرێمی برنامبۆکۆ‬ ‫لە رۆژهەاڵتی بەرازیل لە دایک بووە‪ ،‬ئاواتی‬ ‫دانیشتووانی گوندەکەیان ئەوە بووە لە هەژاری‬ ‫رزگاریان بێت و بۆ شار کۆچ بکەن‪ ،‬باوکی ئەمیش‬ ‫رێگایە دەگرێتە بەر‪ ،‬بە دوایدا پاش چەند مانگێک‬ ‫دایک و ‪ 7‬منداڵەکەی هەمان رێگا دەگرنە بەر‪،‬‬ ‫لۆال تەمەنی ‪ 7‬سااڵن دەبێت‪ ،‬رێگا دورو درێژەکە‬ ‫شار بە پێ دەبڕێت‪ ،‬بۆ یەکەمجار لە شار سواری‬ ‫ئۆتۆمۆبێل دەبێت‪ ،‬لۆال پانتۆڵەکەی بە پەت‬ ‫دەبەستا پشدێنی لە پشت نەبوو تا عەیامێکی زۆر‪،‬‬ ‫ئەوباوکەی وا دەزانرا چووە کار بدۆزێتەوە لە‬ ‫شار‪ ،‬باوەژنێک بۆ لۆال دێنێت و لە‬ ‫گەڵ ئامۆزایەکی خۆی زەماوەند‬ ‫دەکات‪ ،‬بۆیە بەناچاری لە‬ ‫ژورێکی کوالنەیی پشت‬ ‫یانەیەکەوە هەر هەشتیان‬ ‫تیایدا نیشتەجێ دەبن‪،‬‬ ‫لە باوک بێ ئومێد‬ ‫دەبن‪ ،‬لەناو رشانەوەی‬ ‫سەرخۆشەکان و هات و‬ ‫هاواریان‪ ،‬شەڕو‬ ‫گوڵمەزیان ژیان‬ ‫بەسەر دەبەن‪ ،‬لە‬ ‫بۆیە کردنی پێاڵوەوە‬ ‫بۆ پاقلە فرۆ�شی وسەوزە فرۆ�شی‬ ‫و بۆ فیتەری تا کرێکاری کانەکان بۆ‬ ‫دەیان جۆری دیکەی کارکردن لە منداڵی‬ ‫و هەرزەیی نسیبی لۆال دەبێت لە بری‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪37‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫چەندین جار بەهۆی چاالکی‬ ‫سیاسییەوە لە سەردەمی‬ ‫حکومەتی دکتاتۆری زیندانی‬ ‫دەکرێت‪ ،‬لە ساڵی ‪ 1980‬بۆ‬ ‫‪ 83‬لە زیندان دەمێنێتەوە‪،‬‬ ‫دوای دەرچوونی سەرەتا بۆ‬ ‫هەڵبژاردنەکانی هەرێمی‬ ‫ساوپاولۆ خۆی کاندید‬ ‫دەکات و دەرناچێت‬ ‫خوێندن و یاریکردن‪ ،‬تا ئامۆژگاریەکەی دایکی‬ ‫بەرێتە سەر سەربەرزانە ژیان بکات‪ ،‬بۆیە لۆال‬ ‫هەرگیز دایکی و هەژاری لەیاد نەکرد‪.‬‬ ‫لە ‪ 12‬ساڵی واز لە قوتابخانە دەهێنێت‪ ،‬لە‬ ‫شەقامەکانی ساوپاوڵۆی پڕ لە تاوان بە پێاڵو‬ ‫بۆیە کردن و فرۆشتنی لەیمون و کارکردن لە‬ ‫بەنزینخانەکان و ‪ ......‬خەریکی بەخێو کردنی‬ ‫خێزانەکەی دەبێت‪ ،‬دوای پەنجە بڕینەکەی لە میانی‬ ‫کاردا لە ساڵی ‪ 1968‬تێکەاڵو بە سیاسەت دەبێت‬ ‫دژ بە سستەمی سەرمایەداری و ئەمپریالیزم‪،‬‬ ‫دەچێتە ریزی ساندیکای کرێکارانی کانەکانەوە‪،‬‬ ‫بڕانی پەنجە توتەی چەپی‪ ،‬هاوکار بوو بچێتە‬ ‫ریزی چەپی سیاسییەوە‪ ،‬بیر لەوە بکاتەوە‪ ،‬بۆچی‬ ‫بە�شی جەستەی کرێکاران لە دەست بچێ و قەرەبو‬ ‫نەکرێنەوە‪ ،‬بۆچی مندااڵن بە نەخوێندەواری ژیان‬ ‫بەرنە سەر؟؟‪ ،‬بۆچی مندااڵنی هەژار کورتە بااڵن‬ ‫‪38‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بە زۆری و تەمەنیان کورتترەو لە خۆ�شی یاری و‬ ‫وانەی قوتابخانە بێبەرین ؟؟‪ ،‬زۆر پرسیاری دیکە‪،‬‬ ‫ئەوەندە زۆربوون وەاڵمەکانیش کەم بوون‪ ،‬بۆیە‬ ‫گەڕان بەدوای وەاڵمی ناهەماتییەکانی ژیاندا لۆالی‬ ‫پەلکێ�شی خەباتی چیناەتی کرد‪ ،‬پێی وابوو وەاڵمی‬ ‫هەموو ئەو پرسیارانە الی چەپی سیاسەتە‪،‬‬ ‫الی بنەبڕکردنی جیاوازی چینایەتی و یەکسانی‬ ‫ئابوورییە‪ ،‬کە تەنها بیری چەپ دەتوانێت بۆ‬ ‫کۆمەڵگای بهێنێت‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪ 1973‬دەبێتە سەرۆکی ساندیکای‬ ‫کانەکانی بەرازیل‪،‬ل ە ‪10‬ی شوباتی ‪1980‬‬ ‫لەگەڵ هاوڕێکانی پارتی کرێکارانی دامەزراند‪،‬‬ ‫ئیتر قۆناغێکی دیکە لە خەباتی لۆال بۆ خەونە‬ ‫مێژووییەکەی دەستی پێکرد‪.‬‬ ‫چەندین جار بەهۆی چاالکی سیاسییەوە لە‬ ‫سەردەمی حکومەتی دکتاتۆری زیندانی دەکرێت‪،‬‬ ‫لە ساڵی ‪ 1980‬بۆ ‪ 83‬لە زیندان دەمێنێتەوە‪ ،‬دوای‬ ‫دەرچوونی سەرەتا بۆ هەڵبژاردنەکانی هەرێمی‬ ‫ساوپاولۆ خۆی کاندید دەکات و دەرناچێت‪،‬‬ ‫وەلێ کۆڵ نادات‪ ،‬بە پشو درێژی کرێکاریانە‬ ‫بەردەوام دەبێت‪ ،‬دواجار لە پەرلەمانی هەرێمەکە‬ ‫کورسیەک مسۆگەردەکات‪ ،‬بە دوایدا ‪ 3‬جار‬ ‫خۆی بۆ پۆستی سەرۆک کۆماری پااڵوت و هەموو‬ ‫جارەکان دۆڕا» ‪15‬ی ئۆکتۆبەری ‪ 1989‬توانی‬ ‫‪3 ،%17،2‬ی ئۆکتۆبەری ‪ 1994‬توانبی ‪ %17،11‬و‬ ‫لە ‪4‬ی ئۆکتۆبەری ‪ 1998‬توانی ‪%21،4‬ی دەنگەکن‬ ‫بەدەست بهێنێت «‪ ،‬لە کۆتادا بۆ چوارەم جار‬ ‫سەرکەوت « ‪6‬ی ئۆکتۆبەری ‪ 2002‬لە خولی‬ ‫یەکەم ‪ %39،4‬و خولی دووەم ‪27‬ی ئۆکتۆبەر‬ ‫توانی ‪%61،27‬ی دەنگەکان و لە ‪1‬ی ئۆکتۆبەری‬ ‫‪ 2006‬بۆ دووەم جار هەڵبژێردرایەوە لە خولی‬ ‫یەکەم ‪ %46،6‬و لە خولی دووەم ‪29‬ی ئۆکتۆبەر‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫‪%60،83‬ی دەنگەکانی هێنایەوە»‪ ،‬کە سەرکەوت‬ ‫وتی» ئیرادە بەسەر ترسدا سەرکەوت‪.‬‬ ‫هەرچی پارتی کرێکارانی بەرازیلییە‪ ،‬لە‬ ‫ساڵی ‪ 1982‬تەنها ‪%3،2‬ی دەنگەکانی هێنایەوە‪،‬‬ ‫هەڵبژاردن لە دوای هەڵبژاردن کێرڤی رو لە بان‬ ‫بوو‪ ،‬لە ساڵی رێژەی دەنگەکانی ‪ 1986‬بووە ‪%6،9‬‬ ‫و لە ساڵی ‪ 1990‬گەیشتە ‪ %10،2‬و لە ساڵی ‪2010‬‬ ‫کە لۆال دەسەاڵتی بەجێهێشت گەیشتە ‪ ،%16،9‬لە‬ ‫هەڵبژاردنی ساڵی ‪ 2018‬کە مەتر�سی زۆر بوو لۆال‬ ‫بیباتەوە‪ ،‬پارتەکەی تەنها ‪%10،03‬ی دەنگەکانی‬ ‫هێنایەوە‪ ،‬ئەمەش بە مانای ئەوەیە جەماوەری لۆال‬ ‫زۆر زیاتر بوو لە جەماوەری پارتەکەی‪.‬‬ ‫لۆال خەباتی کرد بۆ بنیادنانی سستەمی‬ ‫سەرۆکایەتی لە واڵت‪ ،‬گۆڕینی سستەمی پەرلەمانی‬ ‫بۆ سەرۆکایەتی‪ ،‬نەک پەرلەمان سەرۆک دیاری‬ ‫بکات‪ ،‬پاش بردنەوەی بووە یەکەم سەرۆک‬ ‫کۆماری چەپگەرای واڵت و یەکەم سەرۆک‬ ‫کۆماری کە لە چینی کرێکارەوە هاتبێت لە بەرازیل‪،‬‬ ‫لە دوای دامەزراندنی کۆمارەوە لە ساڵی دا‪. 1889‬‬ ‫لۆالو ئابووری بەرازیل‬ ‫لۆال دەرچووی زانکۆکانی سۆربۆن و هارڤارد‬ ‫نەبوو‪ ،‬ئابووری لە ژێردەست وەرگرانی نۆبڵ‬ ‫تەواو نەکردبوو‪ ،‬تەنها زانکۆی ژیانی هەژاری‬ ‫تەواو کردبوو‪ ،‬وەلێ توانی لەماوەی حوکمڕانیدا‬ ‫ئابووری واڵتەکەی بەرەو پێش ببات ببێتە جێی‬ ‫ئیرەیی سیاسەتمەدارانی دی‪ ،‬ئەوانەی گەورەترین‬ ‫شهادەو باشترین زانکۆکانی جیهانیان تەواو‬ ‫کردبوو‪ ،‬ئەو لە زانکۆی دایکی و پێاڵو فرۆشییەوە‬ ‫هاتبوو‪ ،‬بە خزمەتی ئەوان باشترین ئابووری زانی‬ ‫ژیانی لێ دەرچوو‪.‬‬

‫لۆال لە ساڵی ‪ 2002‬کە گەیشتە دەسەاڵت‪،‬‬ ‫لە سییەکانەوە بەرازیل قەرزار بوو‪ ،‬لەو ساڵەدا‬ ‫بەرازیل ‪ 260‬ملیار دۆالر قەرزار بوو‪ ،‬لێ ئەو کاتەی‬ ‫کور�سی دەسەاڵتی جێهێشت بووە خاوەند ‪375‬‬ ‫ملیار دۆالری یەدەک‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪ 1999‬بەرازیل ‪ 30‬میار دۆالری قەرز‬ ‫کرد لە بانکی دراوی نێودەوڵەتی‪ ،‬پێش وادەی‬ ‫دیاریکراو بە ‪ 2‬ساڵ لۆال قەرزەکانی هەموو‬ ‫دایەوە‪ ،‬تەنانەت لە ساڵی ‪ 2009‬بڕی ‪ 10‬ملیار‬ ‫دۆالری قەرزی دا بە سندوقی دراوی جیهانی‪.‬‬ ‫کە گەیشت بە دەسەاڵت‪ ،‬ئابووری بەرازیل لە‬ ‫ریزی یانزەهەمینی ئابووری جیهانی بوو‪ ،‬داهاتی‬ ‫نەتەوەیی واڵت ‪ 552،288‬ملیارد دۆالر بوو‪ ،‬کە‬ ‫کور�سی سەرۆکایەتی جێهێشت‪ ،‬بەرازیل ببوە‬ ‫‪7‬ەمین ئابووری جیهان و داهاتی نەتەوەیی واڵت‬ ‫‪ %400‬زیادی کردبوو‪ ،‬گەیشتبووە ‪2،087،889‬‬ ‫ترلیۆن دۆالر‪.‬‬ ‫پێش لۆال داهاتی نەتەوەیی واڵت سااڵنە‬ ‫بەڕێژەی ‪ %1،7‬گەشەیکردبوو‪ ،‬وەلێ لە ماوەی‬ ‫حوکمڕانی ئەودا بەڕێژەی ‪ %4،8‬گەشەی کرد‪.‬‬ ‫هەرچی داهاتی تاکە لە ساڵێکدا لە ماوەی‬ ‫حوکمڕانی ئەودا‪ ،‬لە ‪ 3696‬دۆالرەوە بەرز بوەوە‬ ‫بۆ ‪ 8395‬دۆالر‪.‬‬ ‫لە �سێ ساڵی یەکەمی سەردەمی حوکمڕانی‬ ‫لۆال ‪ 200‬ملیار دۆالر سەرمایەگوزاری بێگانە کرا‬ ‫لە بەرازیل‪ 1،5 ،‬ملیۆن بێگانە لە واڵت نیشتەجێ‬ ‫بوون‪ 2،‬ملیۆن بەرازیلیش گەڕانەوە واڵت‪،‬‬ ‫هەمووی بەهۆی ئەو گەشەو سەقامگیرییەی واڵت‬ ‫لە روی سیا�سی‪ ،‬ئابووری‪ ،‬ئاسایشەوە بەخۆوەی‬ ‫بینیبوو‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪39‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫لۆالو هەژاری‬ ‫لە ژیانیاندا هەژاران و رەشپێستەکان و‬ ‫دورەگەکانی بەرازیل وەک سەردەمی لۆال ژیانیان‬ ‫باش نەبوووەو کەرامەتیان نەپارێزراوە‪ ،‬لەو‬ ‫واڵتەی جیاوازی داهات لە ترۆپکی جیهاندا بووە‪،‬‬ ‫لۆال خزمەتی پڕ بەهای کرد بە هەژارانی واڵتەکەی‬ ‫لە بواری پرۆژەی کۆمەاڵیەتی‪ ،‬هاوکاری دارایی و‬ ‫کرێی باشتر و پێشکەوتنی کەرتی پەروەردە کرد‪44،‬‬ ‫ملیۆن هاوواڵتی لە هەژاری و نەخوێندەواری‬ ‫رزگارکرد‪ ،‬کۆی گشتی ‪%33‬ی هاوواڵتیانی بەرازیلی‬ ‫کەڵکیان لە بەرنامەی کۆمەاڵیەتی لۆال وەرگرت‪.‬‬ ‫‪ 2‬ملیۆن خانوی بۆیان دروستکرد‪،‬بە پڕۆژەی‬ ‫بە سفر کردنی هەژاری‪ ،‬هەژارانی بەرازیلی‬ ‫رزگارکرد لەو دەردەی لەوەتەی بەرازیلی نوێ‬ ‫هەیە هاوواڵتیان بەدەستیەوە دەتالنەوە‪.‬‬ ‫بۆلسا فاملی ناوی پڕۆژەکەی لۆال بوو بۆ‬ ‫بنەبڕکردنی هەژاری‪ 11 ،‬ملیۆن خێزان کەڵکی‬ ‫لێوەرگرت‪ ،‬تاکە مەرج ناردنی منداڵکانیان بوو‬ ‫بۆ خوێندن‪ ،‬بە پێی پڕۆژەکە مانگانە ‪ 87‬دۆالر‬ ‫کۆمەکی هەژاران دەکرا‪ ،‬نەخت کۆمەکەکە‬ ‫مانگانە دەچوە سەر ژمارەی ئەو بانکەی بۆیان‬ ‫کرابوەوە‪ ،‬کە دەیکردە ‪%40‬ی النی کەمی کرێ‪،‬‬ ‫هاوکات النی کەمی کرێ بە سستەم چووە سەر‬ ‫بە تایبەت موچەی کرێکارانی بەرگ شین‪ ،‬سەرەتا‬ ‫النی کەمی کرێی دانا بە ‪ 160‬دۆالر لە مانگێک‪ ،‬لە‬ ‫شوباتی ‪ 2009‬النی کەمی کرێ گەیشتە ‪ 230‬دۆالر‬ ‫لە مانگێکدا‪.‬‬ ‫داهاتی خێزانەکان لە ساڵی ‪1996‬ەوە بۆ ساڵی‬ ‫‪ 2002‬نەگۆڕابوو‪ ،‬وەلێ لە ساڵی ‪ 2003‬ەوە زیادی‬ ‫کرد‪ ،‬ئاستی نا یەکسانی بە پێی پێوەری جینی بۆ‬ ‫نایەکسانی لە ‪ 0،64‬ەوە دابەزی بۆ ‪ ،0،55‬کە ئەم‬ ‫ژمارەیەش هێشتا زۆر زۆر بوو « پێوەری جینی کە‬ ‫‪40‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫دەبێتە سفر یانی کۆمەڵگا تەواو یەکسانە‪ ،‬ئەوەی‬ ‫پێی دەوترێت کۆمەڵگای کۆمۆنیستی‪ ،‬کە دەکاتە‬ ‫‪ 1‬یانی تەواوی سەروەت و سامان لە دەستی یەک‬ ‫کەسدا کۆبۆتەوە» ‪.‬‬ ‫تا ئەوکاتەی لۆال دەسەاڵتی جێهێشت‪%10،‬ی‬ ‫هەژارترینی واڵت داهاتی بەرێژەی ‪ %9‬چووە سەر‪،‬‬ ‫بەاڵم ‪%10‬ی هەرە دەوڵەمەندەکان داهاتیان ‪% 4-2‬‬ ‫زیادی کرد‪ ،‬بەمەش السەنگی لە قازانجی هەژاران‬ ‫پێک هات‪.‬‬ ‫‪%50‬ی هاوواڵتیانی بەرازیلی لە هەژاران لە‬ ‫سەردەمی حوکمڕانی لۆال داهاتیان بەرێژەی ‪%68‬‬ ‫چووە سەر‪،‬هاوکات ‪ 23‬ملیۆن کەس داهاتیان لە‬ ‫‪ 457‬دۆالر مانگانەوە بۆ ‪ 753‬دۆالر بەرز بوەوە‪،‬‬ ‫بودجەی کەرتی پەروەردە لە رێژەی ‪ %2،7‬ی‬ ‫بودجەی واڵتەوە بەرز کرایەوە بۆ ‪.%4،5‬‬ ‫لە نا یەکسانی داهاتدا بەرازیل ئێستا لە‬ ‫ریزبەندی ‪ 70‬ەمین واڵتی جیهانە‪ ،‬لە کۆی ‪139‬‬ ‫واڵت کە ئامار کراوە‪،‬بە پێی راپۆرتی ‪2018‬ی‬ ‫تاقیگای نایەکسانی‪%10 ،‬ی هەرە دەوڵەمەندەکانی‬ ‫رۆژهەاڵتی ناوەڕاست ‪%61‬ی داهاتی نەتەوەیی بۆ‬ ‫ئەوانە‪ ،‬دوای ئەوان بەرازیل دێت ‪ ،%55‬چین ‪%41‬‬ ‫و ئەوروپا ‪ %37‬و ئەمەریکاو کەنەدا ‪%44‬ە‪.‬‬ ‫لە سەردەمی لۆال هەژاری بنەبڕ نەکرا وەلێ‬ ‫کەمکرایەوە‪ ،‬بەاڵم بەرازیل بە یەکێک لە واڵتە‬ ‫هەرە نا یەکاسانەکانی جیهان مایەوە‪ ،‬بۆیە ئەو‬ ‫نازناوەی بۆی بڕایەوە سەرۆکی هەژاران شایانی‬ ‫لۆال بوو‪.‬‬ ‫ئەمانەش وایکرد الی گەلی بەرازیلی‬ ‫خۆشەویست بێت‪ ،‬بووە جەماوەریترین سەرۆکی‬ ‫بەرازیل بو لە مێژوودا‪ ،‬ئۆباما سەرۆکی پێشووی‬ ‫واڵتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا وتی»لۆال‬ ‫بەناوبانگترین و پڕ جەماوەرترین سەرۆکە لە‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫لۆال بە تاوانی گەندەڵی‬ ‫وەرگرتنی شوقەیەک‬ ‫بەهاکەی ‪ 590‬هەزار‬ ‫دۆالرە دەستگیرکرا‪ ،‬لە گەڵ‬ ‫‪ 78‬سیاسی دیکەی بەرازیل‬ ‫تۆمەتبارن بە دۆسیەیەکی‬ ‫گەندەڵی بەناوی‬ ‫شوشتنەوەی ئۆتۆمۆبیل‬ ‫جیهاندا»‪.‬هەرچی رۆژنامەی لۆمۆندی فەرەنسییە‬ ‫لە ساڵی ‪ 2009‬وەک کەسایەتی ساڵ و گۆڤاری‬ ‫تایمزی ئەمەریکیش وەک کاریگەرترین سەرۆکی‬ ‫جیهانی دیارییانکرد‪.‬‬ ‫کودەتای‬ ‫دوای‬ ‫ئێستایە‬ ‫هەرچی‬ ‫راستڕەوەکان‪،‬داهاتی ‪%1‬ی هەرە دەوڵەمەندەکان‬ ‫بە رێژەی ‪ %8،4‬زیادی کرد لە ساڵی ‪ ،2018‬کەچی‬ ‫‪%50‬ی هەرە هەژارەکان داهاتیان ‪ %3،2‬دابەزی‪،‬‬ ‫داهاتی مانگانەی ‪%1‬ی هەرە دەوڵەمەندەکان ‪33،8‬‬ ‫جار زیاترە لە داهاتی ‪%50‬ی هەرە هەژارەکانی‬ ‫واڵت‪.‬‬ ‫رێژەی هەژاری تەنها لە نێوان ‪ 2015‬بۆ ‪2017‬‬ ‫لە ‪ %8،3‬ەوە بەرز بوەوە بۆ ‪ 23،3 ،%11،1‬ملیۆن‬ ‫هەژار بە کەمتر لە ‪ 50‬دۆالر لە مانگێک دەژێن‪.‬‬ ‫لە یۆنی ‪ 2019‬دا پێوەری جینی بەرازیل بۆ‬ ‫نایەکسانی گەیشتە ‪ ،0،629‬زیاتر لە ساڵی ‪2012‬‬ ‫کە لۆال تیایدا گەیشتە دەسەاڵت‪.‬‬

‫هەژاران لە ‪ 2014‬ەوە‪ %17،1 ،‬داهاتیان‬ ‫لە دەستداوە‪ ،‬چینی ناوەند ‪ ،%4،2‬وەلێ هەره‬ ‫دەوڵەمەندەکان داهاتیان ‪ %10،1‬زیادی کردووە‪.‬‬ ‫کەواتە کودەتای سەرمایەداران لە رێگای‬ ‫ناسیۆنال فاشیستەکانەوە‪ ،‬ئامانجەکانی خۆی‬ ‫پێکاوە‪ ،‬نیولیبراڵیزم لە ژێر دروشمی یەکەم‬ ‫بەرازیل بەرنامەکانی خۆی باشتر جێبەجێ دەکات‪،‬‬ ‫کە لە راستیدا نەک یەکەم بۆ بەرازیلە بەڵکە‬ ‫یەکەم بۆ سەرمایەدارانی بەرازیلە‪.‬‬ ‫لۆال تەنها ‪ %0،5‬بەرهەمی نەتەوەیی بۆ بنەبڕ‬ ‫کردنی هەژاری تەرخانکردبوو‪ ،‬هاوکاری ‪64‬‬ ‫ملیۆن هەژاری دەدا‪ ،‬ئەی ئەگەر زیاتری تەرخان‬ ‫بکردبایە چی دەبوو‪ ،‬کەواتا پارە الی دەسەاڵتداران‬ ‫هەموو کات هەیە‪ ،‬بە زۆر نەبێت دەریناخەن‪.‬‬ ‫شایی راستگەراکان‬ ‫لۆال بە تاوانی گەندەڵی وەرگرتنی شوقەیەک‬ ‫بەهاکەی ‪ 590‬هەزار دۆالرە دەستگیرکرا‪ ،‬لە‬ ‫گەڵ ‪ 78‬سیا�سی دیکەی بەرازیل تۆمەتبارن‬ ‫بە دۆسیەیەکی گەندەڵی بەناوی شوشتنەوەی‬ ‫ئۆتۆمۆبیل‪،‬بە پێی دۆسیەکە بێت لۆال خاوەند‬ ‫‪ 190‬هەزار دۆالر و دوو ژمارەی بانکی و دوو‬ ‫خانوو و پارچەیەک زەوییە‪،‬سەرەتا بە ‪ 12‬ساڵ‬ ‫و مانگێک سزا درا دواتر کەمکرایەوە بۆ هەشت‬ ‫ساڵ‪ ،‬لە کاتێکدا ئەویان دەستگیرکرد‪ ،‬کەچی ‪78‬‬ ‫کە�سی دیکە گالونەتە دۆسیەکەوە هەموو ئازادن‬ ‫و ئەویش پلەو پۆستی لە سەروی هەمووانەوە‬ ‫بووە‪ ،‬بۆیە چەپەکانی بەرازیل پێیان وابوو ئەمە‬ ‫چەوساندنەوەی سیاسییەو درێژەی کودەتاکەیە‬ ‫بەسەر سەرۆک دیلما رۆسیف کرا لە ‪14‬ی‬ ‫ئازاری ساڵی ‪ ،2016‬هاوکات پێیان وابوو تاوانی‬ ‫تیرۆرکردنی ماریال فرانکۆ ئەندامی پارتی ئازادی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪41‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫و سۆسیالیزم کە لە ‪14‬ی ئازار لە شاری ریۆ دی دەدا‪ ،‬لە راستیدا لۆال مەتر�سی بوو بۆ سەر‬ ‫جانیرۆو تەقە کردن لە کاروانی لۆال لە شاری بارنا ئەنجامی هەڵبژاردنەکە‪ ،‬هەمان سیناریۆ سوپاو‬ ‫هەموو دەچنە چوارچێوەی یەک سیناریۆوە دژ بە پۆلیس ئێستا لە پۆلیڤیا بەڕێوەی دەبەن دژ بە‬ ‫سەرۆک مۆرالیس‪.‬‬ ‫چەپەکانی بەرزیل رێکخراوە‪.‬‬ ‫سوپا پێش بڕیاری دادگا پشتیوانی لە بڕیاری‬ ‫دەستگیر کردنەکەی لۆال کرد‪ ،‬جەنەراڵ ئیدواردۆ‬ ‫فیالس ‪ 3‬رۆژ پێش بڕیاری دادگا وتبوی ‪ :‬سوپاو‬ ‫هاوواڵتیانی شەرافەتمەند ئیدانەی رزگار بوونی‬ ‫تۆمەتباران لە سزا دەکەن‪ ،‬رێزی دەستور و‬ ‫ئاشتەوایی و دیموکراسیەت دەگرن‪،‬هەرچی‬ ‫ژەنەراڵ لویس شرۆیدەرە لەمە زیاتر رۆیی‬ ‫و رایگەیاند « ئەگەر لۆال لە هەڵبژاردنەکان‬ ‫بردیەوە‪ ،‬ئەرکی هێزە چەکدارەکانە سستەم‬ ‫بگەڕێنێتەوە‪،‬هەردوو ژەنەراڵەکە رایان گەیاند‬ ‫بەشداری لۆال لە هەڵبژاردنەکان مەترسییە بۆ‬ ‫سەر ئەو جەنگەی بەرازیل دژ بە گەندەڵی ئەنجامی‬ ‫‪42‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫پارتی سۆسیال دیموکراتی راستگەراش‬ ‫رایگەیاند سزا نەدانی لۆال گەڕانەوەیە بۆ دواوە‪،‬‬ ‫وەلێ چەپەکان پێیان وابوو یاسا بۆ ئامانجی سیا�سی‬ ‫بەکار هاتووە‪،‬ئەوان پێیان وایە ئەمە کودەتای‬ ‫راستگەراکانە‪ 78 ،‬بەرپرس و پەرلەمانتاری دیکە‬ ‫لە لیستەکەدان‪ ،‬تەنها لۆال دەستگیر کرا‪ ،‬بە خێرایی‬ ‫دۆسیەی لۆال چووە پێش لە کاتێک زۆر سیا�سی‬ ‫راستەوخۆ گالبونە گەندەڵییەوە و تا ئێستاکەش‬ ‫دوای ‪ 580‬رۆژ زیندانی لۆال دۆسیەکانیان بە‬ ‫داخراوەیی ماوەتەوە‪.‬‬ ‫ئەفسەری خانەنشین جائیر بۆلسۆنارۆ‪،‬‬ ‫ناسیۆنالستی راستگەرا قازانجکەری یەکەم‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫بوو لە دور خستنەوەی لۆال لە هەڵبژاردنەکانی‬ ‫سەرۆکایەتی کۆمار‪ ،‬چونکە لە ریزبەندی دووەمی‬ ‫راپرسییەکانی هەڵبژاردنی سەرۆک کۆماریی دا بوو هاوکات ‪%41‬ی هاوواڵتیان‬ ‫بە جیاوازییەکی زۆرەوە لە دوای لۆالوە بوو‪ ،‬بە‬ ‫پێیان وابوو لۆال بێ‬ ‫دەستگیر کردنی لۆال دەرگای کۆشکی کۆماری بۆ‬ ‫کرایە سەر پشت‪ ،‬هەموو چینە چەوسێنەرەکان‪ ،‬بەڵگە سزا درا‪ %44 ،‬ی‬ ‫لە سوپاوە بۆ پارتە رەنگاو رەنگەکانی بۆرژوازی‬ ‫گالنە کودەتاکەوە تا دەگاتە سستەمی دادوەری‪ ،‬هاوواڵتیانیش پێیان وابوو‬ ‫کودەتایەکی سەربازی بە تامی یاسا‪ ،‬لۆال زیندانیکردنی غەدرە لێی‬ ‫سەربکەوتایە‪ ،‬مەتر�سی هەبوو وەک ئێستای‬ ‫مۆرالیس کودەتای بەسەردا بکرابایا‪ ،‬لە سایەی کراوە‪%58 ،‬یش پێیان وابوو‬ ‫بوونی سوپاو دەزگای ئاسی�شی بەهێزی کۆنترۆڵکراو مافی خۆیەتی بەشداری‬ ‫لە الیەن بۆرژوازییەوە محاڵە بتوانرێت بە‬ ‫گەمەی دیموکرا�سی دەسەاڵت بگرێترێتە دەست‪ ،‬هەڵبژاردن بکات‬ ‫پێشتریش لە هندۆراس و پاراگوای هەمان سیناریۆ‬ ‫پشتیوانیەکەی لۆال بۆ ‪ %47‬بەرز بۆتەوە‪ ،‬بەمەش‬ ‫دوبارە کرایەوە‪ ،‬ئەگەر نەگەڕێینەوە بۆ شیلی‪.‬‬ ‫جیاوازی لە گەڵ دووەم کاندیدی هەڵبژاردنەکان‬ ‫بۆ زیاتر لە ‪ 30‬خاڵ چۆتە سەر‪.‬‬ ‫لۆالو هەڵبژاردنەکانی بەرازیل‬ ‫هاوکات ‪%41‬ی هاوواڵتیان پێیان وابوو لۆال بێ‬ ‫ئامانج لە دەستگیر کردنی لۆال‪ ،‬رێگە گرتنی بوو‬ ‫بەڵگە سزا درا‪ %44 ،‬ی هاوواڵتیانیش پێیان وابوو‬ ‫لە گەڕانەوە بۆ دەسەاڵت‪ ،‬لە رێگای هەڵبژاردنی‬ ‫زیندانیکردنی غەدرە لێی کراوە‪%58 ،‬یش پێیان‬ ‫مانگی ئۆکتۆبەری ‪ 2018‬ەوە‪ ،‬ئەگەر بوار بە لۆال‬ ‫وابوو مافی خۆیەتی بەشداری هەڵبژاردن بکات‪ ،‬لێ‬ ‫بدرابایا بۆ بەشداریکردن‪ ،‬ئەوا هەڵبژاردنەکە‬ ‫کودەتاچیەکان هاوپەیمانیەتی چینی دەسەاڵتداری‬ ‫دەبووە راپر�سی لەسەر زیندانی کردنەکەی‪،‬‬ ‫کۆن و سوپاس و دادوەری ئەو مافەیان لێ سەندەوە‪.‬‬ ‫ئەویش لە کۆتادا دادگای هەڵبژاردن بڕیاری یەکال‬ ‫کەرەوەی لەسەر دەدات‪.‬‬ ‫رێگا نەدان بە لۆال لە بەشداریکردن لە‬ ‫هەڵبژاردنەکان کۆتایی کایەی سیا�سی بەناو‬ ‫پێش دەستگیر کردنەکەی لۆال وتی» دەستگیر‬ ‫دیموکراسیی بوو لە بەرازیل و دواتر ئەمەریکای‬ ‫کردنی باشترین کاندیدی هەڵبژاردنەکانی مانگی‬ ‫التینیش‪.‬‬ ‫ئۆکتۆبەر‪ ،‬داڕوخانی نەرێتی دیموکراسییە لە‬ ‫بەرازیل»‪.‬‬ ‫لۆالو چەپ‬ ‫راپرسیەکان دوای دەستگیر کردنەکەی کە‬ ‫لۆال سەرکردەیەکی قاڵبوی ناو جەرگەی‬ ‫لە ‪ 11‬و ‪ 15‬ی ئەپرێل ئەنجام دراوە دەریدەخەن‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪43‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫ئازادکردنی لۆال هاوکات‬ ‫بوو لە گەڵ دوو روداو‪،‬‬ ‫سەرکەوتنی چەپ لە‬ ‫مەکسیک و کودەتای‬ ‫سەربازی لە پۆلیڤیا‪ ،‬بە‬ ‫ئازادبوونی ئەو چەپەکان‬ ‫بە قەاڵیەکەوە بەرەو‬ ‫روی عەقیدەی مۆنرۆ بۆ‬ ‫داگیرکردنی ئەمەریکای‬ ‫التین بە توانایەکی‬ ‫زیاترەوە بەرەو روی دەبنەوە‬ ‫خەباتە‪ ،‬بۆیە بە تۆمەتەکان ورەی نەروخاو لە‬ ‫بانگەشە نەکەوت‪ ،‬داوای کرد دەمەوێت سەیری‬ ‫ناو چاوی ئەوانە بکەم تۆمەتم بۆ هەڵە بەستن‪ ،‬وتی‬ ‫‪ :‬ئەمە کۆتاییم نییە‪ ،‬من بوومە بە بیرێکی سیا�سی ‪.‬‬ ‫لۆال لە ساڵی ‪ 1990‬دوای روخانی بەرلین‬ ‫‪،‬کۆڕبەندی ساوپاولۆی دامەزراند‪ ،‬بۆ‬ ‫کۆکردنەوەی پارت و هێزە چەپەکانی ئەمەریکای‬ ‫التین‪ ،‬کە دواتر لە ‪ 15‬واڵت گەیشتن بە دەسەاڵت‪،‬‬ ‫بۆیە ئەو شۆرشگێڕی پاش قەیرانەکانە‪ ،‬رەشەبا‬ ‫هەڵی ناتەکێنێت‪ ،‬لۆال ئەوکاتی لە دەسەاڵت‬ ‫بوو نوێنەرایەتی چەپی میانەڕەوی ریفۆرمیستی‬ ‫‪44‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بەرازیلی دەکرد نەک چەپی شۆڕشگێڕ‪ ،‬لێ لە چەپی‬ ‫رادیکاڵەوە هاتبوو‪،‬لۆال نەک تەنها کاریگەری‬ ‫لەسەر چەپی بەرازیل هەیە‪ ،‬بەڵکە کاریگەری‬ ‫لەسەر چەپی تەواوی ئەمەریکای التینیش داناوە بە‬ ‫زۆرینەی بۆچونەکانەوە‪ ،‬ریفۆرمیستییەکەی وای‬ ‫لێنەکرد لە رادیکاڵەکانیش دابڕێت‪ ،‬ئەو لە ژیانەوە‬ ‫رادیکاڵە‪ ،‬لێ لە ئەزموونی حوکمڕانی یەکەم واڵتی‬ ‫ئەمەریکای التینەوە پراگماتیکە‪.‬‬ ‫دەستگیر کردنی قەیران بوو بۆچەپەکانی‬ ‫بەرازیل‪ ،‬بەهۆی نەبوونی کارێزمایەکی بەهێزی‬ ‫چەپ وەک لۆال کە هەمووی کۆبکاتەوە لە ژێر‬ ‫باڵی خۆی‪ ،‬لە کاتێکدا راستەکان بەهۆی پشتیوانی‬ ‫دکتاتۆرەکانی پێشوی واڵتانی ئەمەریکای التینەوە‬ ‫بەهێزتر بوونە‪ ،‬وەلێ چەپی ئەمەریکای التین پارتە‬ ‫شیوعیە مۆزەکانی ئەوروپای رۆژهەاڵت نین‪،‬‬ ‫بەڵکە چەپێکن لە هەناوی کۆمەڵگاوە هاتوونەو‬ ‫پاش شکستەکان هەمیشە بۆ بەدەستەوە گرتنی‬ ‫دەسەاڵت هەڵساونەتەوە‪ ،‬ئەوان چەپی نان و کارو‬ ‫ئازادین‪.‬‬ ‫ئازادکردنی لۆال هاوکات بوو لە گەڵ دوو‬ ‫روداو‪ ،‬سەرکەوتنی چەپ لە مەکسیک و کودەتای‬ ‫سەربازی لە پۆلیڤیا‪ ،‬بە ئازادبوونی ئەو چەپەکان‬ ‫بە قەاڵیەکەوە بەرەو روی عەقیدەی مۆنرۆ‬ ‫بۆ داگیرکردنی ئەمەریکای التین بە توانایەکی‬ ‫زیاترەوە بەرەو روی دەبنەوە‪ ،‬لۆاللەژێر باڵی‬ ‫خۆی کۆیاندەکاتەوە‪ ،‬چەپ لە ئەمەریکای التین لە‬ ‫بزاڤێکی سیا�سی دەرچووە بوە بە بەشێک لە کلتورو‬ ‫بیری گشتیوبۆیە لە ریشە دەرهێنانی ئەستەمە‪.‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫وتـــار‬

‫میشێل فوکۆ‪ ،‬دەموچاوێکی ونبووی شۆڕشی‬ ‫گەالنی ئێران‬

‫ئیسماعیل حه‌مه‌ئه‌مین‬

‫به‌�شی دووه‌م‪:‬‬

‫( فۆکۆ) وەک لەسەرەوە ئاماژەم پێدا‪،‬‬ ‫حکومەتی ئیسالمی لەچوارچێوەی فۆرمی ئەو‬ ‫حکومەتانەدا دەخوێنێتەوە کەلەسەدەی هەژدەوە‬ ‫خۆیان بەچەندەها شێوە دووبارە دەکەنەوە‪.‬‬ ‫(حکومەتی ئیسالمی) کەخۆپیشاندەران لەتاران‬ ‫هاواریان بۆ کردووە ‪ ،‬گەڕانەوە نەبووە بۆ‬ ‫فۆرمی دەوڵەتی ئاینی خەالفەتی‪ ،‬بەڵکو حکومەتی‬ ‫ئیسالمی‪ ،‬هەمان فۆرمی حکومەتە‪ ،‬کەلەسەدەی‬

‫هەژدەوە مرۆڤایەتی بۆ ئیدارەی خۆی وەک‬ ‫سوستمێکی چاودێری دووبارەی کردۆتەوە‪،‬‬ ‫حکومەتی ئیسالمی ئەڵقەیەکی دیکەی زنجیری‬ ‫حکومەتەکانی مۆدێرنەیە‪ .‬ئیسالمی سیا�سی‬ ‫بەم تێزەی (فۆکۆ) بەرهەمهاتووی فۆرمێکی‬ ‫ڕۆژئاوایی حوکمە لە بەرگێکی ئاینی و ڕۆحانیدا‪.‬‬ ‫دووبارە بوونەوەی هەمان میتۆدی ئیرادەیەکە بۆ‬ ‫چاودێریکردن و کۆنتڕۆڵکردن‪ .‬بەدیوێکی تردا ئەم‬ ‫بیرمەندە گرنگی ڕاپەڕینەکە الی ئەو‪ ،‬لەو (ئیدیا)‬ ‫یە وە خۆی بەرجەستەدەکات‪ ،‬کەمۆدێلیکی دیکە‬ ‫نمایشدەکات‪ ،‬ئەویش ئیرادەیەکە کەپێدەگات‬ ‫بەرەو پەیمانی کۆمەاڵیەتی‪ .‬ئیرادەیەک خۆی‬ ‫لەنێو خۆیدا گەشە دەکات نەک لەدەرەوەی ئەو‬ ‫ئایدیایەک‪ ،‬پەیمانێکی کۆمەاڵیەتیی و گوتارێک‬ ‫ئامادەبوونی هەبێت!‪ ،‬بەڵکو لەجوڵەی خۆیدا‬ ‫لەکۆنتێکستیکی کۆمەاڵیەتی و سیاسیدا تەعبیر لە‬ ‫ئیرادەیەک و پەیامێکی نوێ دەکات‪ .‬لێرەدا (بەڕای‬ ‫من) فۆکۆ دەیەوێت کڵێشەیەک‪ ،‬نەخشەیەکی‬ ‫نوێ بۆ ئیرادەیەکی نوێ دابڕێژێت‪ ،‬لەو شێوەی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪45‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫بیرکردنەوە کەدەبێت لە (هەڵسوکەوتی‬ ‫ئیرادەگەریانە) بڕوانین‪ ،‬نەک مۆدیلێکی بەسەردا‬ ‫بسەپێنین‪ .‬بەمانای لەجوڵەی کۆمەاڵیەتی و‬ ‫نائۆرگانیزکراوەوە بڕوانین لەو ئیرادەیەی‬ ‫کەلەئەنجامی ڕووداوەکاندا خۆی دەڕسکێنێت‪،‬‬ ‫نەک لەپێشینەی کڵێشەیەک کەئیرادەیەک بەرەو‬ ‫ئەو کڵێشەیە خۆی ئامانجـخوازبکات‪ .‬گرنگیەکە‬ ‫لەوەدایە کەڕاپەڕینی گەالنی ئێران نائۆرگانیزاکراوە‬ ‫و دووهەمیان ئەوەیە شۆڕ�شی خەڵکی بێ چەک و‬ ‫بێ پارتی سیا�سی و بێ ئۆرگانیزەکردنی پێشوەخت و‬ ‫جیهانببینی پێشوەخت بووە‪ ،‬هەموو یەکێک لەهەر‬ ‫گروپەیەکی ئاینی و ئینتی و نەتەوەیی بوایە‪ ،‬یەک‬ ‫ئامانج لەسەر شەقام کۆی دەکردنەوە‪ ،‬ئەویش‬ ‫ڕووخانی ڕژێمی شاهەنشا بوو‪.‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫خومه‌ینی به‌ فرۆکه‌ی تایبه‌تی فه‌ڕه‌ن�سی له‌ ‪ 01.02.1979‬ده‌گاته‌ تاران‪.‬‬

‫ڕاپەڕینە کریستاڵیزەبوونی ئیرادەیەکە کەخۆیی‬ ‫ئەم ئیرادە خۆڕسکە‪ ،‬جێگەی چاودێری تیژی‬ ‫و لەخۆڕسکی خۆیدا لەنێو جوڵەیەکی سیا�سی و‬ ‫بیرمەندێکی وەک (فۆکۆ) بووە لەئێران‪ ،‬کە ئێمە‬ ‫کۆمەاڵیەتیەوە خۆی بەرجەستە کردووە‪.‬‬ ‫دەتوانین لەچوار خاڵدا کۆی بکەینەوە‪:‬‬ ‫یەکەم‪ :‬وەک ( تۆماس لێمکە) ئاماژەی پێدەدا‪،‬‬ ‫چوارەم‪( :‬میشێل فۆکۆ) لەو بڕوایەدا بوو‪ ،‬ڕۆڵی‬ ‫گرنگی ئەو شۆڕشە لەوەدابوو کەچەکدار نەبوو‪،‬‬ ‫ئیمام خومەینی تەنها لەوەدا کۆدەبێتەوە کەبۆتە‬ ‫شوڕ�شی خەڵکانی بێ چەک بوو بەرامبەر ڕژێمێک‬ ‫(خاڵی ڕاکێشانی ئیرادەیەکی کۆلێکتیڤی) و ڕۆڵێکی‬ ‫کەخاوەنی چەندەها ماشێنی زەبەالحی ترسناکی‬ ‫سومبولیانەیە‪ ،‬نەک کاریزمای سەرکردەیەک‪.‬‬ ‫ئەمنی و سوپایی بوو‪.‬‬ ‫دووهەم‪ :‬دووهەم خاڵ ئەوەیە بزوتنەوەکە‬ ‫چەندها گروپ و نەتەوەیی جیاواز بو بێئەوەی (لەو‬ ‫کاتەدا) زۆرانبازی بکەوێتە نێوانیانەوە‪.‬‬ ‫سێهەم‪ :‬الی (فۆکۆ) ئەوە گرنگ بوو‪ ،‬کە‬ ‫ئەم بزوتنەوەیە خاوەن بەرنامەیەکی سیا�سی‬ ‫دیاریکراو نەبوو‪ ،‬خاوەنی نموزەجیکی دیاریکراو‬ ‫نەبوو‪ ،‬بەڵکو گرنگیەکەی لەوەدایە‪ ،‬کەئەم‬ ‫‪46‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫ڕەخنەکان لەم تێزانەدا لەوەدا کۆدەبێتەوە‪،‬‬ ‫کەتەفسیری هەڵەی (فۆکۆ) بۆ شۆڕ�شی میللەتانی‬ ‫ئێران لەوەدایە‪ ،‬کەئیسالمیەکان و بزوتنەوەی‬ ‫شیعە مەزهەب خاوەنی ئامانجێکی دیاریکراو‬ ‫یان وەک (فۆکۆ) دەڵێت هیچ (نمونەیەکی‬ ‫مێژوویی) یان ئاڤانگاردێک نەبوون!‪ .‬دیارە ئەمەش‬ ‫بیرکردنەوەیەکی سیاسیانەی هەڵەی فۆکۆ بووە‬ ‫‪ .‬ڕاپەڕینی ئێران خاوەنی مۆدێلی (والیەتی فەقێ‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫) بوو و هەتا ئەمڕۆش ئەم مۆدێلە لەناوچەکە‬ ‫ئامادەگی سیا�سی وکۆمەاڵیەتی ومەزهەبی خۆی‬ ‫هەیە‪ .‬خاڵێکی دیکەی بەهەڵەدا چوونی (میشێل‬ ‫فۆکۆ) لەودا بوو ڕۆڵی کاریزمای (ئیمام خومەینی)‬ ‫بەتەواوەتی هەڵنەسەنگاند بوو‪ ،‬الی ئەو تەنها‬ ‫ڕۆڵێکی سۆمبۆلیانەو ڕەمزیە‪ ،‬ڕەمزیکە کەهەموو‬ ‫جیاوازیەکان بە حزبی تودەشەوە (کۆمۆنیستە‬ ‫ئێرانیەکان) لەدەوری کۆدەبنەوە‪ .‬بەاڵم ڕەوتی‬ ‫مێژوویی ڕووداوەکان پێچەوانەی ئەو ڕۆڵەی‬ ‫سەملاند‪.‬‬ ‫خاڵێ ڕۆشنی پڕۆژەی (فۆکۆ) پڕۆژەی ئیدیاکان‬ ‫بووە‪ ،‬ئەم پڕۆژەیە کاری بەرهەمهێنانی ئیدیاکانە‬ ‫لەکۆنتێکستیکی مێژوویدا‪ ،‬نەک مەحکومکردن‬ ‫و ڕۆڵی چاودێری سیا�سی بینین‪ .‬ئیرادەیەک‬ ‫(خۆڕسکانە) و (ڕۆحیانە) لەدایکدەبێت‪ ،‬مۆدێلێکە‬ ‫کەدەبێتە چەقی ڕەخنە گرتن لە مۆدێلی ئیرادەی‬ ‫چاودێریکارانەی مرۆڤ لەنێو سوستێمدا‪،‬‬ ‫بەمەش لەڕێگەی بیرکردنەوە لەمۆدێلێکی دیکەی‬ ‫ئیرادە لەدەرەوەی کڵێشە باوەکانی ئیرادەی‬ ‫زانستی و ئیرادەی داپەروەری یان لەتەنیشت‬ ‫ئەوانەوە بوونی هەبێت!‪ .‬ئەم تێزە دەبێتە خاڵی‬ ‫ڕەخنەگرتنی (فۆکۆ) لەکۆی سوستێمی مۆدێرنە‪،‬‬ ‫دەتوانم بڵێم لەچاودێریکردنی مەیدانی ڕاپەڕینی‬ ‫گەالنی ئێرانەوە‪( ،‬فۆکۆ) بیری لەو (کایە ڕۆحیە‪/‬‬ ‫شپریتوالیانە) کردەوە‪ ،‬کەمرۆڤ لەمۆدێرنەدا‬ ‫ونیدەکات و لەپێچە مێژووەیەکاندا دەبێتە خاڵی‬ ‫سەرنجڕاکێشانی‪.‬‬ ‫کایە ڕۆحانیە سیاسیەکان‬ ‫ئەوەی لەشۆڕ�شی ئێراندا سەرنجڕاکێش‬ ‫دەبێت‪ ،‬گۆڕانکاریەکی مێژووییە لەنێوان‬

‫(سوبێکت) و (میژوودا)‪ ،‬لەنێوان جوڵەی مێژوو و‬ ‫پەیوەندی مرۆڤ بەخۆیەوە‪ .‬دیارە لێرەدا دەبێت‬ ‫هەڵوێستیەک بکەین لەسەر ئەو گۆڕانکاریە‬ ‫گرنگەی بیرکردنەوەی (فۆکۆ) لەپەیوەندی خود‬ ‫بە جوڵەی کۆمەاڵیەتی و کۆنتێکستی سیاسیەوە‪،‬‬ ‫پێموایە ئەمە گرنگترین پێچە‪ ،‬بەوەی (فۆکۆ)‬ ‫تاوەکو ئەم پڕۆژەیە لەکارەکانیدا لەسەر شێتاتی‬ ‫و سوستێمی چاودێری و لەکتێبی وشەکان و‬ ‫شتەکان و لەدایکبوونی پراکسیس و تەنانەت لە‬ ‫کتێبی (ڕێسابەندی گوتار) و (چاودێری و سزا) و‬ ‫کۆی کارەکانیدا تادەگاتە ئەزمونی ئەو لەتاران‪،‬‬ ‫فۆکۆ باس لە(خود‪ /‬سوبێکت) دەکات وەک‬ ‫بەرهەمهاتوویەک و پێکهاتەیەک لەسوستێم‪،‬‬ ‫یان لەژێر چاودێری سوستێمدا شتێک بوونی‬ ‫نامێنێت کەناوی خود‪ ،‬سوبێکتە!‪ .‬سوبێکت الی‬ ‫فۆکۆ ئەزمونە‪ ،‬وەک دەم و چاوێکی سەر لمی‬ ‫کەنار دەریایەک وەهایە‪ ،‬لەگەڵ هاتنی هەڵکشان و‬ ‫داکشانی شەپۆلەکان‪ ،‬ئەم دەم و چاوە وندەبیت!‪.‬‬ ‫بەپێی تێگەیشتنی کەمی من لەم تێزەی (فۆکۆ)‬ ‫خود ونبووە و لەغیابیکی گەورەدایە‪ ،‬پەیوەندی‬ ‫مرۆڤ بەخودەوە پەیوەندی مرۆڤە بەخێوێکی‬ ‫ترسناک کەناتوانێت بیبینێت و هەمیشەش‬ ‫ئامادەیە لەژیانیدا‪ .‬خود ئەو خێوەیە کەونیدەکەین‬ ‫و لەهەندێک پێچی ژیانماندا دەیدۆزینەوە یان‬ ‫دەم و چاوی خۆیمان نیشاندەدا‪ .‬ئەم پەیوەندیە‬ ‫بەڕای (فۆکۆ) ئەوەندە لەنێو سوستێمی چاودێری‬ ‫کۆمەاڵیەتی و سیا�سی و ئابووری و تەندروستیدا‬ ‫ونبووە‪ ،‬کەچیتر مرۆڤ لەڕێگەی خودی خۆیەوە‬ ‫خۆی پێناسە ناکات‪ ،‬بەقەد ئەوەندەی لەڕێگەی‬ ‫سوستێمەوە خۆی دەناسێتەوە‪ .‬بەمانای خود‪،‬‬ ‫سوبێکت‪ ،‬لەمۆدێرندا بوونی نییە‪ ،‬ئەوەی هەیە‬ ‫دەم و چاوێکە لەسەر لمی دەریاکان‪ ،‬زۆر زوو‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪47‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫لەگەڵ یەکەمین فشاری سوستێمدا وندەبێت‪.‬‬ ‫بێگومان ئەم تێزەی (فۆکۆ) ڕەخنەگرتنێکی‬ ‫جیدیە لە دونیای مۆدێرن و بەهەقەت مرۆڤ‬ ‫لەڕۆژئاوادا وابەستەی ئەو کڵێشانەیە کەسوتێمی‬ ‫مۆدێرن لەمیدیاو لەبازاڕدا نمایشیدەکات‪.‬‬ ‫مرۆڤی مۆدێرن پەیوەندی خۆی بەجەستەیەوە‬ ‫لەڕێگەی شاجوان و فیگورە میدیایی و جلەکانەوە‬ ‫دیاریدەکات‪ ،‬لەشوشەبەندی ماگەزینەکانی جل‬ ‫و بەرگەوە‪ ،‬بۆت دەردەکەوێت کە دەبێت خاوەنی‬ ‫چ فۆرمێکی لەش و الربیت‪ ،‬بۆئەوەی بتوانیت ئەو‬ ‫جالنە لەبەربکەیت‪ .‬لەسەرجادە هەموو فۆرمی‬ ‫کیژەکان لەیەکتری دەچن‪ ،‬گەنجەکان بەخۆیان و‬ ‫سمارت فۆنەکانیەوە و پەنجە خێراکانیان لەسەر‬ ‫کیبۆردی مۆبایل و ئایپاد و ئایفۆنەکانیەوە‪،‬‬ ‫لەمسەر تائەو سەری دونیا یەک فۆرم لەگەنج‬ ‫پێکدەهێنن‪ ،‬تەنها لەڕەنگ و زماندا جیاوازن‪،‬‬ ‫بەاڵم لەجل و هەڵس و کەوت و ڕوانینیان بۆ‬ ‫دونیای دەرەوە لەیەکدەچن‪ ،‬نەک هەر گەنجان‪،‬‬ ‫بەڵکو کۆی مرۆڤایەتی لەسوستێمێکی گلۆباڵی‬ ‫کاپیتالیستدا خۆی دووبارە دەکاتەوە‪ .‬سوبێکت‬ ‫و مۆڕاڵ دوو شتن لەم بازاڕی گڵۆباڵەدا ونبووە‪،‬‬ ‫ئاوەها خود هەمیشە پڕۆدیکتێکی فابریکی‬ ‫سوستیمی چاودێریە‪.‬‬ ‫ئەم گرفتەی خود لەپەیوەندی لەگەڵ‬ ‫سوستمێدا زۆر جار وەها تەفسیردەکرێت‪،‬‬ ‫کەخود لەکارەکانی فۆکۆدا هیچ گرنگیەکی‬ ‫سێنتراڵی نییە‪ ،‬جەستە و سێکسوالیەتیش‬ ‫لەم تێزەدا کارلەسەرکراون بەقەد ئەوەندەی‬ ‫گەڕانێک بن بەدووی خودی ونبوودا‪ ،‬خود‬ ‫لەم تێزەدا بەندکراوێکی هەمیشەیی سوستێمە‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەم پەیوەندی نێوان خود و سوستێم و‬ ‫‪48‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫جیهان‪ ،‬لەچاودێریکردنی (فۆکۆ) بۆ جەماوەری‬ ‫ڕاپەڕیوی ئێران گۆڕانکاری گەورەی بەسەردێت‪،‬‬ ‫چیتر خود ئەو ڕۆڵە الوەکیە نابینێت لە چەقی‬ ‫بیرکردنەوەی ئەم بیرمەندە‪ ،‬بەڵکو بازهەڵدەداتە‬ ‫نێو گۆڕانکاریە مێژوویەکانەوە‪ ،‬لەچاودێریکردنی‬ ‫فۆکۆ بۆ ڕاپەڕینی گەالنی ئێران‪ ،‬ئیدیایەک‬ ‫گەشە دەکات ئەویش لە خاڵی (پەیوەندیەکی نوێ‬ ‫لەگەڵ خود ) خۆی بەرجەستە دەکات‪ .‬بەمانای‬ ‫داواکاری خەڵکان بۆ (حکومەتێکی ئیسالمی)‬ ‫تەنها گۆڕینی حکومەتێک نییە بەئەویدیکە‪،‬‬ ‫بەڵکو گۆڕینی فۆرمی پەیوەندی کۆمەاڵیتیە‬ ‫لەگەڵ یەکتردا لەڕێگەی سوبێکتیڤیزمیکی نوێ‪.‬‬ ‫گەر ئەم ڕستەیە ڕوونبکەمەوە دەگەمە ئەوەی‬ ‫کەسوبێکت‪ ،‬خود دەیەوێت لەڕیگەی جوڵەیەکی‬ ‫کۆمەاڵیەتی و سیا�سی جاریکی دیکە پەیوەندیەکی‬ ‫نوێ لەگەڵ (ئەویتر)‪ ،‬لەگەڵ خودێکی دیکە‬ ‫دروستبکاتەوە‪ .‬ئەم دروستبوونەوەی پەیوەندیە‬ ‫کۆمەاڵیەتی لەفۆرمێکی نوێدا‪ ،‬پشتە وێنەی‬ ‫پەیوەندی گروپە جیاواز و ئامانجە جیاوازە‬ ‫نائۆرگانیزەکراوەکانی شۆڕ�شی گەالنی ئێران‬ ‫بووە‪ ،‬کەواتە بارێکی گواستنەوە ڕوودەدات‬ ‫لەپەیوەندیە کۆمەاڵیەتیەکان کەخود لەجوڵەیەکی‬ ‫مێژوویدا کاری لەسەر دەکات‪ ،‬ئەم داڕشتنەوەی‬ ‫پەیوەندیەی خود لەگەڵ خۆیدا پێویستی بە(کایەکی‬ ‫نوێ) هەیە‪ ،‬کە فۆکۆ بە (کایەی ڕۆحانی سیاسیە‬ ‫‪ )eine politische Spiritualität‬پێناسەی دەکات‬ ‫‪ ،‬ئەم (کایە ڕۆحانیە سیاسیە)) مانای (دووبارە‬ ‫ئاڕاستکردنەوەی خودە لەگەڵ جیهانی دەرەوەی‬ ‫خۆی)‪.‬‬ ‫ئەو (کایە ڕۆحانیە سیاسیە) نرخی ژیانێکی‬ ‫نوێیە کە مرۆڤ بەدوویدا دەگەڕێت‪ ،‬ئەو کایە‬ ‫ڕۆحانیەی کە ڕۆژئاوا لەقەیرانەکانی کریستوم‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫و لەڕێنیسانسەوە لەیادیکردووە‪.‬‬ ‫(فۆکۆ) لەمبارەیە دەڵێت‪:‬‬ ‫(دەبێت ئەم مەسەلەیە چ‬ ‫مانایەکی هەبێت بۆ ئەو مرۆڤانەی‬ ‫کەژیانیان بۆ ئەم مەسەلەیە‬ ‫تەرخاندەکەن و بەدوویدا دەگەڕێن‪،‬‬ ‫ئەو مانایەی ئێمە لەڕێنیسانس و‬ ‫قەیرانە گەورەکانی مەسیحیەت‬ ‫لەبیرمان کردووە‪ ،‬ئەوەش کایە‬ ‫ڕۆحانیە سیاسیەکەیە…لێمکە ل‪)٨‬‬ ‫بەپێی ئەم تێزەی سەرەوە‬ ‫ڕاپەڕینی گەالنی ئێران لەساڵی ‪١٩٧٨‬‬ ‫دۆزێکی سوبێکتڤیزمە لەکایەکی‬ ‫ڕۆحانی سیاسیدا‪ ،‬بەمانای‬ ‫شۆڕش تەنها بۆئەوە نەکرا ڕژێمی‬ ‫شاهەنشای ئێران بڕوخێت بۆ‬ ‫ڕژێمیکی دیکەی ئیسالمی سیا�سی‪،‬‬ ‫بەڵکو دووبارە داڕشتنەوەی‬ ‫پەیوەندی فۆرمێکی دیکەی خودە‬ ‫لەگەڵ دەرەوەی خۆیدا‪ .‬بەدیوێکی دیکەدا ئەکتێکی‬ ‫ئەخالقی نوێی سوبێکتە بەرامبەر دونیای دەرەوەی‬ ‫خۆی!‪ .‬من پێموایە ئەمەش نهێنی گەورەی کۆماری‬ ‫ئیسالمی ئێرانە کەڕەخنەگرانی (فۆکۆ) تێپەڕیان‬ ‫کردووە‪ ،‬بەوەی (فۆکۆ) یەکەم دۆزەرەوەی‬ ‫دوورگە نهێنیەکانی دەسەاڵتی کۆماری ئیسالمی‬ ‫ئێرانە‪ .‬لە تێزەکانیدا لەوەتێدەگەین بەوەی‬ ‫گۆڕانکاری لەم کۆمارەدا‪ ،‬نە بەهێزی سیا�سی‬ ‫ڕوودەدات و نە بەهێر�شی سەربازی‪ ،‬بەڵکو دەبێت‬ ‫لەنێو تۆڕە کۆمەاڵیەتیەکانەوە‪ ،‬فۆرمێکی دیکەی‬ ‫سوبێکتیڤزم‪ ،‬یان مۆدێلێکی نوێی سوبێکتیڤیزم‬ ‫لەڕێگەی ئەکتێکی سیاسیەوە خۆی نمایش بکات‪،‬‬

‫بەجۆرێک کەبتوانێت جێگەی ئەو داڕشتنەوەیە‬ ‫بگرێت‪ ،‬کە (ئیمام خومەینی) لەڕابەرایەتی ئەم‬ ‫جواڵنەوەیەدا پێشکەشیکرد‪ .‬ئەم جوڵەیە ناوەکی‬ ‫و سوبێکتیڤ و ڕۆحانیە‪ ،‬تەنها سیا�سی نییە بەڕای‬ ‫فۆکۆ‪ ،‬بەڵکو کۆی مۆڕاڵ و ئەخالق و پەیوەندی‬ ‫کۆمەاڵیەتی و جێگای خود بەسوستێمەوە‪،‬‬ ‫گۆڕانی بەسەردا هاتووە‪ .‬ئەم (کایە ڕۆحانیە) ئەو‬ ‫هێزە ڕۆحانیەی پێشکەش بەمرۆڤی ئێرانی کرد‪،‬‬ ‫بەوەی (مۆڕاڵێکی ونبوو) هەبوو ئەم کایە ڕۆحانیە‬ ‫سیاسیە ئەو مۆڕاڵەی بەخشیەوە بە مرۆڤی ئێرانی‪،‬‬ ‫لەبەرئەوە سەیر نەبێت المان کەئەم کۆمارە‬ ‫تائێستا خاوەنی هێزو پێگەی خۆی بێت‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪49‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وتـــار‬

‫بەرخودانی گەردوونی لە پێناو شۆڕشی‬ ‫دیموکراتیانە‬

‫سەالحەدین ئەردەم‬ ‫له‌ توركییه‌وه‌‪ :‬لوقامن عه‌بدوڵاڵ‬

‫لە پێنجەمین ساڵیادی ‪ ٢٠١٤ /١١/١‬کە وەک‬ ‫رۆژی جیهانی کۆبانێ راگەیەنرابوو لە چەندین‬ ‫شارە گەورەکانی ئەوروپا و شار و شارۆچکەکانی‬ ‫کوردستان‪ ،‬بە بەشداری ئاپۆڕای گەورەی‬ ‫جەماوەری خرۆشاو پیرۆزکرا‪ .‬مرۆڤایەتی‬ ‫بەرخودانە گەورەکەی دژ بە داع�شی فاشیست‬ ‫و قڕکەری یاد کردەوە و سەرکەوتنی ئەو‬ ‫بەرخودانەی پیرۆز کرد‪.‬‬ ‫لە هەمان کاتدا بە ڕێزەوە پێشوازی‬ ‫لەو بەرخودانە مێژووییە کرد کە بەرامبەر‬ ‫‪50‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫دیکتاتۆریەتە فاشیستیەکەی ئەردۆغان‪-‬‬ ‫باخچەلی (کە ئاقڵمەندانی داعشن) لە ئارادایە‬ ‫و هێرشە داگیرکەریەکەی دەوڵەتی تورکیایان‬ ‫بۆ سەر ڕۆژئاوا مەحموم کرد‪ .‬ئەو بەرخودانە‬ ‫شکۆدارەی کوردستانیان بە بەرخودانی تەواوی‬ ‫مرۆڤایەتی‪ ،‬بەرخودان لە پێناو ئازادی جیهانی و‬ ‫شۆڕ�شی دیموکراتی ناوبرد‪.‬‬ ‫یەکسەر دوای ئەوەش چاالکیەکانی (ڕۆژی‬ ‫جیهانی رۆژئاوا) تەواوی جیهانی گرتەوە‪ ،‬لە‬ ‫ڕاستیدا ئەم چاالکیانە سەرەتای قۆناغێکی‬ ‫نوێن‪ ،‬قۆناغێکی نوێ بۆ تەواوی مرۆڤایەتی‬ ‫و جیهان؛ قۆناغی بەرخودانی گەردوونی لە‬ ‫پێناو شۆڕ�شی دیموکراتی دەستپێکرد‪ .‬بەڵێ‬ ‫لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژوودا چاالکیەکانی‬ ‫پشتگیریکردنی بەرخودانە شۆڕشگێڕیەکان‬ ‫لە بەرامبەر چەوسانەوە و کۆمەڵکوژیەکان لە‬ ‫واڵتە جیاوازەکان بینراوە‪ ،‬بەاڵم لەم ئاست و‬ ‫بەرفراوانیەی تایبەت بە ڕۆژئاوا نەبینراوە‪ .‬لە‬ ‫پێنج کیشوەری جیهان و زیاتر لە ‪ ٥٠٠‬شاری‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫جیهان‪ ،‬بە ملیۆنان مرۆڤ لە یەک کاتدا بە‬ ‫یەک دەنگ هاواریان دەکرد «بکوژ ئەردۆغان»‬ ‫و دروشمی «بژی بەرخودانی ڕۆژئاوا» یان‬ ‫دەگووتەوە‪ .‬واتە هەر هەموویان خاوەنی یەک‬ ‫هەست و یەک بۆچوون بوون‪.‬‬ ‫لە ڕۆژئاوای کوردستان لە منبجەوە تا دەگاتە‬ ‫دێرک‪ ،‬لە تەواوی شار و شارۆچکەکانی باکور‬ ‫و ڕۆژهەاڵتی سوریا‪ ،‬لە سلێمانیەوە تا شەنگال‬ ‫لە چەندین شار و شارۆچکەکانی باشووری‬ ‫کوردستان‪ ،‬لە پارچەکانی باکور و ڕۆژهەاڵتی‬ ‫کوردستان تا زۆربەی زۆری شارەکانی واڵتانی‬ ‫ئەوروپا‪ ،‬لە وێشەو تا دەگاتە ناوەندی شارەکانی‬ ‫رۆژهەاڵتی ناوین‪ ،‬ئاسیا‪ ،‬ئەفریقیا‪ ،‬ئەمریکا‬ ‫و ئوستوڕالیا بە النی کەم حەوت ملیۆن‬ ‫کە�سی پێشەنگ و نوێنەری حەوت ملیار کە�سی‬ ‫دانیشتوانی گۆی زەوی بە جۆش و خرۆشترین‬ ‫چاالکی مێژووی مرۆڤایەتییان ئەنجامدا‪ .‬گوتەی‬ ‫«بژی بەرخودانی رۆژئاوا» لە سەر وێردیان بوو و‬ ‫دژ بە داگیرکاری تورکیا‪ ،‬پڕ بە دڵ پشتیوانییان لە‬ ‫بەرخودانی باکور‪ -‬رۆژهەاڵتی سوریا کرد؛ بەاڵم‬ ‫ئەوەی لە بنەڕەتدا لە ئارادابوو‪ ،‬لە بەرامبەر‬ ‫دەسپۆتیزم‪ ،‬فشار و چەوسانەوەی سیستەمی‬ ‫دەوڵەت و دەسەاڵتدارێتی مۆدێرنیتەی‬ ‫سەرمایەداری‪ ،‬گەڕان بوو بە دوای جیهانێکی‬ ‫دیموکراتدا‪ .‬شۆڕ�شی ئازادیخوازی کوردستان‬ ‫کوردستان‬ ‫رۆژئاوای‬ ‫چروسکاییەکەی‬ ‫سەرلەنوێ هیوای بە مرۆڤایەتی بەخشیوە و‬ ‫هەڵیسەندۆتەوە سەر پێیان‪ .‬لە ڕووخساردا‬ ‫پشتیوانی لە بەرخودانی ڕۆژئاوا دەکرێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە گەوهەردا کاروانی نوێی جیهانی دیموکراتیانە‬ ‫بەڕێوە چوو‪.‬‬ ‫لە هەر قۆناغێکی مێژوودا پێشبینی ڕەهەندی‬

‫جیهانی ئەو کاروانە تەلیسماوییە کراوە کە بە‬ ‫شۆڕش ناودەبرێت‪ .‬ئایینەکانی کرستیانی و‬ ‫موسلمانێتی یش بەردەوام ویستویانە ببن بە‬ ‫گەردوونی (جیهانی)‪ .‬هەر رەوتێکی تازە لەدایک‬ ‫بوو تێبینی ئەو ڕاستیەی کردووە‪ ،‬بەو رادەیەی‬ ‫خۆی بگەیەنێتە دۆخ و پێگەیەکی گەردوونی‪،‬‬ ‫دەتوانێ هەمیشەیی و سەرکەوتوو بێت‪ .‬لە‬ ‫گەوهەری شۆڕ�شی سۆسیالیستیشدا شۆڕ�شی‬ ‫جیهانی جێگای باسە‪ .‬نەوەکەی ئێمە لە ناو‬ ‫ئاگری تێکۆشانی سەرکەوتووانەی گەریالیی‬ ‫کوبا و ڤێتنام‪ ،‬پێگەیشت‪ .‬وێردی سەر زمانمان‬ ‫«هۆ�شی منە‪ ،‬چەند ڤێتنامێکی تر و هەزار ساڵو‬ ‫لە چی گیڤارا» بوو‪ .‬بێگومان شۆڕ�شی رزگاری‬ ‫نیشتمانی ڤێتنام کە داگیرکاری ژاپۆن‪ -‬فەڕەنسا‪-‬‬ ‫ئەمریکای تێکشکاند‪ ،‬ئەو تێکۆشانە شکۆدارەیە‬ ‫کە لە مێژوودا گەورەترین پشتیوانی مرۆڤایەتی‬ ‫بەدەست هێنا‪ .‬بەاڵم بەرخودانی جیهانی‬ ‫مرۆڤایەتی کە شۆڕ�شی ئازادیخوازی کوردستان‬ ‫لە ‪ ٢٠١٩ /١١/٢‬ئافراندی چەندین هێندەی‬ ‫ئەو پشتگیریەیە کە لە تەوەرەی شۆڕ�شی ڤێتنام‬ ‫بەدیهاتبوو‪.‬‬ ‫یەکێک لە بناغەو بنەما سەرەکیەکانی‬ ‫وشیاری و بوێری و فیداکاری ئەو شۆڕشگێڕانەی‬ ‫پەرەسەندن و پێشکەوتنەکانی رۆژی‬ ‫ئەمڕۆیان ئافراند‪ ،‬بەرخودانە سەرکەوتوو‬ ‫و شکۆدارەکەی ڤێتنام بوو‪ .‬شۆڕ�شی ڤێتنام‬ ‫کوردانی فێری ئەو ڕاستییە کرد کە لە سایەی‬ ‫ڕێبەرایەتی و ڕێبازێکی ڕاستدا‪ ،‬بەرامبەر بە‬ ‫هەر جۆرە دوژمنێک و لە هەر کاتێکدا دەتوانێ‬ ‫بەرخودان بکات و سەرکەوتن بە دەست بێنێ‪.‬‬ ‫کاتێ یەکێک لە ڕێبەرانی بەرخودانی زیندانەکان‬ ‫محەمەد خەیری دورموش دەیگوت «کوردستان‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪51‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫دەبێ بە ڤێتنام‪ ،‬هاواری ئەم مرۆڤانە لە بیر‬ ‫مەکەن»‪ ،‬ئاماژەی بۆ بەرخودانە مێژووییەکەی‬ ‫زیندانەکانی سایگۆن کردبوو‪ .‬قەڵەمبازی‬ ‫گەریالیی ‪ ١٥‬ی ئابی ‪ ١٩٨٤‬لە کوردستان لە ڕێگای‬ ‫بە بنەماگرتنی شێوازی سەرکەوتووی گەریالی‬ ‫ڤێتنام بەڕێوە چوو‪ .‬هەرچی ڕێبازی ئازادی ژنانە‬ ‫لە شۆڕ�شی کوردستان و ئەو بەرخودانە شکۆدار‬ ‫و سەرکەوتووەیە کە بەرامبەر پەالمارەکانی‬ ‫داع�شی فاشیست و قڕکەر پیشاندرا‪ ،‬وەکو‬ ‫چۆن گەلی کورد و تێکۆشانی ئازادیخوازی‬ ‫کوردستانی بە تەواوی جیهان ناساند‪ ،‬نەک هەر‬ ‫چاالکیەکی جیهانی پشتگیری بە دەست هێناوە کە‬ ‫ئەوەی شۆڕ�شی ڤێتنامی دەرباز کردووە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫ڕاستیینەی شۆڕ�شی دیموکراتییانەی جیهانی‬ ‫خستۆتە روو کە شۆڕ�شی ڤێتنام یش نەیتوانی‬ ‫تێیدا سەرکەوتوو بێت‪.‬‬ ‫لەم بارەیەوە ئاماژەکردن بە چەند خاڵێکی‬ ‫دیکە سوودبەخش دەبێت‪ .‬رۆژی جیهانی‬ ‫کۆبانێ ی پێنج ساڵ بەر لە ئێستا رۆح و‬ ‫‪52‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بەرخودانێکی هاوبەش بوو بەرامبەر بە پەالمار‬ ‫و دەستدرێژیەکانی داع�شی دوژمنی مرۆڤایەتی‪،‬‬ ‫چونکە بە ئەندازەی گەالنی رۆژهەاڵتی ناوین‬ ‫داعش هەڕەشەی لە ئەوروپاو ئەمریکاش‬ ‫دەکرد‪ .‬ئەگەر بە شێوازێکی دووڕووانەش بێت‪،‬‬ ‫دەوڵەتەکانی ئەوروپا و واڵتە یەکگرتووەکانی‬ ‫ئەمریکا لە رووخساردا شەڕیان لە دژی داعش‬ ‫دەکرد‪ .‬لەو سۆنگەیەوە؛ ئەو دەرفەتانە زۆر‬ ‫بوون کە لە بەرامبەر داعش دا بەرخودانی‬ ‫کوردان پشتگیری و پشتیوانیەکی جیهانی‬ ‫بەدەست بێنێ‪ .‬واتە لە بەرامبەر هێزێکی تیرۆر کە‬ ‫هەڕەشە لە هەر کەسێک دەکات‪ ،‬تا ڕادەیەک لە‬ ‫تەوەری تێکۆشانی هاوبەشدا کۆبوونەوە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە بنەڕەتدا هەر کەسەو لە پێناو خۆیەوە کەوتە‬ ‫ناو تێکۆشانەوە‪.‬‬ ‫هەرچی چاالکیەکانی ‪ ٢٠١٩/١١/٢‬رۆژی‬ ‫جیهانی رۆژئاوایە ئەگەر لە روواڵەتیشدا‬ ‫بێت کەمێک جیاوازترە‪ .‬لە ڕوانگەیەکی‬ ‫ڕووکەشیانەوە دەتوانرێ بگوترێ دەوڵەتی‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫تورکیا هەڕەشە لە هەر کەسێک ناکات‪ .‬لەمەش‬ ‫زیاتر دوو دەوڵەتی زلهێزی جیهانی‪ ،‬ئەمریکا و‬ ‫رووسیا کە سیاسەتی جیهانی بەڕێوە دەبەن‪ ،‬بە‬ ‫ئاشکرا ڕێککەوتنیان لە گەڵ دەوڵەتی تورکیادا‬ ‫کردووە‪ .‬تەنانەت هێز و ڕێکخراوانێکی وەکو‬ ‫نەتەوە یەکگرتووەکان و هاوپەیمانێتی ناتۆش‬ ‫لە دۆخێکدان کە هەڵوێستەکانیان مانای‬ ‫ئەرێکردنی داگیرکاریەکەی دەوڵەتی تورکیایە‪.‬‬ ‫بەڵێ لە هەلو مەرجێکی بەمجۆرەدا کاتێک‬ ‫بەرخودانی ئازادیخوازانەی کوردان لە بەرامبەر‬ ‫داگیرکاریەکەی دەوڵەتی تورکیا دەتوانێ‬ ‫بەرخودانێکی گەردوونی مرۆڤایەتی لە تەوەرەی‬ ‫رۆژئاوا کۆبکاتەوە کە چەندین هێندەی پێنج ساڵ‬ ‫بەر لە ئێستایە‪ ،‬بەو ئەندازەی سەرکەوتنێکی‬ ‫گەورەیە‪ ،‬لە هەمان کاتدا خستنەڕووی‬ ‫راستییەکی مێژووییە‪ ،‬ئەویش ڕۆشنگەری یان‬ ‫ڕۆشنبوونەوەی مرۆڤایەتییە‪ .‬ئەم دۆخەش‬ ‫پیشانمان دەدات کە هیچ جیاوازییەک لە نێوان‬ ‫زهنیەتی فاشیستی‪ -‬قڕکەری داعش و زهنیەتی‬ ‫ئاکەپە‪ -‬مەهەپە دا نییە‪ ،‬بگرە ئەو راستیەمان‬ ‫پیشان دەدات کە دەوڵەتی تورکیای فاشیست –‬ ‫قڕکەر ئافرێنەری سیاسەت و زهنیەتی داعشە‪.‬‬ ‫وێڕای پشتگیری ئاشکرای رووسیا و ئەمریکا‬ ‫بۆ دەوڵەتی تورکیا‪ ،‬بەاڵم بەڕێوەچوونی ئەم‬ ‫چاالکییە مەزنە‪ ،‬گەوهەری ئایدۆلۆژیانەی‬ ‫ڕووداوەکان زەقتر دەکاتەوە‪.‬‬ ‫چاالکیەکانی رۆژی جیهانی رۆژئاوا بە‬ ‫شێوەیەکی روون و ئاشکرا ئەو ڕاستییەی‬ ‫پیشانداین کە‪ ،‬لە حاڵەتێکدا کوردستان لە‬ ‫دۆخی پارچە پارچەیی دابێت و کوردانیش لە ژێر‬ ‫چەپۆکی کۆمەڵکوژیدا بن‪ ،‬لە هیچ شوێنێکی جیهان‬ ‫ئازادی و دیموکرا�سی بوونیان نابێت‪ .‬ئەم ڕەوشە‬

‫هاوشێوەی دۆخی پر�سی ئازادی ژنە‪ .‬وەک چۆن‬ ‫ئاستی ئازادی کۆمەڵگا گرێدراوی ئاستی ئازادی‬ ‫ژنە‪ ،‬ئاستی دیموکرا�سی و ئازادی مرۆڤایەتی لە‬ ‫تەواوی دونیا گرێدراوی بوون و ئازادی کوردان‬ ‫و گەلە هاوشێوەکانێتی‪ .‬بەرخودانی قارەمانانەی‬ ‫گەلی کورد و گەالنی دیکەی باکور‪ -‬رۆژهەاڵتی‬ ‫سوریا بەرامبەر بە داگیرکەری دەوڵەتی تورکیا‬ ‫ئەم ڕاستییەی بۆ تەواوی مرۆڤایەتی خستۆتە‬ ‫ڕوو و فێری�شی کردوون‪.‬‬ ‫زۆر ئاشکرایە کە هیچ شتێک لەوە جوانتر‬ ‫نییە‪ .‬راستە هێرش و پەالمارەکانی داگیرکاران‬ ‫کۆمەڵکوژییە و پڕ بە سۆیە‪ ،‬ئازار بەخشەو‬ ‫هەمووشمان نیگەران و تەنگەتاو دەکات‪ .‬بەاڵم‬ ‫ئەو پەرەسەندن و راستییانەی بەرخودانی دژ‬ ‫بە داگیرکەری هێناویەتە ئاراوە‪ ،‬پێمان دەڵێ کە‬ ‫بەرامبەر ئەم ئێش و ئازارانە خۆڕاگر بین و دان‬ ‫بە خۆماندا بگرین‪ .‬بە النی کەم پێنج ملیۆن کەس‬ ‫لە پێنجسەد شوێنی پێنج کیشوەری سەر گۆی‬ ‫ئەم زەمینە لە هەمان کاتدا ڕژاونەتە شەقام‬ ‫و کۆاڵنەکان ‪ ،‬بە یەک دەنگ هاوار دەکەن‬ ‫«بژی بەرخودانی کوردستان»‪ .‬گەالن ڕژاونەتە‬ ‫کۆاڵنەکان و دیموکرا�سی خۆیان لە گەڵ ئازادی‬ ‫کوردستان دا کردووە بە یەک‪ .‬بەرخودانی‬ ‫ئازادیخوازی و شکۆمەندانەی گەلی کورد بوێری‬ ‫و هیوا بە تەواوی گەالن و ژنان دەبەخ�شێ‪.‬‬ ‫ئایا شتێک هەیە لەمە جوانتر و شۆڕشێک لەم‬ ‫شۆڕشە مەزنتر بێ؟‬ ‫سه‌رچاوه‌‪ :‬رۆژنامەی ئۆزگور پۆلیتیکا‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪53‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وتـــار‬

‫مه‌والنا خالیدی شاره‌زووری‬ ‫و‬ ‫نه‌قشبه‌ندیی كوردی‬

‫حه‌سه‌ن جودی‬

‫به‌�شی یه‌كه‌م‪:‬‬ ‫ده‌روازه‌یه‌ك‬ ‫بێگومان هه‌ر ئایینێك خاوه‌ن هزرێكه‌‌‪ ،‬هه‌ر‬ ‫هزرێكی ئایینییش به‌�سێ مه‌تۆد و رێگ ‌‌ه گوزراشت‬ ‫ل ‌ه خۆی ده‌كات‪ ،‬ك ‌ه بریتیین ل ‌ه شێوه‌كانی‬ ‫«سه‌له‌فییه‌ت‪ ،‬عه‌قالنییه‌ت‪ ،‬عیرفانییه‌ت»‪ .‬ئه‌م‬ ‫�سێ مه‌تۆد و رێگه‌یه‌ش هه‌ر ته‌نیا تایبه‌ت نیی ‌ن به‌‬ ‫هزری ئایینی‪ ،‬به‌ڵكو له‌ده‌ره‌وه‌ی هزری ئایینییش‬ ‫ئه‌و شێو ‌ه فیكرییان ‌ه هه‌ن و له‌بوار ‌ه فه‌لسه‌فیی‬ ‫و ئایدیۆلۆژییه‌كانیشدا گوزارشتیان لێده‌كرێت‪.‬‬ ‫‪54‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫لێره‌دا قس ‌ه و باسمان له‌سه‌ر عیرفانییه‌ت‬ ‫(ته‌سوف)ه‪.‬‬ ‫ته‌سه‌وف (سۆفیگه‌ریی ‪ -‬سۆفیزم)‪ :‬مه‌تۆدێكی‬ ‫بیركردنه‌وه‌ی گه‌ردوونییانه‌ی ‌‌ه و به‌دیدگایه‌كی‬ ‫میتافیزیكیانه‌و ‌ه ل ‌ه گه‌ردوون و خودا و مرۆڤ‬ ‫ده‌ڕوانێت‪ .‬پێش په‌یدابوونی ئایینه‌كان ئه‌و جۆره‌‬ ‫بیركردنه‌وه‌ی ‌ه هه‌بوو ‌ه و گه‌شه‌ی كردووه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم له‌گه‌ڵ په‌یدابوونی ئایینه‌كان ئه‌و مه‌تۆدی‬ ‫بیركردنه‌وه‌ی ‌ه رێچك ‌ه و رێبازی جیاواز جیاوازی‬ ‫له‌خۆو ‌ه گرتووه‌‪ .‬به‌اڵم كرۆكی هه‌ر هه‌موویان‬ ‫یه‌ك ‌ه و له‌وه‌دا كۆكن كه‌وا رێگه‌یه‌كی بیركردنه‌وه‌یه‌‬ ‫ل ‌ه گه‌ردوون و خودا و گه‌یشتن ب ‌ه خودا‪ ،‬رێگه‌یه‌كه‌‬ ‫بۆ پاكبوونه‌وه‌ی خود (نه‌فس) ل ‌ه خراپه‌خوازیی‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها زانستی خوداپه‌رستی و ئاوێته‌بوون‬ ‫به‌خودایه‌‌‪ .‬سۆفیگه‌ریی خۆشه‌ویستیی و عه‌شقێكی‬ ‫قووڵ ‌ه بۆ خوداوه‌ند‪ .‬له‌بنچینه‌دا ته‌سوف ره‌وتێكی‬ ‫دژه‌ده‌سه‌اڵتی و دژ ماددیگه‌راییه‌‪ .‬له‌به‌رامبه‌ر به‌و‬ ‫سته‌مكاریی و گه‌نده‌ڵی و نادادییه‌ی ده‌سه‌اڵتداران‬ ‫به‌رامبه‌ر ب ‌ه تاك و كۆمه‌ڵگ ‌ه په‌یڕه‌ویی لێده‌كه‌ن‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫هه‌ڵوێستێكی پڕۆتستۆیی كۆمه‌اڵیه‌تییه‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫له‌به‌رامبه‌ر ب ‌ه ئه‌قڵییه‌تی چه‌قبه‌ستوویی‬ ‫سه‌له‌فییه‌تگه‌راییدا قه‌ڵه‌مبازێك و كاردانه‌وه‌یه‌كی‬ ‫رادیكاڵه‌‪ .‬له‌به‌رامبه‌ر زیاده‌ڕویی ل ‌ه عه‌قاڵنییه‌تیشدا‬ ‫هه‌ڵوێستێكی په‌ڕگیره‌‪ .‬بۆی ‌ه ئه‌م جۆر ‌ه بیركردنه‌وه‌یه‌‬ ‫له‌بنچینه‌دا له‌به‌رامبه‌ر ب ‌ه ده‌سه‌اڵت ‌ه ملهوڕه‌كاندا‬ ‫هه‌ڵوێستێكی ئه‌نارشیستانه‌ی هه‌بووه‌‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫سۆفیگه‌ریی خۆی له‌بیركردنه‌وه‌ی سه‌له‌فییه‌ت‬ ‫به‌و ‌ه جودا ده‌كاته‌و ‌ه كه‌وا ده‌خوازێت له‌سه‌رووی‬ ‫ده‌ق خودا بناسن و ب ‌ه خودا بگه‌ن‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫روانینێكی فه‌نتازیی و رۆحیی بۆ ده‌ق ‌ه پیرۆزه‌كان‬ ‫هه‌ی ‌ه و خودی ده‌ق و دونیای به‌رجه‌ست ‌ه و ته‌نانه‌ت‬ ‫جه‌سته‌ی مرۆڤیش ب ‌ه زیندانی رۆح ده‌بینێت‪.‬‬ ‫سۆفییه‌كان له‌میانه‌ی هه‌وڵدانیان بۆ گه‌یشتن و‬ ‫ئاوێته‌بوون له‌گه‌ڵ خودا له‌و زیندانانه خۆیان‬ ‫رزگار ده‌كه‌ن‪ .‬هه‌روه‌ها سۆفیگه‌ریی خۆی�شی له‌‬ ‫عه‌قالنییه‌ت به‌و ‌ه جودا ده‌كاته‌و ‌ه ك ‌ه عه‌قڵ به‌‬ ‫تاك ‌ه ئامراز یان توانادارترین ئامرازی گه‌یشتن به‌‬ ‫حه‌قیقه‌ت و خودا نابینێت‪.‬‬ ‫گنۆستیزم ك ‌ه بۆخۆی ره‌گ و ریشه‌یه‌كی زۆر‬ ‫دێرینی هه‌یه‌‪ ،‬سه‌رچاو ‌ه و ریشه‌ی سۆفیگه‌رێتییه‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه ئایینی جوله‌ك ‌ه (یه‌هودی) و دیان(كریستیان)‬ ‫و له‌الی یۆنانیه‌كانیشدا جۆرێك ل ‌ه ته‌سه‌وفیان‬ ‫هه‌بووه‌‪ ،‬پێی گووتراو ‌ه «گنۆ�سی ‪‌»gnōsis‬‬ ‫(عیرفانیه‌ت)‪ .‬به‌اڵم ل ‌ه ئیسالمدا ب ‌ه ته‌سه‌وف یان‬ ‫سۆفیگه‌رایی و سۆفیاتی ناسراوه‌‪.‬‬ ‫ته‌سوف‪ ،‬به‌واتا ئیسالمییه‌كه‌ی‪ ،‬به‌شێكه‌‌‬ ‫ل ‌ه فه‌لسه‌فه‌ی ئیسالمی و وه‌ك رێگه‌یه‌كی‬ ‫بیركردنه‌وه‌ی ئایینی هه‌ر له‌گه‌ڵ په‌یدابوونی ئایینی‬ ‫ئیسالمدا وه‌ك مه‌یلێك په‌یدابووه‌‪ ،‬كه ‌خۆی له‌‬ ‫خواپه‌رستییه‌كی زاهیدان ‌ه به‌رجه‌ست ‌ه كردووه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم ئه‌و مه‌یل ‌ه تا هاتوو ‌ه گه‌شه‌ی كردوو ‌ه و‬

‫له‌گه‌ڵ كۆچی دوایی پێخه‌مبه‌ر و قووڵبوونه‌وه‌ی‬ ‫ملمالنێی ده‌سه‌اڵتخوازانه‌ی نێوان ده‌ست ‌ه دژ‬ ‫به‌یه‌كه‌كانی یاوه‌رانی پێخه‌مبه‌ر‪ ،‬مه‌یلی سۆفیگه‌ریی‬ ‫وه‌ك ره‌وتێكی جیاواز زیاتر پێشده‌كه‌وێت و گه‌لێك‬ ‫لق و پۆپه‌ی لێده‌بێته‌و ‌ه ك ‌ه ب ‌ه ته‌ریقه‌ت واتا (رێگا‬ ‫یان ره‌چه‌) ناسراوه‌‪.‬‬ ‫زۆربه‌ی ته‌ریقه‌ته‌كان رێبازی خوداپه‌رستییان‬ ‫و سه‌رچاوه‌ی بیروڕای خۆیان بۆ یه‌كێك له‌و دوو‬ ‫خه‌لیفه‌یه‌ی موسڵمانان «ئه‌بوبه‌كری سه‌دیق یان‬ ‫عه‌لی كوڕی ئه‌بی تاڵیب» یان هه‌ردووكیان به‌یه‌كه‌وه‌‬ ‫ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌‪ .‬هه‌ر ته‌ریقه‌تێك شێخێكی خۆی‬ ‫هه‌یه و به‌دوایدا له‌سه‌ر بنه‌مای ده‌ستنیشانكردنی‬ ‫شێخه‌كه‌دا شێخی تر جێیده‌گرێته‌و ‌ه و پێشه‌وایه‌تی‬ ‫بۆ ته‌ریقه‌ته‌ك ‌ه ده‌كات‌‪ .‬ته‌ریقه‌ته‌كان به‌هه‌ندێك‬ ‫جیاوازیی ل ‌ه رووی شێوه‌ی خوداپه‌رستی و‬ ‫زیكركردن و په‌روه‌رده‌كردنی موریدانی خۆیان‬ ‫له‌الیه‌ن شێخه‌كانیانه‌و ‌ه جودایی خۆیان‬ ‫ده‌خه‌نه‌ڕوو‪.‬‬ ‫له‌میانه‌ی وردبوونه‌وه‌مان له‌مێژوو و‬ ‫تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ته‌ریقه‌ته‌كاندا ئه‌وه‌مان بۆ‬ ‫روون ده‌بێته‌و ‌ه كه‌وا ته‌ریقه‌ته‌كانیش وه‌ك ئایین و‬ ‫ئایینزاكان (مه‌زهه‌به‌كان) له‌ژێر كاریگه‌ریی ئه‌و كات‬ ‫و شوێن و كۆمه‌ڵگه‌ی ‌ه دان ك ‌ه لێیه‌و ‌ه په‌یدا ده‌بن‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش به‌و واتای ‌ه دێت ك ‌ه ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ی‬ ‫ته‌ریقه‌تی تێدا په‌یدا ده‌بێت و گه‌ش ‌ه ده‌كات‬ ‫رووداوه‌كان و سرووشتی كۆمه‌ڵگه‌ك ‌ه مۆركی‬ ‫خۆی ل ‌ه ناوه‌رۆك و شێوه‌گرتنی ته‌ریقه‌ته‌كه‌‬ ‫ده‌دات‪ .‬ته‌نانه‌ت ئه‌و راستیه‌ش ده‌بینرێت كه‌وا؛‬ ‫ته‌ریقه‌ته‌كان ئه‌و كات و شوێن و ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ی‬ ‫لێیه‌و ‌ه په‌یدا بوونه‌‪ ،‬له‌گه‌ڵ گه‌شه‌كردنیدا وه‌كو‬ ‫خۆیان نامێننه‌و ‌ه و گۆڕانكاریی و جیاوازیی له‌‬ ‫ناوه‌رۆك و شێوه‌گرتنیاندا ده‌بینرێت‪ .‬ئه‌م راستییه‌‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪55‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫ل ‌ه ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییدا زۆر به‌ڕوونی به‌رچاو‬ ‫ده‌كه‌وێت‪.‬‬ ‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی یه‌كێك ل ‌ه گرنگترین و‬ ‫سه‌ره‌كیترین ته‌ریقه‌تی سۆفیگه‌ریی ئیسالمییه‌‬ ‫ل ‌ه ئاستی خۆرهه‌اڵتی ناوین و جیهاندا‪ ،‬ل ‌ه ئاستی‬ ‫كوردستانیشدا گه‌وره‌ترین و سه‌ره‌كیترین و‬ ‫كاریگه‌رترین ته‌ریقه‌ته‌‪ .‬بۆی ‌ه پێویست ده‌كات‬ ‫الیه‌ن ‌ه گرنگه‌كانی ئه‌و ته‌ریقه‌ت ‌ه و رێبه‌ره‌كانی‬ ‫بخه‌ینه‌ڕوو‪.‬‬ ‫به‌�شی یه‌كه‌م‪:‬‬ ‫راستینه‌ی نه‌قشبه‌ندێتی و‬ ‫رۆڵی مه‌والنا خالیدی شاره‌زووری‬ ‫‪ . 1‬سه‌ره‌تاكانی په‌یدابوونی ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی‪:‬‬ ‫وشه‌ی نه‌قشبه‌ند ل ‌ه دوو وشه‌ی «نه‌قش‬ ‫‪ +‬به‌ند»ه‌و ‌ه هاتووه‌‪« .‬نه‌قش» به‌واتای نه‌خش‬ ‫یان نیگار دێت‪ .‬پاشگری «به‌ند»یش ك ‌ه له‌‬ ‫كوردیدا پاشگری «مه‌ند»یش به‌كاردێت‪ ،‬بۆ‬ ‫شاره‌زاییبوون ل ‌ه پیشه‌یه‌ك یان كارێكدا ده‌خرێته‌‬ ‫سه‌ر وشه‌یه‌كه‌وه‪ .‬وه‌ك وشه‌ی هونه‌رمه‌ند یان‬ ‫هۆشمه‌ند و بیرمه‌ند‪...‬هتد‪ .‬هه‌روه‌ها «به‌ند»‬ ‫به‌واتای پابه‌ند بوون یان وابه‌سته‌بوون به‌‬ ‫شتێكیشه‌و ‌ه دێت‌‪ .‬شێخ محه‌مه‌د ئه‌مین كوردی له‌‬ ‫كتێبی «رووناككه‌ره‌وه‌ی داڵن – تنویر القلوب»دا‬ ‫پێی وای ‌ه نه‌قشبه‌ند‪ ،‬ل ‌ه نه‌خشاندن (نه‌قشاندن)ی‬ ‫وێنه‌ی سه‌ر مۆم دێت و ناسڕدرێته‌وه‌‪ .‬به‌خشینی‬ ‫نازناوی نه‌قشبه‌ند ب ‌ه خواج ‌ه به‌هائه‌ددین له‌به‌ر‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه به‌ڕاده‌یه‌ك له‌دڵه‌و ‌ه یادی خوای‬ ‫كردوو ‌ه ك ‌ه نه‌ق�شی «هللا» له‌دڵیدا نه‌خشێنراو ‌ه و‬ ‫ناسڕدرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫‪56‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ه‬ ‫بۆچوونێك هه‌ی ‌‬ ‫ریشه‌ی ئه‌م ته‌ریقه‌ته‌‬ ‫بۆ یه‌كه‌م خه‌لیفه‌ی‬ ‫موسڵمانان «ئه‌بوبه‌كری‬ ‫سدیق» ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر‬ ‫بنه‌مای فه‌رمووده‌یه‌كی‬ ‫پێخه‌مبه‌ره‌و ‌ه هاتووه‌‬ ‫بۆچوونێك هه‌ی ‌ه ریشه‌ی ئه‌م ته‌ریقه‌ت ‌ه‬ ‫بۆ یه‌كه‌م خه‌لیفه‌ی موسڵمانان «ئه‌بوبه‌كری‬ ‫سدیق» ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌‪ .‬ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر بنه‌مای‬ ‫فه‌رمووده‌یه‌كی پێخه‌مبه‌ره‌و ‌ه هاتوو ‌ه كه‌‬ ‫گووتوویه‌تی‪( :‬ما صب هللا في صدري شيئا اال‬ ‫و صببته في صدر ابي بكر – واتا‪ :‬هه‌رچی خوا‬ ‫خستوویه‌تی ‌ه سینگمه‌و ‌ه منیش خستوومه‌ته‌‬ ‫سینگی ئه‌بوبه‌كره‌وه‌)‪ .‬ئه‌مه‌ش به‌و واتای ‌ه دێت ئه‌م‬ ‫ته‌ریقه‌ت ‌ه خوا خستوویه‌تی ‌ه دڵی پێخه‌مبه‌ره‌و ‌ه و‬ ‫ئه‌ویش خستوویه‌تی ‌ه دڵی ئه‌بوبه‌كره‌و ‌ه و ئه‌ویش‬ ‫خستوویه‌تیه دڵی ئه‌بوزه‌یدی ته‌یفوری به‌ستامیه‌وه‬ ‫‪...‬هتد‌‪ .‬بۆی ‌ه خاوه‌نانی ئه‌م بۆچوون ‌‌ه پێیان وایه‬ ‫ئه‌م ته‌ریقه‌ت ‌ه ل ‌ه هه‌ر قۆناخێكدا ناوێكی هه‌بووه‌‌؛‬ ‫له‌سه‌ره‌تاو ‌ه ل ‌ه ئه‌بوبه‌كره‌و ‌ه تا «ئه‌بوزه‌یدی‬ ‫ته‌یفور به‌ستامی» پێی گووتراو ‌ه «سه‌دیقیه‌«‪.‬‬ ‫ل ‌ه به‌ستامیه‌و ‌ه تا عه‌بدولخاقی غه‌جده‌وانی‬ ‫پێیگووتراو ‌ه «ته‌یفوری»‪ .‬ل ‌ه غه‌جده‌وانیشه‌و ‌ه تا‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫رای جیاوازی سه‌باره‌ت‬ ‫به‌ داهێنه‌ری یه‌كه‌می‬ ‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی‬ ‫(نه‌قشی‪ ،‬نه‌خشی) هه‌یه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم به‌گشتی ئه‌و رایه‌‬ ‫ه راستییه‌‬ ‫زیاتر نزیك ب ‌‬ ‫ه ته‌ریقه‌تی‬ ‫كه‌ پێی وای ‌‬ ‫نه‌قشبه‌ندی درێژكراوه‌ی‬ ‫ته‌ریقه‌تی خواجه‌كانه‌‬ ‫محه‌مه‌د به‌هاددین پێیگووتراو ‌ه «خواجه‌كانی» و‬ ‫ل ‌ه محه‌مه‌د به‌هاددین به‌دواشه‌و ‌ه پێیگووتراوه‌‬ ‫«نه‌قشبه‌ندی»‪ ,‬ل ‌ه شێخ محه‌مه‌د به‌هاددینیشه‌وه‌‬ ‫بۆ شێخ عوبێدوڵاڵی ئه‌حرار پێیگووتراوه‌‬ ‫«نه‌قشبه‌ندیی ئه‌حراری»‪ ،‬ل ‌ه شێخ ئه‌حمه‌دی‬ ‫فاروقییه‌و ‌ه بۆ شێخ شه‌مسه‌ددین حه‌بیبوڵاڵ‬ ‫پێیگووتراو ‌ه «املجددیة – نوێكه‌ره‌وه»‪ ،‬ل ‌ه شێخ‬ ‫حه‌بیبوڵاڵو ‌ه بۆ مه‌والنا خالیدی نه‌قشبه‌ندی‬ ‫پێیگووتراو ‌ه «املجددية املظهرية‪ ،‬ل ‌ه مه‌والنا‬ ‫خالیدیش به‌دواو ‌ه پێیگووتراو ‌ه «خالیدی»‬ ‫یان «املجددية النقشبندية – نوێكه‌ره‌وه‌ی‬ ‫نه‌قشبه‌ندیی ‌» ته‌نانه‌ت ده‌گووترێت؛ ئه‌م ته‌ریقه‌ته‌‬ ‫له‌سه‌ر رێنمایی چوار كه‌سێتی بونیادنراو ‌ه كه‌‬ ‫بریتیین ل ‌ه «سه‌ملانی فار�سی‪ ،‬ئه‌بوزه‌ید عيسا‬ ‫ته‌یفوری به‌ستامی‪ ،‬عه‌بدولخالقی غه‌جده‌وانی‬ ‫و محه‌مه‌د به‌هاددینی نه‌قشبه‌ندی»‪ .‬هه‌روه‌ها‬

‫هه‌ندێك ل ‌ه نه‌قشبه‌ندییه‌كان ب ‌ه دوو زنجیره‌ی‬ ‫تریشه‌و ‌ه خۆیان ده‌گه‌یه‌نن ب ‌ه پێخه‌مبه‌ر؛ له‌ڕێگه‌ی‬ ‫ئیمامی حوسێن و زانای به‌ناوبانگ حه‌سه‌نی‬ ‫به‌سرییه‌و ‌ه ب ‌ه ئیمامی عه‌لییه‌و ‌ه و له‌ویشه‌وه‌‬ ‫خۆیان ب ‌ه پێخه‌مبه‌ر ده‌گه‌یه‌ننه‌وه‌‪.‬‬ ‫رای جیاوازی سه‌باره‌ت ب ‌ه داهێنه‌ری یه‌كه‌می‬ ‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی (نه‌ق�شی‪ ،‬نه‌خ�شی) هه‌یه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم به‌گشتی ئه‌و رای ‌ه زیاتر نزیك ب ‌ه راستییه‌‬ ‫ك ‌‌ه پێی وای ‌ه ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی درێژكراوه‌ی‬ ‫ته‌ریقه‌تی خواجه‌كان ‌ه ‪ -‬ك ‌ه ته‌ریقه‌تێكه له‌الیه‌ن‬ ‫خواج ‌ه یوسفی هه‌مه‌دانی(‪ )1140 -1048‬و‬ ‫خواج ‌ه عه‌بدولخالقی گۆجده‌وانی(غه‌جده‌وانی)‬ ‫(‪ )1179-1103‬داهێنراوه‌‪ .‬تایبه‌تیش خواجه‌‬ ‫به‌هاددین نه‌قشبه‌ندی بوخارایی (‪)1389-1318‬‬ ‫ك ‌ه ب ‌ه «شاهی نه‌قشبه‌ندی»ش ده‌ناسرێت‪،‬‬ ‫ب ‌ه كۆكه‌ره‌و ‌ه و یه‌كخه‌ری را و باوه‌ڕییه‌كانی‬ ‫خواجه‌كان و ب ‌ه داهێنه‌ری راسته‌قینه‌ی ئه‌و‬ ‫ته‌ریقه‌ت ‌ه له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت‪ .‬جێنشینه‌كانی شاهی‬ ‫نه‌قشبه‌ند عه‌الددین عه‌تتار (له‌ساڵی‪ 1399‬كۆچی‬ ‫دوایی كردووه‌) و محه‌مه‌د پارسا (‪)1461-1355‬‬ ‫و یه‌عقوبی چه‌رخی(له‌ساڵی ‪1446‬كۆچی دوایی‬ ‫كردووه‌) بوون ك ‌ه توانیان ئه‌و ته‌ریقه‌ت ‌ه گه‌شه‌‬ ‫پێبده‌ن و باڵویبكه‌نه‌وه‌‪ .‬هه‌روه‌ها عوبه‌یدوڵاڵی‬ ‫ئه‌حرار(‪ )1495 -1403‬ك ‌ه له‌سه‌رده‌می‬ ‫ته‌یمورله‌ندا شێخی ته‌ریقه‌ت بوو‪ ،‬رۆڵێكی زۆر‬ ‫گرنگ ل ‌ه باڵوكردنه‌و ‌ه و هه‌ژموونی ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندییدا بینی‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها مه‌والنا شاه غوالمعه‌لی عه‌بدوڵاڵی‬ ‫ده‌هله‌وی (‪)1825-1745‬یش رۆڵێكی مه‌زنی له‌‬ ‫به‌ره‌وپێشه‌و ‌ه بردنی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییدا‬ ‫بینیو ‌ه و هه‌ر له‌سه‌رده‌می ئه‌ودا مه‌والنا خالیدی‬ ‫نه‌قشبه‌ندیی ده‌چێت ‌ه ده‌هلی ل ‌ه هیندستان و و‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪57‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫مانه‌وه‌ی ساڵێك له‌الی ئه‌و ته‌ریقه‌ت و ئیجازه‌ی‬ ‫ئیرشاد وه‌رده‌گرێت و ده‌گه‌ڕێته‌و ‌ه كوردستان‪.‬‬ ‫‪ . 2‬بنه‌ماكانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی‬ ‫له‌سه‌رچاوه‌كانی تایبه‌ت ب ‌ه نه‌قشبه‌ندێتیدا‬ ‫ئاماژ ‌‌ه به‌و ‌ه ده‌كرێت ك ‌ه خواج ‌ه عه‌بدولخالقی‬ ‫گۆجده‌وانی هه‌شت بنه‌مای بۆ ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی داڕشتووه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها مه‌والنا‬ ‫خالیدیش �سێ بنه‌مای تری بۆ داڕشتووه‌‪.‬‬ ‫بنه‌ماكانیش ئه‌مانه‌ن‪:‬‬ ‫‪ . 1‬هۆ�شی هه‌نووكه‌یی‪ :‬واتا نابێت بێئاگایی‬ ‫و غافلبوون زه‌فه‌ر به‌كار و كرده‌و ‌ه و ته‌نانه‌ت‬ ‫هه‌سته‌كانی�شی به‌رێت‪.‬‬ ‫به‌مه‌به‌ستی‬ ‫‪ . 2‬سه‌ربه‌رزنه‌كردنه‌وه‌‪:‬‬ ‫دووركه‌وتنه‌و ‌ه ل ‌ه ڕوانینی حه‌رام‪ ،‬پێویسته‌‬ ‫په‌یڕه‌وكاری نه‌قشبه‌ندی سه‌یری به‌رده‌می خۆی‬ ‫بكات و سه‌یری ئه‌مال و ئه‌و الی خۆی نه‌كات‪ ،‬تا‬ ‫بیری ب ‌ه الی شتی تره‌و ‌ه نه‌چێت‪.‬‬ ‫‪ . 3‬گه‌شت ل ‌ه نیشتمان‪ :‬پێویست ‌ه له‌‬ ‫نیشتمانی خۆڵینه‌و ‌ه بۆ نیشتمانی ئاسمانی گه‌شت‬ ‫بكات‪ ،‬ل ‌ه كردار و ئاكاری ناپه‌سنده‌و ‌ه بۆ ره‌وشتی‬ ‫په‌سنده‌و ‌ه گه‌شت بكات‪.‬‬ ‫‪ . 4‬ته‌نیایی له‌ناو كۆڕدا‪ :‬واتا پێویسته‌‬ ‫به‌ڕووخسار و رواڵه‌ت له‌ناو كۆمه‌ڵ و مه‌جلیسدا‬ ‫بێت‪ ،‬به‌اڵم به‌ناوه‌رۆك و دڵ له‌گه‌ڵ خوادا بێت‪.‬‬ ‫‪ . 5‬یادكردن (زیكركردن)‪ :‬بریتیی ‌ه له‌‬ ‫یاد(زیكر)كردنی خو ‌ا ب ‌ه زاره‌كی یان ب ‌ه دڵ‪.‬‬ ‫‪ . 6‬گه‌ڕانه‌وه‌‪ :‬ئه‌و كه‌سه‌ی ك ‌ه یادی خوا‬ ‫ده‌كات پێویست ‌ه به‌رده‌وام ئه‌وه‌ی ل ‌ه دڵیدا بێت‬ ‫كه ‌؛ خودای ‌ه من له‌و یادكردن ‌ه ته‌نها مه‌به‌ستم‬ ‫ره‌زامه‌ندی تۆی ‌ه و به‌رده‌وام بگه‌ڕێته‌و ‌ه بۆ الی‬ ‫خودا و ته‌نها مه‌به‌ستی زاتی خودا بێت‪.‬‬ ‫‪58‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪ . 7‬پارێزگاریی‪ :‬مه‌به‌ست پارێزگاریكردن ‌ه‬ ‫له‌و یاد(زیكر)ه‌‪ ،‬به‌وه‌ی ك ‌ه ل ‌ه ساتێكدا چه‌ند جار‬ ‫ئه‌و وێرد ‌ه دووبار ‌ه بكاته‌و ‌ه بۆ ئه‌وه‌ی بیر و هۆ�شی‬ ‫به‌الی شتی تردا نه‌ڕوات‪ ،‬پارێزگاریی له‌و ئاراسته‌یه‌‬ ‫بكات ك ‌ه گرتوویه‌تیه‌به‌ر‪.‬‬ ‫‪ . 8‬بیرهێنانه‌وه‌‪ :‬پێویست ‌ه په‌یڕه‌وكاری‬ ‫نه‌قشبه‌ندی به‌رده‌وام وش ‌ه و وێرده‌كان له‌ڕووی‬ ‫ئاگاییه‌و ‌ه بڵێت و له‌هه‌موو كاتێكدا بزانێت ك ‌ه ئه‌و‬ ‫له‌باره‌گای خودای گه‌ور ‌ه دایه‌‪.‬‬ ‫مه‌والنا خالیدیش ئه‌م �سێ بنه‌مایه‌نه‌ی بۆ زیاد‬ ‫كردووه‌‪:‬‬ ‫‪ . 1‬وه‌ستانی كاتی‪ :‬مه‌به‌ست له‌وه‌ی ‌ه كه‌‬ ‫په‌یڕه‌وكاری نه‌قشبه‌ندی له‌گه‌ڵ خوای خۆیدا‬ ‫چه‌ند كاتێك گفتوگۆ بكات و بزانێت له‌دۆخی‬ ‫بێئاگایی یان به‌ئاگایی دایه‌‪.‬‬ ‫‪ . 2‬وه‌ستانی ژماره‌یی‪ :‬واتا یادكه‌ره‌وه‌‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫پێویست ‌ه له‌كاتی یاد(زیكر)كردنه‌وه‌دا ره‌چاوی‬ ‫ژماره‌ی زیكر و یادكردنه‌وه‌كانی بكات و له‌هه‌ر‬ ‫هه‌ناسه‌یه‌كدا ل ‌ه �سێ یان پێنج یان حه‌وت تاوه‌كو‬ ‫بیست و یه‌ك جار به‌رده‌وام بێت‪.‬‬ ‫‪ . 3‬وه‌ستان ل ‌ه دڵدا‪ :‬واتا له‌كاتی یادكردنه‌وه‌‬ ‫(زیكر)دا دڵت الی خودا بێت و دڵ به‌رده‌وام‬ ‫هوشیار و به‌ئاگا و ئاماده‌ی یادی خوا بێت‪ ،‬به‌بێ‬ ‫سه‌رقاڵبوونی زیاد له‌پێویست ب ‌ه دونیاوه‌‪.‬‬ ‫‪ . 3‬جیاوازی نێوان ته‌ریقه‌تی قادری و‬ ‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی‪:‬‬ ‫له‌نێوان هه‌ردوو ته‌ریقه‌تی ‌قادری ‌‌و‬ ‫نه‌قشبه‌ندیدا هه‌ندێك جیاوازییان هه‌یه‌‪ .‬ده‌كرێ‬ ‫له‌م خااڵنه‌دا باسیان بكه‌ین‪:‬‬ ‫‪ . 1‬له‌ڕووی زنجیره‌ی گه‌یشتنه‌و ‌ه به‌‬ ‫پێخه‌مبه‌ر قادرییه‌كان له‌ڕێگه‌ی ئیمامی عه‌لییه‌وه‌‬

‫زنجیره‌ی ته‌ریقه‌تیی خۆیان ب ‌ه پێخه‌مبه‌ر ده‌گه‌یه‌نن‪.‬‬ ‫هه‌رچی نه‌قشبه‌ندییه‌كانیش ‌ه له‌ڕێگه‌ی خه‌لیفه‌‬ ‫ئه‌بوبه‌كری سدیقه‌و ‌ه ته‌ریقه‌تییان ب ‌ه پێخه‌مبه‌ر‬ ‫ده‌گه‌یه‌نن‪.‬‬ ‫‪ . 2‬له‌ته‌ریقه‌تی قادرییدا به‌ئاشكرا و‬ ‫ده‌نگی به‌رزه‌و ‌ه زیكری خوا ده‌كه‌ن‪ .‬به‌اڵم‬ ‫نه‌قشبه‌ندییه‌كان ل ‌ه دڵه‌و ‌ه و به‌بێده‌نگی زیكری‬ ‫خوا ده‌كه‌ن‪ .‬ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و ئایه‌ته‌ی‬ ‫قورئانه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه ده‌ڵێت‪( :‬ادعوا ربكم تضرعا و‬ ‫خفية انه اليحب املعتدين)‪.‬‬ ‫‪ . 3‬قادرییه‌كان ب ‌ه موریده‌كانی خۆیان ده‌ڵێن‬ ‫«ده‌روێش»‪ .‬به‌اڵم نه‌قشبه‌ندییه‌كان ب ‌ه موریده‌كانی‬ ‫خۆیان ده‌ڵێن «سۆفی»‬ ‫‪ . 4‬ل ‌ه ته‌ریقه‌تی قادرییدا تیغبازی ده‌كه‌ن و‬ ‫شوشه ‌ده‌كرمێنن و زمان ب ‌ه ئاسنی سووربووه‌وه‌‬ ‫ده‌نێن‪ .‬به‌اڵم ل ‌ه ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییدا ئه‌و‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪59‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫ره‌فتاران ‌ه له‌كاتی زیكركردندا ناكه‌ن‪.‬‬ ‫ی «موریدی‌«یه‌‪ .‬به‌اڵم‬ ‫‪ . 5‬ته‌ریقه‌تی قادر ‌‬ ‫ی «مورادییه‌«‪.‬‬ ‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ند ‌‬ ‫‪ . 6‬خاڵ ‌ی هاوبه‌�شی هه‌ردوو ته‌ریقه‌تیش‬ ‫ی سادق‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ك ‌ه هه‌ردووال ئیمام جه‌عفه‌ر ‌‬ ‫به‌پشتیوان ‌و یارمه‌تیده‌ری خۆیان ده‌زانن ‌و به‬ ‫‌(كۆكه‌ره‌وه‌ی دوو رووباره‌ك ‌ه ‪ -‬مجمع البحرین)‬ ‫ی ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫ی ده‌به‌ن‌و یاد ‌‬ ‫ناو ‌‬ ‫هه‌روه‌ها ده‌گووترێ بااڵپۆ�شی مورید و‬ ‫سۆفییه‌كانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی به‌ڕه‌نگی زه‌رد‬ ‫یان خۆڵه‌مێشییه‌‪ .‬شێوازی په‌روه‌رده‌ییشیان‬ ‫دوو جۆره‌؛ په‌روه‌رده‌ی جه‌سته‌یی ك ‌ه بریتیی ‌ه له‌‬ ‫په‌روه‌رده‌كردنی سۆفیی ‌ه الی یه‌كێك ل ‌ه شێخه‌كانی‬ ‫سه‌رده‌می خۆی‪ .‬په‌روه‌رده‌ی رۆحانییش بریتییه‌‬ ‫ل ‌ه سه‌رنجدان و قووڵبوونه‌وه‌ی سۆفی له‌رۆحی‬ ‫تایبه‌تی یه‌كێك ل ‌ه وه‌لی و شێخه‌كانی پێشوو له‌‬ ‫مه‌ودای كات و شوێندا‪.‬‬ ‫‪ . 4‬كوردستان و ئێراق له‌سه‌رده‌می‬ ‫مه‌والنا خالیددا‪:‬‬ ‫بێگومان پێش ئه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی‬ ‫بێت ‌ه كوردستان بزووتنه‌و ‌ه سۆفیگه‌رییه‌كان له‌‬ ‫كوردستاندا گه‌شه‌یان سه‌ندبوو‪ .‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‬ ‫عێراقی كۆن ناوه‌ندی خه‌الفه‌تی عه‌باسیی بوو‪.‬‬ ‫به‌هۆی ئه‌و دۆخ ‌ه ناله‌باره‌ی ده‌سه‌اڵتدارێتی ئه‌و‬ ‫خه‌الفه‌ت ‌ه له‌ژێر ركێفی خۆیدا هێنابووی ‌ه ئاراوه‌‪،‬‬ ‫سۆفیگه‌رییش وه‌ك ره‌وتێكی دژ ‌ه ده‌سه‌اڵتداریی‬ ‫و دژ ‌ه سته‌مكاریی و نادادی و گه‌نده‌ڵی له‌سه‌ده‌ی‬ ‫هه‌شته‌مه‌و ‌ه ل ‌ه عێراق سه‌ریهه‌ڵدا و گه‌شه‌یسه‌ند‪.‬‬ ‫بۆی ‌ه مه‌زه‌نده‌ی ئه‌و ‌ه ده‌كرێت كه‌وا سۆفیگه‌ریی‬ ‫زوو گه‌یشتبێت ‌ه كوردستان و باڵو بووبێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ده‌گووترێت ته‌ریقه‌تی قادری له‌سه‌ده‌ی‬ ‫‪60‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ته‌ریقه‌تی قادریی له‌الیه‌ن‬ ‫شێخ عه‌بدولقادری گه‌یالنی‬ ‫ه به‌غداد‬ ‫(‪ )1166 - 1077‬ل ‌‬ ‫داهێنراو ‌ه و په‌ره‌ی پێدراوه‌‪.‬‬ ‫هه‌ر خۆیشی چه‌ند جارێك‬ ‫ه كوردستان و رۆڵی‬ ‫هاتۆت ‌‬ ‫له‌ باڵوكردنه‌وه‌یدا هه‌بووه‌‪.‬‬ ‫سێزده‌هه‌مه‌و ‌ه ل ‌ه كوردستان باڵوبووبێته‌وه‪.‬‬ ‫رایه‌كی دیكه‌ش هه‌ی ‌ه كه‌وا ته‌ریقه‌تی قادری هه‌ر‬ ‫له‌سه‌رده‌می خودی شێخ عه‌بدولقادری گه‌یالنیی و‬ ‫كوڕه‌كانیه‌و ‌ه گه‌یشتۆت ‌ه كوردستان‌‪ .‬واتا یه‌كه‌مین‬ ‫ته‌ریقه‌تی سۆفیگه‌ریی ئیسالمی ك ‌ه گه‌یشتبێته‌‬ ‫كوردستان ته‌ریقه‌تی قادریی بێت‪.‬‬ ‫ته‌ریقه‌تی قادریی له‌الیه‌ن شێخ عه‌بدولقادری‬ ‫گه‌یالنی (‪ )1166 - 1077‬ل ‌ه به‌غداد داهێنراوه‌‬ ‫و په‌ره‌ی پێدراوه‌‪ .‬هه‌ر خۆی�شی چه‌ند جارێك‬ ‫هاتۆت ‌ه كوردستان و رۆڵی ل ‌ه باڵوكردنه‌وه‌یدا‬ ‫هه‌بووه‌‪ .‬هه‌رچه‌ند ‌ه خودی شێخ عه‌بدولقادری‬ ‫گه‌یالنی وه‌ك ئایینزا له‌سه‌ر ئایینزای حه‌نبه‌لی‬ ‫بووه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌هۆی نزیكیی به‌غداد ل ‌ه كوردستان‬ ‫و هه‌بوونی كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واری ل ‌ه به‌غداد و‬ ‫هاموشۆی بازرگانی نێوان كوردستان و به‌غداد‪،‬‬ ‫له‌الیه‌كی تریشه‌و ‌ه سووننیبوونی به‌شێكی زۆری‬ ‫كوردی موسڵمان – سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ك ‌ه سه‌ر‬ ‫ب ‌ه ئایینزای شافیعیی و ئایینزای حه‌نه‌فیین ‪-‬‬ ‫ئه‌و ته‌ریقه‌ت ‌ه زه‌مینه‌ی زوو باڵوبوونه‌وه‌ی له‌‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫شێخه‌كانی قادری‬ ‫له‌سه‌ره‌تادا له‌سه‌رووی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی ئاغا و به‌گ‬ ‫و میره‌كانه‌و ‌ه خاوه‌نی‬ ‫ده‌سه‌اڵتێكی دینی و‬ ‫دونیایی بوون‪ .‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ته‌نگهه‌ڵچنین بوو به‌‬ ‫قه‌ڵمڕه‌وی و هه‌ژموونی ئه‌و‬ ‫ئاغا و به‌گ و میرانه‌وه‌‪.‬‬

‫كوردستاندا زیاتر بۆ ره‌خساوه‌‪ .‬چونك ‌ه وه‌ك‬ ‫ته‌ریقه‌تێكی دژه‌ده‌سه‌اڵتداریی و بزووتنه‌وه‌یه‌كی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی – ئایینی ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌اڵتداریی‬ ‫گوزارشتی له‌خۆی كردووه‌‪ .‬هه‌روه‌ها كوڕانی‬ ‫شێخ عه‌بدولقادر‪ ،‬به‌تایبه‌تیش عه‌بدولكه‌ریمی‬ ‫كوڕی خۆی هاتۆت ‌ه كوردستان و ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌ی‬ ‫ل ‌‌ه كوردستان باڵوكردۆته‌وه‌‪ .‬ته‌ریقه‌تی قادری‬ ‫ك ‌ه زۆربه‌ی بانگخوازه‌كانی كورد بوون ‌‪ ،‬له‌‬ ‫كوردستاندا چه‌ندین لق و پۆپه‌ی لێبۆته‌و ‌ه وه‌ك‬ ‫به‌رزنجه‌یی‪ ،‬تاڵه‌بانی‪ ،‬كه‌سنه‌زانی‪ ،‬قادریی‪ ،‬به‌‬ ‫كۆنترین ته‌ریقه‌تی سۆفیگه‌ریی سونن ‌ه مه‌زهه‌ب‬ ‫ل ‌ه كوردستان داده‌نرێت‪ .‬به‌اڵم ئه‌م ته‌ریقه‌ته له‌‬ ‫كوردستاند ‌‌ا زۆر زوو وابه‌سته‌ی چینی فه‌رمانڕه‌وا‬ ‫و ده‌سه‌اڵتدارانی عوسمانی ب ‌ه گشتی و بنه‌ماڵه‌‬ ‫خانه‌دان و ده‌سه‌اڵتداره‌كانی كوردستاندا بووه‌‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی هه‌ڵوێست و باوه‌ڕییه‌كانی‬

‫خودی شێخ عه‌بدولقادری گه‌یالنییه‌‪ ،‬ك ‌ه زۆر‬ ‫دژی ده‌سه‌اڵتداران بوو ‌ه و هاوخه‌می هه‌ژاران‬ ‫بووه‪ .‬به‌ڕاده‌یه‌ك ئیدی هه‌ر زوو بۆت ‌ه ته‌ریقه‌تی‬ ‫چینی بااڵده‌ستی كوردستان‪ ،‬ك ‌ه چینێكی وابه‌سته‌‬ ‫بوو ‌ه ب ‌ه ده‌سه‌اڵتدارێتی سه‌فه‌وی و قاجاری و‬ ‫عوسمانییه‌وه‌‪ .‬ئیدی خودی بنه‌ماڵه‌ی شێخانی‬ ‫ته‌ریقه‌تی قادری ل ‌ه كوردستاندا به‌شێكی گرنگی‬ ‫موڵكدار و ساماندار ‌ه گه‌وره‌كان و ده‌سه‌اڵتدارانی‬ ‫كوردستانیان پێكهێناوه‌‪.‬‬ ‫له‌الیه‌كی دیكه‌و ‌ه شێخانی ته‌ریقه‌تی قادری له‌‬ ‫كوردستاندا‪ ،‬خۆیان كردۆت ‌ه به‌شێكی الیه‌نگیر‬ ‫ل ‌ه شه‌ڕ و ملمالنێی نێوان هه‌ردوو ئیمپراتۆرییه‌تی‬ ‫شیعه‌گه‌رایی سه‌فه‌وی و پاشان قاجاری و‬ ‫سووننه‌گه‌رایی عوسمانی و پشتیوانیان له‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارێتی عوسمانیی كردووه‌‪ .‬به‌هۆی‬ ‫ئه‌مه‌شه‌و ‌ه كوردستان بۆ هه‌ردووال بۆته‌‬ ‫گۆڕه‌پانێكی شه‌ڕ و ملمالنێیه‌كان‪ .‬هه‌روه‌ها له‌‬ ‫ملمالنێی نێوان میرنشین ‌ه كوردییه‌كاندا‪ ،‬یان‬ ‫له‌ملمالنێی ‌نێو خودی یه‌ك میرنشیندا هه‌میشه‌‬ ‫الیه‌نگری ئه‌و ‌ه بوو ‌ه ك ‌ه به‌هێزتر بوو ‌ه و ده‌سه‌اڵتی‬ ‫ل ‌ه ده‌ستدا بووه‌‪.‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت ‌ه شێخه‌كانی قادری له‌سه‌ره‌تادا‬ ‫له‌سه‌رووی ده‌سه‌اڵتی ئاغا و به‌گ و میره‌كانه‌وه‌‬ ‫خاوه‌نی ده‌سه‌اڵتێكی دینی و دونیایی بوون‪ .‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ته‌نگهه‌ڵچنین بوو ب ‌ه قه‌ڵمڕه‌وی و هه‌ژموونی ئه‌و‬ ‫ئاغا و به‌گ و میرانه‌وه‌‪ .‬بۆی ‌ه یان له‌گه‌ڵیاند خه‌ریكی‬ ‫سازش و به‌یه‌كه‌و ‌ه هه‌ڵكردن بوون یاخود له‌نێو‬ ‫ملمالنێ و ناكۆكی به‌رده‌وامدا بوون‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫ته‌ریقه‌تی قادری و ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییش‬ ‫له‌سه‌رووی ئه‌و په‌یوه‌ندییه هۆزیی و خێڵه‌كییه‌ی‬ ‫هه‌بوو‪ ،‬په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ و فۆرمێكی نوێی‬ ‫رێكخسته‌بوونی كۆمه‌ڵگه‌یان په‌ره‌پێداوه‌‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪61‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫ئه‌وكاته‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌الیه‌ن‬ ‫مه‌والنا خالیده‌و ‌ه بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كرێ‪،‬‬ ‫كوردستان به‌گشتی له‌دۆخی قووڵبوونه‌وه‌‬ ‫و فراوانبوونی ناكۆكییه‌كانی دابوو له‌گه‌ڵ‬ ‫هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی عوسمانی و قاجاریی‪ .‬له‌الیه‌كی‬ ‫دیكه‌‌شه‌و ‌ه هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت ئه‌گه‌رچی ده‌مێك‬ ‫بوو ده‌ستبه‌رداری شه‌ڕی یه‌كتر ببوون‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫له‌ڕێی ده‌ستێوه‌ردانیان ل ‌ه كاروباری میرنشینه‌كانی‬ ‫كوردستان و ختوكه‌دانی هاوئایینزاكانیان‬ ‫له‌ده‌وڵه‌تی به‌رامبه‌ردا‪ ،‬به‌رده‌وامییان ب ‌ه ملمالنێ و‬ ‫شه‌ڕی ساردی نێوانیان داوه‌‪ .‬به‌تایبه‌تیش میرنشینی‬ ‫بابان‪ ،‬ك ‌ه له‌الیه‌كه‌و ‌ه له‌نێوان میره‌كانی بابان‬ ‫خۆیاندا‪ ،‬به‌ده‌سیسه‌ی ده‌سه‌اڵتدارێتی قاجاری و‬ ‫عوسمانی‪ ،‬ملمالنێی خوێناوی به‌رده‌وام هه‌بوو‪،‬‬ ‫به‌ڕاده‌یه‌ك به‌رده‌وام ده‌سه‌اڵتی میرنشینه‌كه‌‬ ‫له‌ده‌ستی میره‌كانه‌و ‌ه ئه‌م ده‌ست و ده‌ستی كردووه و‬ ‫په‌شێوی و ناجێگیرییه‌كی به‌رده‌وام میرنشینه‌كه‌ی‬ ‫گرتۆته‌وه‌‌‪ .‬له‌الیه‌كیتره‌و ‌ه له‌نێوان میرنشینی بابان‬ ‫و ده‌سه‌اڵتدارێتی عوسمانی ل ‌ه ویالیه‌تی به‌غداد‬ ‫ملمالنێ و شه‌ڕی پچڕ پچڕ هه‌بووه‪ ،‬ك ‌ه ئامانجی والی‬ ‫به‌غدا له‌ناوبردن یان ملكه‌چكردنی میرنشینه‌كه‌‬ ‫بووه‌‪ .‬هه‌روه‌ها له‌و كاته‌شدا له‌نێوان میرنشینی‬ ‫بابان و ده‌سه‌اڵتدارێتی ئه‌وكاته‌ی ئێرانیشدا ملمالنێ‬ ‫و شه‌ڕ هه‌بوو ‌ه و ئه‌وانیش ویستوویان ‌ه ویالیه‌تی‬ ‫شاره‌زوور بخه‌ن ‌ه ژێر ركێفی خۆیانه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه دواجار‬ ‫ئه‌م شه‌ڕ و ملمالنێی ‌ه تا رووخانی میرنشینی بابان له‌‬ ‫ساڵی ‪ 1851‬به‌رده‌وام بووه‌‪.‬‬ ‫بێگومان دۆخی ویالیه‌تی به‌غدادیش ل ‌ه دۆخی‬ ‫ویالیه‌تی شاره‌زوور و كوردستانی ژێر ركێفی‬ ‫عوسمانییه‌كان باشتر نه‌بووه‌‪ .‬ئه‌وكات ‌ه ویالیه‌تی‬ ‫به‌غداد دووچاری نه‌هامه‌تی زۆر هاتووه‌؛ عێراقی‬ ‫ئه‌وكاته‌‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه ویالیه‌تی به‌غداد و به‌سڕ ‌ه پێكهاتبوو‪،‬‬ ‫‪62‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ل ‌ه سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌مه‌و ‌ه دووچاری فیتنه‌ی‬ ‫ناوخۆیی‪ ،‬شۆڕشه‌كانی ئینكشاریی‪ ،‬یاخیبوونه‌كانی‬ ‫عشیره‌ته‌كان‪ ،‬هه‌ڕه‌ش ‌ه به‌رده‌وامه‌كانی ئێران‪،‬‬ ‫قه‌یران ‌ه ئابوورییه‌كان‪ ،‬الفاوه‌كان و نه‌خۆ�شی و‬ ‫په‌تا كوشنده‌كان ببووه‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌دۆخێكی وه‌هادا مه‌والنا خالیدی نه‌قشبه‌ندی‬ ‫ئه‌و ماوه‌یه‌ی ل ‌ه كوردستان و عێراق بووه‌‌‬ ‫فه‌رمانڕه‌وایی ‪ 9‬میری بابانی بینیوه‌‪ ،‬ك ‌ه له ئه‌حمه‌د‬ ‫پاشاو ‌ه له‌ساڵی ‪ 1778‬ده‌ستیپێكردوو ‌ه تا ده‌گات ‌ه میر‬ ‫مه‌حمود پاشا ك ‌ه ل ‌ه ساڵی‪ 1826‬فه‌ڕمانڕه‌وا بووه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها فه‌ڕمانڕه‌وایی ‪ 7‬والی به‌غدادی�شی بینیوه‌‪.‬‬ ‫ك ‌ه ئه‌م ‌ه ئه‌و ‌ه ده‌خاته‌ڕوو ك ‌ه ئاڵوگۆڕ و رووداوه‌‬ ‫سیاسییه‌كانی كوردستان و عێراق چه‌ند ‌ه ئاڵۆز‬ ‫و ناجێگیر بووه‌‪ .‬هه‌روه‌ها مه‌والنا خالید به‌چاوی‬ ‫خۆی هه‌موو جۆره‌كانی سته‌مكاریی و زوڵمه‌كانی‬ ‫ده‌ستی عوسمانییه‌كان و قاجارییه‌كانی دژ به‌‬ ‫گه‌له‌كه‌ی بینیو ‌ه و كاریگه‌رییه‌كی زۆری له‌سه‌ر‬ ‫بیركردنه‌و ‌ه و لێگه‌ڕینه‌كانی و دواجار هه‌ڵوێست و‬ ‫هه‌وڵ و به‌رهه‌مه‌كانی�شی داناوه‌‪.‬‬ ‫بێگومان ئه‌و دۆخ ‌ه سیاسیی ‌ه ناجێگر و پڕ له‌‬ ‫شه‌ڕ و ئاشووپ ‌ه له‌گه‌ڵ خۆیدا دۆخی كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫و رۆشنبیری�شی داڕووخاندوو ‌ه و كاریگه‌رییه‌كی‬ ‫زۆر نه‌رێنی له‌سه‌ر ئاستی فێربوون و زانست و‬ ‫زانیاریی و شیرازه‌ی په‌یوه‌ندیی ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان‬ ‫كردوو ‌ه‌‪ .‬ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ژاری و نه‌داریی‪،‬‬ ‫برسێتی و قاتوقڕی و نه‌خۆ�شی و په‌تا و شه‌ڕی‬ ‫ناوخۆیی نێوان خێڵ و هۆزه‌كان ته‌شه‌نه پێداوه‌‌‪.‬‬ ‫له‌به‌رامبه‌ریشدا چینێكی خاوه‌ن موڵك و سامان‬ ‫ل ‌ه ده‌ره‌به‌گ و ئاغا و بازرگان و شێخ تا هاتووه‌‬ ‫ده‌وڵه‌مه‌ند بوون ‌ه و زۆرینه‌ی خه‌ڵكیش ب ‌ه نه‌داریی‬ ‫و هه‌ژاریی و بێكاریی ژیاون‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه دۆخێكی وه‌هادا؛ ده‌سه‌اڵتدارانی‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت له‌ڕێی جه‌ختكردنه‌و ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫پابه‌ندیی ‌ه مه‌زهه‌بیی و ته‌ریقه‌ت ‌ه ئایینییه‌كانی‬ ‫نزیك به‌خۆیانه‌وه‌‪ ،‬قاجارییه‌كان ب ‌ه ده‌مارگیریی‬ ‫شیعه‌گه‌رێتی و عوسمانییه‌كانیش به ده‌مارگیریی‌‬ ‫سوونیگه‌رایی‌‪ ،‬به‌رده‌وامییان ب ‌ه ده‌سه‌اڵتدارێتیی‬ ‫خۆیان داوه‌‪ .‬ئه‌مه‌ش قه‌یرانێكی كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫سیا�سی و بۆشاییه‌كی رۆحی – زینهی له‌نێو‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌دا هێناوه‌ت ‌ه ‌كایه‌وه‌‪ .‬ئیدی ئایینزا‬ ‫فه‌رمییه‌كانی ده‌سه‌اڵتدارێتی و ته‌ریقه‌ته‌كانی ژێر‬ ‫سێبه‌ری ده‌سه‌اڵتدارێتی وه‌اڵمی پێداویستییه‌‬ ‫رۆحی و زیهنییه‌كانی كۆمه‌ڵگ ‌ه و چاره‌سه‌ركردنی‬ ‫قه‌یرانه‌كانی نه‌داوه‌ته‌وه‌‪ .‬به‌مه‌ش له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌دا‬ ‫لێگه‌ڕینه‌كان بۆ چاره‌سه‌ریی قه‌یرانه‌كان و‬ ‫پڕكردنه‌وه‌ی پێداویستیی ‌ه رۆحی و زیهنییه‌كان‬ ‫له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌مارگیرییه‌كانی ده‌سه‌اڵتدارێتیدا‬ ‫تاهاتوو ‌ه زیاتر بووه‌‪.‬‬ ‫له‌مڕووه‌و ‌ه هه‌وڵ و لێگه‌ڕینه‌كانی مه‌والنا‬ ‫خالیدی شاره‌زووری له‌گه‌ڵ خۆیدا یه‌كێك‬ ‫ل ‌ه گرنگترین بزووتنه‌و ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كانی‬ ‫داهێناوه‌‪ .‬ئه‌و بزووتنه‌و ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تیی ‌ه ب ‌ه قاوغی‬ ‫ته‌ریقه‌تێكی سۆفیگه‌رییدا خۆی به‌رجه‌سته‌كرد‬ ‫و توانیی له‌ماوه‌یه‌كی زۆر كه‌مدا وه‌اڵمێكی ئه‌و‬ ‫دۆخ ‌ه په‌نگخواردووه‌ی كۆمه‌ڵگ ‌ه بداته‌وه‌‪.‬‬ ‫به‌تایبه‌تی قه‌تیس مانه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی قادری‬ ‫له‌ژێر ركێفی بنه‌ماڵ ‌ه خانه‌دانه‌كان و له‌ژێر‬ ‫سایه‌ی ده‌سه‌اڵتدارێتی خۆجێی بابان و ده‌وڵه‌تی‬ ‫عوسمانییدا‪ ،‬وایكردوو ‌ه ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی‬ ‫بێئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی دژبه‌رێتی یان ئۆپۆزسیۆنێتی‬ ‫ته‌ریقه‌تی قادریی بكات‪ ،‬رابه‌رانی ته‌ریقه‌تی قادریی‬ ‫و به‌دوایشیدا سه‌رانی ده‌سه‌اڵتدارێتی عوسمانیی‬ ‫ئه‌و بزووتنه‌وه‌ی ‌ه ب ‌ه بزووتنه‌وه‌یه‌كی دژبه‌ر و‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌داری سه‌ر خۆیان ببینن‪ .‬بۆی ‌ه ده‌گووترێت‬

‫كه‌وا شێخ مارفی نۆده‌یی رابه‌ری ته‌ریقه‌تی‬ ‫قادری فه‌توای ته‌كفیركردن كوشتنی مه‌والنا و‬ ‫ته‌ریقه‌ته‌كه‌ی بده‌ن و ده‌سه‌اڵتدارانی عوسمانییش‬ ‫ب ‌ه وردیی چاودێریی مه‌والنا و جموجۆڵه‌كانی‬ ‫بكه‌ن و له‌ڕێی شێخانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی و‬ ‫ده‌سه‌اڵتدار ‌ه خۆجێیه‌كانی ویالیه‌ته‌كانی به‌غداد‬ ‫و شاره‌زوور و موسڵ ته‌نگ ب ‌ه مه‌والنا هه‌ڵچن و‬ ‫واڵتبه‌ده‌ری بكه‌ن‪.‬‬ ‫ ‬ ‫‪ . 5‬مه‌والنا خالید (‪1242-1193‬كۆچی‪/‬‬ ‫‪1826-1779‬زایینی) و لێگه‌ڕینه‌كانی‪:‬‬ ‫مه‌والنا خالید كوڕی ئه‌حمه‌دی كوڕی حوسێنه‌‬ ‫و له‌تیره‌ی جافی میكایلییه‪ .‬ده‌گووترێت پیر میكایلی‬ ‫شه‌ش په‌نجه‌‪ .‬له‌سه‌رده‌می خۆیدا و دواتریش زۆرتر‬ ‫پێی گووتراو ‌ه «مه‌والنا»‪ ،‬به‌اڵم چه‌ندین نازناوی‬ ‫دیكه‌ی�شی هه‌بوو ‌ه وه‌ك‪ :‬شاره‌زوری و الكردي و‬ ‫«ابوالبهاء» و «ضیاءالدین ‪ -‬رۆشنكه‌ره‌وه‌ی ئایین»‬ ‫و «ذی الجناحین – خاوه‌ن دووباڵ‪ ،‬ك ‌ه مه‌به‌ستی‬ ‫باڵی شه‌ریعه‌ت و باڵی ته‌ریقه‌ته‌‪ ،‬یان باڵی عیلم و باڵی‬ ‫ئیمان» ی�شی ھەبووە‪.‬‬ ‫مەوالنا خالیدی شاره‌زووریی ل ‌ه ساڵی ‪1779‬‬ ‫ل ‌ه نێوان دێی تل ‌ه زیت و نه‌وتی سه‌ر به‌ر قه‌ره‌داخ‬ ‫له‌دایكبووه‌‪ .‬ناوی دایكی فاتیمه‌ی ‌ه و ل ‌ه سه‌یده‌كانی‬ ‫پیرخدری شاهۆییه‌‪.‬‬ ‫مه‌والنا �سێ برا و چه‌ند خوشكێكی هه‌بووه‌‪� .‬سێ‬ ‫جار ژیانی هاوژینی�شی پێكهێناوه‌‪ ،‬یه‌ك ل ‌ه سلێمانی‬ ‫و یه‌ك ل ‌ه به‌غداد و ئه‌وه‌ی تریش ل ‌ه غه‌ززه‪.‬‬ ‫له‌خێزانی یه‌كه‌میدا‪ :‬عه‌بدولڕه‌حمان‪ ،‬به‌هاددین‪،‬‬ ‫شه‌هابه‌ددین‪ ،‬نه‌جمه‌ددینی بووه‌‪ .‬ل ‌ه خێزانی‬ ‫غه‌ززه‌ییه‌كه‌یدا كچێكی بوو ‌ه به‌ناوی فاتیمه‌‪.‬‬ ‫مه‌والنا خالید سه‌ره‌تا له‌الی باوكی و پاشان‬ ‫هه‌ر ل ‌ه قه‌ره‌داخ خوێندوویه‌تی‪ .‬پاشان ل ‌ه ته‌مه‌نی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪63‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫الوێتیدا چۆت ‌ه سلێمانی و له‌الی زانایانی وه‌ك سه‌ید‬ ‫عه‌بدولكه‌ریمی به‌رزنجی و سه‌ید عه‌بدوره‌حیمی‬ ‫برای و شێخ عه‌بدوڵاڵی خه‌رپانی و مه‌ال‬ ‫عه‌بدولڕه‌حیمی زیاره‌تی و ل ‌ه سنه‌ش له‌الی شێخ‬ ‫موحه‌مه‌د قه‌سیمی سنه‌یی زانست ‌ه ئایینییه‌كانی‬ ‫خوێندوو ‌ه و هه‌ر له‌سه‌ر ده‌ستی شێخ محەمەد‬ ‫قەسیمی سنەیی ئیجازەی�شی وەرگرتوە‪ .‬دوای كۆچی‬ ‫دوایی سەید عەبدولکەریمی بەرزنجی ك ‌ه پێشتر‬ ‫مامۆستای خۆی بووه‌‪ ،‬عەبدولڕەحمان پاشای‬ ‫بابان مه‌والنا لە جێی ئه‌و دادەمەزرێنێت و وانه‌‬ ‫ب ‌ه فه‌قێكان ده‌ڵێته‌وه‌‪ .‬به‌اڵم ئه‌و وان ‌ه گووتنه‌وه‌یه‌‬ ‫هه‌رچه‌ند ‌ه ئه‌وی به‌ناوبانگ كرد‪ ،‬به‌اڵم هێشتا به‌‬ ‫وه‌اڵمده‌ره‌وه‌ی لێگه‌ڕینه‌كانی خۆی نه‌ده‌زانی و‬ ‫زیاتر مه‌یلی به‌الی سۆفیگه‌رییدا ده‌چوو‪.‬‬ ‫ل ‌ه ساڵی ‪1804‬دا له‌ڕێگای شامه‌و ‌ه ده‌چێته‌‬ ‫حه‌ج‪ .‬له‌و گه‌شته‌یدا وادیار ‌ه سه‌باره‌ت به‌‬ ‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی و شێخه‌كه‌ی شا عه‌بدوڵاڵی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی زانیاریی زیاتری پێده‌گات‪ .‬بۆیه‌‬ ‫ده‌گات ‌ه ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی بۆ قووڵبوونه‌وه‌ی رۆحی‬ ‫و سۆفیگه‌رییدا بچێت ‌ه هیندستان‪ .‬بۆی ‌ه دوای‬ ‫گه‌ڕانه‌وه‌ی ل ‌ه حه‌ج ل ‌ه ساڵی ‪1808‬دا به‌ڕێگه‌ی‬ ‫تاران و هه‌مه‌دانه‌و ‌ه له‌ته‌مه‌نی �سی ساڵیدا‬ ‫به‌ره‌و هیندستان گه‌شت ده‌كات‪ .‬له‌تاران زانای‬ ‫به‌ناوبانگی شیعی ئایه‌توڵاڵ ئیسماعیلی كا�شی‬ ‫ده‌بینێت‪ .‬دوای ساڵێك له‌ڕێگابوون ده‌چێت ‌ه شاری‬ ‫ده‌هلی و له‌وێ رابه‌ری ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی‬ ‫شا عه‌بدوڵاڵی ده‌هله‌وی ده‌بینێت و له‌الی ئه‌و‬ ‫ده‌مێنێته‌وه‌‪ .‬ده‌گووترێت كه‌وا دوای سەرکەوتن‬ ‫لە پلە و پایەکانی تەریقەت‪ ،‬شا عەبدوڵاڵ ئیجازەی‬ ‫ئیرشادی لە ھەر پێنج تەریقەتی نەقشبەندی‪،‬‬ ‫قادری‪ ،‬سوھرەوەردی‪ ،‬کوبرەوی و چەشتیدا پێ‬ ‫دەدات‪ .‬هه‌روه‌ها ده‌گووترێت كه‌وا چه‌ندین ساڵ‬ ‫‪64‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫له‌الی شێخ عه‌بدوڵاڵی ده‌هله‌وی ده‌مێنێته‌و ‌ه و‬ ‫له‌سه‌ر فه‌رمانی ئه‌و ل ‌ه ساڵی ‪ 1811‬ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‬ ‫كوردستان‪ .‬دوای ماوه‌یه‌ك مانه‌و ‌ه ده‌چێته‌‬ ‫به‌غداد و پێنج مانگ لە بارەگای غەو�سی گەیالنیدا‬ ‫دەمێنێتەوە و دیسان دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی‪،‬‬ ‫ئەمجار دەست دەکات بە ئیرشادی خه‌ڵك بۆ‬ ‫تەریقەتی نەقشبەندی‪.‬‬ ‫مه‌والنا چۆن و بۆچی ده‌چێت ‌ه هیندستان؟ ئایا‬ ‫مه‌والنا به‌ر له‌وه‌ی بچێت ‌ه هیندستان‪ ،‬ته‌نانه‌ت‬ ‫به‌ر له‌وه‌ی بچێت ‌ه حه‌جیش زانیارییه‌كی ئه‌وتۆی‬ ‫له‌باره‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی و پێشه‌وا و‬ ‫شێخه‌كانی ئه‌و ته‌ریقه‌ت ‌ه هه‌بوو ‌ه یاخود نا؟ وه‌كو‬ ‫دیار ‌ه زانیاریی جیاواز و ناكۆك به‌یه‌ك له‌وه‌اڵمی‬ ‫ئه‌و پرسیارانه‌د ‌ا هه‌یه‪ .‬به‌اڵم وا مه‌زه‌ند ‌ه ده‌كه‌م‬ ‫ك ‌ه مه‌والنا به‌رله‌وه‌ی بچێت ‌ه حه‌ج زانیارییه‌كی‬ ‫با�شی سه‌باره‌ت ب ‌ه ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییه‌وه‌‬ ‫هه‌بووه‌‌‪ .‬ئه‌گه‌رنا كه‌سێتییه‌كی زرنگی وه‌ك مه‌والنا‬ ‫هه‌روا له‌خۆیه‌و ‌ه و بێ زانیاریی رێگای هیندستانی‬ ‫نه‌گرتۆت ‌ه به‌ر و نه‌چووه‌ت ‌ه سه‌ر ئه‌م ته‌ریقه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و رایه‌ی پێی وای ‌ه پێش مه‌والنا كاریگه‌رییه‌كانی‬ ‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی گه‌یشتبێت ‌ه كوردستان‬ ‫رایه‌كی تاڕاده‌یه‌كی زۆر راسته‌‪.‬‬ ‫چونك ‌ه پێش چوونی مه‌والنا بۆ هیندستان‬ ‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی ل ‌ه ئێران و واڵتانی‬ ‫ده‌وروبه‌ریدا به‌ڕاده‌یه‌كی به‌رچاو په‌ره‌یسه‌ندووه‪.‬‬ ‫ته‌نانه‌ت رێبه‌رانی نه‌قشبه‌ندییه‌كان توانیویانه‌‬ ‫دژی ده‌سه‌اڵتدارێتی قاجاریی چه‌ندین راپه‌ڕینی‬ ‫سیا�سی به‌رپا بك ‌هن‌‪ .‬بۆ نموونه‌؛ له‌ساڵی ‪1807‬‬ ‫راپه‌ڕینی «هه‌رات» له‌الیه‌ن «سۆفی ئیسالم»ه‌وه‌‬ ‫دژ ب ‌ه ده‌سه‌اڵتدارێتی قاجارییه‌كان به‌رپا بووه‪.‬‬ ‫ده‌گووترێت؛ به‌ئامانجی جیاكردنه‌وه‌ی «هه‌رات»‬ ‫بوو ‌ه ل ‌ه ئێران‌‪ .‬ل ‌ه ساڵی ‪1813‬شدا ب ‌ه رابه‌رێتی‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫خواج ‌ه یوسف كاشغه‌ری ل ‌ه توركستانی ژێر‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارێتی قاجارییه‌كاندا راپه‌ڕینێكی دیكه‌‬ ‫به‌رپا بووه‌‪ .‬ئیدی ئه‌وجۆر ‌ه راپه‌ڕینان ‌ه له‌ژێر‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارێتی قاجارییه‌كاندا به‌رده‌وام بوونه‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه ساڵی ‪1841‬یشدا راپه‌ڕینێكی دیك ‌ه له‌ناو‬ ‫توركمانه‌كانی ئه‌سته‌ر به‌رێبه‌رێتی خواج ‌ه محه‌مه‌د‬ ‫یوسف جامی به‌رپا بووه‌‪ .‬هه‌موو ئه‌مان ‌ه ئه‌وه‌‬ ‫ده‌خه‌نه‌ڕوو ك ‌ه نه‌قشبه‌ندێتی پێش چوونی مه‌والنا‬ ‫بۆ هیندستان گه‌یشتبێت ‌ه كوردستان و كاریگه‌ری‬ ‫خۆی�شی هه‌بووبێت‪.‬‬ ‫مەوالنا بۆ جاری دووھەم چووتە بەغدا و دوای‬ ‫چەند ساڵێك گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و ماوەی‬ ‫شەش ساڵ لەوێ ماوەتەوە‪ .‬دواجار ده‌رك به‌وه‌‬ ‫ده‌كات ك ‌ه دۆخی دژواری سلێمانی‪ ،‬به‌تایبه‌تیش‬ ‫ملمالنێی ناوخۆیی میرانی بابان له‌‌ناوخۆیاندا‬ ‫و دژبه‌رێتی شێخانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی بۆ‬ ‫هه‌وڵه‌كانی ئه‌و‪ ،‬بۆ جاری سێھەم دەچێته‌وه‌‬ ‫بەغداد‪ ،‬دوای دوو ساڵ مانەوە‪ ،‬بەرەو شام وەڕێ‬ ‫دەکەوێت‪ .‬لە شامیشه‌و ‌ه به‌ره‌و شاری قودس‬ ‫گه‌شت ده‌كات و گه‌لێك زانا و كه‌سێتی ناسراو و‬ ‫خه‌ڵكی تر له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌و دێن ‌ه سه‌ر ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی‪ .‬دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ شام خه‌ریكی‬ ‫وانه‌گووتنه‌و ‌ه ب ‌ه فه‌قێكان ده‌بێت و له‌و ماوه‌یه‌دا‬ ‫جارێكی دیكه‌ش ده‌چێته‌و ‌ه حه‌ج‪ .‬ساڵێك دوای‬ ‫گه‌ڕانه‌وه‌ی ل ‌ه حه‌ج‪ ،‬له‌شه‌وی چوارشه‌ممه‌ی‬ ‫مانگی ‪11‬ی ذي القعدة ‪1242‬ك (‪1826‬ز) توو�شی‬ ‫نه‌خۆ�شی تاعوون ده‌بێت و ل ‌ه شه‌وی هه‌ینی ‪13‬ی‬ ‫هه‌مان مانگدا لەنێوان نوێژی شێوان و خەو‌تناندا‬ ‫له‌ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵیدا كۆچی دوایی ده‌كات و‬ ‫له‌چیای قاسیۆنی شامدا ده‌نێژرێت‪ .‬پێش ئه‌وه‌ش‬ ‫دوو كوڕی به‌هه‌مان نه‌خۆ�شی كۆچی دوایی ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫لێره‌دا ده‌كرێ بپرسین بۆچی مه‌والنا جگ ‌ه له‌‬

‫شوێنی تر شام هه‌ڵده‌بژێرێت‪ ،‬له‌كاتێكدا شامیش‬ ‫له‌ژێر ده‌سه‌اڵتی عوسمانییه‌كان دابووه‌؟!‬ ‫هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌م ‌ه به‌ڕوونی نازانرێت‪ .‬به‌اڵم‬ ‫ده‌گووترێت؛ مه‌والنا یه‌كێك ل ‌ه خه‌لیفه‌كانی‬ ‫خۆی به‌ناوی شێخ ئه‌حمه‌د هه‌ولێری به‌مه‌به‌ستی‬ ‫باڵوكردنه‌وه‌ی ته‌ریقه‌ته‌كه‌ی ده‌نێرێت ‌ه شام‪.‬‬ ‫له‌وێو ‌ه شێخ ئه‌حمه‌د هه‌ولێری پێشوازییه‌كی‬ ‫گه‌رمی لێده‌كرێت و خه‌ڵكی ئه‌وێ داوا ده‌كه‌ن‬ ‫كه‌وا مه‌والنا سه‌ردانیان بكات‪ .‬مه‌والناش به‌و‬ ‫مه‌به‌سته‌و ‌ه ده‌چێت ‌ه شام و ئیدی ناگه‌ڕێته‌وه‌‪.‬‬ ‫نه‌قشبه‌ندیناسان رایان وای ‌ه ك ‌ه مەوالنا خالید‪،‬‬ ‫توانایەکی زانستی بەرز و‪ ،‬هێزێکی دەروونیی‬ ‫نائاسایی هەبووە‪ ،‬چونکە زۆر کەسایەتی و زانای‬ ‫دیاری لە کوردستان و جیهانی ئیسالمیدا خستۆتە‬ ‫ژێر کاریگەرییە دەروونییە بەهێزەکەیەوە و له‌سه‌ر‬ ‫دەستی ئه‌و ته‌ریقه‌تیان وه‌رگرتووه‌‪ .‬مه‌والنا پێش‬ ‫ئه‌وه‌ی سلێمانی و به‌غداد به‌جێبهڵێت دوو ل ‌ه شێخه‌‬ ‫گه‌وره‌كانی ته‌ریقه‌تی قادری «شێخ عه‌بدوڵاڵ و شێخ‬ ‫ئه‌حمه‌دی سه‌ردار» ده‌خات ‌ه ژێر كاریگه‌ریی بیر و‬ ‫باوه‌ڕیی ته‌ریقه‌ته‌كه‌ی خۆیه‌و ‌ه و واده‌كات كه‌وا‬ ‫واز ل ‌ه ته‌ریقه‌تی قادری بهێنن و بێن ‌ه سه‌ر ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی‪ .‬ئه‌مه‌ش گه‌وره‌یی و جه‌ربه‌زه‌یی‬ ‫مه‌والنا ده‌خاته‌ڕوو ك ‌ه له‌ناوه‌ندی هه‌ژموونی‬ ‫قادرییدا بتوانێت ئاوا كاریگه‌ریی خۆی بنوێنیت‪.‬‬ ‫مەوالنا‪ ،‬کتێبی زۆری نووسیوە و ھەروەھا‬ ‫بە کوردی و فار�سی و عەرەبی شیعری گووتووە‬ ‫کە زۆربەی شیعرەکانی�شی پاڕانەوە لە خوا و‬ ‫پێغەمبەر و مەدحی پیاوچاکانن‪ .‬هه‌روه‌ها مه‌والنا‬ ‫یه‌كه‌م كه‌س بوو ‌ه ك ‌ه په‌خشانی كوردی نووسیوه‌‪،‬‬ ‫عه‌قیده‌كه‌ی ب ‌ه كوردی نووسیوه‌‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪65‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪ . 6‬باڵوبوونه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی‬ ‫ل ‌ه كوردستاندا‪:‬‬ ‫بۆچوونێك هه‌ی ‌ه پێی وای ‌ه ك ‌ه ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی پێش مه‌والناش گه‌یشتۆت ‌ه كوردستان‪.‬‬ ‫به‌اڵم ته‌ریقه‌تی قادری رێگریی ل ‌ه په‌ره‌سه‌ندنیدا‬ ‫كردووه‌‪ .‬بێگومان راستییه‌ك له‌م بۆچوونه‌دا‬ ‫هه‌یه ك ‌ه كاریگه‌رییه‌كانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی‬ ‫به‌ڕاده‌یه‌كی كه‌م گه‌یشتبێت ‌ه كوردستان‪ .‬به‌اڵم‬ ‫دیار ‌ه نه‌بۆت ‌ه ته‌ریقه‌تێكی كۆمه‌اڵیه‌تی سه‌رتاپاگیر‬ ‫و خاوه‌ن هه‌ژموون‪ .‬به‌اڵم ئه‌و ته‌ریقه‌ت ‌ه كاتێك‬ ‫له‌سه‌ر ده‌ستی مه‌والنا خالید باڵوده‌بێته‌وه‌‪،‬‬ ‫ئه‌وا ده‌بێت ‌ه ته‌ریقه‌تێكی میللیی نێو كۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫كورده‌واریی ك ‌ه خاوه‌ن هه‌ژموونی خۆی بێت‪.‬‬ ‫ی نه‌قشبه‌ندییان ‌ی كوردستان‬ ‫بێگومان ئه‌و ‌ه ‌‬ ‫له‌نه‌قشبه‌ندیان ‌ی واڵتان ‌ی تر جیاده‌كاته‌و ‌ه ئه‌وه‌ی ‌ه كه‌‬ ‫نه‌قشبه‌ندییه‌كان ‌ی كوردستان تێكڕا له‌په‌یڕه‌وانی‌‬ ‫مه‌زهه‌ب ‌ی ئیمام ‌ی شافیعین‪ ،‬به‌اڵم نه‌قشبه‌ندییانی‌‬ ‫ی ناوه‌ند‬ ‫ئه‌فغانستان‌و هیندستان‌و واڵتان ‌ی ئاسیا ‌‬ ‫له‌په‌یڕه‌وان ‌ی ئیمام ئه‌بو حه‌نیفه‌ن‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫مه‌والنا بۆخۆی�شی نوێبوونه‌وه‌یه‌كی به‌رچاوی‬ ‫ل ‌ه ته‌ریقه‌ته‌كه‌دا كردوو ‌ه و ته‌نانه‌ت ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی ل ‌ه مه‌والنا به‌دواو ‌ه ب ‌ه «نوێكه‌ره‌و ‌ه ‪-‬‬ ‫املجددية» و «خالیدی»ی ناوه‌زه‌د ده‌كرێت‪.‬‬ ‫ل ‌ه سااڵنی نێوان ‪ 1811‬تا ساڵی ‪1820‬دا‬ ‫سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی چه‌ند جارێك هه‌وڵی كوشتنی‬ ‫مه‌والنا له‌الیه‌ن قادرییه‌كانه‌و ‌ه دراوه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫زۆرترین بانگه‌شه‌كانی مه‌والنا له‌و ماوه‌یه‌دا بووه‌‬ ‫بۆ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی ل ‌ه كوردستاندا‪ .‬له‌و‬ ‫ماوه‌یه‌دا مه‌والنا خالید و خه‌لیفه‌كانی زۆرترین‬ ‫خه‌ڵك دێنن ‌ه ریزی ته‌ریقه‌ته‌كه‌یانه‌وه‌‪ .‬مه‌والنا‬ ‫له‌ماوه‌ی بانگه‌شه‌كانی بۆ ته‌ریقه‌ته‌كه‌یدا ‪67‬‬ ‫خه‌لیف ‌ه و نوێنه‌ری خۆی ده‌ستنیشان ده‌كات كه‌‬ ‫‪66‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی‬ ‫وه‌ك بزووتنه‌وه‌یه‌كی‬ ‫ئایینی – كۆمه‌اڵیه‌تی‪،‬‬ ‫هه‌ر له‌سه‌ره‌تای‬ ‫سه‌رهه‌ڵدانییه‌وه‌‪ ،‬چۆن‬ ‫و له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌ك‬ ‫له‌گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ی میللی‬ ‫سیاسی و چه‌كداریی كورد‬ ‫تێكهه‌ڵكێش و ئاوێته‌ی‬ ‫یه‌كتری بوون؟‬ ‫‪33‬یان كورد بوون‪ .‬هه‌روه‌ها ئه‌وكات ‌ه ك ‌ه مه‌والنا‬ ‫هێشتا ل ‌ه ژیاندا بوو ‌ه زیاتر ل ‌ه ‪ 12000‬سۆفی و‬ ‫موریدی هه‌بوو ‌ه‪‌.‬‬ ‫له‌نێو ئه‌و ‪ 33‬خه‌لیف ‌ه كورده‌ی مه‌والنادا كه‌‬ ‫په‌روه‌رده‌ی كردن و ئاماده‌ی كردن بۆ نوێنه‌رایه‌تی‬ ‫و خه‌لیفایه‌تی و باڵوكردنه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی ل ‌ه كوردستاندا‪ ،‬چه‌ند خه‌لیفه‌یه‌كیان‬ ‫رۆڵێكی مه‌زنیان ل ‌ه باڵوكردنه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی ل ‌ه كوردستاندا هه‌بووه‌‪ .‬له‌وانه‌؛‬ ‫شێخ عوسمانی سیراجه‌ددین ل ‌ه هه‌ورامان‪ ،‬شێخ‬ ‫ئه‌حمه‌دی سه‌ردار ل ‌ه سلێمانی و به‌تایبه‌تی له‌‬ ‫ناوچه‌ی سه‌رگه‌ڵوو و سورداش و ده‌وره‌به‌ره‌كه‌‌ی‪،‬‬ ‫سه‌ید ته‌های نه‌هری باوكی شێخ عوبه‌یدوڵاڵی‬ ‫نه‌هری ل ‌ه باكووری كوردستان‪ .‬هه‌ر یه‌كێك له‌و‬ ‫خه‌لیفانه‌ی مه‌والنا توانیویانه نه‌قشبه‌ندێتی له‌‬ ‫كوردستاندا به‌ره‌و پێشه‌و ‌ه ببه‌ن‪ .‬به‌اڵم پاشان‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫له‌نێو ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌دا چه‌ن ‌د رێچكه‌یه‌كی تاڕاده‌یه‌ك‬ ‫جیاواز له‌یه‌كتری له كوردستاندا گه‌ش ‌ه ده‌كات‪.‬‬ ‫ده‌كرێ بڵێین ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌‬ ‫كوردستاندا‪ ،‬له‌سه‌رده‌می مه‌والنا و یه‌كه‌مین‬ ‫خه‌لیفه‌كانیدا ئه‌گه‌ر توانیویه‌تی ببێت ‌ه ته‌ریقه‌تێكی‬ ‫ئایینی – كۆمه‌اڵیه‌تی ‪ -‬نیشتمانپه‌روه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و‬ ‫بنه‌مایان ‌ه بووه‌‪:‬‬ ‫یه‌كه‌م‪ :‬بانگه‌شه‌ی دژایه‌تی زوڵم و بێدادی‬ ‫ده‌كرد‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬بانگه‌شه‌ی خۆپاك كردنه‌و ‌ه له‌تاوان و‬ ‫گه‌ڕانه‌و ‌ه بۆ سه‌رچاوه‌كانی حه‌ق و راستی و جوانی‬ ‫ده‌كرد‪.‬‬ ‫سێیه‌میان‪ :‬كه‌متر خۆی ل ‌ه سه‌رانی ده‌وڵه‌ت و‬ ‫كاربه‌ده‌ستان نزیك ده‌كرده‌وه‌‪.‬‬ ‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی وه‌ك ته‌ریقه‌تێكی تازه‌‬ ‫پێگه‌یشتوو ل ‌ه كوردستان و به‌و بانگه‌شانه‌ی‬ ‫ده‌یكرد‪ ،‬وه‌كچۆن بوو ‌ه ته‌ریقه‌تێكی خه‌ڵكی‬ ‫سته‌ملێكراو‪ ،‬له‌هه‌مانكاتیشدا بوو ‌ه ته‌ریقه‌تی‬ ‫بنه‌ماڵ ‌ه خانه‌دانه ده‌سه‌اڵتداره‌كانی كوردستان‪.‬‬ ‫به‌تایبه‌تی ئه‌و بنه‌ماڵ ‌ه خانه‌دانانه‌ی كوردستان كه‌وا‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارێتی قاجاری و عوسمانی‪ ،‬دوای نه‌مانی‬ ‫میرنشینه‌كانی كوردستان ته‌نگیا ‌ن پێهه‌ڵچنرابوو و‬ ‫فشار و گوشارێكی زۆریان بۆ هێنابوون‪ .‬ئه‌مه‌ش‬ ‫وایكردوو ‌ه بزووتنه‌وه‌ی سیا�سی و چه‌كداریی‬ ‫كالسیكی كورد له‌دژی ده‌سه‌اڵتدارێتی قاجاری‬ ‫و عوسمانیدا له‌سه‌ر ده‌ستی رابه‌رانی ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی له‌دایك ببێت و پێشبكه‌وێت‪ ،‬كه‌‬ ‫ب ‌ه راپه‌ڕینی شێخ عوبه‌یدوڵاڵی نه‌هری ل ‌ه ساڵی‬ ‫‪1880‬دا ده‌ستپێده‌كات و تا ناوه‌ڕاستی سه‌‌ده‌ی‬ ‫بیسته‌میش به‌رده‌وام ده‌بێت‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنج و تێڕامانه‌؛ ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندی ل ‌ه كوردستاندا ده‌بێت ‌ه ته‌ریقه‌تی‬

‫به‌ره‌نگاربوونه‌و ‌ه و راپه‌ڕین له‌دژی ده‌سه‌اڵتدارێتی‬ ‫قاجاری و عوسمانیی و دواتریش له‌دژی ئینگلیزه‌كان‪.‬‬ ‫له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و سته‌مكاریی و چه‌وساندنه‌وه‌یه‌ی‬ ‫عوسمانییه‌كان دژی گه‌لی كورد به‌ڕێوه‌ی ده‌به‌ن‪،‬‬ ‫رابه‌رانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی زنجیره‌یه‌ك‬ ‫راپه‌ڕین به‌رپا ده‌كه‌ن‪ ،‬هه‌روه‌ها به‌شێوه‌یه‌كی‬ ‫كاریگه‌رییش به‌شداریی له‌و راپه‌ڕینان ‌ه ده‌كه‌ن‬ ‫ك ‌ه خۆیان رابه‌رێتییان نه‌كردووه‌‪ .‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ئه‌و ‌ه ده‌خاته‌ڕوو ك ‌ه ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی‬ ‫هه‌ر ل ‌ه مه‌والنا خالیده‌وه‌‪ ،‬مه‌یل و چه‌مكێكی‬ ‫دژ ‌ه ده‌سه‌اڵتدارێتیی هه‌بوو ‌ه و له‌به‌رامبه‌ر به‌‬ ‫زوڵم و چه‌وسانه‌وه‌دا خاوه‌ن هه‌ڵوێست بووه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم دواتر و له‌قۆناخی جیاوازدا‪ ،‬له‌نێو هه‌مان‬ ‫ته‌ریقه‌تدا هێڵێكی ده‌سه‌اڵتخوازی هه‌ژموونگه‌رای‬ ‫دژ ب ‌ه تێكۆشانی گه‌لی كوردستان سه‌رهه‌ڵده‌دات‬ ‫و ده‌بێت ‌ه ته‌ریقه‌تێك بۆ گه‌یشتن به‌ده‌سه‌اڵت و‬ ‫پارێزوانی ده‌سه‌اڵتدارێتی چینی بااڵده‌ستی كورد و‬ ‫ی كوردستان‪.‬‬ ‫ده‌وڵه‌تانی داگیركه‌ر ‌‬ ‫لێره‌دا ده‌كرێ بپرسین؛ ئایا ته‌ریقه‌تی‬ ‫نه‌قشبه‌ندیی وه‌ك بزووتنه‌وه‌یه‌كی ئایینی –‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی‪ ،‬هه‌ر له‌سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانییه‌وه‌‪،‬‬ ‫چۆن و له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌ك له‌گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫میللی سیا�سی و چه‌كداریی كورد تێكهه‌ڵكێش‬ ‫و ئاوێته‌ی یه‌كتری بوون و بوو ‌ه ته‌ریقه‌تی‬ ‫سته‌ملێكراوان و چه‌وسێنراوان؟ ده‌كرێ‬ ‫پرسیارێكی تری پێچه‌وانه‌ش بكه‌ین كه‌؛ ئایا چۆن‬ ‫و كه‌ی و بۆچی هێڵێكی ده‌سه‌اڵتخوازی له‌نێو‬ ‫ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییدا سه‌رهه‌ڵده‌دات و ده‌بێته‌‬ ‫ته‌ریقه‌تێكی چینی بااڵده‌ستی كورد و ده‌وڵه‌تانی‬ ‫سه‌رده‌ستی كوردستان؟! وه‌اڵمی هه‌ردوو پرسیار‬ ‫ل ‌ه لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی تردا ده‌خه‌ینه‌ڕوو‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪67‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وتـــار‬

‫تازه‌گه‌ری دیموكراتی به‌رامبه‌ر‬ ‫مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری‬

‫به‌�شی ده‌یه‌م‪:‬‬ ‫هیچ بایه‌خێك ب ‌ه تیۆریه‌كانی پیالنگێڕی‬ ‫ناده‌م‪ .‬به‌رده‌وام هەندێک بانگه‌شه‌ی له‌و جۆره‌‬ ‫پێشده‌خرێت‪ ،‬گوای ‌ه جیهان له‌الیه‌ن كۆمه‌ڵه‌‬ ‫نهێنیه‌كانی ماسۆنی‪ ،‬كۆبوونه‌وه‌كانی بیلدربه‌رگ‬ ‫‪ ،‬كۆبوونه‌كانی داڤۆس‪ ،‬كۆنسه‌ی دوازده‌‬ ‫كه‌س ‌ه هه‌میشه‌ییه‌كه‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری جیهان و‬ ‫له‌‪( UN‬ئامرازی یەهودیەکان)به‌ڕێو ‌ه ده‌برێت‪،‬‬ ‫هه‌وڵده‌درێت تیۆریه‌كانی پیالنگێڕی مافدارو‬ ‫ێ بكرێ‌‪ .‬لەگەڵ ئه‌وه‌ی ئه‌م بانگه‌شان ‌ه الیه‌نی‬ ‫ئه‌ر ‌‬ ‫راستیان هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم الیه‌ن ‌ه زێده‌ڕۆییه‌كه‌ی‪،‬‬ ‫دۆخی دۆگماتیكی و نازانستیبوونیان خه‌سڵه‌تی‬ ‫هاوبه‌�شی ئه‌م تیۆریانه‌یه‌‪ .‬به‌اڵم راستیش وه‌ك‬ ‫رۆژی روون ل ‌ه به‌رچاوانه‌‪ ،‬چیتر رمه‌ك ‌ه ناچێته‌‬ ‫ناو رمدانه‌كه‌وه‌‪ .‬بااڵبوونی یه‌هودیه‌ت ل ‌ه هه‌ر �سێ‌‬ ‫‪68‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫پێچكه‌ی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داریدا راستیه‌كی‬ ‫حاشاهه‌ڵنه‌گره‌‪ .‬ل ‌ه هه‌ر�س ‌ێ بواریشدا ب ‌ه شێوه‌یه‌كی‬ ‫ستراتیژی و سیفه‌تی هێزی ماددی و ئایدیۆلۆژی‬ ‫به‌كاریگه‌ره‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت ل ‌ه زۆر باریشدا ل ‌ه پێگه‌ی‬ ‫دیاریكه‌ردایه‌‪ .‬پێویست ‌ه ئاگاداری چوارچێوه‌ی‬ ‫گوته‌كه‌م بن‪ :‬با�سی كاریگه‌ری یەهودیەکان ده‌كه‌م‬ ‫ل ‌ه گۆڕه‌پانی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داریدا‪ ،‬ئەگەر نا‬ ‫با�سی تازه‌گه‌ریی ‌ه دیموكراتیه‌كان ناكه‌م ك ‌ه سیفه‌تی‬ ‫راستینه‌ی كۆمه‌ڵگای مێژوویی به‌رفراوان ل ‌ه خۆوه‌‬ ‫ده‌گرێت‪ .‬یه‌هودیه‌کان له‌م تازه‌گه‌ریانه‌شدا هه‌ن‪.‬‬ ‫به‌اڵم به‌شێوه‌یه‌ك زۆری ل ‌ه هێزی ستراتیژی خۆی‬ ‫له‌ده‌ستداوه‌‪.‬‬ ‫به‌ر له‌وه‌ی بچین ‌ه سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌‪ ،‬كه‌مێكی‬ ‫تریش شیكاركردنی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌و ‌ه سوودبه‌خش‬ ‫ده‌بێت‪ .‬لەگەڵ ده‌ركه‌وتن ل ‌ه چاخه‌كانی ناوین‬ ‫بۆ بێكاریگه‌ركردنی ركابه‌ر ‌ه موسڵمان و‬ ‫كریستیانه‌كانی له‌بواری ستراتیژی ژیانه‌وه‌‪،‬‬ ‫ئایدیۆلۆژیای یه‌هوودی هیچی ل ‌ه هه‌وڵه‌كانی‬ ‫خۆی كه‌م نه‌كرده‌وه‌‪ .‬مۆدێلی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫هه‌م ب ‌ه سیفه‌تی خوداوه‌ندێتی نه‌ته‌و ‌ه (ره‌ب ل ‌ه‬ ‫یه‌هودیه‌تدا ب ‌ه واتای خوداوه‌ندی نه‌ته‌و ‌ه دێت)‬ ‫ك ‌ه له‌بونیادەکەیدا هه‌یه‌‪ ،‬هه‌میش وه‌ك دۆخی‬ ‫چڕبۆوه‌ی سه‌رجه‌م پاوانه‌كانی بازرگانی‪ ،‬فینانس‪،‬‬ ‫پیشه‌سازی‪ ،‬ئایدیۆلۆژی و ده‌سه‌اڵت‪ ،‬به‌شێوه‌ی‬ ‫گونجاوترین مۆدێلی ستراتیژی ژیان سه‌باره‌ت‬ ‫به‌م بابه‌ت ‌ه رووبه‌ڕوومان ده‌بێته‌وه‌‪ .‬ل ‌ه ده‌وڵەت ـ‬ ‫نه‌ته‌وه‌دا عه‌ملانیه‌ت رۆڵی خوداوه‌ندی نه‌ته‌وه‌یی‬ ‫یه‌هودی ـ ره‌ب ـ ده‌بینێت‪ .‬بەم ئاراستەیەوە‬ ‫دروستكردنی دەستەواژ ‌ە له‌الیه‌ن ماسۆنیه‌تی‬ ‫یه‌هوودی زۆر گرنگه‌‪ .‬لەم چوارچێوەیەدا ده‌وڵه‌ت‬ ‫ـ نه‌ته‌و ‌ه به‌گرنگترین ئامرازه‌كانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‬ ‫گه‌ردوونی یه‌هوودیه‌ت داده‌نرێت‪.‬‬ ‫پاوانه‌كانی یه‌هوودی لەگەڵ پاوان ‌ه به‌‬ ‫ریش ‌ه ئه‌نگلۆ ـ ساكسۆنه‌كان مۆدێلی ده‌وڵه‌ت ـ‬ ‫نه‌ته‌وه‌یان وه‌ك ئامرازێكی به‌كاریگه‌ر بۆ شیكارو‬ ‫هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی فه‌ره‌نساو ئیسپانیا‬ ‫به‌كارهێناوه‌‪ .‬چونك ‌ه هەردوو ئیمپراتۆریەتی‬ ‫فەرەنساو ئیسپانیا پیالنی كوشنده‌یان به‌رامبه‌ر‬ ‫هه‌ردوو هێزه‌كه‌ی دیك ‌ه (هۆڵه‌ندا و ئینگلته‌را)‬ ‫هه‌بوو‪ .‬هۆلەنداو ئینگلتەرا رووبه‌ڕووی‬ ‫مەترسیەکانی كۆمه‌ڵكوژی و سڕینه‌و ‌ه بوون‬ ‫لەسە ‌ر شانۆی مێژوودا‪ .‬ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌و ‌ه به‌و‬ ‫سیفه‌ته‌ی چڕترین هێزی پاوانه‌‪ ،‬به‌رامبه‌ر به‌‬ ‫پاوانخوازی ئیسپانیاو فه‌ره‌نسا بوو ب ‌ه مۆدێلێکی‬ ‫سه‌ركه‌وتووی تێکۆشان‪ ،‬چونك ‌ه له‌و الیه‌نه‌وه‌‬ ‫خۆیان رێكنه‌خستبوو و له‌میانه‌ی نه‌ریته‌كانی‬ ‫ئیمپراتۆریه‌تی چاخه‌كانی ناوین خوازیاربوون‬ ‫ئه‌نجام به‌ده‌ست بێنن‪ .‬له‌كاتێكدا والرشتاین‬ ‫ل ‌ه شاكار ‌ه به‌ناوبانگه‌كه‌ی به‌ناوی شیکاری‬ ‫«سیسته‌می جیهان» سیسته‌می ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌‬ ‫ب ‌ه فاكته‌ری سه‌ره‌كی بااڵبوونی ئینگلته‌را به‌رامبه‌ر‬

‫ب ‌ه فه‌ره‌نسا داده‌نێت‪ ،‬ئه‌وا ئاماژ ‌ه ب ‌ه گرنگی ئه‌م‬ ‫راستی ‌ه ده‌كات و دەیخاتە روو‪.‬‬ ‫دوای داڕماندنی خانه‌دانی هابسبۆرگ له‌‬ ‫نه‌مسا‪ ،‬هاوپه‌یمانه‌كان شێوه‌گرتنی ده‌وڵه‌ت ـ‬ ‫نه‌ته‌وه‌ی بروسیا ده‌رده‌خه‌ن ‌ه پێش‪ .‬پێشەنگایەتی‬ ‫ئافراندنی یه‌كێتی ئه‌ڵمانیا ل ‌ه ژێر رێبه‌رایه‌تی نه‌مسا‬ ‫ده‌رده‌خرێت و دەکرێتە سیاسەتێکی لەپێشینەی‬ ‫بڕوسیا‪ .‬له‌كاتی شۆڕ�شی فه‌ره‌نساش له‌نده‌ن‬ ‫ده‌بێت ‌ه ناوه‌ندی هه‌موو جۆر ‌ه به‌رهه‌ڵستكارێكی‬ ‫دژی پادشا ك ‌ه دوژمن ‌ه نه‌ریتیه‌كه‌ی ئینگلتەرایە‪.‬‬ ‫رێكخراوی ماسۆنی رۆڵێكی گرنگ ل ‌ه شۆڕشدا‬ ‫ده‌بینێت‪ .‬پادشا ل ‌ه ك ‌ههلل‌ی ده‌درێت‪ .‬له‌شۆڕشه‌كانی‬ ‫ئینگلته‌راو هۆڵه‌ندای پێشووتریشدا هه‌مان‬ ‫قڕكردن رووده‌دات‪ .‬له‌كاتێكدا بڕوسیا خوازیار ‌ه به‌‬ ‫سیفه‌تی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌و ‌ه وه‌ك هێزی هه‌ژموونگه‌را‬ ‫جێگای فه‌ره‌نسا بگرێته‌وه‌‪ ،‬هه‌مان ته‌ڵه‌زگه‌و گه‌مه‌‬ ‫به‌رامبه‌ر ب ‌ه بڕوسیاش به‌ڕێو ‌ه ده‌برێت‪ .‬ته‌نانه‌ت‬ ‫ماركسیش وه‌ك به‌رهه‌ڵستكارێك ل ‌ه له‌نده‌ن‬ ‫نیشته‌جێیه‌‪ .‬ل ‌ه شه‌ڕه‌كانی یه‌كه‌م و دووه‌می جیهاندا‪،‬‬ ‫هاوپه‌یمانه‌كان بانگه‌شه‌كانی هه‌ژموونگه‌رایی‬ ‫ئه‌ڵمانیا تێكده‌شكێنن‪ .‬هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌و‬ ‫ژینۆسایده‌ی هیتله‌ر به‌رامبه‌ر ب ‌ه یه‌هوودیه‌كان‬ ‫ئه‌نجامیدا بۆ ئه‌و بڕوایەی هیتلە ‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‬ ‫ك ‌ه سه‌رمایه‌ی یه‌هوودی هێزی ستراتیژی خۆی‬ ‫بۆ پشتگیری ئینگلته‌را به‌كارهێنا‪ ،‬به‌مجۆره‌ش‬ ‫رۆڵێكی گرنگیان ل ‌ه تێكشكاندنی ئه‌ڵمانیادا بینیوە‪.‬‬ ‫ێ شێوه‌و‬ ‫هه‌مان هاوپه‌یمانێتی له‌رێگای هه‌ند ‌‬ ‫فۆرمی نوێوه‌‪ ،‬ل ‌ه شه‌ڕی سارددا بانگه‌شه‌كانی‬ ‫هه‌ژموونگه‌رایی روسیاش تێكده‌شكێنێت‪ .‬ئه‌گه‌ر‬ ‫ئاراسته‌ك ‌ه به‌مجۆر ‌ه به‌رده‌وام بێت‪ ،‬پێویست ‌ه هیچ‬ ‫گومانێكمان نه‌بێت ك ‌ه بانگه‌شه‌كانی چین یش بۆ‬ ‫هه‌ژموونگه‌رایی ـ وه‌ك بانگه‌شه‌و گریمانێك باس‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪69‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫ده‌كرێت ـ شیمانه‌یه‌كی به‌هێز ‌ه به‌م ئاراسته‌یه‌ی‬ ‫ئێستای دووچاری هه‌مان چاره‌نووس ببێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه رۆژی ئه‌مڕۆماندا ل ‌ه نه‌ته‌و ‌ه یه‌كگرتووه‌كان‬ ‫‪ UN‬نوێنه‌رایه‌تی نزیكه‌ی ‪ 200‬ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌‬ ‫ده‌كرێت ك ‌ه ناوه‌نده‌كه‌ی شاری نیویۆركه‌‪ .‬هه‌روه‌ك‬ ‫ده‌زانرێت ‪ UN‬یش ل ‌ه ژێر پێشه‌نگایه‌تی هه‌مان‬ ‫هاوپه‌یمانێتیدا ده‌جووڵێته‌وه‌‪ ،‬به‌الی كه‌مه‌وه‌‬ ‫هیچ بڕیارێك به‌ب ‌ێ ره‌زامه‌ندی ئه‌م هاوپه‌یمانێتیه‌‌‬ ‫ده‌رناچێت‪.‬‬ ‫پێویست ‌ه دیسان دووباره‌ی بكه‌مه‌وه‌‪،‬‬ ‫زایۆنیزم یاخود هێزێكی دیكه‌ی یه‌هوودی ئه‌م‬ ‫‪ 200‬ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ی ‌ه به‌ڕێو ‌ه نابات‪ .‬به‌اڵم هه‌ر‬ ‫‪ 200‬یان (ب ‌ه ده‌وڵه‌تانی ئێران و عه‌ره‌بیشه‌وه‌‬ ‫ك ‌ه دوژمنی سه‌رسه‌ختیانن) له‌رێگای پارادایمی‬ ‫میللیگه‌رایی یه‌هوودی ئاواكراون و چوار‬ ‫سه‌د ساڵ ‌ه جڵه‌ویان به‌ده‌ست نوخبه‌ی هه‌مان‬ ‫هاوپه‌یمانێتیه‌وه‌یه‌‪ .‬ته‌نانه‌ت تاك ‌ه یه‌هودیه‌كیش‬ ‫له‌ناو نوخبه‌كانی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌دا نه‌بێت‪،‬‬ ‫ئەگەر لە رووی پارادایمەوە بێت یان لە رووی‬ ‫ته‌گبیر ‌ه كۆنكرێتیه‌كانی هاوپه‌یمانێتیه‌ك ‌ه (واتا‬ ‫ته‌گبیر ‌ه تیۆری و كرداریه‌كان) گۆڕه‌پانی جووڵه‌ی‬ ‫سه‌ربه‌خۆیان تا دوا راد ‌ه سنوورداره‌‪ .‬ئه‌گه‌ر‬ ‫ره‌فتارو هه‌ڵسووكه‌وته‌كانیان به‌گوێره‌ی قاڵبه‌‬ ‫بونیادی و ئایدیۆلۆژیی ‌ه باوه‌كانی چوار سه‌د‬ ‫ساڵه‌ی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری بێت‪ ،‬ئه‌وه‌‬ ‫هیچ كێشه‌یه‌ك نییه‌‪ ،‬ده‌توانن درێژ ‌ه ب ‌ه كاروانی‬ ‫خۆیان بده‌ن‪ .‬به‌اڵم ب ‌ه گوته‌ی جۆرج ده‌بڵیو بۆش‬ ‫ئه‌گه‌ر بۆ پێگه‌ی «ده‌وڵه‌تی یاخی» بخزێن‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫چاره‌نوو�سی هه‌ر ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ك وه‌ك ئێراقی‬ ‫سه‌ددام‪ ،‬ئه‌فغانستانی تاڵیبان و ده‌یان نموونه‌ی‬ ‫دیكه‌ی مێژوو ده‌بێت‪ .‬ئه‌م ‌ه ئه‌و دیارده‌یه‌ی ‌ه ك ‌ه به‌‬ ‫سیسته‌می نێوده‌وڵه‌تی و ستاتۆی ‪ UN‬ناوده‌برێت‪.‬‬ ‫‪70‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫پیشه‌سازی كولتوور‪،‬‬ ‫سه‌رمایه‌ی رۆشنبیری‬ ‫و میدیا (راگه‌یاندن)‬ ‫فاكته‌ره‌كانی هێزی‬ ‫ستراتیژی ئایدیۆلۆژین‪.‬‬ ‫ته‌نانه‌ت روسیای سۆڤێتی حه‌فتا ساڵه‌ش‬ ‫ته‌نیا كاتێك گوێڕایه‌ڵی ته‌واوی داواكاریه‌كانی‬ ‫مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری بوو ئینجا خرایه‌‬ ‫ناو سیسته‌مه‌وه‌‪ .‬هه‌رچی چین ‌ه زووتر خرایه‌‬ ‫ناو سیسته‌مه‌وه‌‪ .‬ئاشكرای ‌ه ك ‌ه سیسته‌م وزه‌ی‬ ‫خۆی ل ‌ه دوو هێزی ستراتیژیه‌و ‌ه وه‌رده‌گرێت‬ ‫ك ‌ه له‌سه‌ره‌تاو ‌ه هه‌وڵی باسكردنیانم دا‪ .‬له‌‬ ‫هه‌ردووكیشیاندا یه‌هودیه‌ت ل ‌ه پێگه‌ی دیاریكه‌ری‬ ‫نزیكه‌‪ ،‬ئینجا ئه‌م ‌ه ل ‌ه مێژوودا بێت یان رۆژگاری‬ ‫ئه‌مڕۆمان‪ .‬هه‌روه‌ها پیشه‌سازی كولتوور‪،‬‬ ‫سه‌رمایه‌ی رۆشنبیری و میدیا (راگه‌یاندن)‬ ‫فاكته‌ره‌كانی هێزی ستراتیژی ئایدیۆلۆژین‪ .‬ئەم‬ ‫فاکتەرانەی هێزی ئایدیۆلۆژی ناوه‌ڕۆكه‌كه‌شیان‬ ‫ئایینی‪ ،‬زانستگه‌رایی‪ ،‬ره‌گه‌زگه‌رایی و میللیگه‌راییه‌‪.‬‬ ‫بونیادی پاوانه‌كانی بازرگانی‪ ،‬پیشه‌سازی‪ ،‬فینانس‬ ‫و ده‌سه‌اڵتگەرایی فاكته‌ره‌كانی هێزی ستراتیژی‬ ‫ماددین‪ .‬ب ‌ه سیفه‌تی سیسته‌مه‌كانی ده‌وڵه‌ت‪،‬‬ ‫رێككه‌وتن ‌ه نێو ده‌وڵه‌تیه‌كانی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌‬ ‫گوزارشت ل ‌ه بونیادی فه‌رمی ده‌كات‪ .‬پێویسته‌‬ ‫گۆڕه‌پانی هه‌ردوو هێز ‌ه ستراتیژی ‌ه زه‌به‌الحه‌كه‌‬ ‫لەگەڵ ده‌وڵه‌ت و سیسته‌مه‌كانیان تێكه‌ڵ نه‌كرێت‬ ‫ك ‌ه گوزارشتی فه‌رمین‪.‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 38‬تشرینی دووه‌م ‪ 2019‬ز \ سه‌رماوه‌رز ‪2719‬ك‬

‫یه‌هودیه‌كان پێویستییان‬ ‫ه واڵتێكی تایبه‌ت‬ ‫ب‌‬ ‫به‌خۆیان بینی‪.‬‬ ‫ده‌سته‌واژه‌ی «واڵتی به‌ڵێن‬ ‫پێدراو» هێشتا زیندووه‌‪.‬‬ ‫وه‌ك پاشكۆیه‌ك ئه‌نجامدانی هه‌ڵسه‌نگاندنێكی‬ ‫كورت ده‌رهه‌ق ب ‌ه یه‌هوودیه‌تی ئه‌نادۆڵیش‬ ‫گرنگه‌‪ .‬سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ت ‌ه ب ‌ه كورتی ئاماژه‌م به‌‬ ‫رەو�شی یەهودیەکان لە چاخه‌كانی یه‌كه‌م و ناوین‬ ‫كردبوو‪ .‬په‌یوه‌ندی سه‌لجووقی ـ یه‌هوودی و گریگ‬ ‫ـ یه‌هوودی گرنگه‌‪ .‬یه‌هوودیه‌كانی رۆژهه‌اڵت له‌‬ ‫چاخی ناوین ل ‌ه ئه‌نده‌لووسه‌و ‌ه تا ده‌گات ‌ه ئاسیای‬ ‫ناوین باڵوببونه‌وه‌‪ .‬ده‌وڵه‌تی توركی یه‌هوودی‬ ‫قه‌زوین به‌رهه‌می ئه‌م قۆناخه‌یه‌‪ .‬هه‌ڵگه‌ڕاوه‌یی‬ ‫و یه‌هودیه‌تی ئاشكرا ل ‌ه واڵت ‌ه ئیسالمیه‌كاندا‬ ‫قه‌ده‌غ ‌ه نه‌كرابوون‪ ،‬به‌ڵكو له‌میانه‌ی هێز ‌ه ماددی‬ ‫و ئایدیۆلۆژیی ‌ه نه‌ریتیه‌كه‌یانه‌و ‌ه به‌تایبه‌تی له‌‬ ‫گۆڕه‌پان ‌ه ستراتیژیه‌كانی ده‌سه‌اڵت و ده‌وڵه‌تاندا‬ ‫به‌كاریگه‌ر بوون‪ .‬پێگەکەیان لە بوارەکانی بانكداری‬ ‫و بازرگانی ل ‌ه هی رۆژئاوا كه‌متر نییه‌‪.‬‬ ‫كاتێك ناكۆكیی ‌ه نه‌ریتیه‌كانیان لەگەڵ‬ ‫كریستیانه‌كان (ل ‌ه خاچدانی عیساو بوونی‬ ‫كرستیانی ب ‌ه باوه‌ڕی فه‌رمی رۆژئاوا ) ل ‌ه ئاكامی‬ ‫بڕیاری كۆنسه‌ی التران ل ‌ه ساڵی ‪ 1179‬به‌‬ ‫كۆكردنه‌و ‌ه ل ‌ه (گیتۆکان) گه‌ڕه‌ك و سه‌ربازگه‌‬ ‫داخراوه‌كان ئه‌نجامگیر بوو‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫دوورخستنه‌وه‌ی سااڵنی ‪ 1391‬و ‪ 1492‬له‌‬

‫ئیسپانیا جێگای باس بوو‪ ،‬یه‌هودیه‌كان پێویستییان‬ ‫ب ‌ه واڵتێكی تایبه‌ت به‌خۆیان بینی‪ .‬ده‌سته‌واژه‌ی‬ ‫«واڵتی به‌ڵێن پێدراو» هێشتا زیندووه‌‪ .‬ئه‌و‬ ‫په‌یوه‌ندیانه‌ی له‌سه‌رده‌می هه‌ڵكشانیدا لەگەڵ‬ ‫ناوه‌نده‌كانی سه‌ڵته‌نه‌تی عوسمانیدا به‌ستبوویان‬ ‫ده‌ره‌نجامی ئه‌رێنی لێده‌كه‌وته‌وه‌‪ .‬كاتێك گرنگی‬ ‫بانكداری و بازرگانی بۆ عوسمانیه‌كان زیادی‬ ‫كرد‪ ،‬یه‌هودیه‌تیش پێگه‌ی خۆی به‌هێز كرد‪.‬‬ ‫کاتێک عوسمانیه‌كان به‌رده‌وام له‌سه‌ر حیسابی‬ ‫جڤاتە كرستیانه‌كان ده‌سه‌اڵتی خۆیان باڵو‬ ‫ده‌كرده‌وه‌و په‌ره‌یان پێده‌دا‪ ،‬یه‌هوودیه‌كانیش كه‌‬ ‫رۆژ ل ‌ه دوای رۆژ ره‌وشه‌كه‌یان ل ‌ه جیهانی كرستیانی‬ ‫(كاسۆلیك و ئۆرتۆدۆكسه‌كان) سه‌خت ده‌بێت‪،‬‬ ‫هاوپه‌یمانێتیه‌كی هاوشێوه‌ی ئینگلته‌را لەگەڵ‬ ‫پادشا عوسمانیه‌كانیش لەگەڵ خۆیدا دێنێ‌‪.‬‬ ‫بۆچوونی هاوبه‌ش‪ ،‬ئه‌م هاوپه‌یمانێتی و رێككه‌وتنه‌‬ ‫ل ‌ه سااڵنی ‪ 1550‬ـ ‪ 1600‬به‌هێز بووه‌‪ .‬ل ‌ه هه‌مان‬ ‫مێژوودا هاوپه‌یمانی و رێككه‌وتنێكی هاوشێوه‌‬ ‫لەگەڵ هۆڵه‌نداو ئینگلته‌رای پرۆتستانیش‬ ‫ده‌به‌ستێت‪ .‬په‌یوه‌ندی پرۆتستانتی‪ ،‬سه‌رمایه‌داری‪،‬‬ ‫ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌و مۆدێرنیت ‌ه لەگەڵ یه‌هودیه‌ت‬ ‫بابه‌تێكی گرنگ و شایسته‌ی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌‪.‬‬ ‫وه‌ك دژ ‌ه هه‌ڵمه‌تێك به‌رامبه‌ر بە پاككردنه‌وه‌ی‬ ‫ئیسپانیا و نیمچ ‌ه دوورگه‌ی ئیبریك ل ‌ه موسڵمان‬ ‫و موسه‌ویه‌كان(تا سااڵنی ‪ 1600‬ته‌واو ده‌بێت)‪،‬‬ ‫پاككردنه‌وه‌ی ئه‌نادۆڵ ل ‌ه كریستیانه‌كان ده‌خاته‌‬ ‫رۆژه‌ڤه‌وه‌‪ .‬به‌هۆی ئه‌م رۆژه‌ڤه‌و ‌ه چاره‌نوو�سی‬ ‫كۆنترین گه‌له‌كانی ئه‌نادۆڵ رۆم‪ ،‬پۆنتۆس‪،‬‬ ‫ئه‌رمه‌نی و سوریانیه‌كان ك ‌ه خاوه‌ن مێژووییه‌كی‬ ‫به‌هێزی كولتووری ماددی و مه‌عنه‌وین‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫زوو بوونه‌ت ‌ه كرستیان‪ ،‬چارەنووسیان پێچه‌وانه‌‬ ‫ده‌بێته‌وه‌و دووچاری مه‌رگه‌سات دێن‪ .‬تورکیاو‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪71‬‬

‫‪NO:38 -Nov 2019‬‬

‫ئه‌و میللیگه‌راییه‌ی ئەوانە‬ ‫(مۆاز كۆهێن‪،‬ئارمین‬ ‫هارمان وامبه‌ری)‬ ‫ئاوایانكردووه‌ تەنیا وه‌ك‬ ‫ه «تورك» بوونی هەیە‪.‬‬ ‫وش ‌‬ ‫یۆنان کە دوو نیمچە دوورگەی دەریای سپین‬ ‫وەک بڵێی تۆڵە لە یەکتر دەکەنەوە دژ بە یەکتری‬ ‫گەالن و کولتوورەکان لەناو دەبەن‪ .‬دوای‬ ‫هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ی سااڵنی ‪ 1550‬ـ ‪ 1600‬یه‌هوودیه‌كان‬ ‫دووه‌مین هه‌ڵمه‌تی گه‌وره‌ی خۆیان له‌سه‌رده‌می‬ ‫پارتی ئیتحاد و ته‌ره‌قی دا ئه‌نجام ده‌ده‌ن (ئیتحاد‬ ‫و ته‌ره‌قی له ساڵ ‌ی ‪ 1890‬ئاوادەکرێت‪ ،‬كۆنگره‌ی‬ ‫زایۆنیزم یش ل ‌ه ‪ 1896‬دا دەبەسترێت)‪ .‬ئیتحادو‬ ‫ته‌ره‌قی ك ‌ه به‌یه‌كه‌و ‌ه به‌شێوه‌یه‌كی تێكه‌ڵ لەگەڵ‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كانی ناوه‌ندی سه‌النیك‬ ‫و بە پێشەنگایەتی ساباتاییه‌كان (لە ساڵی ‪١٦٥٠‬‬ ‫بەدواوە) پێشكه‌وت‪ ،‬به‌الی كه‌مه‌و ‌ه باڵێكی‬ ‫یه‌هوودییه‌‪ .‬ئه‌و میللیگه‌راییه‌ی ئەوانە (مۆاز‬ ‫كۆهێن‪،‬ئارمین هارمان وامبه‌ری) ئاوایانكردووه‌‬ ‫تەنیا وه‌ك وش ‌ه «تورك» بوونی هەیە‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی ئەم رەوتە تورکچێتییە پڕ ل ‌ه كورد‪،‬‬ ‫ئه‌ڵبانی و یه‌هوودیی ‌ه هه‌ڵگه‌ڕاوه‌و ماسۆنیه‌كانه‌‪.‬‬ ‫وه‌ك دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵنا�سی هیچ په‌یوه‌ندیه‌كیان‬ ‫ب ‌ه توركێتیه‌و ‌ه نییه‌‪ .‬به‌ته‌واوی توركێتیه‌كی سیا�سی‬ ‫جێگای باسه‌‪ .‬کێبڕکێی یەهودیەکانی ئه‌ڵمانیاو‬ ‫ئینگلته‌را تورکێتی فاکتەرێکی بە کاریگەرە‪.‬‬ ‫مێژووه‌كه‌ی درێژه‌و ئێره‌ش جێگاكه‌ی نییه‌‪.‬‬ ‫‪72‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ب ‌ه كورتی‪ ،‬ب ‌ه بڕوای من‪ ،‬كاتێك مێژووی‬ ‫کۆنی یه‌هودیه‌كان ل ‌ه ئه‌نادۆڵ‪ ،‬دوورخستنه‌وه‌و‬ ‫ئه‌زموونه‌كانی ئاواكردنی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫هێز ‌ه ماددی و مه‌عنه‌ویی ‌ه ستراتیژیه‌كه‌یان ده‌بێته‌‬ ‫یه‌ك‪ ،‬رۆڵێكی گرنگ ل ‌ه دامه‌زراندنی كۆماری‬ ‫توركیاو گۆڕینی خێرای بۆ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌و ‌ه (شیمانه‌‬ ‫ده‌كرێت ساڵی ‪ 1926‬روویدابێت)دا ده‌بینێت‪.‬‬ ‫ی ك ‌ه ل ‌ه سااڵنی ‪ 1600‬كان له‌‬ ‫هه‌ر وه‌ك ئه‌و رۆڵ ‌ه ‌‬ ‫هۆڵه‌نداو ئینگلته‌رادا بینیان لە کۆماری تورکیادا‬ ‫دووبارەی دەکەنەوە‪ .‬ب ‌ه رۆژه‌ڤبوونی له‌ناوبردنی‬ ‫كولتووری كوردان و نه‌ریتی ئیسالمی دوای قڕكردنی‬ ‫كریستیانه‌كان ل ‌ه ئه‌نادۆڵ (ژینۆسایدی جه‌سته‌یی‬ ‫كرستیانه‌كان جێگای باسه‌) و گۆڕانی خێرای‬ ‫كۆمار بۆ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌‪ ،‬ته‌نیا پێشكه‌شكردنی‬ ‫وه‌ك پڕۆژه‌ی ب ‌ه نه‌ته‌وه‌بوونی توركان هه‌ڵه‌یه‌كی‬ ‫گه‌وره‌یه‌‪ .‬ئه‌م بابه‌ت ‌ه زۆر به‌رفراوانه‌و ل ‌ه نزیكه‌وه‌‬ ‫په‌یوه‌ندی ب ‌ه یه‌هودیه‌كانه‌و ‌ه هه‌ی ‌ه ك ‌ه به‌ر له‌‬ ‫ئیسرائیل ئه‌نادۆڵیان وه‌ك واڵتی خۆیان په‌سه‌ند‬ ‫كردبوو‪ .‬وه‌ك ده‌زانرێت له‌ناو یه‌هودیه‌كاندا ئه‌م‬ ‫بابه‌ت ‌ه گفتوگۆیه‌كی زۆری له‌باره‌و ‌ه كراوه‌‪ .‬هه‌رچی‬ ‫پڕۆژه‌ی یه‌هوودیه‌كان ‌ه ك ‌ه سه‌النیك یان ئه‌درنه‌‬ ‫ب ‌ه ناوه‌ند داده‌نێت و ویستیان به‌سه‌ر مسته‌فا‬ ‫كه‌مالیدا بسه‌پێنن‪ ،‬بابه‌تێكی په‌رده‌پۆشكراوه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم ده‌توانرێت بگووترێت دوای ئاواكردنی‬ ‫ئیسرائیل ئه‌م پڕۆژه‌ی ‌ه بایه‌خی خۆی له‌ده‌ستدا‪.‬‬ ‫به‌اڵم تا ئێستاش په‌یوه‌ندی یه‌هوودیه‌كان و‬ ‫ئیسرائیل له‌رێگای كۆماری توركیاو ‌ه سه‌باره‌ت به‌‬ ‫ئه‌نادۆڵ ستراتیژییه‌‪.‬‬