azadi komelge 36

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫‪MAGAZENE AZADI KOMELGE‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫‪36‬‬ ‫هه‌رنووسینێك گوزاره‌ له‌ رای نووسه‌رخۆیه‌تی‬ ‫ناوه‌ڕۆك‬

‫خاوه‌نی ئیمتیاز‬ ‫محمد كیانی عبدالرحمن(د‪.‬محه‌مه‌د كیانی)‬

‫دیدگه‌‬ ‫خۆرهه‌اڵتی ناوین له‌به‌رده‌م جه‌نگێکی جیهانییدا؛ با مین ‌هکان پووچ ‌هڵبک ‌هینه‌و ‌ه!!‪3 .....‬‬

‫دیدار‬ ‫شیرینتاهیر‪:‬نوخبەیرۆشنبیرییکوردییپارادۆکسیهەیەوپیاوگەراییلەبۆچوونەکانیداهەیە‪.....‬‬

‫‪4‬‬

‫راپۆرت‬ ‫«ژنپێویستییبەشۆڕشێکیفیکرییوپەروەردەییە»‪10 ................................................‬‬

‫سه‌رنووسه‌ر‬ ‫گۆران علی حسن(گۆران پێنجوێنی)‬ ‫نه‌خشه‌سازیی‬ ‫سه‌رنووسه‌ر‬ ‫ده‌سته‌ی نووسه‌ران‬ ‫پ‪.‬د‪.‬ساالر باسیره‌‬ ‫نه‌جیبه‌ قه‌ره‌داغیی‬

‫وتار‬ ‫ساالر باسیرە ‪ :‬سیستەمی سیاسی تەقلیدی و کۆمه‌ڵگه‌ی دواکەوتو‪17 .........................‬‬ ‫دیار غه‌ریب ‪ :‬باشورێ کوردستانێ پشتی ‪ 28‬سال خو ‌ه رێڤه‌برن؟!‪30 ..........................‬‬ ‫عادل عوسامن‪ :‬ئێمە لەکوێی ئاڵوگۆڕەکانی باشوری کوردستان جێگەدەگرین‪40 ...........‬‬ ‫عەلی مەحموود‪ :‬پشکێکی بچوک لە یادگارییەکانی ئەنفالی چوار‪44 ...........................‬‬ ‫نافی ‌هحه‌سۆ‪:‬ژن ‌هنیشتامنێکیڕۆژئاڤا‪56 .....................................................................‬‬ ‫خەندە حەمید‪ :‬کۆمه‌ڵگه‌ی دایک وەک ڕۆڵی ژن لەنێو مێژوودا‪62 .............................‬‬ ‫ع‪ .‬ئۆجاالن‪ :‬تازه‌گه‌ری دیموکراتی ب ‌هرامبه‌ر مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری‪69 .....................‬‬

‫په‌یوه‌ندییه‌كان ل ‌ه رێگه‌ی سه‌رنووسه‌ره‌و‌ه ده‌بن‬ ‫‪07702227274‬‬ ‫‪goran.a.hesen@hotmail.com‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬ ‫‪facebook.com/ Azadi Komelge‬‬ ‫چاپ‪ :‬چاپخانه‌ی كارۆ‬ ‫‌تیراژ‪ 1000 :‬دانه‬ ‫نرخ‪ 1500 :‬د‪.‬ع‬

‫ناونیشان‪ :‬نووسینگه‌ی سه‌ره‌كی‪ ،‬سلێمانی‪ ،‬چوارباخ‪ ،‬سه‌روو نه‌خۆشخانه‌ی چاوه‌كه‌‬

‫‌‌دیدگه‬ ‫خۆرهه‌اڵتی ناوین له‌به‌رده‌م جه‌نگێکی جیهانییدا؛‬ ‫با مینه‌کان پووچه‌ڵبکه‌ینه‌وه‌!!‬ ‫خۆرهه‌اڵتی ناوین مینڕێژکراو ‌ه ب ‌ه کۆمه‌ڵێک کێش ‌ه و مانه‌و ‌ه و بااڵده‌ستیی خۆیان ل ‌ه جیهاندا‪ .‬ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ری‬ ‫گرفت و ناکۆکییه‌وه‌‪ .‬که‌پسووله‌ی ئه‌و مینان ‌ه ده‌مارگیرییه‌‪ .‬ئه‌وه‌ش هه‌یه ئه‌و زلهێزان ‌ه بۆ مانه‌و ‌ه و به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانیان‬ ‫ئه‌وه‌ی ئه‌و مینانه‌ی چاندووه‌‪ ،‬به‌پله‌ی یه‌که‌م؛ ئه‌قڵییه‌تی به‌یه‌که‌و ‌ه بگه‌ن ب ‌ه جۆریک ل ‌ه رێککه‌وتن و له‌یه‌کگه‌یشتن‬ ‫شه‌ڕانگێزانه‌ی دۆگماتیزم (چه‌قبه‌ستوویی)ی هه‌موو و ستراتیژیی هاوبه‌ش و خۆرهه‌اڵتی ناوین ب ‌ه جوگرافیا و‬ ‫پێکهات ‌ه نه‌ته‌وه‌یی‪ ،‬ئایینی‪ ،‬ئایینزایی و ئه‌تنکییه‌کانه‌‪ .‬به‌پله‌ی سه‌رچاوه‌کانی وزه‌یه‌وه‌‪ ،‬به‌خاک و ئاو و کۆمه‌ڵگه‌کانیه‌وه‌‬ ‫دووه‌میش؛ ئه‌قڵییه‌تی پاوانخوازیی زلهێزه‌کانی سیسته‌می له‌نێوان خۆیاندا سه‌رله‌نوێ دابه‌ش و به‌�شی بکه‌ن‪ .‬به‌اڵم‬ ‫سه‌رمایه‌ی جیهانییه‌‪ .‬کاتێک ئه‌قڵییه‌تی دۆگماتیزمی له‌هه‌موو دۆخه‌کاندا؛ ئه‌نجامی ملمالنێی نێوان زلهێزه‌کان‬ ‫زاڵ قوالنجێک ده‌ستبه‌رداریی ل ‌ه چه‌قبه‌ستوویی هه‌ر چۆنێک بێت‪ ،‬ملمالنێی نێوان ئه‌و زلهێزان ‌ه و رژێمه‌کانی‬ ‫خۆی نابێت و ناهێڵێت پێکهات ‌ه هه‌مه‌چه‌شنه‌ییه‌که‌ی ناوچه‌که‌ش به‌هه‌ر ئه‌نجامێک بگات‪ ،‬ئه‌وا له‌ئاکامدا‬ ‫خۆر‌هه‌اڵتی ناوین شۆڕشێکی زیهنیی به‌رپا بکات‪ ،‬ئه‌قڵییه‌تی خۆرهه‌اڵتی ناوین ده‌بێت ‌ه گۆڕه‌پانی جه‌نگ ‌ه بێکۆتاییه‌که‌‪.‬‬ ‫بێگومان ناوه‌ندی خۆرهه‌اڵتی ناوینیش میزۆپۆتامیایه‌‪.‬‬ ‫پاوانخوازیی سیسته‌می سه‌رمایه‌ی جیهانییش باشترین و‬ ‫زێرینترین ده‌رفه‌ت ده‌بینێت ت ‌ا سوود له‌و هه‌موو کێشه‌ واتا واڵتانی دیجل ‌ه و فورات ده‌بن ب ‌ه گۆڕه‌پانی سه‌ره‌کی‬ ‫و گرفت و ناکۆکییانه‌ی که‌وا ئه‌قڵییه‌تی دۆگماتیزمیی جه‌نگ و گه‌النی بناره‌کانی زاگرۆس – تۆڕۆسیش ده‌بن به‌‬ ‫دروستیکردوون‪ ،‬وه‌ربگرێت‪ .‬ته‌نانه‌ت زۆرێک له‌و کێش ‌ه و ئامانجی ئه‌و جه‌نگ ‌ه پاوانخوازیی ‌ه کاولکارییه‌ی زلهێزه‌کانی‬ ‫ناکۆکیان ‌ه له‌سه‌ر بنه‌مای «په‌رتک ‌ه و زاڵبه‌« و «که‌روێشک سیسته‌می سه‌رمایه‌ی جیهانی‪.‬‬ ‫به‌اڵم له‌به‌رامبه‌ر به‌م جه‌نگه‌دا؛ رێگه‌ی هه‌ر ‌ه راست‬ ‫رابک ‌ه و تانجی بیگره‌« هه‌ر خۆی گه‌شه‌ی پێداون یان‬ ‫بێالیه‌نی و خۆبه‌دوورگرتن ‌ه له‌م جه‌نگه‌دا‪ .‬هه‌ڵبژاردنی هێڵی‬ ‫دروستیکردوون‌‪.‬‬ ‫مسۆگه‌ر کرۆکی دۆگماتیزم ده‌مارگیرییه‌‪ .‬سێیه‌می به‌یه‌که‌وه‌ژیانی ئاشته‌وا و ئازاد و دیموکراتیانه‌ی‬ ‫ده‌مارگیرییه‌کانی ئێستای هه‌رێمه‌که‌؛ چ دروستکراوی نێوان گه‌الن و ئایین و ئایینزا و ئه‌تنیکه‌کان راستترین و بێ‬ ‫زلهێزه‌کانی سه‌رمایه‌ی جیهانی بن یان ره‌گوریشه‌ی مێژوویی الیه‌نیترین رێگه‌ی ‌ناجه‌نگییه‌‪ .‬هه‌روه‌ک رێبه‌ر ئۆجه‌الن‬ ‫خۆیان هه‌بێت و تا ئێستا به‌رده‌وامییان پێدرابێت‪ ،‬ل ‌ه دواهه‌مین په‌یامی مێژوویی خۆیدا ده‌ڵێت‪»:‬له‌م پڕۆسه‌‬ ‫له‌ده‌رئه‌نجامدا بوونه‌ت ‌‌ه که‌پسوولی مینه‌کانی ژێر ئه‌و مێژووییه‌دا پێویستی ب ‌ه ڕێککه‌وتنێکی قووڵی کۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫ناکۆکیانه‌ی زلهێزه‌کا ‌ن و بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی ‌ه ستراتییژییه‌کانی هه‌یه‌‪ .‬له‌پێناو چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کان پێویستییه‌کی‬ ‫خۆیان – ک ‌ه ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی هه‌موو سه‌رچاوه‌کانی زۆر ب ‌ه ڕێبازێکی دانوستانی دیموکراتی هه‌ی ‌ه ک ‌ه دوور‬ ‫وزه‌ی خۆرهه‌اڵتی ناوین ‌‌ه ‪ -‬ده‌یته‌قێننه‌وه‌‪ .‬ئه‌وه‌ی ده‌بێته‌ بێت ل ‌ه کولتووری دژایه‌تی و شه‌ڕ‪ ».‬مسۆگه‌ر ئه‌مه‌ش‬ ‫سووته‌مه‌نی ته‌قینه‌وه‌ی ئه‌و ناکۆکییان ‌ه هه‌ڵبه‌ت ‌ه گه‌الن و «‌ب ‌ه هێزی نه‌رم وات ‌ه هێزی ئه‌قڵ‪ ،‬سیا�سی و کولتووری‬ ‫چاره‌سه‌ری» دێته‌دی‪ .‬بۆی ‌ه له‌م قۆناخه‌دا له‌به‌رامبه‌ر به‌م‬ ‫کۆمه‌ڵگاکانی هه‌رێمه‌که‌ن‪ ،‬به‌بێ جیاوازییان‪.‬‬ ‫زلهێزه‌کان؛ چ ئه‌وانه‌ی ده‌خوازن له‌ڕێگه‌ی به‌رگریکردن جه‌نگه‌ی ئیدی ب ‌ه کرداریی وا به‌رپابوو ‌ه و خه‌ریک ‌ه هه‌موو‬ ‫ل ‌ه رژێم و قه‌وار ‌ه سته‌مکاره‌کانی خۆرهه‌اڵتی ناوین خۆیان هه‌رێمه‌ک ‌ه ده‌ته‌نێته‌وه‌‪ ،‬ده‌بێت «ئاشتییه‌کی به‌شکۆ و‬ ‫(رووسیا‪ ،‬چین‪ ،‬هه‌ندێ ده‌وڵه‌تی ئه‌وروپایی) به‌سه‌ر که‌ڕامه‌ت و چاره‌سه‌ریی سیاسه‌تی دیموکراتیانه‌« بکه‌ینه‌‬ ‫هه‌رێمه‌که‌دا زاڵ بکه‌ن‪ ،‬چ ئه‌وانه‌ش ک ‌ه ده‌خوازن له‌ڕێگه‌ی بنچینه‌ی هه‌ڵوێستی سیا�سی و ستراتیژیمان‪ .‬به‌مه‌ش‬ ‫راماڵین یان هه‌ڵوه‌شاندنه‌و ‌ه و پارچ ‌ه پارچه‌کردنی ئه‌و هه‌موو مین ‌ه چێنراوه‌کانی خۆرهه‌اڵتی ناوین پووچه‌ڵ‬ ‫رژێم و قه‌وارانه‌و ‌ه خۆیان (ئه‌مریکا‪ ،‬بریتانیا‪ ،‬ئیسرائیل و ده‌کرێنه‌و ‌ه و ژیانێکی ئازاد و دیموکراتیان ‌ه ل ‌ه سیسته‌مێکی‬ ‫هه‌ندێ ده‌وله‌تی ئه‌وروپایی) به‌سه‌ر هه‌رێمه‌که‌دا زاڵ بکه‌ن‪ ،‬خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی دیموکراتیانه‌ی کۆنفیدراڵدا هه‌موو‬ ‫زاڵبوونیان به‌سه‌ر خۆرهه‌اڵتی ناوین کردۆت ‌ه مه‌رجی پێکهاته‌کان ب ‌ه شکۆمه‌ندی و که‌ڕامه‌ته‌و ‌ه ئازادان ‌ه ده‌ژین‪.‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫دیدار‬

‫شیرین تاهیر‪ :‬نوخبەی رۆشنبیریی کوردیی‬ ‫پارادۆکسی هەیە و پیاوگەرایی لە بۆچوونەکانیدا‬ ‫هەیە‬

‫سازدانی‪ :‬ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫شیرین تاهیر‪ ،‬رایدەگەیەنێت‪ :‬ژن پێویستیی‬ ‫بەشەیدایی و موپتەالبوونی رۆشنبییرییە‪،‬‬ ‫لە دیدگای ئەنترۆپۆلۆژییەوە دەبێت خۆی‬ ‫بناسێت‪ ،‬رەگوڕیشە و خسڵەت و کارکردن‬ ‫و هێزی بونیادییانەی خۆی ئەزموون بکات؛‬ ‫ژنی کورد ئەزموونێکی کورتی لە سەر‬ ‫خەباتکردنی فیکر و تێکۆشانی پراکتیکیانە‬ ‫هەیە‪.‬‬ ‫شیرین‪ ،‬نووسەر و چاالکی فێمێنیزم‪،‬‬ ‫جەختدەکاتەوە‪ :‬تواناو بلیمەتیی ژنان ملمالنێیە‬ ‫لە نێوان تینوێتی ژیان و مردندا‪ ،‬پیاوساالریی‬ ‫و ئەقڵییەتەکەی هێندە لە ژن دەکۆڵێتەوە کە‬ ‫پایە نزمی کااڵ و سۆپەرفاشیۆن بێت‪.‬‬ ‫‪4‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫رۆڵی ژن لە نوخبەی رۆشنبییریی‬ ‫ ‪-‬‬ ‫کوردییدا چۆنە؟ ئایا ژن غیاب نییە لەم‬ ‫نوخبەیەدا؟‬ ‫دەکرێت ئێمە جارێ بەو شێوەیە ئەو‬ ‫ ‪-‬‬ ‫پرسیارە لێک بدەینەوە ئایا نوخبەی رۆشنبییریی‬ ‫کورد کێیە؟ ئایا ئەو نوخبەیە یان ئەو دەستە‬ ‫بژێرە هەیە؟ ئەگەر هەیە تاچەند وەک هاوڕێیەکی‬ ‫هاوئاستی رۆشنبییریی سەیری هاوڕێ ژنەکەی‬ ‫دەکات؟ ئەو ژنەی کە تروسکاییەکی هەیە بۆ‬ ‫بییرکردنەوە و بۆ نووسیین‪ .‬لێرەوە چیرۆکی درێژی‬ ‫نایەکسانیی زیاتر درێژ دەبێتەوە! ئەوە ئاسان نییە‬ ‫بڵێین نوخبەی رۆشنبییریی کۆمەڵگەی کوردیی‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫نوخبەیەکی ئاوااڵیە لە نووسیینی ئەدەبیدا‪،‬‬ ‫ئەدەبیش بۆ خۆی لە ژانڕێکی زانستیی و کەمێک‬ ‫فیکریی و ئەندێشە زیاتر نییە! بنچینە و رەگەزەکانی‬ ‫ئەدەب بە گشتیی بەشێکی زۆری لە خزمەتی زمانێکی‬ ‫پارا و دوالیزمدا گەشە بە لەدایک بوونەوەی زمان‬ ‫دەدات‪ .‬تاوەکو پێش کەوتنی کۆمەڵگە‪ ،‬کێشەی‬ ‫ژن بە گشتیی و نووسەری ژن بەتایبەت تەوەری‬ ‫پڕ کێشە و بێ شوناسیی ناو ئەو کۆمەڵگەیەیە کە‬ ‫تێیدا دەژین‪ .‬کۆمەڵگەی رۆژهەاڵت و ئیسالمیی و‬ ‫کوردیی و رۆژهەاڵتی ناوەڕاست پڕە لە هەرە�سی‬ ‫فیکر و هەڵتۆقینی ئایدیۆلۆژیا‪ ،‬بە ناسیۆنالیستیی‬ ‫و فێندەمێنتاڵیستەکانیشەوە‪ ،‬ئەگەر چی دیاردەی‬ ‫خاپووکردنی فیکر و وشیاریی تاکی ئێمە تەنها بەوە‬ ‫نەبەستراوەتەوە‪ ،‬بەڵکو لێشاوی سەرمایەداریی‬ ‫و مۆدێرنە و هەستانەوەی فیکری ئایینیی‬ ‫فاکتەرێکی دیکەن بۆ بەرتەسک کردنەوەی‬ ‫ژیان و ئازادیی و یەکسانیی‪ ،‬لەم فەوزا ژینگەییە‬ ‫کۆمەاڵیەتییە سیاسیی و ئابوورییە دەکرێت‬ ‫چاوەڕێی تەشەنەکردن و تێگەیشتنی نوخبەیی‬ ‫بین‪ ،‬نوخبەی چاالک نوخبەی ئازاد‪ ...‬نوخبەیەک‬ ‫کە پڕ بێت لە کەڵکەڵەی فیکر و ژیانی ئازاد‪ ،‬ژنی‬ ‫ئازاد بێت لە ناو ئەم نوخبەیەدا و گوزارشت لە‬ ‫خۆی بکات‪ .‬کۆنتێکستی کۆمەاڵیەتیی و سیاسییدا‬ ‫پێویستە وتاری هەبێت بۆ وتن‪ ،‬بەناوی هێزێکی‬ ‫رۆشنبییرییەوە لە پێناوی ژیاندا بژی‪.‬‬ ‫بۆچی لە نوخبەی رۆشنبییریی کوردییدا‬ ‫ ‪-‬‬ ‫زیاتر گوتارێکی دەسەاڵتداریی پیاوساالریی زاڵە‬ ‫ئەمە بۆچی وایە‪ ،‬ئایا ژنان بۆ خۆیان نەیانتوانیوە‬ ‫ڕۆڵی خۆیان وێنە بکەن یان چی؟‬ ‫ئەگەر وەاڵمی ئەو پرسیارە گرێبدەینەوە‬ ‫ ‪-‬‬ ‫بە پرسیارەکەی پێشووترەوە‪ ،‬کەمێک لەم ساتەی‬

‫لە ئێستادا کە‬ ‫سەرمایەداریی‬ ‫هەڵتۆقیوی کوردیی‬ ‫لەگەشە سەندندایە‬ ‫لە باشووری کوردستان‬ ‫لەو دیو سنوورەکانەوە‬ ‫لە دووری دوورەوە بە‬ ‫کااڵو بەرهەمەکانییەوە‬ ‫سەر بەناو بازاری ئازاد و‬ ‫سیاسیەتی بازرگانی کردنی‬ ‫ئازاد دەکات‬ ‫کە لە ئەمڕۆدا بۆچونمانی تو�شی گێژاو کردووە!‬ ‫تێدەگەین‪ ،‬ئەگەر چی بۆچوون وەک قسەکەی‬ ‫ئاناهارێنت کە دەڵێت»بۆچوون تاکە بەرەنگاریی‬ ‫توندو تیژییە»‪ ،‬کەمێک نوکتەبێت بۆ بۆچوونی‬ ‫ژن لە ناو گوتاری پیاوساالرییدا ئەگەر چی‬ ‫بۆچوونەکە�شی پیاوانە بێت هەر لە کۆمەڵگەیەکی‬ ‫داماڵراو لە ئەقڵی ئازاد کاریگەریی الوازیی رێشەیی‬ ‫پێوە دیارە‪ ،‬لە ئاست کاریگەریی گوێگردا‪ .‬لە‬ ‫ئێستادا کە سەرمایەداریی هەڵتۆقیوی کوردیی‬ ‫لەگەشە سەندندایە لە باشووری کوردستان لەو‬ ‫دیو سنوورەکانەوە لە دووری دوورەوە بە خۆیی‬ ‫و کااڵو بەرهەمەکانییەوە سەر بەناو بازاری ئازاد‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪5‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫یەکێک لە کێشە‬ ‫سەرەکییەکانی ژنی کورد‬ ‫نامۆ بوونییەتی بە خۆی کە‬ ‫بە بێ ئیرادەی خۆی ئەمەی‬ ‫بەسەردا سەپێندراوە‪ ،‬ژن بە‬ ‫ئێستایشەوە کە ئەو هەموو‬ ‫ژاوە ژاوە هەیە‪ ،‬لە ئەقڵییەتی‬ ‫تاکی کوردا‪ ،‬هەبوویەکی‬ ‫ئیستاتیکیی عەقڵی هۆشیار‬ ‫پێشەنگایەتیی ناکات‬ ‫و سیاسیەتی بازرگانی کردنی ئازاد دەکات‪ ،‬پانتایی‬ ‫گشتیی و جیهانی هاوچەرخ داگیر دەکات‪ ،‬لەم بە‬ ‫وزە هاتنەوەیەی سەرمایەدار لە ناو کۆمەڵگەی‬ ‫کوردییدا بۆچوونەکان کە سەر بە ئەقڵێکی‬ ‫ئازادن لە راستییەوە دەبن بە ناڕاست‪ ،‬پشت بە‬ ‫مەعریفەیەکی ئایدیۆلۆژیی دەبەستیت کە ریسکی‬ ‫فیکریی تێدا وەستاوە‪ ،‬پیاوساالریی کە لە هەناوی‬ ‫ئاییندا گەشەی کردووە‪ .‬دیسانەوە بەرهەم و‬ ‫تێکەاڵوی هەناوی سەرمایەداریی‪-‬شە‪ .‬تواناو‬ ‫بلیمەتیی ژنان ملمالنێ یە لە نێوان تینوێتی ژیان و‬ ‫مردندا‪ ،‬پیاوساالریی و ئەقڵییەتەکەی هێندە لە ژن‬ ‫دەکۆڵێتەوە کە پایە نزمی کااڵ و سۆپەرفاشیۆن‬ ‫بێت‪ .‬ئینجا لە دیوە کۆمەاڵیەتیی و سیاسییەکەشدا‬ ‫تو�شی شکستی بەرخۆریی و مۆدێرنە دەبێت‪ .‬ژن‬ ‫دەکاتە ئایدیاڵ و تو�شی وەهمی خواوەندی دەکات‪.‬‬ ‫‪6‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ژنی کورد ئەزموونێکی کورتی لە سەر خەباتکردنی‬ ‫فیکر و تێکۆشانی پراکتیکیانە هەیە‪ .‬بەپێچەوانەوە‬ ‫ئەزموونێکی لە رادەبەدەری پڕ لە پرسیار و گۆڕا و‬ ‫ناجێگیر و چەپێندراو و تۆمار نەکراوی هەیە‪.‬‬ ‫ئەو هۆکارانە چین رەوتی مۆدێنرنیتەی‬ ‫ ‪-‬‬ ‫سەرمایەداریی بە سیستمێکی دژبەریی ژن لە‬ ‫قەڵەم دەدرێت‪ ،‬ئەمەیش وای کردوە ژن‬ ‫بگەیەنێتە سنووری نامۆ بوون لە خودی خۆی؟‬ ‫یەکێک لە کێشە سەرەکییەکانی ژنی‬ ‫ ‪-‬‬ ‫کورد نامۆ بوونییەتی بە خۆی کە بە بێ ئیرادەی‬ ‫خۆی ئەمەی بەسەردا سەپێندراوە‪ ،‬ژن بە‬ ‫ئێستایشەوە کە ئەو هەموو ژاوە ژاوە هەیە‪ ،‬لە‬ ‫ئەقڵییەتی تاکی کوردا‪ ،‬هەبوویەکی ئیستاتیکیی‬ ‫عەقڵی هۆشیار پێشەنگایەتیی ناکات و تەواو‬ ‫ئەقڵێکی الواز و دەستەمۆ حکومی دەکات‪ ،‬لە‬ ‫ناو نائاگایی نەزمێکدا نقوم بووە و پێویستی بە‬ ‫سیتماتیکردەنەوەی کەرستە ئاڵۆگۆڕەکانی عەقڵی‬ ‫هۆشیارانە هەیە کە بۆ ئازادیی ئەقڵ پێویستە‪ ،‬ژن‬ ‫پێویستیی بەشەیدایی و موپتەال بوونی رۆشنبییرییە‬ ‫لە دیدگای ئەنترۆپۆلۆژیی(مرۆڤناسیی)ەوە دەبێت‬ ‫خۆی بناسێت‪ ،‬رەگوریشەو خسڵەت و کارکردن‬ ‫و هێزی بونیادییانەی خۆی ئەزموون بکات‪ ،‬لە‬ ‫هەموو بارودۆخە جەستەیی و دەرونییەکاندا‬ ‫ئەزموون و تێگەیشتنی بونیادیانەی حاڵێکە کە‬ ‫پێویستیە خەریزەویی و بایۆلۆژییەکاندا خۆی‬ ‫دەبینێتەوە‪ ،‬ئەگەر چی ژنی کورد لەم بارەشدا‬ ‫تاڕادەیەک کە لەدۆخی راستەقینەی ئەو‬ ‫پەیوەندییە تێنەگەیشتووە ناکامانە وەک رەمز‬ ‫و بتێکی «تیمسال» ناتەواوکەر و ناکاریگەری‬ ‫پەیوەندیی لەگەڵ دۆخە واقیعییەکەی دەکات کە‬ ‫خۆی بە ئاستەم درک بەو نائاگاییەی خۆی دەکات‪،‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫وا ئەزموونی ئەو واقیعە دەکات کە ئەو جەستەیەی‬ ‫ئەو کارگەی منداڵ دروستکردنە‪ ،‬لە کاتێکدا‬ ‫گوتار و کێبڕکێی وشیاریی و ئازادانە دەر ئەنجامی نوخبەی کوردیی جۆرێک لە‬ ‫رووبەڕوونەوەکان و بییرکردنەوەی ئازادانەیە‪.‬‬ ‫پارادۆکس و خود پارێزیی‬

‫ ‪ -‬وێڕای رۆڵ و کاریگەریی ژن لە هەموو هەیە‪ ،‬لێکترازان و بەد حاڵی‬ ‫تێکۆشانە شۆڕشگێڕییەکاندا‪ ،‬هێشتا پر�سی بون هەیە‪ ،‬لە ناو دەستە و‬

‫ژن وەک پرسێکی سەرەکیی و چارەنووسساز‬ ‫هەڵسوکەوتی لە گەڵدا نەکردوە‪ ،‬ئەمە بۆچی‬ ‫دەگەڕێتەوە؟‬ ‫ئەگەر سۆبێکتی شۆڕشگێڕیی لە جەنگی‬ ‫ ‪-‬‬ ‫کورتخایەن بەردەوام نەبوو‪ ،‬ئەوە ئەگەری کەمترە‬ ‫ببێتە پێشەنگ‪ ،‬ئەمە بۆچونێکی گرنگە پێویستە ژن‬ ‫بە دیقەتەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکات‪ ،‬سۆبێکتی ژن‬ ‫ئەگەر نەیەوێت ئامانجی هەبێت کەواتە پێویستیی‬ ‫بە شەڕێکی سیاسیی و کۆمەاڵیەتییش نابێت‪،‬‬ ‫ئەگەر پێی وابێت لەبەر چی بجەنگێت؟! تاچەند‬ ‫دەیانەوێت لەبەرمبەر هەر دەستدرێژییەکدا زامنی‬ ‫سەالمەتیی خۆیان بکەن‪ ،‬ئەم سادەیی و ساناییەی‬ ‫ئێستا لە خەباتی ژناندا هەیە‪ ،‬شانبەشانی سیستمە‬ ‫دەکوژێتەوە‪ ،‬ئەمەیش بەشێکە لە سروشتی ناکامڵی‬ ‫شۆڕش و خەبات‪ ،‬ئەگەر چی لەبەرەی دژیشدا‬ ‫راوەستا بێت‪ ،‬تاکی کورد پێیوایە هەمیشە سیاسەت‬ ‫دەکات‪ ،‬ژنیش هەرەها‪ .‬ئەی کەواتە لەبەرمبەر‬ ‫تەشەنە نەکردن هۆشیاریی مۆرڤایەتیی دا چۆن‬ ‫دەکرێت رابووەستێت‪ ،‬تەماشای گۆڕانکارییەکان‬ ‫بکە وەک ئەوەی بکەرێک نەبێت لەو گۆڕانکارییە‬ ‫مرۆیی و عەقاڵنییە‪.‬‬ ‫چی بکرێت تاکوژنان لە کایەی نوخبەی‬ ‫ ‪-‬‬ ‫رۆشنبییریی کوردییدا چاالک ببن؟ ئەمە ئەرکی‬ ‫ئەو نوخبە رۆشنبییرییە کە زیاتر بایەخ بەژنان‬ ‫بدەن وەک پر�سی ژن؟‬

‫گرووپ و جیلەکاندا‬ ‫نوخبەی کوردیی جۆرێک لە پارادۆکس و‬ ‫ ‪-‬‬ ‫خود پارێزیی هەیە‪ ،‬لێکترازان و بەد حاڵی بون هەیە‪،‬‬ ‫لە ناو دەستە و گرووپ و جیلەکاندا‪ ،‬بەهەمان‬ ‫شێوە تەنزی زەوقی نووسیین و ئەبستراکێتی کۆنە‬ ‫پەسەندی زاڵە و خوێندنەوە و هۆشیارییش‬ ‫لەم حاڵەتەدا بە نالێچوونەوە هەیە لەسەر‬ ‫ئەوەشەوە پیاوگەرایی لە ناو بۆچوونەکانییدا‬ ‫شتێکە کەناتوانێت هەروا بەئاسانیی گۆڕانی‬ ‫بەسەردا بێت‪ ،‬ئەگەر چی بەشێکی پەیوەندییدارە‬ ‫بەژنانەوە کە پەرشوباڵون لە خەباتدا‪ ،‬هێزێکی‬ ‫یەکگرتوویان نییە پێناسەی شوناسەکەیان‬ ‫بکات‪ .‬ئەگەر راگوزەرانە تەماشای ئەو بارودۆخە‬ ‫سەختانە بکەین کە ژن دەی گوزەرێنێت‪ ،‬لەم‬ ‫کۆمەڵگەیەدا لە ئاستی کیان و بوون وەزیفەیاندا‬ ‫بەرامبەر بە ژینگەی کۆمەاڵیەتیی لە ئاستێکی‬ ‫شڵۆقدان و وەک ئەوەی کە ناتوانن بڵێن چۆن‬ ‫دەکرێت ئێمە وەک مرۆڤ نەژین‪ ،‬لە زمەنێکدا کە‬ ‫تروسکایی ئازادیی تێیدا دەدروشێتەوە‪ ،‬هاوکات‬ ‫چاڵێکی گەورە�شی هەیە بۆ خنکاندن و کوشتنی‬ ‫مرۆڤ! سەرباری کێشە کۆمەاڵیەتییەکان کە ژن‬ ‫دەکاتە قوربانیی سەرەکیی لە ئاستی خوارەوەی‬ ‫کۆمەڵگە‪ ،‬بە هەمان شێوە ژن لە ئاستە بااڵکانی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪7‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫سیاسەتیشدا لە باشوور دەبێتە قوربانیی لە پێناوی‬ ‫گەورەبوونی هەیمەنەی دەسەاڵتی حیزبەکان‪،‬‬ ‫بەردەوام لەرووی جەستەییە قوربانیین‪ ،‬بێکاریی‬ ‫و هەژاریی هۆکاری سەرەکییە لە ئێستادا بۆ‬ ‫مامەڵە کردنی بەکااڵکردنی ژن‪ ،‬وایکردوە کە‬ ‫ژن و پیاو هەر یەکەیان کۆیلەی سەروی خۆی‬ ‫بێت وەک سەرۆک و ژیردەستە‪ ،‬کەواتە ژینگەی‬ ‫کۆمەاڵیەتیی و سیاسیی کۆمەڵگەی کوردیی کە لە‬ ‫بێئومێدییدایە‪ ،‬دەبێت هانابەرێت بۆ بەرنگاریی‬ ‫دروست بۆ ئەزموون کردن و تێگەیشتن لە خۆی‬ ‫و دەوربەرە کۆمەاڵیەتیی و سیاسییەکەی لەگەڵ‬ ‫ئەوەی ستەمکاریی پیاو‪ ،‬لەهەموو بارودۆخەکاندا‬ ‫بەرامبەر بە ستەمدیدەیی ژن بەهێزترە! ژن دەبێت‬ ‫بە فیکری و ئازادییدا تێبەپەڕێندرێت خەباتی‬ ‫ژن هەتاوەکو لە دوو دڵیی الوزیی نەیەتە دەرەوە‬ ‫ناگاتە ئەنجام‪ ،‬چەکی مرۆڤ فیکرە‪ ،‬فیکری ئازاد‪،‬‬ ‫فیکریش دەبێت پراکتیزە بکرێت‪ .‬ئەگەر پێشتر‬ ‫ژنان لە ناو ریزی شەپۆلەکانی فێمێنیزم بڕوایان‬ ‫وەها بووبێت کەسەرکەوتنی فێمێنیزم پێشکەوتنی‬ ‫حەتمی بەدەست دەهێنێت‪ ،‬ئەوا ئەو هیوا‬ ‫بەخۆدانە پێویستبوو بێت ئەگەرچی تاڕادەیەک‬ ‫ددان نانرێت بە یەکڕیزیی خەباتەکەیاندا بەهۆی‬ ‫گیرۆدەبوونی فێمێنیزم بە ئایدیۆلۆژیا ماتریالیزمی‬ ‫و ئایدیۆلۆژیا کانی تر‪ ،‬لە وێوە خەبانی ژنان‬ ‫پێویستی بە دستکاریی ریشەیی هەبوو‪ ،‬لە چۆنیەتیی‬ ‫و ماهیەتیشدا‪ ،‬ئەگەر چی لە بنەڕەتدا هەموویان‬ ‫خەونی ئازادییشیان هەبێت‪ ،‬لەو شوێنەی خەباتی‬ ‫ژنان پێویستی بە گۆڕانکارییە ئەو بۆشاییەی کە‬ ‫بابەتی دیالێکتیکی لۆژیکیی گونجاو پڕدەکاتەوە لەو‬ ‫شوێنەدا کەموکوڕییەکانی مافی ژنان دەبنە تەوەرە و‬ ‫دیدگای وتن‪ ،‬بەرامبەر کێشە کۆمەاڵیەتییەکانی کە‬ ‫بەهێندەی ئایدیۆلۆژییەکان دوژمنایەتیی دەکات‪،‬‬ ‫‪8‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بەداخەوە میدیای کوردیی‬ ‫بە تایبەت میدیای بینراو‪،‬‬ ‫ژنی ون کردووە بەتەواوەتی‬ ‫ژنی کردووە بە کااڵ!‬ ‫بەجۆرێک کە لێوان لێوە‬ ‫لە گێژاو و خۆمەاڵسدانی‬ ‫ئەقڵی سێکسیی بۆ‬ ‫جەستەی ژن‬ ‫بەهەموو کەموو کوڕییەکانییەوە مەترسیی بوو بۆ‬ ‫عەقڵیەتیی پیاوساالریی‪ ،‬چونکە ئاماژەیەکی بەهێز‬ ‫و کاریگەرییانەی بۆ ئەم رووبەرووبنەوەیە هەبوو‪،‬‬ ‫دواجار ژن وەک تاک لە ناو ئەو دەستانەی کە تەوقی‬ ‫کردووە! بڕیارێکی بە ئیرادە کاریگەرییەکانی خۆی‬ ‫بەهێزتر و ئاڕاستە کراوتر دەبن بەرەو ئامانجەکان‪.‬‬ ‫رۆڵی ناوەندە ئەکادیمیی و سیاسییەکان‬ ‫ ‪-‬‬ ‫و کۆمەڵگە چۆن ژن هەڵدەسەنگێنێت لە کایەی‬ ‫رۆشنبییرییدا؟‬ ‫رۆڵی ناوەندە ئەکادیمیی و سیاسییەکان‬ ‫ ‪-‬‬ ‫رۆڵێکی چەقبەستووی ئایدیۆلۆژیی و لە ژێر‬ ‫سایە و پەیڕەو و پڕۆگرام و ئامانجی حیزب و پارتە‬ ‫سیاسییەکاندان‪ ،‬بەاڵم دەشێت بڕێک جیاوازیی‬ ‫لەپشت ئایدیا کانیانەوە هەبێت‪ ،‬بۆ تیڕوانین‬ ‫لەبارەی ژن‪ ،‬لەگەڵ ئەوەشدا ناتوانین وێنەی تەواو‬ ‫بەرجەستەکراوی ژن ببینینەوە لە ناو کیانێکی‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫تۆکمەدا کە پێناسەی شونا�سی ژن بکات‪ ،‬هەروەکو‬ ‫ناتوانین وێنەی تەواویی مافەکانی ژن بکەین لە ناو‬ ‫ئەکادیمیای پەروەردە کردنی حیزبەکاندا ئەگەر‬ ‫پیشاندانی تێپەڕاندنی کۆمەڵگەی ئایینیی و ئەخالقیی‬ ‫و ئادۆلۆژییەکان بکات کە دەستکردی مرۆڤ‬ ‫خۆیەتی لە تەواویی کۆمەڵەگەکاندا‪ ،‬کۆمەڵگەی‬ ‫کوردیی‪-‬ش بێبەری نییە لەو پایە نزمەی کە چۆن‬ ‫مامەڵەی جێندەری لەگەڵ ژن دەکات لە تەواویی‬ ‫جیاوازیی ناوەندە سیاسییەکاندا بە هەمە الیەنەی‬ ‫بییر و باوەریانەوە‪ ،‬ئەمەیش بۆشاییەکە لە فیکر و‬ ‫فەلسەفەی حیزبەکاندا هەستی پێدەکەین مایەی‬ ‫نیگەرانییە کە ئەم ناکۆکیی و نایەکسانییە دەخرێتە‬ ‫سەر بار و نایەکسانیی کۆمەاڵیەتیی کۆمەڵگە‪.‬‬ ‫ئەگەر ئێمە وای ببینین کە فێمێنیزم ئاوا بووە و‬ ‫بە جۆرێک وزەی لێ بڕاوە کە توانای خەباتکردنی‬ ‫نەماوە بۆ ژن‪ ،‬ئەوا مانای وایە دەبێت بە دوای‬ ‫ئەڵتەرناتیفی فیکرێک و خەباتێکدا بچین کە هیز‬ ‫و وزەمان پێدەداتەوە بۆ بەردەوامیی وەستانەوە لە‬ ‫بەرامبەر ئەو زۆرداریی و ئەشکەنجە و ستسمی بە‬ ‫خودی جەستەو دەرونیی ژن دەکرێت‪ ،‬ژنانی نێو‬ ‫ئەکادیمییەکان ژنانی تێکۆشەرن پەروەردە دەکرێن‬ ‫بە بییر و باوەڕی ئایدیۆلۆژیی پارت و حیزبەکان‬ ‫تاڕادەیەک دەتوانن پۆاڵین بن‪ ،‬لەگەڵ ئەوەشدا‬ ‫بەدەر نیین لە کێشە و دەستە پاچەیی جەبری ناو‬ ‫حیزب و دەسەاڵتگەریی پیاوانی ناو حیزب‪.‬‬ ‫ئایا میدیای کوردیی توانیویەتی‬ ‫ ‪-‬‬ ‫کاریگەریی هەبێت لە بەرەو پێشبردن و‬ ‫ئاراستەکردنی ژناندا بۆ ناو کایەیەی رۆشنبییریی؟‬ ‫بەداخەوە میدیای کوردیی بە تایبەت‬ ‫ ‪-‬‬ ‫میدیای بینراو‪ ،‬ژنی ون کردووە بەتەواوەتی ژنی‬ ‫کردووە بە کااڵ! بەجۆرێک کە لێوان لێوە لە گێژاو‬

‫و خۆمەاڵسدانی ئەقڵی سێکسیی بۆ جەستەی ژن‪،‬‬ ‫پرسیاری ئاراستەکردنی ژنان بۆ میدیای کوردیدا‬ ‫سەرلەبەری قۆرخکردنی ئەقڵ و وشیاریی ژن و‬ ‫سەرقاڵکردنێتی بە جۆرێک لە مۆدێل پەرستیی‪.‬‬ ‫کە پەرچەکرداری چییەتی رۆڵی ژن و دیسپلینی‬ ‫هزریی بەشێوەیەکی نادروست‪.‬ئەو کاتەیە کە‬ ‫کەناڵێکی راگەیاندن کە رۆڵی دەرکەوت و یان‬ ‫بەرنامەیەکی رۆژانە یان شۆ دەدات‪ ،‬بە ژن ئەم‬ ‫رۆڵە رۆڵێکی شایستە نییە‪ ،‬لە رۆڵی ئامادەگیی‬ ‫جەستەیی هیچی تر هەست پێ ناکەیت‪ ،‬وەک‬ ‫ئەوەی مەخلوقێکی دەستکردنی کەناڵەکە بێت‬ ‫وەهایە! لە ناوەوەدا ئەقڵ و فیکر غائیبە ژینگەی‬ ‫میدیای کوردیی ژینگەیەکی تاساندنی کەسایەتیی‬ ‫ژنە‪ ،‬چ وەک بەکارهێنانی توانا و وزەی ژن لە‬ ‫کاری ناپرۆفیشناڵییدا بارو دۆخی میدیای کوردیی‬ ‫پڕە لە درز و قڵی�شی نایەکسانیی و نا مۆڕاڵیی و‬ ‫پڕە لە روخساری ون کردنی ئەقڵی ئازاد و فیکری‬ ‫ژن‪ ...‬هەر بۆیە میدیاش سەر لەبەری مامەڵەیەکی‬ ‫کولتووریی لەگەڵ ژن و جەستەیدا دەکات کەواتە‬ ‫لەسەر ستەیجی کەناڵەکان ئێمە بێجگە لە جەستە‬ ‫و و روخسارێکی ئارایشت کراو هیچ هەناسەیەکی‬ ‫بەرەنگاریی نابینین! لەگەڵ ئەوەی میدیا لە سەر‬ ‫ئاستی دونیا و گەالن و کۆمەڵگەکان خوڵقێنەری‬ ‫ئافاتە سیا�سی و ناکۆکییەکانە بە رای پلۆرالیزم‬ ‫و پارادایمی فیکرییە وە داوای ئاشتیی و ئازدیی‬ ‫دەکەن‪ ،‬ئەقڵێکی ئازاد دەتوانێت ریسک بکات لە‬ ‫بەردەم دەربڕینی گشتیدا میدیای کوردی ئەقڵی‬ ‫ئازاد دەپوکێنێتەوە و ئاراستەکردنێکی بی مانای‬ ‫هەیە کە پڕە لە مانای پاشکۆیەتیی و نا رۆشنبییریی‬ ‫و نا پێویست بۆ ئێستای تاک بە گشتیی کە لە ناو‬ ‫ژاوە ژاوی هەڵبژاردەی سەیر و ئیزدیواجییەتدا‬ ‫دەژین‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪9‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ڕاپۆرت‬

‫«ژن پێویستیی بە شۆڕشێکی فیکریی و‬ ‫پەروەردەییە»‬

‫ئا‪‌:‬ئاسۆ جه‌وهه‌ر‬

‫ئه‌کادیمیست‪ ،‬نووسه‌ر‪ ،‬چاالکوانی‬ ‫بواری مافه‌کانی ژنان رایده‌گه‌یه‌نن‪ :‬سیمای‬ ‫نوخبەی رۆشنبییریی کوردیی زیاتر‬ ‫مۆرکی پیاوانەی هەی ‌ه و «گوتار»ێکیان‬ ‫نییە له‌سه‌ر مافەکانی ژنان‪ ،‬بۆیە بە‬ ‫پراکتیکیی دەنگی ژن غیابە لە نوخبەی‬ ‫ڕۆشنبییرییدا‪.‬‬ ‫ده‌شڵێن‪ ،‬ئه‌رکی نوخبه‌ی رۆشنبییریی‬ ‫کوردیی ‌ه کار بکات بۆ هۆشیارکردنه‌وه‌ی‬ ‫ژنان و به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی ئاگاییان‪،‬‬ ‫جه‌ختیش ده‌که‌نه‌وه‌‪ :‬ئەوەی هاوکاریی‬ ‫ژن ده‌کات تەنها بییرکردنەوە و تواناکانی‬ ‫خۆیەتی‪.‬‬

‫‪10‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫خه‌ند ‌ه حه‌مید‪ ،‬نووسه‌ر و توێژه‌ر ل ‌ه بواری‬ ‫جێنده‌ر‪ ،‬ره‌خنه‌ی له‌و ‌ه گرێت ک ‌ه نوخبه‌ی‬ ‫رۆشنبییریی کوردیی پیاوساالریی ‌‌ه و ب ‌‌ه «ئازادیی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌«ی راگه‌یاند‪ :‬بەداخەوە کە دەبێ بڵێم‬ ‫سیمای نوخبەی رۆشنبییریی کوردیی پیاوانەیە و‬ ‫زیاتر مۆرکی پیاوانەی هەیە‪ .‬لەبەرئەوە بەتەواویی‬ ‫رۆڵی ژن الوازە لە نوخبەی رۆشنبییرییدا‪ ،‬چونکە‬ ‫خودی بەناو نوخبەی رۆشنبییریی ‪-‬هەڵبەت‬ ‫زۆرینەی نوخبەکە پیاوەکانن!‪ -‬بڕوایان بەوە‬ ‫نییە ژنان بەشداریی پرس و کایە جیاوازەکانی‬ ‫بڕیاردان بن؛ تاکو لە گۆڕینی کۆمەڵگە بەشدار‬ ‫بن و کاریگەریی خۆیان دابنێن‪ .‬ئه‌گەر زۆر‬ ‫سادە و ئاسان ئەمە بسەملێنین دەبینین هەندێک‬ ‫هاوسەری نوخبە ڕۆشنبییرەکان دەچەوسێنرێنەوە‬ ‫لەالیەن پیاوە ڕۆشنبیرە کەیەوە! من نموونەی‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫لەم جۆرەم زۆر بینیووە‪ .‬بۆیە گەر ئەوان بیان‬ ‫توانیبا دەستپێشخەر و کاریگەربن ئەوا ئێستا کۆی‬ ‫کۆمەڵگە بە ئاڕاستەیەکی تردا دەرۆیشت‪ .‬لێرەدا‬ ‫پرسیار ئەوەیە ئایا نوخبەی ڕۆشنبییریی باوەڕی‬ ‫بە ئازادیی و مافەکانی ژنان هەیە؟! ئایا هەر خۆیان‬ ‫رێگر نیین لەبەردەم ئازادیی راستەقینەی ژنان؟!‬ ‫چونکە گەر نوخبەی ڕۆشنبییریی لە نووسیین و‬ ‫بەرهەمەکانیاندا ئازاد و یەکسانییخوازبن و داوای‬ ‫مافی ژنان بکەن‪ ،‬ئەوا لە پراکتیکدا بەرانبەر بە‬ ‫خوشک و هاوسەر و کچەکانیان جیاوازییەکی‬ ‫ئەوتۆیان نییە لەگەڵ پیاوێکی ترادیسیۆنی خێڵەکیی‬ ‫و پیاوساالردا‪.‬‬

‫لە هەموو جیهاندا بە فۆڕمی جیاواز ئەمە دووبارە‬ ‫دەبێتەوە‪ .‬کایەی ڕۆشنبییریی و کولتوورییەکان‬ ‫لەالیەن پیاوانەوە قۆرغکراون و ژنان وەدەرنراون‬ ‫لە زۆربەی بوارو کایە جیاوازەکانی رۆشنبییرییدا‪.‬‬

‫ئاماده‌نه‌بوونی ژن له‌‬ ‫نوخبه‌ی رۆشنبییریی‬ ‫کوردییدا «تەنیا پەیوەست‬

‫ئاماژ ‌ه بۆ ئه‌وه‌شده‌کات‌‪« :‬نوخبەی ڕۆشنبییریی نییه‌ بە نەتوانینی رۆڵی ژن‬ ‫بەتەواویی دابڕاوە لە کۆمەڵگە‪ ،‬بۆیە کاریگەرییەکی لەم کایەدا‬

‫ئەوتۆیان لەسەر کۆمەڵگە نییە‪ ،‬هەروەها پێم وایە‬ ‫هیچ دیسکۆرس (گوتار)ێکیان نییە لەسەر مافەکانی‬ ‫ژنان‪ ،‬بەڵکو بگرە هەندێ لەوان هەر بڕوایان بە‬ ‫ماف و دۆزی ژنان نەبووە‪ ،‬تاکو کاربکەن لەسەر‬ ‫یەکسانیی و هۆشیارییەکی شایستە کە شایەنی‬ ‫ژیان و گوزەرانی ژنان بێت‪».‬‬ ‫وتی�شی‌‪ :‬ئەم رۆڵە الوەکیی و سادانەی بە ژنان‬ ‫دراوە لەنێو نوخبەی ڕۆشبییریی کوردییدا زیاتر‬ ‫بۆ مکیاژکردنی ئەم ڕەوتە بووە‪ ،‬بۆیە بە پراکتیکی‬ ‫دەنگی ژن غیابە لە نوخبەی ڕۆشنبییرییدا‪ .‬دوا‬ ‫جار نوخبەی ڕۆشنبییریی‪-‬ش بە هەمان شێوەی‬ ‫کۆمەڵگە ئەو وێنە گشتییەی بۆ ژن دروستکراوە‬ ‫وەک ئامرازێک بۆ ماڵداریی و منداڵخستنەوە‪،‬‬ ‫بەرهەم دەهێنێتەوە و پەیڕەوی دەکات‪.‬‬ ‫ئه‌و نووسه‌ره‌‪ ،‬جه‌ختی له‌وه‌شکرده‌وه‌‪ :‬نوخبەی‬ ‫رۆشنبییریی زیاتر ڕووخسارێکی پیاوانەی هەیە‪،‬‬ ‫ئەمە نەک تەنیا لە کوردستان‪ ،‬بەڵکو بەگشتیی‬

‫ئه‌و الیوایه‌‪ ،‬ئاماده‌نه‌بوونی ژن ل ‌ه نوخبه‌ی‬ ‫رۆشنبییریی کوردییدا «تەنیا پەیوەست نیی ‌ه بە‬ ‫نەتوانینی رۆڵی ژن لەم کایەدا‪ ،‬بۆیە گەر بڵێین‬ ‫تەنیا هۆکارەکە خودی ژنانن ئەوا بابەتەکان‬ ‫سادە و ناڕوون دەکەین‪ ،‬وەک هەمیشە وەاڵمە‬ ‫ئامادەکراوەکە دەدەینەوە کە زۆرکات بۆ زۆر‬ ‫بواری تریش پەیوەست بە ژنانەوە گوێمان لێدەبێت‪.‬‬ ‫کاتێک دەگوترێ ژنان خۆیان نایەنە پێشەوە یاخود‬ ‫خۆیان تاوانبارن لە هاتنە ناوەوەیان لە کایە گرنگ‬ ‫و پرسە گرنگەکاندا‪ .‬بەڵکو دەبێت هۆکاری پشت‬ ‫ئەمانە ببینین‪ ،‬دەستنیشانیان بکەین‪ ،‬تیشکیان‬ ‫بخەینە سەر کە بۆچی وایە یاخود بۆ وای لێهاتووە؟‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪11‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫یەکێ لە ئەرکە‬ ‫سەرەکییەکانی نوخبەی‬ ‫ڕۆشنبییریی کوردیی‬ ‫ئەوەیە کە بایەخ بە‬ ‫پرسەکانی ژنان بدەن‪،‬‬ ‫بەهای پرسی ژن‪ ،‬ماف و‬ ‫ئازادییەکانی بزاندرێت‪.‬‬ ‫بۆ ئەوەی ژنان لە کایە‬ ‫و نوخبەی ڕۆشنبییرییدا‬ ‫چاالکبن‬ ‫چونکە ئەم پەڕاوێزخستن و دوورخستنەوەی ژنان‬ ‫لە سەرجەم کایەکان مێژوویەکی درێژی هەیە‪،‬‬ ‫نەک تەنیا کۆمەڵگە و کولتوور بێت‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ش ده‌خات ‌ه روو‪ :‬ئەم وەدەرنان ‌ه عەقڵیەتێکی‬ ‫پیاوساالریی لەپشتە کە پێیوایە بەرهەمهێنانی‬ ‫کولتووریی و ڕۆشنبییریی پەیوەست نییە بە‬ ‫ژنانەوە‪ ،‬بەڵکو ئەمە کایەی پیاوانە وەک چۆن‬ ‫سیاسەت و ئابوورییش لەالیەن پیاوان و عەقڵیەتی‬ ‫پیاوساالرییەوە داگیرکراوە‪ ،‬دەتوانم بڵێم کە‬ ‫کایەی ڕۆشنبییریی‪-‬ش بەدەر نییە لەم داگیرکارییە‬ ‫و ئەمە مێژووی هەیە‪ .‬چونکە کۆی کایەکانی ژیان‬ ‫بەدەست پیاوەوەیە ئەمەش بەشێکە لە سیستمێکی‬ ‫گەورەتر کە پیاوساالرییە و هەموو ئەمانەی‬ ‫رێکخستووە و کردوونی بە فاکتێکی مێژوویی‪،‬‬ ‫‪12‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫کۆمەاڵیەتیی و سیاسیی‪ .‬گەر بەوردیی بگەڕێینەوە‬ ‫بۆ مێژوو دەبینین چەندین نووسەری کاریگەر‬ ‫و هونەرمەندی بااڵی ژنمان هەن‪ ،‬بەاڵم لە‬ ‫نووسیینەوەی مێژوودا ناویان نەهاتووە و بەرهەم‬ ‫و هونەرەکەیان پەڕاوێزخراوە‪ ،‬لەبەرئەوەی‬ ‫مێژووی ئێمە مێژوویەکی پیاوانەیە و بەدەست‬ ‫خودی پیاو و عەقڵیەتی پیاوانەوە بووە‪ .‬کەوایە‬ ‫دە�شێ کۆی ئەمانە هۆکاربن بۆ الوازیی و غیابی ژن‬ ‫لە نوخبەی رۆشنبییرییدا‪.‬‬ ‫ئه‌و توێژه‌ره‌ی بواری جێنده‌ر‪ ،‬ئاماژ ‌ه بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ده‌کات»یەکێ لە ئەرکە سەرەکییەکانی‬ ‫نوخبەی ڕۆشنبییریی کوردیی ئەوەیە کە بایەخ بە‬ ‫پرسەکانی ژنان بدەن‪ ،‬بەهای پر�سی ژن‪ ،‬ماف و‬ ‫ئازادییەکانی بزاندرێت‪ .‬بۆ ئەوەی ژنان لە کایە و‬ ‫نوخبەی ڕۆشنبییرییدا چاالکبن‪ ،‬پێویستمان بە‬ ‫بەرزکردنەوەی هۆشیارییە‪ ،‬چونکە هۆشیاریی‬ ‫ئازادیی دروست دەکات‪.‬‬ ‫خه‌نده ‌‪ ،‬جه‌ختیرده‌وه‌‪ :‬ئەوەی پێویستە‬ ‫بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ژنان‪ ،‬هەبوونی‬ ‫بزوتنەوەیەکی فمێنیستییە کە پرۆژەی بۆ بەرەو‬ ‫پێشچوونی هۆشیاریی و فیکریی ژنان هەبێت‪،‬‬ ‫چونکە هۆشیارییەکی دروست دەتوانێت خواست و‬ ‫گوتاری ژنانە پەرەپێبدات‪ ،‬هەروەها پێویستە ژنانی‬ ‫هۆشیار و چاالک بۆ نیوە چەوساوەکەی کۆمەڵگە‬ ‫خەمخۆربن و بییر لە تێکشکاندنی بەربەست و‬ ‫رێگەچارەیەکی یەکال که‌ره‌و ‌ه بکەنەوە‪ .‬پێویستە‬ ‫لە ڕێگەی کاری جددیی و کولتوورییەوە هۆشیاریی‬ ‫تاک بەرزبکرێتەوە و ژنان لە کۆت و بەندی ئایین و‬ ‫نەریتی کۆمەاڵیەتیی و پیاوساالریی ئازاد بکرێن‪ .‬بە‬ ‫هەمان شێوە پێویستە ژنان بە ماف و توانستەکانی‬ ‫خۆیان بناسێنرێن و لە گۆڕانکارییەکاندا بەشداربن‪.‬‬ ‫تاکو کاریگەرییەکانیان زیاتر و بەرچاوتر بێت‪،‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫رۆڵی ژن لە کوردستان‬ ‫لە سەرجەم کایە‬ ‫سیاسیی و ئابووریی و‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکاندا الوازە‪.‬‬ ‫ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ‬ ‫کۆمەڵێک نەریت و بەھا کە‬ ‫رەگێکی مێژوویی ھەیە‬

‫هەروەها پێکەوە کار لەسەر کێشەکانی ژنان بکەن‬ ‫بۆ ئەوەی زەمینەیەکی لەبار دروست بکەن تاکو‬ ‫ژنان بتوانن بەربەست و رێگرییەکان بشکێنن و‬ ‫بێنە نێو سەرجەم کایە رۆشنبییرییەکانەوە‪.‬‬ ‫ئه‌و ژنانه‌ی ل ‌ه کایه‌ی رۆشنبییریی کوردییدا‬ ‫کارده‌که‌ن‪ ،‬ئه‌و ‌ه ده‌خه‌ن ‌ه روو ک ‌ه ژن ب ‌ه هۆی‬ ‫کاریگه‌ریی دابوونه‌ریته‌وه ‌‪ ،‬به‌شێوه‌یه‌کی گشتیی‬ ‫له‌م کایه‌دا الوازه‌‪.‬‬

‫ساڤان ئاکۆ‪ ،‬نووسه‌ر و وه‌رگێڕ‪ ،‬بۆ ئازادیی‬ ‫کۆمه‌ڵگ ‌ه جه‌خت له‌و ‌ه ده‌کاته‌وه‌‪ :‬ئەگەر‬ ‫بەشێوەیەکی گشتییتر خوێندنەوەی بۆبکەین‪،‬‬ ‫رۆڵی ژن لە کوردستان لە سەرجەم کایە سیاسیی‬ ‫و ئابووریی و کۆمەاڵیەتییەکاندا الوازە‪ .‬ئەمەش‬ ‫دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵێک نەریت و بەھا کە‬ ‫رەگێکی مێژوویی ھەیە‪ ،‬قۆناغ بە قۆناغ شێوە‬ ‫و رۆڵی ژنانی داتاشیوە‪ .‬بە گشتیی ژنان و پیاوان‬ ‫لە ئاستێکی الوازی رۆشنبییرییدان‪ ،‬قوربانیی‬ ‫دەستی سیستمێکی مشەخۆرن کە لەسەر حسابی‬ ‫کەم مەعریفەیی ئەوان خۆی پێدەگەیەنێت‪،‬‬ ‫ژنانیش بە تایبەتیی دووجار قوربانیین‪ ،‬چونکە‬ ‫سەرەڕای چەوساندنەوەیان لەالیەن سیستمەوە‪،‬‬ ‫پەروەردەی کۆمەڵێک بەھا و نەریتی دیینیین کە‬ ‫زیاتر دەیانچەوسێنێتەوە‪ ،‬رۆڵێکی پەراوێزیان‬ ‫دەداتێ لە بەشداریی ژیانی رۆژانەدا و هەژماردی‬ ‫ڕەگەزی دووەمیان بۆ دەکات و رەگەزی یەکەم‬ ‫دەکات بە مامۆستا بەسەریانەوە‪ .‬کۆمەڵگەیەک کە‬ ‫ژنانی بەمجۆرەی سوڕی مێژوودا پەروەردە بووبن‪،‬‬ ‫بێگومان لە ئاستی ڕۆشنبییرییدا رۆڵێکی الوازیش‬ ‫دەگێڕن‪.‬‬ ‫وتی�شی‪ :‬سەبارەت بە نوخبە‪ ،‬من ھەرگیز پێم‬ ‫وانییە کە کۆمەڵگەیەک نوخبەیەکی ڕۆشنبییریی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪13‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫ه هۆی‬ ‫ه کۆندا ب ‌‬ ‫ل‌‬ ‫کولتووری ئایینیی و‬ ‫پیاوساالرییه‌وه‌ ژن له‌‬ ‫سنوورێکی بچوکی ماڵ و‬ ‫خێزاندا به‌کار ده‌هێندراو‬ ‫ده‌چه‌وسێندرایه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ه رێگه‌ی سیستمی‬ ‫ئێستا ل ‌‬ ‫سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ له‌‬ ‫ده‌ره‌وه‌ وه‌ک ئامێر به‌کار‬ ‫ده‌هێندرێت‬ ‫ھەبێت‪ ،‬ئیتر کۆمەڵگه‌یەکی پێشکه‌وتووه‌‪ .‬لەکاتێکدا‬ ‫دەتوانین ئەمە بڵێین‪ ،‬ئەو نوخبەیە رۆڵێکی بەرچاو‬ ‫بگێڕن لە گەیاندنی ئاگایی و بەشدارییکردنی‬ ‫کایەکانی کۆمەڵگە و ھەمیشە لە بانگەوازدابن‬ ‫بۆ شکاندنی کۆت و بەند و نەریتەکان‪ .‬ھێشتاش‬ ‫ناتوانین بڵێین ژنان رۆڵیان نەبووە لە نوخبەی‬ ‫ڕۆشنبییری کوردییدا‪ ،‬چونکە ژنانمان ھەبوون‬ ‫توانیویانە ئازایانە لەڕێگەی نووسیینەکانیانەوە‪،‬‬ ‫راوبۆچوونی کاریگەر دەرببڕن و لە ژنبوونی خۆیان‬ ‫سڵ نەکەنەوە! ببنە رابەر بۆ ئەو ژن و پیاوانەی‬ ‫خوێنەریانن‪.‬‬ ‫ئه‌و ژن ‌ه نووسه‌ره‌‪ ،‬هێما بۆ ئه‌و ‌ه ده‌کات ک ‌ه له‌‬ ‫کۆندا ب ‌ه هۆی کولتووری ئایینیی و پیاوساالرییه‌وه‌‬ ‫ژن ل ‌ه سنوورێکی بچوکی ماڵ و خێزاندا به‌کار‬ ‫‪14‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ده‌هێندراو ده‌چه‌وسێندرایه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم ئێستا ل ‌ه‬ ‫رێگه‌ی سیستمی سه‌رمایه‌دارییه‌و ‌ه ل ‌ه ده‌ره‌وه‌‬ ‫وه‌ک ئامێر به‌کار ده‌هێندرێت‪ .‬وتی‪ :‬سەرەڕای‬ ‫چەوساندنەوەیەکی راستەوخۆی سیستم کە دێت‬ ‫وەک ئامێر مامەڵە لەگەڵ ژنان و پیاوان دەکات‪،‬‬ ‫باکگراوندێکی نەریتی دیینیی لە کۆمەڵگەدا ھەیە‪،‬‬ ‫وادەکات گوتارێکی دەسەاڵتداریی پیاوساالرانە‬ ‫زاڵ بێت‪ .‬باکگراوندێک کە ھەمیشە ژنانی لە‬ ‫چوار دیواردا سجن کردووە و رۆڵی ژنانی کورت‬ ‫کردۆتەوە بۆ کۆمەڵێک کاری الوەکیی ناوماڵ‪،‬‬ ‫شونا�سی ژنی بەستوه‌تەوە بە بەڕێوەبردنی ماڵ و‬ ‫رێگەینەداوە کە راوبۆچوونی ھەبێت‪ .‬لە ئێستادا‬ ‫کە دەبینین دۆخی ژنان گۆڕاوە و ئازادتر دەتوانن‬ ‫بێنە ناو کۆمەڵگە و بەشداریی بکەن‪ ،‬لە راستییدا‬ ‫دیمەنێکی خەڵەتێنەر ‌ه و ھیچ پێگەیەکی شایستە‬ ‫ناگەڕێنێتەوە بۆ ژنان‪ .‬بۆ نمونە ئەگەر ژنێک لە‬ ‫پێشوودا کۆیلەی باوک‪ ،‬مێرد‪ ،‬برا و ماڵ بووبێت‪،‬‬ ‫ئەوا ئێستا کۆیلەی کار و سەرۆک کارە و وەک‬ ‫ھەمان ھاوکێشەی پێشوو‪ ،‬بەکاردەھێنرێتەوە‪ .‬واتە‬ ‫دونیای ئەمڕۆی باشووری کوردستان کە خەریکی‬ ‫کرانەوەیە بە ڕووی سیستمی سەرمایەدارییدا‬ ‫و ژنان خەریکی کرانەوەن بە رووی ھەمان‬ ‫سیستمدا‪ ،‬ھیچ ئازادییەکی ڕادەربڕین نە بۆ‬ ‫ژنان و نە بۆ پیاوان فەراھەم ناکات‪ .‬سیستم‬ ‫بەجۆرێک کاردەکات کە نوخبەکان دەگرێتەوە و‬ ‫ئەوانیش موزاییەفانە لەژێر سێبەری حیزب یاخود‬ ‫رێکخراوێکی تایبەتدا نووسیینەکانیان دەخەنە ڕوو‬ ‫و بێگومان ھەر لە بەرژەوەندیی ئەوانیشدان‪.‬‬ ‫ساڤان‪ ،‬ئاماژ ‌ه بۆ ئه‌وه‌شده‌کات نه‌ک هه‌ر‬ ‫ژنان به‌ڵکو هه‌موو کۆمه‌ڵگ ‌ه پر�سی گرنگی هه‌یه‌‬ ‫و هه‌موو�شی یه‌کتر پێوه‌ندییدار ده‌که‌ن‪ ،‬ئه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌رکی رۆشنبییرانیش ‌ه کارکردنی جددییان ‌ه بۆ به‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫و یەکسانیی‪ ،‬نەک لە پێماو بەرژەوەندییەکی‬ ‫تایبەتدا‪».‬‬ ‫ئەگەر بەوردیی لە رۆڵی ژن‬ ‫ئه‌و ژن ‌ه نووسه‌ر ‌ه ئاماژ ‌ه بۆ ئه‌وه‌شده‌کات‪،‬‬ ‫ژنانیش وه‌ک ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ریان ل ‌ه ماف و‬ ‫بدوێن‪ ،‬لە هەمووکایەکانی‬ ‫رۆڵدا یه‌کسانن ‌‪ ،‬هه‌ر بۆی ‌ه ده‌توانن به‌شداریی‬ ‫ژیانی کۆمه‌اڵیه‌تیی‪ ،‬سیاسیی و ئابووریی بن‪»:‬لە‬ ‫تری ژیاندا‪ ،‬ئەوا‬ ‫ئێستادا ڕۆڵی ڕۆشنبییر کارکردنێکی جددییە‬ ‫بەدڵنیاییەوە توشی‬ ‫لەسەر بەئاگاھێنانەوەی گەنجان و چاندنی تۆوێکە‬ ‫کە چاونەترسیی‪ ،‬ئازایی و جورئەتی لێ سەوز ببێت‬ ‫نیگەرانیی ده‌بین و ئه‌وا‬ ‫نەک ترس و کڕوزانەوە و کۆیالیەتیی‪ ،‬چونکە‬ ‫لە کایەی ڕۆشنبیرییشدا‬ ‫ڕۆژ ڕۆژی ئازایی ‌ه و پێویستمان بە گەنجانی‬ ‫چاونەترس و بە مەعریفە ھەیە بۆ گەیشتن بە‬ ‫بەتەواویی رۆڵی ونە‪.‬‬ ‫یەکسانیی و دادپەروەریی‪ .‬ژنانیش پێویستە بگەن‬ ‫بەو قەناعەتەی کە چیتر جیاوازییەک نییە لەنێوان‬ ‫هەرچەند ئەگەر بەمێژووی‬ ‫ژن و پیاودا و ھەردووال لە ماف و ڕۆڵدا یەکسانن‪،‬‬ ‫ژناندا بچینەوە‪ ،‬ئەوا تاکە‬ ‫تا بتوانن ب ‌ه ئاگاییه‌و ‌ه بێن و بەشداریی ژیانی‬ ‫کۆمەاڵیەتیی و سیاسیی و ئابووریی و کولتووریی‬ ‫تاکە ژنی نوخبە بەدی‬ ‫بکەن‪».‬‬ ‫ده‌کەین‬ ‫ژنان له‌وه‌شده‌دوێن‪ ،‬ل ‌ه کایه‌ی رۆشنییرییدا‬ ‫‌ئاگاهێنانه‌وه‌ی گه‌نجان‪».‬سەرەتا دەبێت روون بێت رۆڵیان ونه‌‪ ،‬داوایشده‌‌که‌ن ئه‌کادیمیا و ناوه‌ندی‬ ‫المان کە پر�سی ژن‪ ،‬ھیچ جیاواز نییە لە پر�سی‪ ،‬تایبه‌ت دابمه‌زرێت بۆ رۆشنبییر کردنی ژنان‪.‬‬ ‫خوێندکار‪ ،‬مامۆستا و ھەموو پرسەکانی تری‬ ‫کۆمەڵگە‪ ،‬دەبێت لە وێنە گشتییەکە بڕوانین و‬ ‫بزانین کە ئەمانە ھەمووی پێکەوەلکاون و ئەوەی‬ ‫کار بۆ ھێشتنەوە و پەرەپێدانیان دەکات سیستمێکی‬ ‫سەرمایەداریی خێڵەکییە‪ .‬ئەگەر شتێکیش لە‬ ‫ئارادا بێت بۆ کردن تەنھا و تەنھا ڕووخاندنی‬ ‫ئەو سیستمه‌یە لەالیەن گشت خاوەن پرس و‬ ‫یریڤان شاسوار‪ ،‬چاالکوانی بواری مافه‌کانی‬ ‫کێشەکانەوە‪ .‬بێگومان ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە‬ ‫کارەکانی تر جێگای گرنگیی نیین‪ ،‬بێگومان ھەمووی ژنان‪ ،‬هێما بۆ ئه‌وه‌ده‌کات‪»:‬ئەگەر بەوردیی لە رۆڵی‬ ‫جێی خۆی دەگرێت بەمەرجێک ئامانجە گەورەکەی ژن بدوێن‪ ،‬لە هەمووکایەکانی تری ژیاندا‪ ،‬ئەوا‬ ‫پشتی بریتی بێت لە بەدەستھێنانی دادپەروەریی بەدڵنیاییەوە تو�شی نیگەرانیی ده‌بین و ئه‌وا لە کایەی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪15‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫ڕۆشنبیرییشدا بەتەواویی رۆڵی ونە‪ .‬هەرچەند‬ ‫ئەگەر بەمێژووی ژناندا بچینەوە‪ ،‬ئەوا تاکە تاکە‬ ‫ژنی نوخبە بەدی ده‌کەین لە بواری ڕۆشنبییریی‬ ‫و کۆمەاڵیه‌تییدا‪ ،‬بەاڵم هەرگیز بەوشێوەیە‬ ‫نەبووە کە کاریگەریی هەبێت لە سەر پێگەی ژن و‬ ‫وەرچەرخاندنی لە ڕۆڵی ژناندا دروست نەکردوە‪».‬‬ ‫ئه‌و ب ‌ه ئازادیی کۆمه‌ڵگه‌ی راگه‌یاند‪ :‬بەهۆی‬ ‫سیستمی دەسەاڵتداریی پیاوساالرییەوە‪،‬‬ ‫بەتەواویی دۆزی ڕاستەقینەی ژنان کراوە بە‬ ‫قوربانیی دەسەاڵتخوازیی و پاوانخوازیی پیاوان‬ ‫‪.‬ئەگەر ژنانێک هەبن لە پێگەی جۆراوجۆر و‬ ‫تایبەتدا‪ ،‬چ لە بواری حزبیی دا یان سیستمی‬ ‫حکومڕانیی‪ ،‬دیسانەوە تەنها بەڕواڵەت ژنە و‬ ‫هەموو دەسەاڵت و توانای تەنها بۆ خزمەت‬ ‫دەسەاڵتداریی و سیستمی پیاوساالرییە‪ ،‬هه‌ربۆیه‌‬ ‫تەنها لە بەرژەوەندیی ئەوان کار دەکات‪ .‬هەر ئەو‬ ‫سیستمە پیاوساالرییە یە ژنێکی الوازیی تەلقین‬ ‫دراو توتی ئاسا! ده‌یگەیەنێت بەپێگەیەک و‬ ‫دواتریش ناچاری ده‌کات! خزمەت بەو الیەنە بکا‬ ‫کە پشتگیریی کردوە‪ .‬ئیتر ئەگەر لەژێر هەڕەشدا‬ ‫بێت یان ناچاربکرێت لە رێگەی دەستبردن بۆ شکۆ‬ ‫و کەسایەتیی‪.‬‬ ‫ئه‌و ئاماژ ‌ه بۆ ئه‌وه‌شه‌کات‪ ،‬ته‌نها شتێک‬ ‫بتوانێت ژنان له‌و گێژاوه‌ی تێیدان رزگار بکات‬ ‫«خۆ په‌روه‌رده ‌کردن و خۆ رۆشنبییر کردنه‌«‬ ‫و جه‌ختیده‌کرده‌وه‌‪ :‬ئێمەی ژنان بەشێوەیەک‬ ‫لەنێوان دەسەاڵتی پیاوساالریی و سیستمی‬ ‫سەرمایەدارییدا ون بووین! تەنها شتێک بتوانێ‬ ‫لە ئەو گێژاوە دەرمان بهێنێ‪ ،‬خۆ پەروەردە کردن‬ ‫و خۆ رۆشنبییر کردنە‪ ،‬بەاڵم دیسانەوە ئەوەش‬ ‫کراوە بەقوربانیی‪ ،‬پێشبڕکێیی مۆدیلی روخسار و‬ ‫جل و بەرگ و دەرمانە بەکارهاتووە ترسناکەکانی‬ ‫‪16‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫نۆڕێنگەکانی جوانکاریی‪.‬‬ ‫ئه‌و چاکوانه‌ی بواری مافه‌کانی ژنان‌‪ ،‬داوای‬ ‫ئه‌وه‌کات «بۆ چاالککردن و رۆشنبییر کردنی‬ ‫ژنان‪ ،‬پێویستمان بە چەندین ئەکادیمیا‪ ،‬ناوەندی‬ ‫پەروەردە کردنی ژنان و ژنانی بەناو نوخبە و‬ ‫خاوەن پێگە هه‌یه‌‪ ،‬بەاڵم بەشێوەیەک رۆڵی بەرچاو‬ ‫کاریگەر ببینن‪ .‬نەک تەنها لە پێناو چەند کەسێکدا‬ ‫و لەبەرژەوەندیی چەند حزبێک ناوەندێک‬ ‫دابمەزرێ‪ ،‬دواتر تەنها ناوی گەورە و دێی وێران‬ ‫بێت! دیسانەوە نەتوانێت رۆڵی خۆی بگێڕێت‪».‬‬ ‫یریڤان‪ ،‬وتی�شی‪ :‬ئێمە پێویستمان بەم رێکخراوە‬ ‫حزبیانە نییە کە لەژێر ناوی داکۆکیی کردن لە‬ ‫کێشەی ژن‪ ،‬هەزارەها بەندوداوی تر لە پێی ژنان‬ ‫بئاڵێنن! ژن پێویستە پێش هەموو کەس خۆی‬ ‫لەسەر ئاستی تاک تێبگات کە چەند پەراوێز‬ ‫خراوه ‌و بەکارهێنراوە‪ .‬ده‌بێ تێبگات‪ ،‬ئەوەی‬ ‫هاوکاریی ده‌کات تەنها بییرکردنەوە و تواناکانی‬ ‫خۆیەتی‪ ،‬هەرکات ژن لەسەر ئەم بنەمایە خۆی‬ ‫پێگەیاند‪ ،‬دواتر ده‌توانرێت لەسەر کرۆکی بابەتێ‬ ‫یەکبگرن ئەویش کێشەی ژنە چونکە ژن پێویستیی‬ ‫بە شۆڕشێکی فیکریی و پەروەردەییە پێش‬ ‫هەمووکەس ‪.‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫وتـــار‬

‫سیستەمی سیاسی تەقلیدی و كۆمه‌ڵگه‌ی دواکەوتو‬

‫هەرێمی کوردستان وەک نمونە‬

‫پ‪ .‬د‪ .‬ساالرباسیرە‬

‫سیستەمی سیا�سی و دامەزراوەکانی‬ ‫سیستەمی سیا�سی دەولەتێک بە دەستورو‬ ‫كولتوری سیا�سی و ئەلیتە سیاسیەکەیەوە دیاری‬ ‫دەکرێت‪ ،‬هەروەها لە دابەشکردنی ده‌سه‌اڵتە‬ ‫واقعیەکانە لەنیوان ناوەندەکانی بریاردا‪.‬‬ ‫سیستەمە سیاسیەکان و دامەزراوەکانی وەک‬ ‫(پەڕلەمان‪ ،‬حکومەت‪ ،‬دادوەری)‪ ،‬دەوڵەت‪ ،‬حیزب‬ ‫و رێکخراوەکانی و ڕای گشتی و هاوبەشیی هاواڵتی‬ ‫لەحکومەت و کارگێریدا‪ ،‬هەروەها رێکخراوە‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیەکان‪ ،‬ده‌سه‌اڵت و هێزو پێشبرکێیەکانی‬

‫هەلبژاردن هەموو ئەمانە لەژێر چەتری سیستەمی‬ ‫سیاسیدا کۆدەبنەوە‪ .‬سیستەمی سیا�سی داینەمۆی‬ ‫دەولەت و ژیانی كۆمه‌ڵگه‌یە‪ ،‬هەروەها ئەرکی‬ ‫رێکخستنی كۆمه‌ڵ دەگرێتە ئەستۆ‪ .‬سیستەمی‬ ‫سیا�سی زیاتر تایبەتە بەرێکخستنی شێوازو کاری‬ ‫ده‌سه‌اڵت و كۆمه‌ڵ و كۆمه‌ڵە سیاسیەکان و چەند‬ ‫دامودەزگایەکە لە كۆمه‌ڵگه‌یەکی دیاریکراودا‬ ‫کاروباری بەریوەبردن دەگرنە ئەستۆ لە رێگه‌ی‬ ‫ئەو یاساو ریاسا مولزیمانەی لە ئارادان‪ ،‬یان‬ ‫دانراوون لەچوارچێوەی ئایدیۆلۆژیایەکی‬ ‫سیا�سی پەیرەوکراودا‪ .‬به‌اڵم سیستەمی سیا�سی‬ ‫بەتەنیا بریتی نیە لە دامەزراوە حکومیەکان به‌ڵكو‬ ‫لەهەموو پێکهاتە كۆمه‌اڵیه‌تیەکان بەهەموو الیەنە‬ ‫سیاسیەکانیەوە بە پێکهاتە تەقلیدیەکانیشەوە کە‬ ‫لەسەر بنەمای خزمایەتی و عەشیرەت دامەزراون‪.‬‬ ‫کەواتە سەرجەم دیاردەکان پێکەوە سیستەمێک‬ ‫پێک دەهێنن‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪17‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫سیستەمی سیا�سی و كۆمه‌ڵگه‌ی تەقلیدی‬ ‫خه‌سله‌تی كۆمه‌ڵگه‌ی ته‌قلیدی بریتی ‌ه له‌کرده‌وه‌‬ ‫ته‌قلیدی ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان‪ .‬واتا ئه‌و کرده‌وانه‌ی که‌‬ ‫له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌قل و مه‌نتق دانه‌مه‌زراوه‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و کرده‌وانه‌ی که ‌سه‌رده‌مانێک‬ ‫کاری پێکراوه‌و جێگیربوه‌و ب ‌ه میرات ماوه‌ته‌وه‌‬ ‫وه‌ک شتێکی ته‌قلیدی‪ .‬یه‌کێک له‌خه‌سله‌ته‌کانی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی ته‌قلیدی بریتی ‌ه له‌پێکهاته‌یه‌کی‬ ‫داخراوی كۆمه‌اڵیه‌تی ک ‌ه به‌زه‌حمه‌ت خۆی‬ ‫ده‌دات ‌ه ده‌ست گۆرانکاری به‌تایبه‌ت به‌مۆدێرن‬ ‫کردنی هه‌ره‌می سه‌ره‌وه‌ی‪ .‬جگ ‌ه له‌مان ‌ه زۆربه‌ی‬ ‫ئه‌ندامانی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌ی ‌ه سه‌ربه‌خۆییان نیه‌و‬ ‫به‌ستراونه‌ته‌و ‌ه به‌نه‌ریتی گشتی كۆمه‌ڵگه‌که‌‪.‬‬ ‫لێره‌دا هوشیاری ئاینی زال ‌ه به‌سه‌ر ته‌واوی‬ ‫بواره‌کانی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌که‌‪ .‬ده‌سه‌اڵتی سیاسیش‬ ‫خه‌سله‌تێکی حوکمی فه‌ردی ‌ه تێیدا‪ .‬بۆی ‌ه ئه‌م جۆره‌‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی ‌ه هه‌روه‌ک ئاماژه‌م پێدا به‌پێی سروشتی‬ ‫خۆی‪ ،‬خۆی که‌متر ده‌دات ‌ه ده‌ست به‌مۆدێرن‬ ‫کردن‪ .‬زیاتر له‌شوێنی خۆی ده‌چه‌قێ و گۆڕانی�شی‬ ‫کاتێکی درێژی ده‌وێ ک ‌ه ئه‌میش به‌ند ‌ه به‌کۆمه‌لێک‬ ‫فاکته‌ره‌وه‌‪.‬‬ ‫ئابوری خزمایه‌تی و بارودۆخی پابه‌ندبوون‬ ‫له‌م سیسته‌م ‌ه ته‌قلیدیه‌دا وه‌ک نمونه‌ی هه‌ریمی‬ ‫کوردستان په‌یوه‌ندی شه‌خ�سی دروست ده‌بێت و‬ ‫ڕۆل ده‌بینێت و داروده‌ست ‌ه کاره‌کان بۆ ده‌سه‌اڵت‬ ‫ده‌به‌ن ب ‌ه ریگاوه‌‪ .‬به‌م شێوه‌ی ‌ه گه‌شه‌کردنی ئابوری‬ ‫گێڕ ده‌بێت و ده‌سه‌اڵته‌ک ‌ه ده‌سه‌اڵتێکی دواکەوتوی‬ ‫تەقلیدیە‌و هوشیاری کۆمه‌ل وه‌ک پێویست‬ ‫له‌ئارادا نیه‌و ده‌سه‌اڵتداری ته‌قلیدی و کالسیک‬ ‫سوود له‌م دیارده‌ی ‌ه وه‌رده‌گرێ و ده‌شیه‌وێ‬ ‫که‌ش و هه‌وا كۆمه‌اڵیه‌تی ‌ه دواکه‌وتوه‌ک ‌ه هه‌ر به‌م‬ ‫‪18‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫شێو ‌ه کۆن ‌ه بمێنێته‌و ‌ه ل ‌ه شێوه‌ی داب و نه‌ریت ‌ه‬ ‫ته‌قلیدیه‌کان ‪ ،‬هۆزو خیل و عه‌شره‌ت و ئاغا‬ ‫ده‌‌بوژینیته‌وه‌‪ .‬هه‌موو پێشکه‌وتن و هوشیاریه‌کی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی ده‌بێت ‌ه الوازکردن و گۆرینی ئه‌و‬ ‫نه‌ریت ‌ه ته‌قلیدیه‌ی ک ‌ه دواتر ده‌بێت ‌ه رێگر له‌به‌رده‌م‬ ‫ده‌سه‌اڵتی ده‌سه‌اڵتدارو سیسته‌م ‌ه سیاسیه‌‬ ‫ته‌قلیدیه‌که‌دا‪ .‬هه‌ربۆی ‌ه به‌گشت شێوه‌یه‌ک ئه‌م‬ ‫الیه‌ن ‌ه هه‌وڵی له‌ناوچونی پێشکه‌وتن ئه‌دات و‬ ‫ده‌یه‌وێ كۆمه‌ڵگ ‌ه کۆنه‌ک ‌ه كۆمه‌ڵگه‌یه‌کی داخراو‬ ‫بێت و به‌هۆی ناهوشیاری کۆمه‌ڵه‌و ‌ه بۆی بچێته‌‬ ‫سه‌رو ده‌سه‌اڵتدار جێگای یاساش بگرێته‌وه‌و‬ ‫ده‌یه‌وێ له‌م زیاتر کۆمه‌ڵ هیچی تر نه‌بینێت‪.‬‬ ‫له‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی هوشیاری سیا�سی هاواڵتیان‬ ‫کزو الوازه‌و هه‌روه‌ها ره‌و�شی ئابوری و كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫تیایاندا الوازه‌‪ ،‬ئه‌وا مەتر�سی ئەوە زۆرە سیسته‌می‬ ‫سیا�سی په‌یره‌وکراو له‌ده‌وله‌تدا سیسته‌مێک ‌بێت‬ ‫ک ‌ه له‌سه‌ر زه‌برو زه‌نگ و خۆسه‌پاندن بونیاد‬ ‫‌نرابێت‪ .‬لێره‌دا پێشێلکردنی مافی تاکه‌کانی کۆمه‌ل‬ ‫و سه‌ربه‌ستیه‌کانیان و بوارنه‌دان به‌گروپی سیا�سی‬ ‫جۆراوجۆر ل ‌ه ده‌وڵه‌تدا شتێکی ئاسایی ده‌بێت‪ .‬واتا‬ ‫ل ‌ه والتدا سیسته‌می دیکتاتۆری په‌یره‌و ده‌کرێت‬ ‫‪ ،‬ئیتر ئایا ئه‌و سیسته‌م ‌ه دیکتاتۆری ‌ه سیسته‌می‬ ‫دیکتاتۆری تاک ‌ه که‌�سی بێت‪ ،‬یان تاقم و گروپ بێت‬ ‫‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵت و سیسته‌می سیا�سی نه‌گۆر نییه‌‬ ‫به‌الم په‌یره‌و کردنی هه‌ر شێوه‌یه‌ک له‌‬ ‫سیسته‌م له‌ده‌وله‌تدا شتێک نی ‌ه بۆ هه‌میش ‌ه به‌زۆر‬ ‫بسه‌پێندرێ‪ ،‬یان هه‌تا سه‌ر بڕ بکات و نه‌گۆڕ بێت‪.‬‬ ‫‌ئه‌گه‌ر سیسته‌م ‌ه سیاسی ‌ه په‌یڕه‌و کراوه‌ک ‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫باری سایکۆلۆجی و فکری و كۆمه‌اڵیه‌تی خه‌لکی‬ ‫والتدا گونجاو نه‌بوو ئه‌وا ئه‌و سیسته‌م ‌ه سیاسیه‌‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫مێژووی مرۆڤایەتی‬ ‫ئەو ڕاستیەی بە ڕوونی‬ ‫نیشانداوە کە گۆڕانکاری‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی و سیاسی‬ ‫پڕۆسەیەکی حەتمیە‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌یه‌کی زه‌مه‌نییش په‌یڕه‌و بکرێت‬ ‫به‌الم وه‌کو ئه‌نجام هه‌ر هه‌ره‌س دێنێت و ئامانجی‬ ‫رێکخستنی ده‌وڵه‌ت ناپێکێ ک ‌ه له‌ڕاستیدا پێویسته‌‬ ‫بۆ خۆش گوزه‌رانی و سه‌قامگیرکردنی ڕه‌و�شی‬ ‫سیا�سی و كۆمه‌اڵیه‌تی و ئابوری هاتبێت ‌ه کایه‌وه‌‪.‬‬ ‫ڕوداوه‌کانی ئه‌م دواییه‌ی والت ‌ه عه‌ره‌بیه‌کان‬ ‫په‌یامێکی گرنگ ‌ه بۆ ده‌سه‌اڵتداران‪.‬‬ ‫مێژووی سیا�سی بۆ ئه‌وه‌ی ‌ه مرۆڤ لێوه‌ی فێر‬ ‫بێت‪ .‬ده‌سه‌اڵتی کۆنەپارێزو ته‌قلیدی هه‌ر هێشتا‬ ‫به‌ربالوترین شێوه‌کانی ده‌سه‌اڵت و سیسته‌مه‌‬ ‫سیاسیه‌کان ‌ه چونک ‌ه ده‌سه‌اڵتی یاسایی و ئه‌قالنی له‌‬ ‫گه‌ش ‌ه مێژوییه‌که‌یدا دره‌نگ هاتۆت ‌ه دروست بوون‪.‬‬ ‫سیستەمی سیا�سی و سیستەمی كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫سیستەمی سیا�سی لەناو سیستەمی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیدا پەیدا دەبێت‪ .‬هەموو گۆڕانێک‬ ‫لەسیستەمی كۆمه‌اڵیه‌تی و دۆخی كۆمه‌اڵیه‌تی کار‬ ‫لە سیستەمی سیا�سی دەکات و ئەوانیش گۆڕانیان‬ ‫بەسەردا دێت‪ .‬لەبەر ئەوەی سیستەمی سیا�سی‬ ‫تاڕادەیەک بریتیە لە سیستەمی كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫بۆیە هەر جۆرە ناسەرکەوتنێک لە سیستەمی‬ ‫سیاسیشدا دەبێتە هۆی دواکەوتنی دۆخە‬

‫كۆمه‌اڵیه‌تیەکەو سیستەمە كۆمه‌اڵیه‌تیەکە‪ .‬لەم‬ ‫بوارەدا حیزب و رێکخراوی سیا�سی بە تایبەت‬ ‫گرنگیدان بە ئایدیۆلۆژیای ئەو حیزبە ڕۆڵی گرنگ‬ ‫دەبینێت و هێزێکی بەتوانایە بۆ گۆڕین و بەمۆدێرن‬ ‫کردن‪ .‬پێشکەوتنی سیستەمی سیا�سی پێویستی بە‬ ‫هوشیاری كۆمه‌اڵیه‌تی هەیە کە یارمەتی کۆمەڵ‬ ‫ئەدات بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەکانی سیستەمەکە‪.‬‬ ‫هوشیاری كۆمه‌اڵیه‌تی رێگ ‌ه بۆ هاواڵتیان خۆش‬ ‫دەکات لەزۆر الیەنەوە چاودێری ژیان بکەن‬ ‫لەبواری سیا�سی ‪ ،‬كۆمه‌اڵیه‌تی‪ ،‬کەسایەتی‪،‬‬ ‫ئەخالقی‪..‬تاد‪.‬‬ ‫کێشەی لەسەرخۆ گەشەکردنی كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫لەبوارەکانی سیا�سی و ئابوری و كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫و فەرهەنگیی دەمێکە لەالیەن زاناکان و‬ ‫كۆمه‌ڵناسەکان بایەخی پێدراوە‪ .‬مێژووی‬ ‫مرۆڤایەتی ئەو ڕاستیەی بە ڕوونی نیشانداوە کە‬ ‫گۆڕانکاری كۆمه‌اڵیه‌تی و سیا�سی پڕۆسەیەکی‬ ‫حەتمیە‪ .‬هەموو ئەو كۆمه‌ڵگه‌یانەی لە ئاستی‬ ‫نزمی ئابوری و سیا�سی و كۆمه‌اڵیه‌تیدان دەبێت‬ ‫بەو رێگه‌یانە تێپەڕن کە والتانی پێشکەوتوی‬ ‫جیهان پێیدا تێپەریوون‪ .‬هەربۆیە دەوڵەتی عێراق‬ ‫و هاوشێوکانی بە کوردستانیشەوە بێبەش نیە لەم‬ ‫یاسایە‪ .‬به‌اڵم دیارە هەر كۆمه‌ڵگه‌یەک بەگوێرەی‬ ‫خەسڵەتی نەتەوەیی خۆی بەم پڕۆسەیەدا تێپەڕ‬ ‫دەبێت‪ .‬بەم پێیە پێکهاتەی سیا�سی حیزبی سیا�سی‬ ‫و سیستەمی سیا�سی ڕەنگدانەوەی بارودۆخی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی ئەو كۆمه‌ڵگه‌یە خۆیەتی‪ .‬بەواتا‬ ‫بەرهەمی واقعی كۆمه‌اڵیه‌تیە‪ .‬سەدام حسێن هیچی‬ ‫تر نەبوو لە بەرهەمی واقعی كۆمه‌ڵگه‌ی عێراق‬ ‫خۆی هەربۆیە توانی�شی دیکتاتۆربێت‪ ،‬دیکتاتۆرتر‬ ‫لە دیکتاتۆرەکانی تر‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪19‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫بێگومان هەر كۆمه‌ڵگه‌یەک‬ ‫تایبەتمەندی خۆی‬ ‫هەیە‪ .‬بیروبۆچوونی هەر‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌یەکی مرۆڤایەتی‬ ‫دەربارەی ده‌سه‌اڵت و‬ ‫سیستەمی سیاسی لەگەڵ‬ ‫ئەوی تردا دەگۆڕێ‬ ‫هەر كۆمه‌ڵگه‌یەک تایبەتمەندی خۆی هەیە‬ ‫بێگومان هەر كۆمه‌ڵگه‌یەک تایبەتمەندی خۆی‬ ‫هەیە‪ .‬بیروبۆچوونی هەر كۆمه‌ڵگه‌یەکی مرۆڤایەتی‬ ‫دەربارەی ده‌سه‌اڵت و سیستەمی سیا�سی لەگەڵ‬ ‫ئەوی تردا دەگۆڕێ ئەویش بەپێی ڕەو�شی تایبەتی هەر‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌یەک لەڕووی مێژوویی و ڕەو�شی ئابوری و‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی و ئاستی هوشیاری و جیۆپۆلەتیکەوە‬ ‫کە بە هەمویانەوە باری سایکۆلۆجی و كۆمه‌اڵیه‌تی و‬ ‫هوشیاری سیا�سی و كۆمه‌اڵیه‌تی تاکەکانی كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫دیاری دەکەن‪ .‬ئەم فاکتەرانە بۆنمونە لە والتێکی‬ ‫ڕۆژئاوای ئەوروپا بەپێی تایبەتمەندیەکانی خۆی‬ ‫شێوازێکی ترە بە بەراورد لەگەڵ والتێکی تری‬ ‫دواکەوتوو‪ ،‬یان تازەگەشەکردوو‪ .‬واتا سیستەمی‬ ‫سیا�سی پەیڕەوکراو لە والت و دەوڵەتێکەوە بۆ‬ ‫یەکێکی تر دەگۆڕێ‪ .‬لەهەر دەولەتێکدا ڕادەی‬ ‫هوشیاری سیا�سی کۆمەڵ و بیروبۆچوونی‬ ‫مرۆڤەکانی دەبارەی ده‌سه‌اڵت لەسەر بنچینەی‬ ‫قۆناغە مێژوییە جیاجیاکان بەخۆوە وەردەگرێ کە‬ ‫دەوڵەتی پێدا ڕۆیشتوە‪.‬‬ ‫‪20‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫كۆمه‌ڵگ ‌ه پێویستی بە رێکخستن هەیە‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه بەبێ ده‌سه‌اڵتی سیا�سی رێکخراو‬ ‫مەحاڵە‪ ،‬لەبەر ئەم هۆیە پێویستی بەده‌سه‌اڵتێکی‬ ‫سیا�سی‪ ،‬بە سیستەمێکی سیا�سی رێکخراو هەیە‬ ‫تاوەکو بنەماکانی ژیان و گوزەران رێک بخات‪.‬‬ ‫دەزگاکانی دەوڵەت کە سیستەمە سیاسیەکە‬ ‫پێکدەهێنن وەک پەڕلەمان و حکومەت و‬ ‫دادوەری ڕۆڵی گرنگ دەبینن تێیدا‪ .‬لێرەدا حیزبی‬ ‫سیاسیش گرنگ و پێویستە بۆ سیستەمی‬ ‫سیا�سی کە بریتیە لەشێوازێک بۆ بەیەکەوە‬ ‫گرێدان و بەستنەوەی گشت پەیوەندیە سیا�سی و‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی و ئابوریەکانی نێو كۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬هەروەها‬ ‫ئەرکی رێکخستنی کۆمەڵ و ڕۆڵی بەرێوەبردن لە‬ ‫رێگه‌ی ئەو یاسایانەی کە هەن لە چوارچێوەی‬ ‫ئایدیۆلۆژیایەکی سیا�سی پەیڕەوکراودا دەگرێتە‬ ‫ئەستۆ‪ .‬ئەو كۆمه‌ڵگه‌یانەش کە پەیکەری دەوڵەتیان‬ ‫نیە دەکرێ دابنرێن کە سیستەمی سیاسیان هەبێت‪.‬‬ ‫زاراوەکە بەشێوەیەکی دیاریکراو لە زانستی‬ ‫سیاسیدا بریتیە لە كۆمه‌ڵێک پەیکەرو پڕۆسەو‬ ‫دەزگا کە لە نێوان خۆیاندا کارلێک دەکەن‪ .‬لەبەر‬ ‫ئەوەی زاراوەکە بەفەرمانەکانیەوە دەناسرێت ئەوا‬ ‫دەکرێت ئاماژە بدات بەو رێکخستنە سیاسیانەی‬ ‫دەوڵەت و نادەوڵەتیش‪.‬‬ ‫سیستەمی سیا�سی هەرێمی کوردستان‬ ‫ئایا «سیستەمی سیا�سی» هەرێمی کوردستان‬ ‫دەچێتە خانەی کام لە سیستەمە سیاسیەکان و‬ ‫تەنیا لەم ڕوانگەیەوە دەکرێ خوێندنەوەیەکی‬ ‫زانستیانەی بۆ ئەنجام بدەین ‪ ،‬ئایا شتێک هەیە‬ ‫لە هەرێم پێی بوترێت سیستەمی سیا�سی؟ یان‬ ‫ده‌سه‌اڵتی تاقم و گروپێکی سیاسیە؟‬ ‫سەبارەت بەم شێوە ده‌سه‌اڵتە سیاسیە کە‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫پەڕلەمانێکی کارای‬ ‫دیموکراسی وەک ئەوەی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ مەدەنیەکان‬ ‫لەم سیستەمەدا هێشتا‬ ‫دروست نەبووە‪ .‬هەرێمی‬ ‫کوردستان وەک نمونە‪.‬‬ ‫هەرێمی کوردستانیش بەدەر نیە لێی دەکرێ باس لە‬ ‫چەند تیۆریەک بکرێ کە لە ئەدەبیاتی زانستیدا بەم‬ ‫رێگه‌یەوە دەکرێ کاراکتەری ده‌سه‌اڵتی سیا�سی لە‬ ‫سەرجەم سیستەمەکەدا دیاری بکرێ‪ ،‬تیۆریەک‬ ‫بەکاردێت بەسەر سیستەمە سیاسیەکانی «جیهانی‬ ‫�سێ» بەگشتی‪.‬‬ ‫(مۆدێلی بە موئەسەسە کردن) هەوڵی ئەوە‬ ‫ئەدات سیستەمە سیاسیەکانی «جیهانی �سێ»‬ ‫بەوە جیابکاتەوە تا چ ڕادەیەک توانیویانە‬ ‫سیستەمی سیا�سی بە موئەسەسە بکەن‪ .‬زیندو‬ ‫کردنەوەو گەشە پێدانی خێڵ و عەشرەت و‬ ‫ساالنە ڤێستیڤالی خێڵ و هاوشێوەکانی لەالیەن‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارانی هەرێمی کوردستان و بە خێڵ و‬ ‫خێزان کردنی سیاسەت و تەوری�سی سیا�سی دوور‬ ‫کەوتنەوەیە لە سیستەمی بە موئەسەسە کردن‪.‬‬ ‫تەنانەت لە پێشکەوتوترین دەوڵەتی عەرەبیدا دژە‬ ‫قورساییەک بەرامبەر بە ده‌سه‌اڵتی ئۆتۆکرا�سی‬ ‫دروست نەبووە‪.‬‬

‫خالێکی تر بریتیە لە ‪ . Prätorianism‬باس لە‬ ‫بەکاراکتەر کردنی سیستەمێکی سیا�سی دەکات‬ ‫کە تێیدا سوپاو هێزی چەکداری فەرمانڕەوایی‬ ‫دەزگای جێبەجێکردن دەکات‪ ،‬یان مەیالە بەالیدا‬ ‫پڕۆسەی بریارە سیاسیەکان داگیر بکات‪ .‬لێرەدا‬ ‫دەزگا مەدەنیەکانی نێو ئەم سیستەمە ناتوانن کارا‬ ‫بن‪ .‬پەڕلەمانێکی کارای دیموکرا�سی وەک ئەوەی‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه مەدەنیەکان لەم سیستەمەدا هێشتا‬ ‫دروست نەبووە‪ .‬هەرێمی کوردستان وەک نمونە‪.‬‬ ‫یەکێک لەو تیۆریانەی بۆ ئەم مەبەستە ئاماژەی‬ ‫پێبدەم بریتیە لە سیستەمە پاتریمۆنیالیزمەکەی‬ ‫ماکس ڤێبەر کە بریتیە لە شێوازی ده‌سه‌اڵتداری‬ ‫کە�سی تاک کە بنەما شەرعیەکەی وەالی تەقلیدی‬ ‫و ئینجازی ماددیە‪ .‬لە كۆمه‌ڵگ ‌ه گەشە کردوەکاندا‬ ‫کە پێکهاتەی مۆدێرنی دەوڵەتیان پێوە دیارە ئەم‬ ‫شێوە فەرمانڕەواییە شێوازێکی تری دراوەتێ کە‬ ‫بە نیوپاتریمۆنیالیزم ناو دەبرێ‪.‬‬ ‫ئەم شێوازی ده‌سه‌اڵتە بەوە دەستنیشان‬ ‫دەکرێ کە کە�سی ده‌سه‌اڵتدار خاوەنی ئیدارەو‬ ‫دەزگای سەربازی و دارایی و ئامرازی فەرمانڕەوایی‬ ‫خۆیەتی‪ ،‬بەواتا بە مەرکەزیەت کردنی ده‌سه‌اڵت‬ ‫هەیە‪ .‬ئەم جیهازی ده‌سه‌اڵتە بە شێوەیەکی‬ ‫سەرەکی لە کەسانی پابەند دروستبووەو دادوەری‬ ‫و مافە سیاسیەکانی تر لەالیەن ده‌سه‌اڵتدارەوە‬ ‫وەک شتێکی‪ ،‬مولکێکی شەخ�سی مامەڵەی لەگەڵدا‬ ‫دەکرێ و توانای بەسەر ئامرازەکانی ده‌سه‌اڵتدا‬ ‫هەیە هەروەک بەسەر شمەکێکی خۆیدا هەبێت‪،‬‬ ‫بەم شێوەیە دەکرێ بکڕدرێ و موزایەدەی‬ ‫پێوە بکرێ‪ ،‬بە قەرز بدرێ و لە وەرەسەدا بەش‬ ‫بکرێت ئەوەی لە الیەن ده‌سه‌اڵتی سیا�سی هەرێمی‬ ‫کوردستانەوە پەیڕەو دەکرێت‪.‬‬ ‫لەم بارودۆخەدا گەل بێ سیاسە کراوە‪ ،‬ئیرادەی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪21‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫لەالیەن توێژە‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارەکەوە وەک‬ ‫ئۆبجەکتی ڕوتاندنەوە‬ ‫سەیر دەکرێ‪ .‬ئەمە‬ ‫داگیرکردنی موڵکی گشتیە‬ ‫بە رێگه‌ی ده‌سه‌اڵتداری‬ ‫کەس و دەستەو تاقمەوە‪.‬‬ ‫سیا�سی لێ سەندراوەتەوەو دوور دەخریتەوە لە‬ ‫هوشیاری سیا�سی و وەک بتێک لێی دەڕوانرێت ‪ ،‬بێ‬ ‫مافی سیاسیەو وەک خزمەتکار سەیر دەکرێ نەک‬ ‫وەک هاواڵتی لە دیدگ ‌ه مۆدێرن و مەدەنیەکەوە‪.‬‬ ‫لەالیەن توێژە ده‌سه‌اڵتدارەکەوە وەک ئۆبجەکتی‬ ‫ڕوتاندنەوە سەیر دەکرێ‪ .‬ئەمە داگیرکردنی موڵکی‬ ‫گشتیە بە رێگه‌ی ده‌سه‌اڵتداری کەس و دەستەو‬ ‫تاقمەوە‪ .‬ئەم سیستەمە سیاسیە تەقلیدیە بەهۆی‬ ‫بلۆک کردنی خۆیەوە رێگر دەبێت لە گەشەکردن‬ ‫بە ئاڕاستەی والت و دەوڵەتێکی مۆدێرن‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتدار پشت بە ئیدارەکانی سەر بە شەخ�سی‬ ‫ده‌سه‌اڵت و سوپاو میلیشیاکانی دەبەستێت‪ .‬لەم‬ ‫سیستەمەدا سەرجەم پەیوەندیەکانی ناوەوەو‬ ‫دەرەوەی ده‌سه‌اڵت پەیوەندی شەخسیە‪ .‬لێرەدا‬ ‫جودا کردنەوەی دەزگاکان النی کەم بە ڕووکەش‬ ‫ددان پێدا نراوە‪ ،‬هەربۆیە دەکرێ لە ڕای گشتیدا‬ ‫ئاماژەی پێ بدرێ‪ ،‬به‌اڵم لە پراکتیکدا بوارە‬ ‫‪22‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫شەخسیەکان و گشتیەکان لەیەکتر جودا جودا‬ ‫ناکرێنەوە‪.‬‬ ‫بەم شێوەیە دوو سیستەم لەتەنیشت یەکترەوە‬ ‫دەبن‪ .‬پەڕلەمان و حکومەت و دادوەری کە لە‬ ‫یەکتر جودا نەکراونەتەوە ‪ ،‬به‌اڵم لە ڕاستیدا‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارە (پاتریمۆنیالەکە) تەقلیدی و خێڵ و‬ ‫خێزان و دەرەبەگ و عەشرەت خۆی دەخنێتە نێو‬ ‫سیستەمە شەرعیە ئەقالنیەکەو فۆرمی دەگۆرێت‬ ‫و کرمێی دەکات و بێکاریگەریی دەکات‪.‬‬ ‫بۆ پڕۆسەی بەمۆدێرن کردن دەرکەوتەیەکی‬ ‫قۆناغی ئینتیقالیە‬ ‫ئەم سیستەمە بریتیە لە گرێدانێکی تەقلیدی‬ ‫و ئەلەمەنتی مۆدێرن‪ .‬هەربۆیە بۆ پڕۆسەی‬ ‫بەمۆدێرن کردن دەرکەوتەیەکی قۆناغی‬ ‫ئینتیقالیە به‌اڵم سیستەمە سیاسیە تەقلیدی و‬ ‫خێڵەکیەکانی وەک ئەوەی هەرێمی کوردستان‬ ‫توانای گواستنەوەی ئەو قۆناغە مێژوییەی نیە‪ .‬ئەم‬ ‫ڕژێمە دەبێت جۆرێکی تر شەرعیەت بدات بەخۆی‬ ‫و تەواو لێرەدایە یەکێک لە کێشە سەرەکیەکانی‪.‬‬ ‫ئۆرگانەکانی وەک پەڕلەمان و حکومەت و حیزب‬ ‫ڕووکەش بەکار دەهێنێت بۆ خۆشاردنەوەی لە‬ ‫پشتی ئەمانەوەو تەنانەت حیزبیش دەبێتە ئامانج‬ ‫نەک ئامراز‪ .‬هەربۆیە سەقامگیریەکەی بەتەنیا لە‬ ‫پیادەکردنی هێزەوە سەرچاوە ناگرێت هەرچەندە‬ ‫ئەوە ناگەیەنێت بەدوور بێت لە میکانیزمی کۆنترۆڵ‬ ‫و ئیرهاب‪ .‬شارەزایانی زانستی سیا�سی دەگەنە ئەو‬ ‫ڕاستیەی کە دەرئەنجامەکانی لە کۆتایدا دەبێتە‬ ‫هۆی وێران کردنی پێکهاتەکەی خۆی‪.‬‬ ‫خەسڵەتێکی تری بریتیە لە چڕکردنەوەی‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫ده‌سه‌اڵت‪ ،‬ئەمەش لەنێوان ده‌سه‌اڵتی مەرکەزی‬ ‫و کۆمەڵدا‪ .‬لەم سیستەمەدا جیهازی دەوڵەت‬ ‫لە هەوڵی ئەوەدایە رێگر بێت لە دروستبوونی‬ ‫رێکخراوی سەربەخۆی كۆمه‌اڵیه‌تی‪ .‬هەربۆیە‬ ‫لە هەوڵی کۆنتڕۆڵ کردنی سەرجەم بزوتنەوەو‬ ‫چاالکیە كۆمه‌اڵیه‌تیەکاندایەو‬ ‫بەردەوام میتۆدو ستراتیجی نوێ گەشە‬ ‫پێئەدات بۆ بەرتەسک کردنەوەو ژێردەست کردنی‬ ‫داواکاریەكۆمه‌اڵیه‌تیەکان‪.‬پێکهاتەبیرۆکراسیەکان‬ ‫(دامودەزگاکانی ده‌سه‌اڵت) لەم سیستەمەدا‬ ‫مۆنۆپۆڵی سەرجەم پەیوەندیەکانی نێوان ئەلیتەی‬ ‫سیا�سی و کۆمەڵ دەکەن‪ .‬ده‌سه‌اڵتی جێبەجێ‬ ‫کردن (سوڵتەی تەنفیزی) لە خودی سەرۆکدا‬ ‫کۆدەبێتەوەو کاریگەر دەبێت بەسەر سیستەمە‬ ‫سیاسیەکەدا‪ .‬لەنێو دەزگا دەوڵەتیەکەدا (والتدا)‬ ‫ده‌سه‌اڵت لە شەخ�سی سەرکردە سیاسیەکەدا‬ ‫چڕ بۆتەوە (صدام ‪ ،‬بارزانی ‪ ،‬تاڵەبانی ‪ ،‬قەزافی‪،‬‬ ‫ئەردۆگان ‪ ،‬بەشار ئەسەد ‪ ،‬ئەمیرو شێخەکانی‬ ‫سعودیە ‪.)...‬‬ ‫ئەوەی لەم شێوە ده‌سه‌اڵتەدا بەتوندی پیادە‬ ‫دەکرێ ئەوەیە خەڵکان و کارمەندان لە دەزگاو‬ ‫دائیرەکانی خۆیاندا خاوەن مافی خۆیان نین‪ .‬ئامرازە‬ ‫ئیداریەکان دەخرێنە خزمەتی ده‌سه‌اڵتەوە‪.‬‬ ‫دادوەری و مافە سیاسیەکانی تر وەک شمەکێکی‬ ‫شەخ�سی مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێ‪ .‬هیچ‬ ‫بەرپرسێکی باال بۆ هەر ڕەفتارێکی تیرۆر کردن و‬ ‫بازرگانی ناشەرعی و بەهەدەردانی سامانی گشتی‬ ‫وەک نمونەی باشوری کوردستان ڕوبەرووی‬ ‫دادگاو لێپێچینەوە ناکرێنەوە چونکە سیستەم و‬ ‫ده‌سه‌اڵتەکە خۆی لەوە پێکهاتوە‪ .‬ئەم ده‌سه‌اڵتە‬ ‫توانای رێفۆرمی ڕاستەقینەی نیە چونکە‬ ‫خۆی لەگەندەڵیی دروستبوەو هەر رێفۆرمێکی‬

‫ئەم ده‌سه‌اڵتە‬ ‫تەقلیدیە لەالیەن‬ ‫ئەلیتەیەکی سیاسی و‬ ‫بیرۆکراتی دەورە دراوە‬ ‫هەرچەندە مەبدەئیەن‬ ‫بەناوی سەرجەم‬ ‫موئەسەساتەکانی‬ ‫دەوڵەتەوە دەدوێ به‌اڵم لە‬ ‫ڕاستیدا لە هەوڵی ئەوەدایە‬ ‫ده‌سه‌اڵت و کاریگەریی خۆی‬ ‫گەورەو سەالمەت بکات‪.‬‬ ‫ڕاستەقینە واتای هەرەسهێنانی سیستەم و‬ ‫ده‌سه‌اڵتەکە خۆی دەبەخشێت‪ .‬هەربۆیە خۆی‬ ‫بە ناچار دەبینێت لەسەر پیادە کردنی سیاسەتە‬ ‫ستەمکارانەکەی خۆی بەردەوام بێت‪.‬‬ ‫ئەم ده‌سه‌اڵتە تەقلیدیە لەالیەن ئەلیتەیەکی‬ ‫سیا�سی و بیرۆکراتی دەورە دراوە هەرچەندە‬ ‫مەبدەئیەن بەناوی سەرجەم موئەسەساتەکانی‬ ‫دەوڵەتەوە دەدوێ به‌اڵم لە ڕاستیدا لە هەوڵی‬ ‫ئەوەدایە ده‌سه‌اڵت و کاریگەریی خۆی گەورەو‬ ‫سەالمەت بکات‪ ( .‬ئەلیتەی سیا�سی ئەو کەسانەن‬ ‫یان لە توێژو چینێکی سیاسین کە لەناو رێکخراو‬ ‫و دامودەزگاکانی سیستەمە سیاسیەکەدا خاوەن‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪23‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫كۆمه‌ڵگه‌ش لە دین و خێڵەوە بەلگەی وەستانی‬ ‫گەشەی ئەقڵیی ئەو كۆمه‌ڵگه‌یەیە‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتی خێزان و خێل و بنەماڵەی سیا�سی کە‬ ‫ده‌سه‌اڵتی تەقلیدیە خەسلەتی تۆتالیتاریزمی�شی‬ ‫پیوە دیارە وەک خواست لە بوونی تاک حیزبی‬ ‫جەماوەریی‪ ،‬سیستەمی تیرۆر‪ ،‬مۆنۆپۆل کردنی‬ ‫ئامرازەکانی ڕاگەیاندن و رێکخراوە جەماوەریەکان‬ ‫و کۆنترۆڵ کردنی سوپاو دەست گرتن بەسەر‬ ‫ئابوری و سامانی والتدا‪ .‬سیستەمێکی تیرۆر لەسەر‬ ‫بنچینەی فیزیکی و دەرونیی کە لەالیەن حیزب و‬ ‫پۆلیس و دەزگای نهێنیەوە کۆنتڕۆڵ و پڕاکتیزە‬ ‫دەکرێ‪ .‬حیزبیش بۆ سەرکردەکەی نەک هەر‬ ‫چاودێر به‌ڵكو دژایەتی «دوژمنانی»ڕژێم دەکات‬ ‫و سەرکوتی ڕاپەرینی عەفەوی و رێکخراوەیی‬ ‫دانیشتوان دەکات و تیرۆری سیستێماتیک دژ بەو‬ ‫الیەنانەی کە بە نەیاری ڕژێم ناو دەبرێن و هەروەها‬ ‫دژ بەو گروپە كۆمه‌اڵیه‌تیانەش کە دروست دەبن‪.‬‬ ‫ئەوەی ببێتە ئۆپۆزیسیۆن ئەوا شونا�سی دوژمنی‬ ‫سیستەمەکەی ئەدرێتێ و دەبێت لەناو ببرێت‬ ‫ئەگەر بۆی بکرێت‪ .‬ئازادیی لەم سیستەمەدا‬ ‫لەناو دەبرێت ‪ ،‬هەڵبژاردن گاڵتەجاریەو‬ ‫دیموکراسیەت ساختەیە‪ .‬ئەوە بنچینەی سەرەکی‬ ‫هەر سیستەمێکی سیاسیە کە بیەوێ بەرەو‬ ‫دیکتاتۆریەت و تۆتالیتاریزم گەشە بکات‪ .‬نە لەناو‪،‬‬ ‫وە نە لە دەرەوەی حیزب ئۆپۆزیسیۆنی قبوڵ نیە‪.‬‬ ‫لەبەر ڕۆشنایی قەدەغەکردنی تەکەتوالت بەتەنیا‬ ‫سەرووی حیزب فەرمان دەردەکات‪.‬‬

‫بریارو پۆزیشنن)‪.‬‬ ‫لە ژێرەوە شەڕی کێبرکێی ئەلیتەکان هەیە‬ ‫کە لەالیەن ده‌سه‌اڵت خۆیەوە دروست دەکرێ‬ ‫بۆ سوود وەرگرتن لەم میتۆدە کە خزمەتی‬ ‫سەقامگیری و ده‌سه‌اڵتەکە دەکات‪ .‬کار بۆ‬ ‫لەیەکتر ترازاندن و دابەش کردنی ئۆپۆزیسیۆن‬ ‫دەکات ئیتر ئەوەی شەقام یان پەڕلەمان بێت‪،‬‬ ‫بەم میتۆدە ده‌سه‌اڵتدار کار بۆ سەقامگیر کردنی‬ ‫ده‌سه‌اڵتەکەی دەکات و تەنانەت ڕۆڵی حەکەمی‬ ‫سیاسیش دەبینێت‪.‬‬ ‫کێبڕکێ لەنێوان ئەلیتەی سیا�سی هەیە بۆ جێ‬ ‫پێکردنەوەی خۆیان به‌اڵم تەنیا ده‌سه‌اڵتدارە‬ ‫تەقلیدیەکە بڕیار ئەدات ئایا ئایدیای سیا�سی‪،‬‬ ‫بەرنامەو ئامانج و ستراتیجیەت کە لەنێو‬ ‫ئەلیتەکەدا نوێنەرایەتی دەکرێن لە نێو پڕۆسەی‬ ‫بریاری سیستەمەکەدا چوونە ژورەوەی هەیە‬ ‫یان نا‪ .‬شتێکی ئاساییە ستەمکارێکی لەم جۆرە کە‬ ‫سەربازو کارمەندان لەژێر ڕەحمەت و بریاری‬ ‫بێسەروبەری ئەمدان لە بارودۆخێکی وادا نین‬ ‫عەرزی ئارەزوەکانی خۆیان بەرامبەر بە ده‌سه‌اڵتی‬ ‫بێسەروبەر بکەن‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتە سیاسیەکەی هەرێم ده‌سه‌اڵتێکی‬ ‫ئۆتۆکرا�سی و ئاوتۆریتێرو تەقلیدی و ناتەکنۆکراتە‪.‬‬ ‫دەیەوێ سوود لە کەسە تەکنۆکراتەکان‬ ‫وەرگرێ به‌اڵم رێگ ‌ه نادات بگەنە ده‌سه‌اڵت‪.‬‬ ‫وەک یەکێک لە سیستەمە سیاسیە دیکتاتۆری‬ ‫و تەقلیدیەکان ئامانجیانە کۆمەڵ قبوڵیان بکات‬ ‫و ده‌سه‌اڵتیان نەخەنە بەر مەتر�سی‪ .‬دەرفەتی‬ ‫خاڵی جەوهەری لەم بەرپرسیارێتیە ئەوەیە‬ ‫ڕەخنە گرتنیش تەنیا ئەوەندەیە نەبێتە مەتر�سی‬ ‫بۆ سەر ده‌سه‌اڵت‪ .‬دروستکردنی كۆمه‌ڵگه‌یەکی کە هەر بەرپرسێک نەک هەر لەالیەن حیزب و‬ ‫نوێ و گۆڕینی ئەو کۆمەڵگە کۆنە بەنوێ ئامانجی سەرۆکەوە دەستنیشان دەکرێ به‌ڵكو ئەوەندەش‬ ‫سیستەمە دیکتاتۆریە تەقلیدیەکان نەبوە‪ .‬تێئاالنی لە پۆستەکەیدا بێت لەبەرگی سەرۆکدا ڕۆڵ و‬ ‫‪24‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫کاریگەری و چاالکی دەبینێت‪ .‬جا ئەگەر سەرۆک تەنیا یەک ئامانجی هەیە بریتیە لەوەی ئەو ئیرادەو‬ ‫بیەوێ هەڵەکانی خۆی یان هی تر ڕاست بکاتەوە ویستە ڕاستەوخۆ لە هەموو ئاستەکانیدا جێبەجێ‬ ‫بکرێت‪ .‬ئەگەر گەیشتە ئەم قۆناغە ئەوا سەرۆک‬ ‫بێ بەدیل دەبێت چونکە گشت پێکهاتە ئالۆزەکەی‬ ‫بزوتنەوەکە بێ فەرمانی سەرۆک یەکسەر دەکەونە‬ ‫ئەم ده‌سه‌اڵتە کار بۆ‬ ‫بۆشاییەوەو خۆی وێران دەکات‪ .‬لەو بڕوایەدان کە‬ ‫بەکاریزما بوون دەکات‬ ‫بەبێ سەرۆک ئیتر هەرچییەک بێت و هەرچۆن بێت‬ ‫هەمووی وون دەبێت و لەدەست دەچێت‪ .‬سەرۆک‬ ‫کە بەرێگه‌ی سەرۆکەوە‬ ‫شوێنی حیزب و ئایدیۆلۆژیاش دەگرێتەوە‪.‬‬

‫پراکتیزە دەکرێ‪ .‬بەر لە‬

‫هەموو شتێک پێویستە‬ ‫بایەخ بە باش گوزەرانی‬ ‫دارودەستەکەی بدات‪.‬‬ ‫بەرێوەبەرانی ئیداری‬ ‫لەالیەن سەرۆکەوە یان‬ ‫سەرۆکی باڵێکی ناو حیزب‬ ‫هەڵدەبژێردرێن وەک ئەوەی‬ ‫لە ناو یەکێتی و پارتی‬ ‫پراکتیزە دەکرێت‪.‬‬ ‫ئەوا هیچ رێگه‌یەکی تری لەبەردەم نابێت جگە‬ ‫لەوەی کە ئەوانەی فەرمانەکان جێبەجێ دەکەن‬ ‫دوور بخرێنەوە ‪ ،‬سزا بدرێن یان لە ناویان بەرێت‪،‬‬ ‫ئەوانە دەبێت لەنێو ببرێن کە هەڵەکانی خۆی‬ ‫بەسەریاندا ساغ دەکاتەوە‪ .‬ئەوە یاسای حیزب و‬ ‫ئیرادەو ویستی سەرۆکە‪ .‬وا ئۆرگانیزە کراوە کە‬

‫«هەرچەندە نوسراوە‪ ،‬به‌اڵم من پێتان‬ ‫دەڵێم‪»..‬‬ ‫ئەم ده‌سه‌اڵتە کار بۆ بەکاریزما بوون دەکات‬ ‫کە بەرێگه‌ی سەرۆکەوە پراکتیزە دەکرێ‪ .‬بەر لە‬ ‫هەموو شتێک پێویستە بایەخ بە باش گوزەرانی‬ ‫دارودەستەکەی بدات‪ .‬بەرێوەبەرانی ئیداری‬ ‫لەالیەن سەرۆکەوە یان سەرۆکی باڵێکی ناو حیزب‬ ‫هەڵدەبژێردرێن وەک ئەوەی لە ناو یەکێتی و پارتی‬ ‫پراکتیزە دەکرێت‪ .‬هەروەها سەرجەم نمونە‬ ‫تەقلیدیەکان لە ڕاستیدا بەو شێوەیە چارە دەکرێن‬ ‫کەدەلێت‪« :‬هەرچەندە نوسراوە‪ ،‬به‌اڵم من پێتان‬ ‫دەڵێم‪ .»..‬هەر بۆیە لەم شێوە ده‌سه‌اڵتەشدا‬ ‫کەپیتالیزم ناتوانێ گەشە بکات‪ .‬بیست و هەشت‬ ‫ساڵی ئەزمونی باشوری کوردستان ئەو ڕاستیەمان‬ ‫بە ڕوونی پێ دەڵێت‪ .‬ڕاڤەکردنی ماکس ڤێبەر بۆ‬ ‫مێژوو لەسەر ملمالنێی نێوان کاریزما (ڕەوتێکی‬ ‫نائەقالنی و سۆزگەرایە)‪ ،‬لەگەڵ ده‌سه‌اڵتی یاسا‬ ‫(ڕەوتێکی ئەقالنیە) دروست دەبێت‪ .‬کاریزما‬ ‫بەو واتایە کە گروپێک بڕوایان وایە کەسێک‬ ‫هەیە کە خاوەنی چەند خەسڵەتێکی نائاسایی‬ ‫و لە ڕادەبەدەرو ڕزگاریی كۆمه‌ڵگه‌یە‪ .‬دەشێت‬ ‫ئەم کەسە چاکەخواز بێت و وێرانکەریش بێت‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪25‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫سەقامگیری ڕژێمی بەعس‬ ‫و ئاکەپە بەر لەهەموو شت‬ ‫ئەنجامی گۆرینی دەوڵەت‬ ‫و کۆمەڵ بوو بەرێگه‌ی‬ ‫ئیرهابی بەردەوام‪ .‬ئیرهاب‬ ‫و زەبروزەنگ تەنانەت دوای‬ ‫سەقامگیری ده‌سه‌اڵتیش بۆ‬ ‫کۆنترۆڵ کردنی کۆمەڵ بە‬ ‫موئەسەسە کراوە‬ ‫چونکە هەر فەرمانێک لەالیەن ئەو سەرکردەیەوە‬ ‫(کاریزمای نەگەتیڤ) دەربچێ بە یاسایەک دادەنێ‬ ‫و دەبێت کۆمەڵ جێبەجێی بکات و لەو فەرمان و‬ ‫یاسایانە النەدەن‪.‬‬ ‫دەزگای بیرۆکرا�سی و ئیرهاب وەک ئامرازی‬ ‫سەقامگیری‬ ‫سەقامگیری ڕژێمی بەعس و ئاکەپە بەر لەهەموو‬ ‫شت ئەنجامی گۆرینی دەوڵەت و کۆمەڵ بوو‬ ‫بەرێگه‌ی ئیرهابی بەردەوام‪ .‬ئیرهاب و زەبروزەنگ‬ ‫تەنانەت دوای سەقامگیری ده‌سه‌اڵتیش بۆ‬ ‫کۆنترۆڵ کردنی کۆمەڵ بە موئەسەسە کراوە‪،‬‬ ‫بە شێوەیەک کە بە دەگمەن توانای کاردانەوە‬ ‫بۆ بەرامبەرەکەی بمێنێتەوە‪ .‬داڕمانی سیستەمی‬ ‫سیا�سی سەدام حسێن بە ڕوونی نیشانیدا کە‬ ‫‪26‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫گۆڕانکاریە ڕاستەقینە كۆمه‌اڵیه‌تی و ئابوری‬ ‫و سیاسیەکانی ئەو ‪ 35‬ساڵەی فەرمانڕەوایی‬ ‫بەعس بێ ئەنجام و بێکاریگەری نەبوو‪ .‬هەربۆیە‬ ‫ده‌سه‌اڵتی بەعس دیاردەیەکی نەگۆڕ نەبوو‪ .‬لەبەر‬ ‫ڕۆشنایی ئەم گۆڕانە كۆمه‌اڵیه‌تیانە ئەو پرسیارە‬ ‫دێتە پێش چۆن ئەم سیستەمە سیاسیە سەرەڕای‬ ‫ئەم گۆڕانانە کۆمەڵ و دەوڵەتی بەردەوام‬ ‫کۆنترۆڵ کردو بەعسیش ئەو هەموو چەند ساڵە‬ ‫بمێنێتەوە‪ .‬چۆن یەکێتی و پارتی وەک دوو حیزبی‬ ‫خێزان و بنەماڵە توانیویانە ئەو هەموو ساالنە‬ ‫فەرمانڕەوایی بکەن؟‬ ‫ئەوەی پەیوەستە بە پەیوەندی نێوان دەزگا‬ ‫بیرۆکراسیەکان و ئەلیتە سیاسیەکە‪ ،‬ئەو دەزگا‬ ‫بیرۆکراسیە ئاوتۆنۆمیەکی زۆر سنورداری‬ ‫پێئەدرێ‪ .‬هەرچەندە هەوڵێکی بەردەوامی مەدەنی‬ ‫و بیرۆکراسیە عەسکەریەکانیش هەیە دەرفەتی‬ ‫گەمە کردن پێکبهێنن و کاریگەریی لەسەر پڕۆسەی‬ ‫بریارەکانی سەرکردایەتی سیا�سی دروست‬ ‫بکەن به‌اڵم پابەندبوونی کارمەندە قیادیەکان‬ ‫بە ده‌سه‌اڵتدارەوە هەیە وەک پڕەنسیپێکی‬ ‫پێکهاتەی بیرۆکراسیەتی ده‌سه‌اڵتە تەقلیدیەکە‪.‬‬ ‫لە بەرژەوەندی ئەم شێوە ده‌سه‌اڵتە نیە رێگ ‌ه بە‬ ‫دروستبوونی ئەلیتەیەکی بیرۆکراتی بەهێز بدات‪.‬‬ ‫هەربۆیە هەمیشە لە هەوڵی ئەوەدایە رێگربێت‬ ‫لەم جۆرە ئەلیتانە یان سنوورداریان دەکات‪.‬‬ ‫بە کۆنترۆڵ کردن و ژێر دەست کردنی ئەلیتە‬ ‫بیرۆکراتیەکە ده‌سه‌اڵتدار دەتوانێت قورسایی‬ ‫خۆی لە سیستەمدا بۆ مەودای دوور بەهێز بکات‪.‬‬ ‫ئەوەی پەیوەندی بە نێوان بیرۆکراسیەت و کۆمەڵ‬ ‫هەیە الیەنە بیرۆکراسیەتەکە بەو ئاڕاستەیەدا‬ ‫مەیالە چەقی سەرجەم پڕۆسە سیاسیەکە‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫بێت‪ .‬جیهازە بیرۆکراسیەکە لەم سیستەمەدا‬ ‫هەوڵی مۆنۆپۆل کردن ئەدات بەرژەوەندیە‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تیەکان لەناو پڕۆسەی بریاردا قوت‬ ‫بدات و بریارە سیاسیەکان لەسەر ئاستی سەرجەم‬ ‫کۆمەڵدا کاریگەر بکات‪ .‬بۆ پاراستنی ئەم ڕۆڵە‬ ‫دەزگا بیرۆکراسیەکەی ده‌سه‌اڵتدار لە هەوڵی‬ ‫ئەوەدا دەبێت رێگر بێت لەبەردەم دروستبوونی‬ ‫رێکخراوی سیا�سی و كۆمه‌اڵیه‌تی سەربەخۆ‪ .‬به‌اڵم‬ ‫ئەزمونە مێژوییەکانیش ئەوە نیشان دەدات ئەو‬ ‫سیستەم و ده‌سه‌اڵتانەش ڕۆژگارێک بەر هەرەس‬ ‫و داڕمان دەبن ئیتر بەهەر هۆکارێکی ناوخۆ یان‬ ‫دەرەکی بێت‪.‬‬

‫لە عێراق بەتایبەتی‬ ‫بازرگانی کردن بە نەوتەوە‬ ‫پێوانەی گەندەڵی بردە‬ ‫لوتکە‪ .‬بە ملیارد دۆالری‬ ‫ئەمریکی لە ناوەڕاستی‬ ‫سااڵنی حەفتاکانەوە سااڵنە‬ ‫لە سامانی گشتی و داهاتی‬

‫لە جیهانی �سێ فراوان کردن و مۆدێرنیزە دەوڵەت کرایە موڵکی‬

‫کردنی جیهازی بیرۆکرا�سی بوونی نەبووە وەک‬

‫لەوەی لە گەشەکردنەکانی ئەوروپادا هەبووە‪ .‬شەخسیی‬

‫لەبری فراوان بوونی دیموکراسیەت لە جیهانی �سێ‬ ‫زۆرتر بە ئاڕاستەی مەرکەزیەت بوونی ده‌سه‌اڵتی‬ ‫سیا�سی و ئاوتۆنۆمی ده‌سه‌اڵتداراندا ڕۆیشتوە‪،‬‬ ‫نوێکردنەوەو مۆدێرنیزە کردن لە گۆڕانکاریەکانی‬ ‫سیستەمدا بۆ ئەم دەزگا بیرۆکراسیەی ده‌سه‌اڵت‬ ‫نامۆیە‪.‬‬ ‫جیهازی بیرۆکراسیەت لێرەدا وەک ئامراز‬ ‫لە خزمەت و مانەوەو پیادە کردنی ده‌سه‌اڵت‬ ‫و کۆنترۆڵ کردنی کۆمەڵ و سامانی گشتیدایە‪.‬‬ ‫کەواتە مەیالە بەالی ئەوەدا تەواوی کارلێک کردن‬ ‫(شبکات التفاعل) لە نێوان ئەلیتەی سیا�سی و‬ ‫کۆمەڵدا کۆنترۆڵ بکات بە هەردوو دیودا‪.‬‬ ‫گەندەڵی لە بیرۆکراسیەتی ئەم سیستەمەدا‬ ‫خالێکی تری قیادەی سیا�سی لەم سیستەمەدا‬ ‫بریتیە لە بواری گەندەڵی‪ .‬لە کاتی ڕژێمی بەعسدا‬

‫دیاردەی گەندەڵی گەیشتبوە لوتکە‪ .‬لە عێراق‬ ‫بەتایبەتی بازرگانی کردن بە نەوتەوە پێوانەی‬ ‫گەندەڵی بردە لوتکە‪ .‬بە ملیارد دۆالری ئەمریکی لە‬ ‫ناوەڕاستی ساالنی حەفتاکانەوە ساالنە لە سامانی‬ ‫گشتی و داهاتی دەوڵەت کرایە موڵکی شەخسیی‬ ‫بەمە توێژێکی دیاری ملیۆنەرو ملیاردێری‬ ‫دۆالر دروستبوو‪ .‬هەروەک ئەوەی لە هەرێمی‬ ‫کوردستانیشدا هەیە‪ .‬بەتەنیا سەدام حسێن لە‬ ‫سەرەتای ساالنی هەشتاکانەوە ملیاردەها دۆالری‬ ‫لە بازرگانی نەوت بۆ خۆی الدابوو‪ .‬بازرگانی‬ ‫کە لەکاتی ئابڵوقە ئابوریەکەی سەر عێراق لە‬ ‫بازاڕی ڕەشدا دەکران‪ .‬ئەم پارەیە خرابوە سەر‬ ‫حیسابی بانکە بیانیەکان‪ .‬هەروەک الی سەرجەم‬ ‫دیکتاتۆرەکان باوە تەواوی شتە شاراوەکان‬ ‫دوای ڕوخانی ئەم کەسانەو ڕژێمەکانیان بە دەر‬ ‫دەکەوون‪ .‬خۆ دەوڵەمەند کردن ئەگەر بگەرێینەوە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪27‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫بۆ نمونەکەی عێراقی بەعس لە نێو ئەفسەرە پلە‬ ‫بەرزەکان و سیاسیە مەدەنیەکان زۆر بەربالو بوو‪.‬‬ ‫لە عێراقی بەعس و سوریاو هەرێمی کوردستانیش‬ ‫گەندەڵی بەشێوەیەکی وا ببوە وە بۆتە شتێکی ئاسایی‬ ‫کە کەس تر�سی لە سزادان نەبووە‪ .‬بیرۆکراسیەتی‬ ‫حیزب و بیرۆکراسیەتی دەوڵەت لە عێراق لەیەکتر‬ ‫جودا نەبوون و دەوڵەت ڕۆڵی سەیتەرە کردنی‬ ‫نەبووە لە بواری ئابوریدا‪ .‬ئەوەندەی ئەم بارودۆخە‬ ‫بەم شێوەیە مایەوەو ئەوەندەی ڕۆڵی شەخس‬ ‫شوێنی حیزب و دەوڵەت بگرێتەوە لەنێو گەلدا بێ‬ ‫بڕوایی بەرامبەر بە حیزب زیاتر دەبێت‪ .‬خەلکی ڕوو‬ ‫لە سیاسەت وەردەگێڕن و بەدوای ستراتیجیەتی‬ ‫خۆ دەوڵەمەند کردندا دەگەرێن‪ .‬ژمارەیەک لە‬ ‫کەسەکان و حیزبیەکان لە عێراقی ئێستەو باشوری‬ ‫کوردستان بوونە بازرگانی سەرکەوتوو‪ ،‬هەندێکی‬ ‫تر هەر لەسەر ستایلە کۆنەکە ماونەتەوەو هەژار‬ ‫کەوتوون‪ .‬کەواتە گەندەڵیی پالنکراو لەم شێوە‬ ‫سیستەمەدا خزمەتی سەقامگیری سیستەم دەکات‬ ‫به‌اڵم دەرئەنجامەکەی دژوار دەبێت بۆ کۆمەڵ و‬ ‫ئابوری والت‪.‬‬ ‫زەبروزەنگ و هەڕەشە کردن بە شێوەیەکی‬ ‫وا توند بە موئەسەسە کراوە کە بەردەوام خۆی‬ ‫دوبارە دەکاتەوە‪ .‬دەبێتە هۆی گومان دروست‬ ‫کردن هەر یەکێک بەرامبەر بەوی دی ‪ .‬سەرجەم‬ ‫ده‌سه‌اڵتی دەوڵەت دەگوازرێتەوە بۆ ده‌سه‌اڵتدارە‬ ‫تاک و تەقلیدیەکە‪ .‬دەستورو یاساکان و تەنانەت‬ ‫حیزب نرخی نادرێتێ‪ .‬ئەم جۆرە ده‌سه‌اڵتە بە ڕای‬ ‫من چەندین خەسڵەتی ده‌سه‌اڵتی شمولیی هەیە‪.‬‬ ‫ئەوەی پەیوەندی بە مۆنۆپۆلی حیزبەوە هەیە‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتدار لەم سیستەمەدا ئەگەر بۆی بکرێت‬ ‫ئارەزووی تەنیا لە بوونی یەک حیزبی سیا�سی‬ ‫‪28‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫هەیە کە سەرجەم ده‌سه‌اڵتەکانی لەدەستدا بێت‬ ‫و بەتەنیا بریار بدات‪ .‬نە لە نێو ‪ ،‬و نە لە دەرەوەی‬ ‫حیزبەکەیدا ئۆپۆزیسیۆن قبوڵ ناکات‪ .‬یەکێتی‬ ‫و پارتی هەر یەکەو لە زۆنێکی داگیر کراوی خۆی‬ ‫بۆتە حیزبی قائیدو ‪ ،‬حیزبی قائیدیش بە ئاڕاستەی‬ ‫تاک حزیبیدا دەڕوات‪ .‬ئەم شێوە حیزبانە وەک‬ ‫پێویستیەکی سیا�سی و كۆمه‌اڵیه‌تی دروست نەبوون‬ ‫به‌ڵكو تەنیا ئامرازن لە خزمەتی ده‌سه‌اڵتدا‪.‬‬ ‫لەبەر ڕۆشنایی قەدەغە کردنی فراکسیۆن‬ ‫بەتەنیا سەرانی حیزب فەرمان دەردەکەن‪ .‬ئەو‬ ‫کەسەی پیادەی سیاسیەت بکات هەوڵ بۆ گەیشتن‬ ‫بە ده‌سه‌اڵت ئەدات‪ ،‬ده‌سه‌اڵت وەک ئامراز لە‬ ‫خزمەتی ئامانجی تردا‪ .‬لێرەدا ده‌سه‌اڵتدارێک لە‬ ‫چەقی سیستەمە سیاسیەکەدایە کە سەرجەم‬ ‫بریارە سیاسیەکان بەرێگه‌ی هێالنەیەک لە‬ ‫پەیوەندی ئیداری و جیهازی بیرۆکرا�سی پیادە‬ ‫دەکات‪ .‬سیاسیە قیادیەکان و دارودەستەو‬ ‫کارمەندەکان ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بە کە�سی‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارەوە پابەندن‪ .‬ئەوەندە�شی خۆیان بریار‬ ‫بدەن ئەوا وەک ئیرادەی ده‌سه‌اڵتدار دەبینرێت‪ .‬نە‬ ‫دامودەزگا دەوڵەتیەکان وە نە ئینستیتوتەکان وەک‬ ‫نمونە �سێ ئۆرگانەکەی دەوڵەت لەم سیستەمەدا‬ ‫خاوەنی قورسایی خۆیان نین‪.‬‬ ‫پیادەکردنی ده‌سه‌اڵتی سیا�سی هەرێم مەرکەزیە‬ ‫ناکۆکە بەخۆی ئەگەر لە بەغدا باس لە‬ ‫فیدرالیەت بکرێت و لە هەرێمیش مەرکەزیەت‬ ‫پیادە بکرێ‪ .‬بێده‌سه‌اڵتکردنی ئەنجومەنی‬ ‫پارێزگاکان نیشانەی ئەم بۆچونەیە‪ .‬مەرکەزیەتیش‬ ‫لەگەڵ دیموکراسیەتدا یەکناگرێتەوە‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارانی هەرێم پشت بەدارو‬ ‫دەستەکانی‪ ،‬بە ئیدارەکانی و بە هێزی چەکدارو‬ ‫ئاسایش و دەزگا هەوالگریەکانى دەبەستێت‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫(زێڕەڤانی و لەشکری بارزان و گوالن و دوو هێزی‬ ‫پێشمەرگەی حیزبی و دەزگای پاراستن‪ ،‬دەزگای‬ ‫زانیاری و دژە تیرۆر و هێزی ئاسای�شی حیزبی و‬ ‫بنەماڵە‪ ، )...‬دوو ئیدارەیی ژێر ده‌سه‌اڵتی سوڵتانیی‬ ‫و هەروەها پیادەی ئابوری بنەماڵەو خێزان تاقم‬ ‫دەبەستێت‪ .‬لەبری دروستکردنی ئەنجومەنی‬ ‫ئاسای�شی نەتەوەیی و نیشتیمانیی ئەنجومەنێکی‬ ‫هەوالگری هەیە لەژێر سەرکردایەتی ئەندامێکی‬ ‫خێڵە سیاسیەکە («ئەنجومەنی ئاسای�شی هەرێم»)‪.‬‬ ‫هەروەها سەرۆکی هەرێم وەک ئەندامێکی تری‬

‫هەردوو بنەماڵە گەورەو‬ ‫بچوکەکان بازاڕی‬ ‫هەرێمیان کردۆتە بازاڕی‬ ‫بازرگانی شمەک و نەوت و‬ ‫قاچاقچێتی ناوخۆ بۆ ئێران‬ ‫و تورکیاو بۆ بەرژەوەندی‬ ‫خۆیان‬ ‫خێڵ کە سەر بە حیزبێکی ده‌سه‌اڵتە‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتەکانی سەرۆکی هەرێم لەگەڵ‬ ‫سیستەمی پەڕلەمانیدا یەک ناگرێتەوە‪ .‬سەرۆکی‬ ‫باالی ڕاپەڕاندنیشەو هیچ باالنسێک نیە‬ ‫لەنێوان سەرۆکی هەرێم و حکومەتدا (دەزگای‬ ‫ڕاپەڕاندن)‪ .‬پەیوەندی نێوان پەڕلەمان و حکومەت‬ ‫پەیوەندیەکی ناتەندروستەو �سێ ده‌سه‌اڵتەکە‬ ‫بەنێو یەکتردا تواونەتەوەو ئەمەش خەسلەتێکی‬

‫سیستەمە دیکتاتۆرەکانە‪ .‬ئەم دامەزرێنەری‬ ‫بەڕێوەبەرە گشتیەکانە‪ ،...‬هەربۆیە دەکرێ لێرەدا‬ ‫باس لە سیستەمێکی سەرۆکایەتی بکەین لە والتێکی‬ ‫دیکتاتۆردا‪ .‬لە ویالیەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکاش‬ ‫سیستەمی سەرۆکایەتی پیادە دەکرێ به‌اڵم‬ ‫کۆنگرێس (پەڕلەمان) بەهێزەو توانای کاردانەوەی‬ ‫هەیەو دەوڵەتی قانونە‪ .‬لێرەدا ئەو پرسیارە دێتە‬ ‫گۆڕێ ئایا ئەم هەرێمە چ پێویستیەکی بە سەرۆک‬ ‫هەیە؟ نمونەی تورکیاشمان هەیە کە سیستەمی‬ ‫سەرۆکایەتی لە والتە دواکەوتو وە دیکتاتۆرەکاندا‬ ‫سەرکەوتو نابێت‪.‬‬ ‫هەردوو بنەماڵە گەورەو بچوکەکان بازاڕی‬ ‫هەرێمیان کردۆتە بازاڕی بازرگانی شمەک و‬ ‫نەوت و قاچاقچێتی ناوخۆ بۆ ئێران و تورکیاو بۆ‬ ‫بەرژەوەندی خۆیان و مۆنۆپۆڵ کردنی بازاڕو وێران‬ ‫کردنی سەنعەتی محەلیی والت و بواری کشتوکاڵی‪.‬‬ ‫گەرنا وەالمی ئەو پرسیارە چۆن ئەدرێتەوە کە بە‬ ‫هەزاران میلۆنەرو بە دەیان ملیاردەری دۆالر لە‬ ‫هەرێمی کوردستان دروست بووە ئەگەر بە رێگه‌ی‬ ‫ڕەفتاری چەتە گەری و ناشەرعی نەبێت‪ .‬خاوەن‬ ‫پڕۆژەو الیەنە ئابوریەکان دەبێت لێرەدا هەمیشە‬ ‫حیساب بۆ بریاری هەڕەمەکی و بێسەروبەر بکەن‪.‬‬ ‫ئەوەی ئەم سیستەمە کاری لەسەر دەکات بریتی‬ ‫نیە لە دروستکردنی ژێرخانی ئابوری نەتەوەیی‬ ‫هەرچەندە ئینتیمای نەتەوەیی و نیشتیمانیی یەک‬ ‫ناگرێتەوە لەگەڵ سروشتی ئەو ده‌سه‌اڵتەدا ‪ ،‬تەنیا‬ ‫ڕوو دەکەنە ئەو پڕۆژانەی کە دەستکەوتی ماددی‬ ‫خۆیانی تێدایە‪.‬‬ ‫خوێندنەوەی ئەم توێژینەوەیە یارمەتیدەرە بۆ‬ ‫دروست کردنی ستراتیژیەتی پێچەوانە بەرامبەر‬ ‫ئەو شێوە سیستەمانە‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪29‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وتـــار‬

‫باشورێ كوردستانێ پشتی ‪ 28‬سال خو ‌ه رێڤه‌برن؟!‬

‫دیار غه‌ریب‬

‫به‌ریا ‪ 28‬سال ل ‪ 1991-03-05‬د ‌ه گه‌لی باشورێ‬ ‫كوردستان ل هه‌مبه‌ری رژێما سه‌دام هوسه‌ین‬ ‫رابو سه‌رهالن‪ .‬د ئەنجامێ وێ سه‌رهلدانێ ده‌‪ ،‬هه‌یا‬ ‫‪ 1991-03-21‬پرانیا خاكێ باشورێ كوردستان ژ‬ ‫ده‌ستی هزبا به‌س و ده‌سه‌التێ سه‌دام هات رزگار‬ ‫كرن‪ .‬روخما كو ده‌وله‌تا ئێراق د داویا ئادارێ‬ ‫‪ 1991‬د ‌ه ئێرش ئانی سه‌ر باشوری كوردستان و‬ ‫پرانی وان هه‌رێمێن كو هاتبون رزگار كرن خست‬ ‫بن ده‌ستا خوه‌‪ ،‬به‌شه‌كی مه‌زن ژ گه‌لی باشور‬ ‫كۆچبه‌را رۆژهالت و باكورێ كوردستان بو‪ ،‬لێ‬ ‫به‌شه‌ك ژ باشور د ده‌ستێ گه‌ل و پێمه‌رگ ‌ه د ‌ه ما‪.‬‬ ‫‪30‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫كۆچبه‌ری هه‌ژماره‌كا زێد ‌ه ئا گه‌لی كورد و هۆڤێتیا‬ ‫سه‌دام هوسه‌ین كو به‌ریا ‪ 3‬ساالن هه‌له‌بج ‌ه و‬ ‫گه‌له‌ك ده‌ڤه‌رێن دن ب كمیایی بۆمباباران كربو‪،‬‬ ‫گه‌له‌ك كه‌س كوشتبو‪ ،‬هه‌مان ده‌م د‪.‬ئێرشێن‬ ‫ئە‌نفالێ د ‌ه پرانی گوندێن باشور شه‌وتاندبو نه‌زی‬ ‫‪ 182000‬كه‌س ژی وه‌ندا كربو‪ ،‬بون سه‌ده‌م كو‬ ‫كۆنسه‌یا ئە‌وله‌كاری یا نه‌ته‌وا یه‌كبوی د ‪-04-05‬‬ ‫‪ 1991‬د ‌ه بریارا ‪ 688‬ده‌ربخه‌‪ .‬د بریارێ د ‌ه پێویست‬ ‫بو ناڤچه‌یێ ب ئەول ‌ه ژ بۆ كورد وه‌ر ‌ه ئاڤاكرن و‬ ‫گه‌لی كورد ژ زملا سه‌دام وه‌ر ‌ه پاراستن‪ .‬ئە‌ڤ یه‌ك‬ ‫بو سه‌ده‌م كو گه‌ل هێدی هێدی ڤه‌گه‌ره‌ن جهی‬ ‫خو ‌ه و ده‌سه‌التی پێشمه‌رگ ‌ه زێد ‌ه بب ‌ه و ده‌سه‌التی‬ ‫هكومه‌تا ئێراق كێم ببه‌‪ .‬هه‌یا د مه‌ها جۆتمه‌ه‬ ‫ئا ‪ 1991‬د ‌ه هكومه‌تا ئێراق هێزا خو ‌ه و هه‌می‬ ‫سازیێن خو ‌ه ب ته‌مامی ژ هه‌ر ‪ 3‬پارێزگه‌ها هه‌ولێر‪،‬‬ ‫سوله‌یمانی و دهۆك ڤه‌كشاند و ئەمبارگۆ(گه‌مارۆ)‬ ‫یا ئابوری خست سه‌ر باشور‪.‬‬ ‫ڤه‌كشاندنا حكومه‌تا ئێراق ژ باژێرێن باشورێ‬ ‫كوردستان بو سه‌ده‌م كو ڤاالتیا رێڤه‌برن چێ ببه‌‪.‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫مخابن پارتیێن ده‌سه‌التدار‬ ‫وان شه‌رتا قه‌بول كرن و ب‬ ‫ڤێ ئاڤاهی خوه‌ مه‌هكوما‬ ‫وان ده‌وله‌تا كرن‪ .‬جودایی‬ ‫وی ژبۆ هه‌لبژاردن ژ قانونێ‬ ‫ه سود وه‌رگرتن‪.‬‬ ‫تركی ‌‬ ‫ڤێ یه‌كێ گه‌لی باشور دلخوه‌ش كر‪ ،‬ئێدی گه‌ل ژ‬ ‫پارتیێن كوردستانی دخوه‌ست ئەو ڤاالتی تژی‬ ‫بكن و رێڤه‌بریه‌ك خوه‌مالی ئاڤا بكن‪ .‬پارتیێن‬ ‫كوردستانی ژی كو ئەو ده‌م دناڤا به‌ره‌یا كوردستانی‬ ‫د ‌ه ل هه‌ڤ كربون و پێكڤ ‌ه ته‌ڤدگه‌ریان كه‌تن‬ ‫ناڤا لڤ و ته‌ڤگه‌ره‌ك‪ .‬ئە‌ڤ یه‌ك ژ بۆ پارتیێن‬ ‫كوردستانی ئەزمونه‌كا نو بو‪ ،‬به‌رپرسیاریه‌ك‬ ‫گران ژی بو‪ .‬لێ به‌رپرسیاریه‌كا دیرۆكی ژی بو‪.‬‬ ‫گه‌ل وێ ده‌مێ دخوه‌ست ب رێكا هه‌لبژاردن‬ ‫په‌رله‌مان وه‌ر ‌ه ئاڤاكرن و هكومه‌ته‌ك ژی د بن‬ ‫سێوانا ئەو په‌رله‌مان د ‌ه وه‌ر ‌ه چێكرن‪ .‬لسه‌ر ڤێ‬ ‫بنگه‌ه بریار هات داین كو د ‪ 1992-05-17‬د ‌ه ژ بۆ‬ ‫جارێ یه‌كه‌مین ل باشور د ‌ه هه‌لبژاردنا په‌رله‌مانا‬ ‫هه‌رێم وه‌ر ‌ه ئەنجامدان‪ .‬هه‌مان ده‌م هه‌لبژاردن‬ ‫ژ بۆ كه‌�سی كو بب ‌ه رێبه‌رێ ته‌ڤگه‌ری كوردستانی‬ ‫وه‌ر ‌ه ئەنجامدان‪ .‬به‌ریا كو هه‌لبژاردن وه‌ره‌‬ ‫ئەنجامدان‪ ،‬هه‌ردو هكومه‌تێ تركی ‌ه و ئیران قه‌بول‬ ‫نه‌دكرن كو هه‌لبژاردن ل باشور د ‌ه وه‌ر ‌ه چێكرن‬ ‫و په‌رله‌مان و هكومه‌تا كوردی چێ ببه‌‪ .‬لێ پشتی‬ ‫چه‌ند جار رونیشتن ب دو مه‌رج(شه‌رت) قه‌بول‬

‫كرن كو هه‌لبژاردن وه‌ر ‌ه چێكرن‪ .‬ئە‌و ژی ئەوه‌بو‬ ‫كو په‌رله‌مان و هكومه‌ت ده‌مكی ب ‌ه و هه‌ر ده‌مه‌ك‬ ‫رژێما سه‌دام داوی بو‪ ،‬په‌رله‌مان و هكومه‌تا هه‌رێم‬ ‫ژی وه‌رن هه‌لوه‌شاندن‪ .‬وه‌كی دن ئەو هكومه‌تی‬ ‫كو ئاڤا دبه‌‪ ،‬رێك نه‌د ‌ه پارتی ‌ه په‌رچه‌یێن دن ئا‬ ‫كوردستان دژی وان هكومه‌تا چاالك بن و شه‌ر‬ ‫بكن‪ .‬ژبۆنا وی هه‌ول بدن وان پارتی ‌ه ئیقنا بكن كو‬ ‫ده‌ست ژ تێكۆشینا له‌شكه‌ری به‌ربدن‪ ،‬ئەگه‌ر ئیقنا‬ ‫نه‌بن ژی ب رێكا هێز وان نه‌چار بكن كو ژ تێكۆشینا‬ ‫له‌شكه‌ر به‌ردن‪ .‬ئە‌گه‌ر ئەم بنه‌رن هه‌یا ئیرۆ ژی‬ ‫وان ده‌وله‌تا لسه‌ر ڤێ بنگه‌ه نێزی هكومه‌تا هه‌رێم‬ ‫دبن‪ ،‬ب ته‌یبه‌ت تركی ‌ه هه‌یا نها ب فه‌رمی هكومه‌تا‬ ‫هه‌رێم ناس ناك ‌ه و قه‌بول ناك ‌ه نونه‌را وی ل وی‬ ‫وه‌الت هه‌به‌‪ .‬نونه‌را ینك‪ ،‬پدك و پارتیێن دن وه‌كه‌‬ ‫نونه‌را پارتی قه‌بو دكن‪ ،‬لێ نونه‌ر ب ناڤێ هكومه‌تا‬ ‫هه‌رێم قه‌بول ناكن‪.‬‬ ‫مخابن پارتیێن ده‌سه‌التدار وان شه‌رتا قه‌بول‬ ‫كرن و ب ڤێ ئاڤاهی خو ‌ه مه‌هكوما وان ده‌وله‌تا‬ ‫كرن‪ .‬جودایی وی ژبۆ هه‌لبژاردن ژ قانونێ تركیه‌‬ ‫سود وه‌رگرتن‪ .‬لگۆر وی به‌نداوا ‪ %7‬دیار كربون‪،‬‬ ‫هه‌ر پارتیه‌ك ئەو به‌نداو ده‌رباس نه‌كربا نه‌دكاری‬ ‫بچ ‌ه په‌رله‌مان‪ .‬لسه‌ر وان ل هه‌ڤكرن و لگۆر ئەو‬ ‫قانون ل ‪ 1992-05-19‬د ‌ه ژ بۆ جارا یه‌كه‌مین‬ ‫هه‌لبژاردن ژبۆ په‌رله‌مانا هه‌رێم و رێبه‌رێ‬ ‫ته‌ڤگه‌رێ رزگاری كوردستان هات ئەنجامدان‪.‬‬ ‫لگۆر ئەنجاما ده‌نگدان ته‌نێ پدك و ینك به‌نداو‬ ‫ده‌رباس كرن‪ .‬ده‌نگێ وان ژی نێزی هه‌ڤدو بو‪ .‬ژ بۆ‬ ‫هه‌لبژاردنێ رێبه‌رێ ته‌ڤگه‌ری رزگاری كوردستان‬ ‫ژی ده‌نگێ مه‌سود بارزانی و جه‌الل تاله‌بانی نێزی‬ ‫هه‌ڤدو بون و كه‌س ژ وان ‪ %50‬ده‌رباس نه‌كر‪ .‬د‬ ‫ئەنجامێ هه‌لبژاردن د ‌ه پرسگرێك دناڤبه‌ر ینك و‬ ‫پدك د ‌ه چێبو‪ .‬پدك و ینك هه‌ڤدو ته‌وانبار دكرن‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪31‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫نها ‪ 28‬سال ب سه‌ر‬ ‫راپه‌رینێ ده‌ ده‌رباس دبه‌‬ ‫و پشتی نێزی مه‌هه‌ك ژی‬ ‫‪ 27‬سال بسه‌ر یه‌كه‌مین‬ ‫هه‌لبژاردنێ هه‌رێما‬ ‫كوردستانێ ده‌ ده‌رباس دبه‌‪.‬‬ ‫ه ل باشور هه‌یا نها‬ ‫گه‌لێ م ‌‬ ‫ه كو رێڤه‌بری‬ ‫ل به‌ندێ ن ‌‬ ‫باشور كو پدك و ینك‬ ‫سه‌ركێشیا وی دكن گاڤێن‬ ‫دیموكراتیك و نه‌ته‌وی‬ ‫باڤێژه‌‪.‬‬ ‫كو سه‌خته‌كاری هاتی ‌ه كرن‪ ،‬ژ بۆنا وی هه‌ر ئالی‬ ‫خو ‌ه سه‌ركه‌فتی ددیت‪ .‬مه‌سود بارزانی و جه‌الل‬ ‫تاله‌بانی ژی هه‌مان ره‌وش ژیان دكرن‪ .‬ئە‌ڤ دو‬ ‫مژار بو سه‌ده‌م كو ره‌وش ئالۆز بب ‌ه و ترشه‌ن‬ ‫په‌ڤچون دناڤبه‌را وان هێزا چێ ببه‌‪ .‬د ئەنجامێ ده‌‬ ‫لهه‌ڤ كرن كو په‌رله‌مان و هكومه‌ت ب ئاڤایه‌كه‌‬ ‫‪ %50‬و ‪ %50‬دناڤا خو ‌ه د ‌ه پارڤ ‌ه بكن‪ .‬وه‌ك ‌ه دن ژ‬ ‫بۆ جارێ دویه‌مین هه‌لبژاردن دناڤبه‌را بارزانی و‬ ‫تاله‌بانی چێ نه‌ب ‌ه و هه‌ردو پێكڤ ‌ه كار بدن مه‌شاندن‪.‬‬ ‫ژبه‌ر كو هه‌لبژاردن چێبو‪ ،‬هه‌مان ده‌م شه‌ر‬ ‫چێنه‌بو‪ ،‬گه‌ل كه‌یفخوه‌شبون‪ .‬لێ كه‌سێن هشیار‬ ‫‪32‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ژبه‌ر وان نێزیكبون و ئەنجاما نیگه‌ران بون‪ .‬گومانا‬ ‫وان هه‌بو كو ئەنجامی باش ژ ڤێ ئەزمون ده‌ربكه‌ڤه‌‪.‬‬ ‫مخابن گومانا وان كه‌سا د ده‌مه‌كی كن د ‌ه بو راستی‪.‬‬ ‫ئە‌و بو پدك و ینك پارتیێن رۆژهالت نه‌چار كرن كو‬ ‫ده‌ست ژ تێكۆشینا له‌شكه‌ر به‌ربدن و ل باشور‬ ‫وان دان رونیشكاندن‪ .‬ژبه‌ر كو پەكەكە قه‌بول‬ ‫نه‌كر رونه‌‪ ،‬ب ئالیكاریا تركی ‌ه د جۆتمه‌ها ‪1992‬‬ ‫د ‌ه ئێرشا سه‌ر پەكەكە كرن و پروپاگه‌ند ‌ه كرن كو‬ ‫پەكەكە دژی ده‌سكه‌فتیێ باشور ‌ه و ئەمبارگۆیێ‬ ‫لسه‌ر باشور دانی ‌ه و رێك ناد ‌ه ب رێكا ئیبراهیم‬ ‫خه‌لیل ئەرزاق وه‌ر ‌ه ژ گه‌لی باشور‪ .‬د ساال ‪1993‬‬ ‫د ‌ه ژی ینك ب بزوتنه‌وا ئیسالمی ر ‌ه و پدك ب هزبا‬ ‫سۆسیالت ر ‌ه شه‌ر كرن‪ .‬د ‪ 1994-05-02‬د ‌ه پدك‬ ‫و ینك كه‌تن شه‌ری هه‌ڤدو‪ ،‬ئێدی هه‌یا ساال ‪1998‬‬ ‫شه‌ر دناڤبه‌را وان د ‌ه به‌رده‌وام بو‪ ،‬هه‌یا ئە‌مه‌ریكا‬ ‫ل ‪ 1998-09-17‬د ‌ه وان ل هه‌ڤ ئانی و به‌ری‬ ‫وان هه‌ردو پارتی دان پەكەكە و ته‌ڤلی كۆمپلۆیا‬ ‫ناڤده‌وله‌تی بون دژی پەكەكە و رێبه‌ر ئاپۆ‪ .‬پشتی‬ ‫سالێ ‪ 1992‬هه‌یا نها گه‌له‌ك مرۆڤێن تێكۆشه‌ر‬ ‫وه‌ك ‌ه سادق‪.‬عومه‌ر‪ ،‬ئالی شه‌بان‪ ،‬هاورێ رێناس‪،‬‬ ‫ره‌وف ئاكرێید‪ ،‬ئە‌بوبه‌كر ئە‌لی‪ ،‬مهه‌مه‌د هه‌الق‪،‬‬ ‫در‪ .‬سیروان‪ ،‬به‌كر هه‌له‌بجه‌ی‪ ،‬كه‌مال په‌نجوێنی‪،‬‬ ‫سدیق سالیاوای‪ ،‬ئیقبال مورادی‪ ،‬رۆژنامه‌نوسێن‬ ‫وه‌ك ‌ه سه‌رده‌شت‪.‬عوسمان‪ ،‬كاو ‌ه گه‌رمیانی‪ ،‬وداد‬ ‫هوسه‌ین د بن سێیا ده‌سه‌التی كوردی د ‌ه هاتن‬ ‫ته‌رۆر كرن‪ .‬وه‌ك ‌ه دن كۆمكوژیا وه‌ك ‌ه كۆمكوژی‬ ‫هه‌ولێر‪ ،‬كوشتنا سه‌دان ژن د بن ناڤا جودا جودا‬ ‫د ‌ه و كوشتنا ده‌یان كادر و پێشمه‌رگ ‌ه یا پارتیێن‬ ‫رۆژهالتا كوردستان د بن ده‌سه‌التی ڤێ رێڤه‌بری‬ ‫د ‌ه چێبون‪ .‬كۆمكوژی وه‌ك ‌ه شنگال ژی د ڤێ ده‌مێ‬ ‫د ‌ه چێ بو‪.‬‬ ‫نها ‪ 28‬سال ب سه‌ر راپه‌رینێ د ‌ه ده‌رباس دبه‌‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫و پشتی نێزی مه‌هه‌ك ژی ‪ 27‬سال بسه‌ر یه‌كه‌مین‬ ‫هه‌لبژاردنێ هه‌رێما كوردستانێ د ‌ه ده‌رباس دبه‌‪.‬‬ ‫گه‌لێ م ‌ه ل باشور هه‌یا نها ل به‌ندێ ن ‌ه كو رێڤه‌بری‬ ‫باشور كو پدك و ینك سه‌ركێشیا وی دكن گاڤێن‬ ‫دیموكراتیك و نه‌ته‌وی باڤێژه‌‪ .‬گه‌لێ م ‌ه ل په‌رچه‌یێن‬ ‫دن ئا كوردستان ژی به‌نده‌واریا وان هه‌ی ‌ه كو‬ ‫په‌رله‌مان و هكومه‌تا هه‌رێمێ كوردستان خوه‌دی‬ ‫ل وان ده‌ربكه‌ڤه‌‪ .‬لێ د پراتیكێ د ‌ه به‌ره‌ڤاژۆیا وی‬ ‫ده‌ردكه‌ڤه‌‪.‬‬ ‫بێگومان به‌رپرسێن پدك و ینك دب ‌ه د ڤێ پێڤاژۆ‬ ‫ده‌‪ ،‬ب تایبه‌ت پشتی ‪ 28‬سال ل خو ‌ه رێڤه‌برن خوه‌‬ ‫به‌رچاڤان ده‌رباس بكن‪ .‬ئە‌گه‌ر به‌رچاڤ ده‌رباس‬ ‫كرنه‌ك بنگه‌هی چێ نه‌به‌‪ ،‬وێ ده‌سكه‌فتیێ گه‌له‌‬ ‫باشورێ كوردستان نه‌ب ‌ه ده‌سكه‌فتیێن مایند ‌ه و د‬ ‫ده‌می پێشد ‌ه به‌رڤ ‌ه هه‌لوه‌شاندن بچه‌‪ .‬ن ‌ه ته‌نێ تێك‬ ‫بچه‌‪ ،‬به‌لكی بب ‌ه مناكه‌ك خه‌راپ ژ بۆ گه‌لی كورد‬ ‫ل په‌رچه‌یێن دن ئا كوردستان و هه‌رێمێ رۆژهالتا‬ ‫ناڤین‪ .‬ئە‌ڤ یه‌ك ژی گه‌له‌ك زیان ب گه‌لێ كورد‬ ‫دگه‌هین ‌ه و نه‌ینی باندۆر لسه‌ر نێزیكبونا ده‌وله‌ت‬ ‫و هێزێن هه‌رێمی و جهانی دب ‌ه ژ بۆ دۆزا كورد و‬ ‫قه‌ده‌را كورد و كوردستانێ‪.‬‬ ‫ئه‌م نها دبینن كو نێزی ‪ 7‬مه‌ه ب سه‌ر هه‌لبژاردنا‬ ‫په‌رله‌مانا هه‌رێما كوردستانێ د ‌ه ده‌رباس دبه‌‪ .‬لێ‬ ‫هه‌یا نها ئالیێن سه‌ركه‌فتی نكارین ‌ه لهه‌ڤ بكه‌ن و‬ ‫هكومه‌ته‌ك چێ بكن‪ ،‬ن ‌ه دیار ‌ه وێ كه‌نگێ لهه‌ڤ ژی‬ ‫بكن‪ .‬ئە‌م دبینن جاره‌ك گۆڕان‪ -‬پدك لهه‌ڤ دكن‪،‬‬ ‫لێ ینك پرۆته‌ستۆ دكه‌‪ .‬جاره‌كی دن پدك – ینك‬ ‫لهه‌ڤ دكن و گۆڕان ڤه‌تۆ دكه‌‪ .‬ئە‌ڤ ره‌وش هه‌یا‬ ‫كه‌نگێ ده‌وام دكه‌‪ ،‬ن ‌ه زه‌الله‌‪ .‬وه‌ك ‌ه دن روخمی كو‬ ‫ناڤبه‌را به‌خداد و هه‌رێم كه‌مه‌ك به‌رڤ ‌ه با�شی دچه‌‪،‬‬ ‫لێ پرسگرێكێن دناڤبه‌را وان د ‌ه چاره‌سه‌ر نه‌بوی ‌ه و‬ ‫داویا وی چه‌وا ب ‌ه ئەو ژی ن ‌ه دیاره‌! ژ وان هه‌می‬

‫دۆزا كورد ژی د ئاستا‬ ‫رۆژهالتا ناڤین د ‌ه بویه‌‬ ‫ه و هه‌ر‬ ‫دۆزه‌ك سه‌ره‌ك ‌‬ ‫ئالی سیاسه‌ت لسه‌ر دكن‪،‬‬ ‫لێ ده‌سه‌التی هه‌رێم نه‌‬ ‫خوه‌دی ستراتیژه‌كه‌ گشتی‬ ‫یه‌ ژ بۆ دۆزا كورد‬ ‫گرنگتر ئەو ‌ه كو ره‌وشا رۆژهالتا ناڤین رۆژ ب رۆژ‬ ‫ئالۆزتر دبه‌‪ ،‬دۆزا كورد ژی د ئاستا رۆژهالتا ناڤین‬ ‫د ‌ه بوی ‌ه دۆزه‌ك سه‌ره‌ك ‌ه و هه‌ر ئالی سیاسه‌ت لسه‌ر‬ ‫دكن‪ ،‬لێ ده‌سه‌التی هه‌رێم ن ‌ه خوه‌دی ستراتیژه‌كه‌‬ ‫گشتی ی ‌ه ژ بۆ دۆزا كورد‪ ،‬هین لگۆر پێڤاژۆیا‬ ‫سه‌دساال بیسته‌مین ته‌ڤدگه‌ره‌‪ .‬د ئاستا هه‌رێما‬ ‫كوردستان د ‌ه ژی ره‌وشا گه‌ل رۆژ ب رۆژ به‌رڤه‌‬ ‫خه‌راپبون دچه‌‪ ،‬هه‌ژمارا كه‌سێن كو ب سه‌ده‌مێ‬ ‫كێما�سی رێڤه‌بری كوردی ژ تێكۆشین دور دكه‌ڤن‬ ‫رۆژان ‌ه زێد ‌ه دبن‪ .‬ئاستا ته‌ڤلیبونا گه‌ل ژ بۆ هه‌ردو‬ ‫هه‌لبژاردنێ په‌رله‌مانی ئێراق ئا ‪ 2018-05-12‬و‬ ‫هه‌لبژاردنێ په‌رله‌مانێ هه‌رێما كوردستانێ ‪-09-30‬‬ ‫‪ 2018‬ئەڤ یه‌ك ب زه‌اللی ده‌رخست هۆلێ‪ .‬ڤێ یه‌كه‌‬ ‫دیار دك ‌ه كو پارتیێن كو سیاسه‌ت ددن مه‌شاندن‬ ‫ل باشورێ كوردستان ئێدی نابن به‌رسڤا گه‌ل‪.‬‬ ‫ئە‌ڤ یه‌ك ژی ئان ب خو ‌ه به‌رچاڤ ده‌رباسكرنه‌ك‬ ‫بنگه‌هی ئا وان پارت و رێخستنا چاره‌سه‌ر دبه‌‪ ،‬ئان‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪33‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫ژی ئێدی نڤشێن نو ئان سیا�سی ده‌ردكه‌ڤن و وان‬ ‫ده‌رباس دكن‪.‬‬ ‫پرسگرێكا هه‌رێما كوردستان لسه‌ر ئاستا ئێراق‬ ‫و ناڤچه‌یێ رۆژهالتا ناڤین‬ ‫هه‌رێما كوردستان كو په‌رچه‌یه‌ك ‌ه ژ باشوری‬ ‫كوردستان و ئێراق‪ ،‬د سه‌دساال ‪ .20‬د ‌ه هه‌رتم دناڤ‬ ‫تێكۆشین و به‌رخوه‌دانێ د ‌ه بویه‌‪ .‬ئە‌ڤ تێكۆشین و‬ ‫به‌رخوه‌دان بون ‌ه سه‌ده‌م كو ده‌وله‌تا ئێراق و هێزێن‬ ‫هه‌گه‌مۆن به‌شه‌ك ژ ماف و ئازادی ڤێ گه‌ل و ناڤچه‌‬ ‫قه‌بول بكن‪ .‬لگۆر به‌شێن دن ئا كوردستان ڤێ‬ ‫په‌رچ ‌ه كوردستان هندك ماف خستی ‌ه ده‌ستی خوه‌‪.‬‬ ‫ئە‌م دب ‌ه ئەو راتی ژی بێژن كو ده‌سه‌التدارێن ئێراق‬ ‫و گه‌لی عەرەب ژی هه‌رتم گه‌لی كورد وه‌ك ‌ه گه‌له‌ك‬ ‫قه‌بول كرنه‌‪ ،‬ئینكارا گه‌لی كورد نه‌كرنه‌‪ .‬خوه‌ستنه‌‬ ‫كورد وه‌ك ‌ه برایێ بچوك ئان ژی هه‌موه‌التیا ددو به‌‪،‬‬ ‫لگۆروی ژی نێز بونه‌‪ ،‬لێ كورد ئینكار نه‌كرنه‌‪ .‬ساال‬ ‫‪ 1970‬هكومه‌تا ئێراق ب فه‌رمی مافا‪.‬ئۆتۆنۆمی ژ بۆ‬ ‫كورد قه‌بول كر‪ .‬ساال ‪ 2005‬ژی د ده‌ستورا ئێراقا‬ ‫نو د ‌ه هه‌رێما كوردستان وه‌ك ‌ه هه‌رێمه‌ك تایبه‌ت‬ ‫هات قه‌بول كرن‪..‬ئێدی ستاتۆیا هه‌رێم بو فه‌رمی‪،‬‬ ‫ئەڤ مژاره‌ك بو كو ئە‌ردۆخان پر نه‌ره‌هه‌ت كر‪.‬‬ ‫چونكو ئەو دخوه‌ستن پشتی هه‌رفاندنا رژێما‬ ‫سه‌دام‪ ،‬ستاتۆیا هه‌رێما كوردستان ژی وه‌ره‌‬ ‫راكرن‪ ،‬لێ به‌راڤژۆیا وی چێبو‪ ،‬ژ بۆنا وی ساال‬ ‫‪ 2005‬هه‌یا ساال ‪ 2007‬ئە‌ردۆخان پر ب دژمنتی‬ ‫نێزی باشورێ كوردستان دبو‪ .‬نونه‌ر پدك ل‬ ‫ئە‌نقه‌ر ‌ه ئاڤێتن و ژ بۆ مه‌سود بارزانی دگۆتن ئەو‬ ‫ن ‌ه تشته‌ك ‌ه ته‌ن ‌ه سه‌رۆكا ئە‌شیره‌كه‌‪ .‬لێ ده‌مه‌كی‬ ‫كو پدك ده‌ری هه‌رێم ب ته‌مامی ژ بۆ ئە‌ردۆخان‬ ‫ڤه‌كر‪ ،‬هه‌می ئیمكانا ئابوری‪ ،‬بازار و سه‌ر ئە‌رد و‬ ‫بن ئە‌ردی هه‌رێم خست بن كۆنترۆال ئە‌ردۆخان و‬ ‫گوله‌ن‪ ،‬ئێدی ئە‌ردۆخان سیاسه‌تا خو ‌ه گۆهرت و‬ ‫‪34‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بارزانی ژی وسا فێم كر كو‬ ‫ئێدی ئە‌ردۆخان هه‌ر تشتی‬ ‫وی قه‌بول كریه‌‪ ،‬ئان دكه‌‪.‬‬ ‫لێ د ریفراندۆمێ ده‌ ده‌ركه‌ت‬ ‫كو ئە‌ردۆخان پر رۆژانه‌یی‬ ‫و ته‌كتیكی نێزی بارزانی و‬ ‫هه‌رێم دبه‌‪.‬‬ ‫ده‌ستی خو ‌ه ل پشتا بارزانی دخست‪ .‬ئە‌ڤ ره‌وش‬ ‫هه‌یا رفراندۆما ‪ 2017-09-25‬ده‌وام كر‪ .‬بارزانی‬ ‫ژی وسا فێم كر كو ئێدی ئە‌ردۆخان هه‌ر تشتی وی‬ ‫قه‌بول كریه‌‪ ،‬ئان دكه‌‪ .‬لێ د ریفراندۆمێ د ‌ه ده‌ركه‌ت‬ ‫كو ئە‌ردۆخان پر رۆژانه‌یی و ته‌كتیكی نێزی بارزانی‬ ‫و هه‌رێم دبه‌‪ .‬ب ت ئاڤایه‌ك قه‌بول ناك ‌ه هه‌رێم‬ ‫بب ‌ه ده‌وله‌ته‌ك سه‌ربخو ‌ه ئان ژی بب ‌ه هه‌رێمه‌ك‬ ‫كو خو ‌ه رێڤ ‌ه بب ‌ه و خورت ببه‌‪ .‬ئە‌و دخواز ‌ه هه‌رتم‬ ‫هه‌رێم الواز به‌‪ ،‬هه‌رتم ژی پرسگرێكا وی ب ئێراق‬ ‫ر ‌ه هه‌به‌‪ ،‬هه‌یا ئەو ژ ناكۆكی و پرسگرێكا وان سود‬ ‫بگره‌‪ ،‬هه‌رێم ژی خو ‌ه بسپێر ‌ه تركیه‌‪ .‬سیاسه‌تا‬ ‫ئیران ژی د هه‌مان چارچۆڤ ‌ه د ‌ه یه‌‪ ،‬لێ ژبه‌ر پشتی‬ ‫روخاندنا سه‌دام هوسه‌ین‪ ،‬ده‌سه‌التا ئێراق هه‌رتم‬ ‫نێزی ئیران بویه‌‪ ،‬ئیران دخوه‌ز ‌ه هكومه‌تا هه‌رێم‬ ‫ژی ب ئێراق ر ‌ه بمه‌شن‪.‬‬ ‫سیاسه‌تا ده‌سه‌التدارێن ئێراق ژی كو شیعە‬ ‫حاكمن‪ ،‬ژبۆ رێڤه‌برن ته‌نگ ‌ه و هه‌یا نها ب ته‌مامی‬ ‫نكارین ‌ه هه‌می ئێراقیان بخن هه‌مبێزا خوه‌‪ .‬ب‬ ‫به‌رته‌ك ته‌ڤدگه‌رن‪ .‬ئە‌ڤ یه‌ك ژی بوی ‌ه سه‌ده‌مه‌ك‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫رۆژنامه‌نڤیسا فرانسی‬ ‫كریس كۆچێرا به‌هس دكه‌‪،‬‬ ‫دبێژ ‌ه ئەز چوم گه‌ل مه‌له‌‬ ‫مسته‌فا بارزانی‪ ،‬من ژێ‬ ‫پرس كر كو هون ژ بۆ چ‬ ‫شه‌ر و تێكۆشینێ دكن؟ دبه‌‬ ‫مه‌له‌ مسته‌فا به‌رسڤ دا‬ ‫من گۆت ئەم ژبۆ‪.‬ئۆتۆنۆمی‬ ‫شه‌ر دكن‪ .‬دبێژه‌ پشتی كو‬ ‫كار ‌ه من لگه‌ل وی خالس بو‪،‬‬ ‫ئەز ده‌ركه‌تم‪ ،‬من ژ یه‌ك ژ‬ ‫ئەندامێن ئەوله‌كاریا وی‬ ‫پرس كر‪ ،‬هون چما شه‌ر‬ ‫دكن‪ ،‬دبێژ ‌ه ئەو ئەندام‬ ‫گۆت ئەم ژبۆ سه‌رخوه‌بون‬ ‫شه‌ر دكن!‬ ‫كو پرسگریێن هه‌یی هه‌یا نها چاره‌سه‌ر نه‌بن‪ .‬دناڤ‬ ‫كورد و سوننی د ‌ه ژی به‌رته‌كی جودا ده‌ربكه‌ڤه‌‪ .‬د‬ ‫ڤێ ده‌رێ د ‌ه ئەوی ژ بۆ م ‌ه گرنگ ‌ه مژارا هه‌لوێستا‬ ‫هێزێن ده‌سه‌التدارن ل هه‌رێما كوردستانێ‪ .‬گه‌له‌ك‬ ‫پرس هه‌ی ‌ه كو دب ‌ه وان هێزا به‌رسڤا وان بدن‪ .‬دبه‌‬

‫بپرسن چما ئەوقاس جار به‌رخوه‌دان و سه‌رهلدان‬ ‫چێبونه‌‪ ،‬لێ داویا وی چاره‌سه‌ری چێ نه‌بویه‌؟ گه‌لۆ‬ ‫ت جاره‌ك ل خو ‌ه پرس كرن ‌ه كو كێما�سی وان چیه‌؟‬ ‫ئان هه‌رتم به‌ری وان ل ده‌رڤ ‌ه بویه‌! گه‌لۆ ته‌ڤگه‌را‬ ‫كوردی ل باشور هه‌رتم گۆتی ‌ه كو ئەم ده‌وله‌ت و‬ ‫سه‌رخوه‌بون ناخوازن‪ ،‬ئەم دخوازن د هندر ئێراق‬ ‫د ‌ه ژیان بكن‪ ،‬لێ ل پراتیكا خو ‌ه نه‌رین ‌ه چقا�سی ب‬ ‫ئاخافتنا وان ر ‌ه ل هه‌ڤ دك ‌ه ئان ژی ناكۆكه‌؟!‬ ‫گه‌لۆ ت جاره‌ك ئاستا تێكه‌لی خو ‌ه ب هێزێن‬ ‫ده‌رڤه‌ی ئێراق ر ‌ه به‌رچاڤان ده‌رباس كرنه‌؟ هه‌یا‬ ‫بزانن كو چقا�سی دۆستانه‌یه‌؟ وه‌ك ‌ه دن ب هكومه‌تا‬ ‫ئێراق ر ‌ه چقا�سی جددی كار كرن ‌ه ژ بۆ پرسگرێكان‬ ‫ب هه‌ڤر ‌ه چاره‌سه‌ر بكن؟ وه‌ك ‌ه دن چقا�سی د‬ ‫هندر هه‌رێم د ‌ه پێڤانێن كو ژ ئێراق دخوه‌زن ژ ئالیێ‬ ‫دیموكراتیكبون د ‌ه ب خو ‌ه پێك ئانین ‌ه و میناكه‌ك‬ ‫خوه‌شك نشانا به‌رپرسێن ئێراقی دانه‌؟‬ ‫ئه‌گه‌ر ئەم ل پراتیكا ‪ 70‬سالێن ده‌رباسبوی‬ ‫بنه‌رن كو خه‌ته‌ك ‌ه سیا�سی ل باشور د ‌ه ئاڤابویه‌‬ ‫و هه‌یا نها خه‌تا سه‌روه‌ر ‌ه دناڤ پارتیێن باشور و‬ ‫سیاسه‌ت ‌ه باشور ده‌‪ ،‬دبینن كو رێبه‌ر و پێشه‌نگێن‬ ‫ته‌ڤگه‌را كوردی دو خیتابی جودای وان هه‌یه‌‪،‬‬ ‫یه‌كه‌م ژ بۆ گه‌ل و ئەندامێن وانه‌‪ ،‬د ڤێ خیتابێ ده‌‬ ‫خو ‌ه ب ئێراقی نزانن و ڤه‌قه‌تاندن ژ ئێراق دخوه‌زن‪،‬‬ ‫هه‌رتم دخوه‌زن ئەندامێ خو ‌ه و گه‌ل لسه‌ر وی‬ ‫په‌روه‌رد ‌ه بكن‪ .‬ئە‌ڤ یه‌ك ژی دناڤ ئەندامێن وان‬ ‫و گه‌ل د ‌ه باندۆر دكه‌‪ .‬لگۆر گه‌ل ئەو پارتیێن د‬ ‫باشور د ‌ه چێدبن ژ بۆ سه‌رخوه‌بونا كوردستان چێ‬ ‫دبن‪ .‬یا دویه‌م ئەو ‌ه كو د فه‌رمیه‌ت و دپلۆماسی ‌ه ده‌‬ ‫دبێژن‪ ،‬د وان ده‌را دبێژن ئەم ژ بۆ عوتۆنۆم‪ ،‬مافی‬ ‫چاره‌یا خوه‌نڤیساندن ئان ژی فه‌ردرالی تێكۆشین‬ ‫دكن و ئەم ئێراقینه‌‪ .‬د ڤێ وارێ د ‌ه بویه‌ره‌ك هه‌یه‌‬ ‫رۆژنامه‌نڤیسا فران�سی كریس كۆچێرا به‌هس دكه‌‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪35‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫دبێژ ‌ه ئەز چوم گه‌ل مه‌ل ‌ه مسته‌فا بارزانی‪ ،‬من ژێ‬ ‫پرس كر كو هون ژ بۆ چ شه‌ر و تێكۆشینێ دكن؟‬ ‫دب ‌ه مه‌ل ‌ه مسته‌فا به‌رسڤ دا من گۆت ئەم ژبۆ‪.‬‬ ‫ئۆتۆنۆمی شه‌ر دكن‪ .‬دبێژ ‌ه پشتی كو كار ‌ه من لگه‌ل‬ ‫وی خالس بو‪ ،‬ئەز ده‌ركه‌تم‪ ،‬من ژ یه‌ك ژ ئەندامێن‬ ‫ئەوله‌كاریا وی پرس كر‪ ،‬هون چما شه‌ر دكن‪ ،‬دبێژه‌‬ ‫ئەو ئەندام گۆت ئەم ژبۆ سه‌رخوه‌بون شه‌ر دكن!‬ ‫بێگومان نزیكبونه‌ك ب ڤێ ئاڤاهی باوه‌ری دناڤبه‌را‬ ‫ئالیێن سیا�سی د ‌ه الواز دكه‌‪ ،‬وه‌ك ‌ه دن ژی دو روییا‬ ‫سیا�سی پێش دخ ‌ه و دب ‌ه ئاسته‌نگ ژبۆ چاره‌سه‌ری‪.‬‬ ‫هێدی هێدی باوه‌ری گه‌ل ژی دشكینه‌‪ .‬ئە‌ڤ یه‌ك‬ ‫د ‪ 10‬سالێ داویێ د ‌ه پر جاران زه‌الل خو ‌ه دا پێش‪،‬‬ ‫هه‌ری داوی ژی ده‌ما ریفراندۆما ‪ 2017-09-25‬بو‪.‬‬ ‫رفراندۆمه‌ك هات ئەنجامدان‪ ،‬لێ كه‌س خوه‌دی‬ ‫لێ ده‌رنه‌كه‌ت! وه‌ك ‌ه دن رێبه‌ر و پێشه‌نگێن وان‬ ‫پارتیا هه‌ر كه‌س و ئالیه‌ك دژبه‌ر ئێراق ب ‌ه وه‌كه‌‬ ‫دۆستی خو ‌ه لێ دنه‌رن‪ ،‬ب تێگه‌ها (دژمنا دژمنا‬ ‫من دۆستێ منه‌) كار دكن و تێكه‌لی چێ دكن‪ .‬ئە‌ڤ‬ ‫یه‌ك پرسگرێكێن مه‌زن چێ دكن‪ .‬ل ئالیێك باوه‌ری‬ ‫دناڤبه‌را هێزێن كوردی و پێكهاته‌یێن دن د ‌ه ناهێله‌‪.‬‬ ‫ل ئالیێكێ دن ژی ده‌رفه‌ت دد ‌ه هێزێن نه‌یارا ئێراق و‬ ‫كورد لسه‌ر بلزن‪ .‬ئە‌ڤ یه‌ك ژی گه‌له‌ك جار هاتیه‌‬ ‫دیتن و هه‌رتم د داویێ د ‌ه كورد بوی ‌ه قوربانی‪ .‬رژێما‬ ‫شاه ئا ئیران دناڤبه‌را سالێن ‪ 1975-1961‬ژ ڤێ یه‌كه‌‬ ‫سود وه‌رگرت‪ .‬هه‌ری داوی ژی د ‪1975-03-06‬‬ ‫د ‌ه ل جه‌زایر ب هكومه‌تا ئێراق ر ‌ه ل هه‌ڤكرن و د‬ ‫ئەنجامێ د ‌ه ته‌ڤگه‌را كوردی تێك چو‪ .‬ئە‌ردۆخان‬ ‫ژی ژ ‪ 2007‬هه‌یا ‪ 2017‬خو ‌ه وه‌ك ‌ه دۆستێ بارزانی‬ ‫و هكومه‌تا هه‌رێم دیار دكر‪ ،‬لێ د ده‌ما رفراندۆما‬ ‫‪ 2017-09-25‬د ‌ه هه‌لوێستا خو ‌ه ئا راست دیار كر‬ ‫و هه‌ر كه‌س دیت ره‌وشا باشوری كوردستان و‬ ‫بارزانی چ پێهات! لێ تشتی جهی بالكێش ‌ه ئەو ‌ه كو هین‬ ‫‪36‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫به‌رده‌وامی ددن ب وان سیاسه‌تا! ئە‌ڤ یه‌ك ژی نها‬ ‫تێ دیتن‪ ،‬ژ بۆی كو ئە‌ردۆخان وان داوه‌تی تركیه‌‬ ‫بكه‌‪ ،‬هه‌ر تشت دكن! بێگومان وان پارتیا‪ ،‬ئان ژی‬ ‫ئەو پارتی و رێخستنێن كو بخوه‌زن ببن ئەلته‌رناتیفا‬ ‫وان پارتیه‌‪ ،‬پێویست ‌ه ده‌ست ژ وان سیاسه‌تا به‌ر‬ ‫بدن‪ .‬ئە‌گه‌ر پارتیه‌ك جودابون ژ ئێراق بخوازه‌‪،‬‬ ‫ئەوده‌م پێویست ‌ه هه‌می سیاسه‌تی خو ‌ه لسه‌ر وێ‬ ‫ئەساس برێخستن بكه‌‪ .‬میناك پەكەكە هه‌یا سالێ‬ ‫‪ 1999‬ژ بۆ ئاڤابونا ده‌وله‌ته‌كا كوردستانی كار دكر‪،‬‬ ‫ستراته‌ژیا خو ‌ه ژی لسه‌ر وێ ئەساس ئاڤا كربو‪.‬‬ ‫لێ پشتی سالێ ‪ 2000‬كو ستراته‌ژیا خو ‌ه گۆهرت‪،‬‬ ‫ئێدی لسه‌ر ستراته‌ژیا نو سیاسه‌ت دد ‌ه مه‌شاندن‪.‬‬ ‫ب نه‌رینا من مرۆڤ دكار ‌ه دناڤا ئێراقێ د ‌ه لسه‌ر‬ ‫بنگه‌ها پێڤانێن دیموكراتیكا رادیكال‪ ،‬ئاڤاكرنا‬ ‫سیسته‌مه‌كا كۆنفه‌دراال دیموكراتیك و پێڤانێن‬ ‫نه‌ته‌و ‌ه دیموكراتیك هه‌می پرسگرێكێن ئێراق و‬ ‫دۆزا كورد ژی چاره‌سه‌ر بكه‌‪ .‬ژ بۆ ڤێ ستراته‌ژی ژی‬ ‫گرنگ ‌ه كو گه‌ل وه‌ر ‌ه ئاماد ‌ه كرن‪ ،‬هه‌می پێكاهاته‌یێن‬ ‫ئێراق‪ ،‬هێزێن ئێراقی ژی ده‌ست بدن ده‌ستی هه‌ڤدو‪.‬‬ ‫ب ڤێ ئاڤاهی دكارن ده‌ستێ ده‌رڤ ‌ه ژی الواز بكن‪ .‬د‬ ‫ڤێ ده‌رێ د ‌ه پێویست ‌ه پێشه‌نگتی وه‌ر ‌ه كرن نه‌بێژن‬ ‫جڤاكا ئێراق ژبۆنا ڤیا ن ‌ه ئاماده‌یه‌‪ .‬جڤاكێ ئێراق ژ‬ ‫هه‌ر جڤاكه‌كی دن زێده‌تر ژ بۆ قه‌بول كرنا هه‌ڤدو‬ ‫ئاماده‌ن ‌ه و ب تایبه‌ت د ئالی ‌ه نه‌ته‌وی د ‌ه شۆڤێنزم‬ ‫و نژادپه‌رستی پر ن ‌ه ل پێشه‌‪ .‬ژ بۆنا وی گرنگ ‌ه كو‬ ‫پدك و هكومه‌تا هه‌رێم د ڤێ وارێ د ‌ه سیاسه‌تا خوه‌‬ ‫ب ته‌مامی به‌رچاڤ ده‌رباس بكن‪..‬ئێدی نكارن وه‌كه‌‬ ‫به‌رێ سیاسه‌ت بكن و ئەگه‌ر وه‌ك ‌ه به‌رێ ده‌وام‬ ‫بكن‪ ،‬ئەوده‌م دبن ب به‌شه‌ك ژ دیرۆك‪.‬‬ ‫پرسگرێكێ ناڤخو یا هه‌رێما كوردستانێ‬ ‫ئه‌م دبینن كو روخمێ پرسگرێكێن كو ب ئێراق‬ ‫ر ‌ه تێ ژیان كرن‪ ،‬د هندر هه‌رێمێ كوردستان ده‌‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫ژی گه‌له‌ك پرسگرێك هه‌نه‌‪ .‬جڤاك ژ پێشه‌رۆژا‬ ‫خو ‌ه دلنیا نینه‌‪ ،‬وێ سب ‌ه چ ب وی وه‌ر ‌ه ن ‌ه دیاره‌‪.‬‬ ‫ده‌سكه‌فتیێن خو ‌ه مسۆگه‌ر نابینه‌‪ ،‬باوه‌ری ب‬ ‫رێڤه‌برا سیا�سی پر الواز بویه‌‪ .‬باوه‌ریا وی ب گۆهرتن‬ ‫و ڤه‌گۆهرتن كێم بویه‌‪ .‬پسكۆلۆژیا ته‌كه‌كه‌س‬ ‫و جڤاك رۆژ ب رۆژ ئالۆز دبه‌‪ .‬خوه‌كوشتن‪ ،‬ژن‬ ‫كوشتن‪ ،‬كوشتن‪ ،‬ته‌جاوز‪ ،‬دزیكرن‪ ،‬بكارانینا‬ ‫مادده‌یێن هۆشبه‌ر و الوازبونێن پێڤانی ئەخالقی‬ ‫رۆژان ‌ه زێد ‌ه دبن‪ .‬ره‌وشا ئابوری ژ خه‌راپ به‌رڤه‌‬ ‫خه‌راپتر دچه‌‪ .‬جودایی دناڤبه‌را زه‌نگین(به‌رپرسێن‬ ‫پارتیێن ده‌سه‌التدار) و فه‌قیر زێد ‌ه دبه‌‪ .‬جودایی‬ ‫دناڤبه‌را گوند و باژێر د ‌ه زێد ‌ه دبن‪ .‬گوند به‌رڤه‌‬ ‫تنه‌بونچ دچ ‌ه و باژێر ژی وه‌ك ‌ه په‌نجه‌شێر مه‌زن‬ ‫دبه‌‪ .‬به‌رهه‌مێن جڤاكی پر كێمبونه‌‪ ،‬ژ ده‌رڤ ‌ه ئانین‬ ‫پر زێد ‌ه بویه‌‪ .‬ئە‌ڤ ژی بوی ‌ه سه‌ده‌م كو جڤاك‬ ‫خو ‌ه بێ چار ‌ه ببین ‌ه و چاره‌سه‌ری ژ ده‌رڤ ‌ه ببینه‌‪.‬‬ ‫ل كێله‌كێ وان ‌ه پارتی ‌ه ده‌سه‌التدار ب سه‌ده‌مێن كو‬ ‫پارڤ ‌ه كرنێن ده‌سه‌الت و په‌ر ‌ه ژ بۆ خو ‌ه ئەساس‬ ‫وه‌ردگرن‪ ،‬ن ‌ه خزمه‌ت و ئاڤاكرن‪ ،‬هه‌مان ده‌م‬ ‫ب سه‌ده‌مێن كو گرێدایی ده‌رڤ ‌ه ته‌ڤدگه‌رن نه‌‬ ‫ئاماده‌ن ‌ه ده‌ست ژ به‌رژه‌وه‌ندیێ خو ‌ه به‌ربدن‪ ،‬ئەڤ‬ ‫ژی دب ‌ه سه‌ده‌م كو نكارن هكومه‌ت ئاڤابكن‪ ،‬ئاڤا‬ ‫ژی بكن نكارن تشته‌كی جددی بگۆهرن‪ .‬ئە‌ڤ ژی‬ ‫بوی ‌ه سه‌ده‌م كو نێزی ‪ 7‬مه‌ه ‌ه هه‌لبژاردن چێبویه‌‬ ‫لێ هین هكومه‌ت ئاڤا نه‌كرنه‌‪ .‬گه‌ل ژی ده‌نگی خوه‌‬ ‫ده‌رناخه‌‪.‬‬ ‫پرسگرێكا هه‌رێمێ كوردستان ئالیێك ‌ه وی‬ ‫گرێدایی سیاسه‌ت ‌ه هندر ئا وان پارتیا ی ‌ه كو‬ ‫سه‌روه‌رن ل باشورێ ده‌‪ .‬رێبه‌ر ئاپۆ دبێژ ‌ه ‘‘پارتیێن‬ ‫كو د ده‌ما به‌رخوه‌دانا چیا د ‌ه ل باشور خه‌بات‬ ‫دكرن هه‌می وه‌ك ‌ه پارتیێن یه‌ك دبستانن‪ ،‬جودایی‬ ‫وان د ستراته‌ژی‪ ،‬مۆدێال رێخستنی و ئوسلوبا كار‬

‫و خه‌باتێ د ‌ه تونه‌یه‌‪ ،‬د وارێ تشتێن تالی و شه‌خ�سی‬ ‫د ‌ه جودایی وان هه‌یه‌’’‪ .‬د ڤێ وارێ د ‌ه ئاخافتنه‌ك‬ ‫ئیدریس بارزانی ژی هه‌ی ‌ه د دسپێكا سالێ ‪ 1980‬ده‌‬ ‫كریه‌‪ ،‬دبێژ ‌ه ‘‘ئه‌م ژ وان پارتیا ناترسن كو چێبونه‌‪،‬‬ ‫چونكو ئەو كه‌�سی وان پارتیا چێكرن ‌ه باش ناس‬ ‫دكن‪ ،‬كه‌�سی وان تشته‌كی ژ م ‌ه زێده‌تر ناكن‪ ،‬ژ‬ ‫بۆنا وی ترسا وان ژ بۆ ما نینه‌’’‪ .‬ئە‌ڤ ته‌سپتا رێبه‌ر‬ ‫ئاپۆ نها ژی راستیا خو ‌ه دپارێزه‌‪ .‬نها ل باشور پارتی‬ ‫زێد ‌ه بونه‌‪ ،‬لێ ئەوێن پارتی ئاڤا دكن لسه‌ر رێك و‬ ‫ئەزمونێن پارتیێ به‌ریا خو ‌ه دچن‪ ،‬تشتی بنگه‌هی نو‬ ‫ئاڤا ناكن‪ .‬هه‌ر چقا�سی د ده‌سپێكێ د ‌ه تشتی پارتیێن‬ ‫كه‌ڤن ره‌خن ‌ه دكن‪ ،‬به‌هسا ئاڤابونا نو دكن‪ ،‬لێ لگۆر‬ ‫پێویستیا وان خو ‌ه ئاماد ‌ه ناكن‪ ،‬رێخستن ئاڤا ناكن‪،‬‬ ‫ئەڤ یه‌ك ژی دب ‌ه سه‌ده‌م كو نوبونا وان ده‌وام‬ ‫نه‌ك ‌ه و ببن ته‌كرارێن ئا به‌رێ‪ ،‬ئەڤ یه‌ك ژی هێز‬ ‫دد ‌ه پارتیێن به‌رێ و جڤاك ژی بێی چاره‌سه‌ر دكن‪.‬‬ ‫ئە‌وی كو وه‌ك ‌ه وان پارتیا ژی نێز نه‌به‌‪ ،‬د گۆهرتن‬ ‫د ‌ه ئیسرار بكه‌‪ ،‬ب هه‌می ئاڤایه‌ك ئاسته‌نگی ژێره‌‬ ‫چێ دكن و ده‌رفه‌تی ژیان ژبۆ ئەندامێن وان ناهێلن‪،‬‬ ‫هه‌یا نكارن ده‌وام بكن‪ .‬به‌شه‌كی زێد ‌ه ئا گه‌لی م ‌ه ژی‬ ‫ل باشور وسا فێم دكن كو گۆهرتنێن دیموكراتیك‬ ‫ب هه‌سانی وێ چێ ببه‌‪ ،‬ئان ژی ناخوازن ل‬ ‫هه‌مبه‌ری رێڤه‌بری كوردی هه‌لوێستا رادیكال دیار‬ ‫بكن‪ ،‬ژ بۆنا وی هه‌یا ئاسته‌ك ل هه‌مبه‌ر وان پارتی‬ ‫و ده‌سه‌التا تێكۆشین دد ‌ه مه‌شاندن‪ ،‬ئەو ئاست ژی‬ ‫تێرا ناكه‌‪ .‬ژ بۆنا وی وان كه‌س و پارتیا ژی نكارن‬ ‫ببن به‌رسڤ و باندۆرا وان كێم دبه‌‪ .‬ژ بۆنا وی تشتی‬ ‫هه‌ری گرنگ ئەو ‌ه كو كه‌سێن كو دخوه‌زن گۆهرتن‬ ‫بكن‪ ،‬د ده‌سپێكێ د ‌ه دب ‌ه خو ‌ه بگۆهرن‪ .‬دب ‌ه نه‌كه‌ڤن‬ ‫ناڤ شه‌ری پارڤ ‌ه كرنا ده‌سه‌الت و ده‌سكه‌فتیێن‬ ‫هه‌ی‪ .‬دب ‌ه سازیبون و جڤاكبون ئەساس بگرن نه‌‬ ‫ته‌ك ‌ه كه‌س و مالباتان ئەساس بگرن‪ .‬دب ‌ه ئارمانجا‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪37‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫وان ئا مه‌زن ئاڤاكرنا سیسته‌مه‌ك ب ‌ه ژ بۆ گه‌ل كو‬ ‫گه‌ل بكارب ‌ه دبن سێیا وی د ‌ه ئازاد و ئادل ژیان بكه‌‪.‬‬ ‫دب ‌ه پرسێن پێكهاته‌یێن جڤاكی ژ هه‌ڤ قوت نه‌كن و‬ ‫ته‌نێ زێده‌كرنا موچه نه‌كن دروشمێن چاالكیا خوه‌‪.‬‬ ‫وه‌ك ‌ه دن دب ‌ه دیموكراتیكبون ژبۆ خو ‌ه ئەساس‬ ‫وه‌رگرن ن ‌ه ده‌سه‌الت وه‌رگرتن‪ ،‬ژ بۆ ڤیا ژی دبه‌‬ ‫ب خو ‌ه دیموكرات بن‪ ،‬باوه‌ریا وان ب ئازادی ژن و‬ ‫رۆال ژن و جوان هه‌به‌‪.‬‬ ‫مژاره‌ك ‌ه دن گرنگ هه‌ی ‌ه ئەو ژی ئەو ‌ه كو‬ ‫پارتیێن ده‌سه‌التدار هه‌رتم دخه‌بتن كو وسا بدن‬ ‫دیار كرن كو پرسگرێكێن باشورێ كوردستان نه‌‬ ‫گرێدایی په‌رچه‌یێن دن ئا كوردستانه‌‪ ،‬ده‌وله‌تێن‬ ‫جیران و هێزێن هه‌گه‌مۆن ئەالقه‌دار ناكه‌‪.‬‬ ‫دخوه‌زن لسه‌ر ڤێ بنگه‌ه ژی جڤاك په‌روه‌رد ‌ه بكن‬ ‫و هه‌یا ئاسته‌ك ژی ئەڤ زهنیه‌ت ب جه كرنه‌‪ .‬ئە‌ڤ‬ ‫ژی یه‌ك ژ شاشیا سیاسه‌ت ‌ه هه‌رێمێ كوردستانێ‬ ‫یه‌‪ .‬ب ڤێ ئاڤاهی هه‌م پرگرێك راست ته‌سپت ناكن‬ ‫كو ئەڤ دب ‌ه سه‌ده‌مێن كو چاره‌سه‌ری راست ژی‬ ‫ده‌رنه‌كه‌ڤ ‌ه هۆلێ‪ .‬ژ ئالیێك ‌ه دنڤ ‌ه هێزێ گه‌لی كورد‬ ‫ژ هه‌ڤ قوت دكن دۆزا باشور ناب ‌ه هێز ژبۆ دۆزا‬ ‫كورد ل په‌رچه‌یێن دن ئا كوردستانێ‪ .‬د كێله‌كا وی‬ ‫د ‌ه ره‌وایی ددن هه‌ڤكاریا خو ‌ه ب هێزێن داگیركه‌ری‬ ‫په‌رچه‌یێن دن ئا كوردستان و ب گه‌ل ژی ددن‬ ‫داقورتاندن‪ .‬ئە‌ڤ یه‌ك ژی نها پر ب ڤه‌كری دكن‪.‬‬ ‫ئە‌و هه‌ڤكاری كو نها ب ده‌وله‌تێ تركی ‌ه و ئیران ره‌‬ ‫دكن گرێدایی ڤیا یه‌‪.‬‬ ‫وه‌ك ‌ه ئەنجام‬ ‫ره‌وشا رۆژهالتا ناڤین و جهان رۆژ ب رۆژ‬ ‫هه‌ستیار دبه‌‪ .‬دۆزا كورد ژی هه‌ر دچ ‌ه زێده‌تر‬ ‫ده‌ردكه‌ڤ ‌ه پێش‪ .‬ب تایبه‌ت پشتی سه‌ركه‌فتنا‬ ‫قەسەد ل رۆژاڤا ب سه‌ر داش ده‌‪ ،‬وه‌ك ‌ه دن‬ ‫به‌رفره‌هبونا به‌رخوه‌دانی گره‌ڤا برچیبون‬ ‫‪38‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ل زندان‪ ،‬كوردستان و ده‌رڤه‌ی كوردستان‪،‬‬ ‫ئەنجامێن هه‌لبژاردنێن شاره‌داری تركی ‌ه و بن كه‌تنا‬ ‫هه‌ڤالبه‌ندی ئە‌ردۆخان و باخچه‌لی‪ ،‬هه‌مان ده‌م‬ ‫ئەو به‌رخوه‌دانی كو گه‌ریال ل هه‌ر ده‌ر پێش دخه‌‪ .‬د‬ ‫كێله‌كا وان د ‌ه رۆژ ب رۆژ فكر و رامانێن رێبه‌ر ئاپۆ‬ ‫و مۆدێال وی زێده‌تر دب ‌ه رۆژه‌ڤا جڤاكێن رۆژهالتا‬ ‫ناڤین و دنیا‪ .‬ئە‌ڤ یه‌ك ده‌رفه‌ت ژ بۆ گه‌لی كورد ئاڤا‬ ‫دك ‌ه و رۆلێ كورد د گۆهرتن د ‌ه زێد ‌ه دكه‌‪ ،‬ژ ئالیه‌‬ ‫دنڤ ‌ه مه‌تر�سی لسه‌ر گه‌لی م ‌ه زێده‌تر دكه‌‪ .‬سه‌ده‌مێن‬ ‫كو ئە‌ردۆخان و باخچه‌لی ئەوقا�سی ب هۆڤتی تین‬ ‫سه‌ر گه‌لی م ‌ه ژ بۆنا ویا یه‌‪ .‬ئە‌و سه‌ركه‌فتنا كورد‬ ‫وه‌ك ‌ه تنه‌بونێ خو ‌ه دبینن‪ .‬ژبۆی كو كورد ژی‬ ‫بسه‌ر نه‌كه‌ڤ ‌ه ئاماده‌ن ‌ه هه‌ر تشته‌ك بكن‪ .‬ژبۆنا وی‬ ‫گرنگ ‌ه ده‌سه‌التی باشورێ كوردستان و پارتی و‬ ‫رێخستنێن دن ئەڤ راستی وه‌ك ‌ه خو ‌ه ببینن‪ .‬لگۆر‬ ‫ویا ژی خو ‌ه ئاماد ‌ه بكن‪ .‬ئە‌گه‌ر ڤان مژارا وه‌رن‬ ‫ئەساس وه‌رگرتن وێ پرسگرێكێن هندرا هه‌رێم‬ ‫و پرسگرێكێن ب به‌خداد ر ‌ه تێ ژیان كرن وێ‬ ‫چاره‌سه‌ر ببن‪.‬‬ ‫د ڤێ وارێ د ‌ه رۆال ته‌ڤگه‌را ئازادی كۆمه‌لگای‬ ‫كوردستان و رێخستنێن كو فكرا رێبه‌ر ئاپۆ ژ‬ ‫بۆ خو ‌ه بنگه‌ه دگرن گرنگه‌‪ .‬ئە‌ڤ رۆال وان ژی‬ ‫دب ‌ه سه‌ده‌م كو پارتیێن ده‌سه‌التدار ژ وان بترسن‬ ‫و ئاسته‌نگی ژ وان ر ‌ه چێ بكن‪ .‬ئە‌ڤ یه‌ك ژی نابه‌‬ ‫بب ‌ه كه‌له‌م ل پێشیا خه‌باتێن وان رێخستنا ده‌‪.‬‬ ‫به‌ره‌ڤاژۆیا وی دب ‌ه د خه‌تا خو ‌ه د ‌ه خو ‌ه كور بكن‬ ‫و جڤاك ئاماد ‌ه بكن‪ .‬وه‌ك ‌ه رێبه‌ر ئاپۆ دبێژ ‌ه ‘‘یسرار‬ ‫كرن د سۆسیالزمێ د ‌ه ئیسراكرن ‌ه د ژیانا ئازاد ده‌‬ ‫’’‪ ،‬ئەو ژی دب ‌ه بزانبن ئیسرارا وان‪ ،‬وان دگه‌یژنه‌‬ ‫چارسه‌ری و ژیانا ئازاد‪ .‬پێویستی هه‌ی ‌ه كو جڤاكا‬ ‫باشور وه‌ر ‌ه ئیقنا كرن كو ده‌ما تێكۆشین ده‌رباس‬ ‫نه‌بویه‌‪ ،‬هه‌یا ژیان هه‌ب ‌ه تێكۆشین ژی پێویسته‌‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫هه‌به‌‪ .‬چونكو وه‌ك ‌ه پێشیا كوردان گۆتن ‌ه ’ژیان بێی‬ ‫خه‌بات شه‌رمه‌’‪ ،‬ئەم ژی دب ‌ه ژیان بێی تێكۆشین‬ ‫ژ بۆ خو ‌ه وه‌ك ‌ه شه‌رمه‌ك ‌ه مه‌زن ببنن‪ .‬ئە‌وێن كو‬ ‫دخوازن مرۆڤان بێی تێكۆشین بكن‪ ،‬ئەو كه‌سن‬ ‫كو دخوه‌زن لسه‌ر كه‌دا مرۆڤ رونن و ژیان بكن‪.‬‬ ‫ئە‌وی كو نها ل باشور ژی تێ دیتن ئەڤ ‌ه یه‌‪ .‬جودای‬ ‫وی گرنگ ‌ه ئەو تێگه‌ه وه‌ر ‌ه ده‌رباس كرن كو دبێژه‌‬ ‫م ‌ه پرسگرێكا نه‌ته‌وی خو ‌ه چاره‌سه‌ر كریه‌‪ ،‬بال‬ ‫په‌رچه‌یێن دن ژی پرسگرێكا خو ‌ه چاره‌سه‌ر بكن‪.‬‬ ‫ئە‌ڤ یه‌ك ن ‌ه راست ‌ه و پرسگرێكا نه‌ته‌وی كورد نه‌‬

‫ته‌قه‌ز ئەگه‌ر وان پێڤان‬ ‫وه‌رن بنگه‌ه گرتن و‬ ‫هه‌می هێزێن نه‌ته‌وی و‬ ‫دیموكراتیك وه‌رن گه‌ل‬ ‫هه‌ڤدو‪ ،‬وێ ئەنجامێن‬ ‫گرنگ بگرن و گه‌له‌ك‬ ‫پرسگرێكێن باشور وێ‬ ‫چارسه‌ر ببن‪.‬‬ ‫ل باشور ن ‌ه ژی په‌رچه‌ی دن چاره‌سه‌ر نه‌بونه‌‪ .‬ئە‌و‬ ‫هه‌لوێست خو ‌ه خاپاندنه‌ك ‌ه مه‌زنه‌‪ .‬ب ئاڤایه‌كی دن‬ ‫گه‌ل ژ تێكۆشین دور خستنه‌‪ .‬وه‌ك ‌ه دن پێویسته‌‬ ‫ئەو تێگه‌ه كو دبێژ ‌ه نها ل باشور ده‌م ده‌ما تێكۆشینا‬ ‫دیموكراتیكه‌‪ ،‬تێكۆشینا دیموكراتیك ژی ب‬ ‫كه‌ده‌كی نۆرمال چێ دب ‌ه وه‌ر ‌ه ده‌رباس كرن‪ .‬راسته‌‬

‫نها ل باشور شه‌ر دناڤبه‌را كورد و ده‌وله‌تی ئێراق د ‌ه‬ ‫نینه‌‪ ،‬وه‌ك ‌ه دن زه‌مینێ ده‌ستوری هه‌ی ‌ه كو خه‌باتی‬ ‫دیموكراتیك وه‌ر ‌ه كرن‪ ،‬ئەڤ ژی ده‌رفه‌ته‌كه‌‬ ‫ئەرێنیه‌‪ .‬لێ ئەڤ پێویست ‌ه وسا نه‌گرن ده‌ست كو‬ ‫خوه‌پارێزی ن ‌ه پێویسته‌‪ ،‬م ‌ه ئێرشا داش دیت‪ ،‬ژبه‌ر‬ ‫كو سالێن درێژ ‌ه به‌رپرسێن هه‌رێم لسه‌ر ڤان شا�شی‬ ‫نێز دبن‪ ،‬ده‌ما كو ئێرش چێبو نكاربون ن ‌ه خو ‌ه و‬ ‫ن ‌ه ژی گه‌ل بپارێزن‪ .‬هه‌ر ژبۆنا ویا ی ‌ه رێبه‌ر ئاپۆ‬ ‫دبێژ ‌ه ‘‘پێویست ‌ه لسه‌ر بنگه‌ها پاراستنا جه‌وهه‌ری‬ ‫گه‌ل ژ بۆ خو ‌ه پاراستن ئاماد ‌ه بكن’’‪ .‬وه‌ك ‌ه دن ئەو‬ ‫راستی وه‌ر ‌ه ب جه كرن كو تێكۆشینا دیموكراتیك‬ ‫ب قا�سی تێكۆشینێن نه‌ته‌وی و چنایه‌تی پێویستیا‬ ‫وی ب فه‌داكاری هه‌یه‌‪ .‬بێی فه‌داكاری ن ‌ه مومكنه‌‬ ‫تێكۆشینا دیموكراتیك پێش بكه‌ڤ ‌ه و ئەنجام بگره‌‪.‬‬ ‫د تێكۆشینا دیموكراتیك د ‌ه ژی ناكۆكی دكه‌ڤه‌‬ ‫ناڤبه‌را ده‌سه‌الت و گه‌ل‪ ،‬ئێدی ئەو ده‌سه‌الت‬ ‫كورد ب ‌ه ئان ژی ژ نەتەویه‌ك دن به‌‪ ،‬د باشور ده‌‬ ‫نها ده‌سه‌الت كورده‌‪ ،‬ئەو كورد ژی خو ‌ه ب نونه‌را‬ ‫جڤاكێ كوردستان دبینه‌‪ ،‬ئەڤ یه‌ك ژی تێكۆشینا‬ ‫دیموكراتیك زه‌همه‌تتر دكه‌‪ ،‬ن ‌ه هه‌سانتر بكه‌‪ .‬ژبۆنا‬ ‫ویا دب ‌ه هه‌م هێزێن دیموكراتیك هه‌م ژی گه‌ل ئەو‬ ‫راستی بزانبن كو تێكۆشینا دیموكراتیك ل باشور‬ ‫د ‌ه كه‌ده‌كی پر دخوه‌ز ‌ه و ب فه‌داكاریه‌ك ‌ه بێی سنۆر‬ ‫مرۆڤ دكار ‌ه ئەنجام و ‌ه بگره‌‪.‬‬ ‫ته‌قه‌ز ئەگه‌ر وان پێڤان وه‌رن بنگه‌ه گرتن و‬ ‫هه‌می هێزێن نه‌ته‌وی و دیموكراتیك وه‌رن گه‌ل‬ ‫هه‌ڤدو‪ ،‬وێ ئەنجامێن گرنگ بگرن و گه‌له‌ك‬ ‫پرسگرێكێن باشور وێ چارسه‌ر ببن‪ .‬خوه‌رێڤه‌برنا‬ ‫باشور ژی بب ‌ه زه‌مینه‌كا خورت ژ بۆ ده‌سته‌ك كرنا‬ ‫دۆزا نەتەوی كورد ل په‌رچه‌یێن دن ئا كوردستان‪،‬‬ ‫هه‌مان ده‌م باشور بب ‌ه مۆدێله‌ك ژ بۆ ئێراق و‬ ‫رۆژهالتا ناڤین‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪39‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وتـــار‬

‫ئێمە لەکوێی ئاڵوگۆڕەکانی باشوری کوردستان‬ ‫جێگەدەگرین‬

‫عادل عوسمان‬

‫مۆدێڕنیتەی سەرمایەداری‪ ،‬یاخود سیستەمی‬ ‫چینایەتی و پلەداری‪ ،‬کە لەسەر جیاوازی‬ ‫کۆمەاڵیەتی و دزینی ڕەنج و قازانج دامەزراوە کار‬ ‫بۆ بااڵدەستی چینی دارای کۆمەڵگە دەکات و خۆی‬ ‫بەسەر کۆمەڵگەدا دەسەپێنێت‪ ،‬ئەم سەپاندنەش‬ ‫زۆر بواری ھەیە کە کاری لەسەر دەکات‪،‬‬ ‫پەروەردە‪ ،‬دەسەاڵت‪ ،‬دین‪ ،‬نەتەوە‪ ،‬فریو‪ ،‬یاسا‪،‬‬ ‫ئەخالق‪ ،‬ڕاگەیاندن‪ ،‬سیکس‪ ،‬وەرزش‪ ،‬پوڵ و‬ ‫پارە‪ ،‬بەرھەمھێنان‪ .‬ھەموو ئەمانە بەگوێرەی خۆی‬ ‫دادەڕێژێت و بەیاسایی دەکات و لەزھنی کۆمەڵگەدا‬ ‫جێگەی بۆدەکاتەوە‪ .‬ئەم سیستەمە ئێستە‬ ‫‪40‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫لەقەیرانێکی کوشندەی کۆتاییەکانی تەمەنیدایە کە‬ ‫دەسەاڵت‪ -‬فریو دادی مانەوەی نادات و قەیرانەکانی‬ ‫بونەتە کێشەی کەڵەکەبووی چارەسەر نەکراو‪.‬‬ ‫لەبەر ئەوەیە سیستەمی سەرمایەی جیھانی ھەموو‬ ‫سنورە ئەخالقی و سیاسیەکانی تێپەڕاندوە و بوەتە‬ ‫سیستەمێکی چەقۆ کێش و کوژەر‪ ،‬کە توانای‬ ‫دابینکردنی پێداویستیە ژیاریەکانی کۆمەڵگەی نیە‬ ‫و بوەتە دێوو ئەژدیھایەکی حەوت سەری قازانج‬ ‫پەرست‪ .‬بەھۆی ناکۆکی قازانج – بەدەستخستن‪،‬‬ ‫وەاڵم نەدانەوەی کۆمەڵگەوە کێشەکان ئاڵۆزترو‬ ‫خوێناوی تر بوە و بێچارە ماوە‪ .‬چونکە خودی‬ ‫سیستەم بۆخۆی کێشە و بێچارەییە لەبەر ئەوە‬ ‫پێ�شی چارەسەر ناکرێت‪ .‬بۆدرێژکردنەوەی تەمەنی‬ ‫و درێژەدان بەژیانی‪ ،‬دەستی کردوە بەژیاندنەوەی‬ ‫فاشیزمێکی بێ پەردە کە جگە لە دزینی ڕەنجی‬ ‫کۆمەڵگە و فشارو لەناوبردن ھیچی تر نازانێت‪.‬‬ ‫کاتێک کەوتە بەر نەفرەتی کۆمەڵگەش بۆئەوەی‬ ‫سیستەم لەدەست نەچێت لەڕێگەی فریوو‬ ‫ھەڵبژاردنەوە کۆمەڵێکی تردێنێت‪.‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫ئاڵوگۆڕەکانی سیستەمی سیا�سی لەباشوری‬ ‫کوردستان گرێدراوی ھەرێمی و جیھانیە‪ ،‬ئەوەی‬ ‫دەتوانێت لەم ھاوکێشەیە تێبگات دەتوانێت‬ ‫سیاسەتێکی دروست و بەجێ پەیڕەو بکات‪.‬‬ ‫لەغیابی یان باشتر بڵێین بێ کاریگەری سیاسەتی‬ ‫دیموکراتیک ئەوەی ئاراستەی سیا�سی دیاری‬ ‫دەکات ھێزە بااڵدەست و دەرەکیەکانە‪.‬‬

‫بەتایبەت ئەم فاشیزمەی‬ ‫باشور(ھەرێم) ی‬ ‫کوردستان‪ ،‬لەدوو الوە‬ ‫خەتەری بۆسەر ئەزموونی‬ ‫دیموکراسی ھەیە‪ .‬ھەم‬ ‫ھێز لەفاشیزمی دەرەکی‬ ‫(تورکی) وەردەگرێت‪ ،‬ھەم‬ ‫ھێزی پێدەدات‪.‬‬ ‫عیراق و باشوری کوردستانیش وەک‬ ‫بەشیک لەو و خراپتریش لەو‪ ،‬خاوەنی سیاسەتی‬ ‫نیشتیمانی و دیموکرا�سی نین‪ .‬بۆیە دەرفەتی‬ ‫دەست تێوەردان و خراپ بەکارھێنان و‬ ‫پێشێلکاری زۆرە‪ .‬حکومەتەکانی عیراق و ھەرێم‪،‬‬ ‫لەکایەیەکی درۆزنانەی دیموکرا�سی دەنگداندا‪،‬‬ ‫پایەکانی خۆیان لەدەنگدەران وەردەگرن و‬ ‫ناگەڕێنەوە بۆدەنگدەرەکانیشیان‪ .‬بەڵکو دەیکەنە‬ ‫دەسکەوتی شەڕو بەش بەشێنەو دابەشکاری‬

‫دەسەاڵت و قۆرخکاری و دەست بەسەرداگرتن‬ ‫و گرێدراو بوون بە جێبەجێکردنی ئەجندای ھێزە‬ ‫دەرەکیەکانەوە‪.‬‬ ‫دەنگدەر ئەوەندە پێویستە کە شەرعیەتی‬ ‫درۆزنانەی زۆرینەی یاسایی نەک دیموکرا�سی‬ ‫پێوەرگریت( ئەویش ئەگەر دەنگدانەکە بەدڵی‬ ‫ھێزی بااڵدەست شکابێتەوە)‪ ،‬ئیدی دوای ئەوە‬ ‫دەبێتە «حیزبێکی گەورە‪ ،‬خاوەن پێگەیەکی بەھێز‪،‬‬ ‫واتە دەسەاڵت و حکومەتێکی بەھێز»‪ .‬دەنگدەر‬ ‫تائێر ‌ه بەدیھێنەری وەھا پێگەیەکە بۆ حیزب‪ .‬بۆ‬ ‫بەدەستھێنانی ئەم پێگە حیزبیە ڕێبازی پەیمانی‬ ‫درۆ‪ ،‬مێژووی ڕابردوو‪ ،‬پێگەی سەرکردەو‬ ‫بنەماڵەیی‪ ،‬بەخشینەوەی پوڵ و پارە و زەوی‪،‬‬ ‫فشارو تەزویر و گۆڕینی ئاراستەی دەنگدان‬ ‫لەڕێگەی دەستێوەردان لەپرۆسەی دەنگدان‬ ‫و دزینی سندوقەکان و خستنە جێی سندوقی‬ ‫تر کە بەدڵخوازی خۆ پڕ کراوەتەوە لەپێناوی‬ ‫ئامانجەکانی بەدەستھێنانی بااڵدەستی حیزبی‪.‬‬ ‫ئەو سیستەمەی لەسەر ئەو وێرانەیە‬ ‫دادەمەزرێت‪ ،‬بۆئامانج گرتنی کۆمەڵگەیە‬ ‫بەبێکاریگەری و ئاواکردنی دەسەاڵتدارەتیەکی‬ ‫خۆسەپێن‪ ،‬قۆرخکار و فاشیست‪ .‬ئەگەر ئەمە‬ ‫پەیوەست بکەینەوە بە دەوڵەت نەتەوەکانی‬ ‫ناوچەوە‪ ،‬ئەوا جوانتر گرێدراو بوونی ئەو حکومەتی‬ ‫عیراق و ھەرێمەمان بە ئەجندا دەرەکیەکانەوە بۆ‬ ‫ئاشکرادەبێت‪.‬‬ ‫بەتایبەت ئەم فاشیزمەی باشور(ھەرێم) ی‬ ‫کوردستان‪ ،‬لەدوو الوە خەتەری بۆسەر ئەزموونی‬ ‫دیموکرا�سی ھەیە‪ .‬ھەم ھێز لەفاشیزمی دەرەکی(‬ ‫تورکی) وەردەگرێت‪ ،‬ھەم ھێزی پێدەدات‪ .‬لەالیەکی‬ ‫ترەوە ھەموو سەرچاوە سروشتی و مرۆییەکانی‬ ‫خستوەتە خزمەت و بەردەستی ئەو فاشیزمە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪41‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫دەرەکیە‪ ،‬لەپێناوی مانەوەی خۆی و دژایەتی‬ ‫تێکۆشانی ئازادی گەلی کورد‪.‬‬ ‫ئەوەی لەباشوری کوردستان دەگوزەرێت‪،‬‬ ‫ھێز لەو فاشیزمەی تورکیاوە وەردەگرێت و‬ ‫دەیانەوێت سیستەمێکی فاشستی بەگوێرەی‬ ‫خۆیان و داگیرکەران داڕێژن‪ .‬لەخۆڕانیە‬ ‫بەناوی سەربەخۆییەوە ئەندازیاری ئابوری‬ ‫سەربەخۆ دەئافرێنن و نەوت و غازی کوردستان‬ ‫بەخاکەکەشیەوە تەسلیمی داگیرکەری تورک‬ ‫دەکەن و دەوڵەتی تورک دەبێتە بڕیاردەری‬ ‫ئابوری و موچە و کاری ھەرێمی کوردستان‪،‬‬ ‫بارەگای سەربازی و سوپاو دەزگا سیخوڕیەکانی‬ ‫داگیرکەرانی کوردستان دەست ڕۆیشتووترن‬ ‫و بەبڕیارترن‪ ،‬فڕۆکەکانیان بەئاسانی ئاسمانی‬ ‫ھەوایی باشوری کوردستان دەبڕن و بۆردومان‬ ‫و کوشتاری خەڵکی سڤیل و گوندو ڕەزوباخەکان‬ ‫دەکەن‪ .‬ئازادیەکانی کۆمەڵگە پێشێل دەکەن و‬ ‫بەرامبەر ھەر پاراستن و داخوازیەکی کۆمەڵگە‬ ‫بە کوشتارو خوێن و گرتن و ڕاوەدونان وەاڵم‬ ‫دەدەنەوە‪ .‬تەنانەت یاساو دادگاکانیش دەستیان‬ ‫بەسەردا گیراوەو بونەتە جێگەی بەڕێوەبردنی ئەو‬ ‫فاشیزمە لەبەرامبەر داخوازی و ئازادیەکانی تاک‬ ‫وکۆمەڵگە‪ ،‬شیالدزێ بەنمونە‪.‬‬ ‫بۆچارەسەری ئەو کێشانە پێویستی ڕیکخستنی‬ ‫تێکۆشانێکی دیموکراتیک کە پشت بەستووبێت بە‬ ‫ئازادیەکانی تاک و کۆمەڵگە و بەشداری ھاواڵتیان‬ ‫لە واڵتپارێزی و ھاونیشتیمانی ئازاد و وەکیەکی‬ ‫بەشداری و بڕیارداری لە سیستەمی سیا�سی‪،‬‬ ‫ئابوری‪ ،‬بەڕێوەبەری کۆمەڵگەدا‪ .‬مافی ھاواڵتی‬ ‫ژیانێکی ئازادە‪ ،‬بۆیە پێویستی پەروەردە لە دەوری‬ ‫ھاواڵتی بوون‪ ،‬واڵتپارێزی‪ ،‬سیاسەت و ئەخالقی‬ ‫ئازادو کۆمەڵگەیی چارەسەری ئاریشە و گرفتە‬ ‫‪42‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫سیا�سی و کۆمەاڵیەتیەکان دەکات‪.‬‬ ‫چارەسەری کێشەکانی کۆمەڵگە بەسیستەمی‬ ‫خۆبەڕێوەبەری وکۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک‬ ‫دەکرێت‪.‬کەتاک و کۆمەڵگە بەپێکھاتە و ناسنامە‬ ‫جیاوازەکانەوە بەشداربن لە بەڕێوەبەڕی و‬ ‫بڕیارداندا‪ .‬سیستەمی ئابوریش سیستەمێکی‬ ‫ئابوری ھەرەوەزی و پێکەوەیی دەبێت دور لەدزینی‬ ‫ڕەنجی کۆمەڵگە ڕێگر دەبێت بۆبەکارھێنانی‬ ‫لەخزمەتی دەسەاڵت‪ -‬فریوو بەرژەوەندی تایبەت‬ ‫و دەسکەوتی پوڵی و قازانج‪.‬‬ ‫دروستكردنی ژینگەیەک کەمرۆڤ خۆی بەنامۆ‬ ‫نەزانێت چ لەباری ڕۆحی و ئەخالقی و زھنیەوە‪،‬‬ ‫چ لەباری ئابوری و دابینکردنی پێداویستیەکانی‬ ‫ژیانەوە‪ .‬دابینکردنی ژینگەیەک کە ناسنامەی‬ ‫ئازاد بناغەی ناسینی پێکھاتەی جیاوازو پێکەوەیی‬ ‫کۆمەاڵیەتی و ھاوژیانی ئازادو وواڵتپارێزی بێت‪.‬‬ ‫نامۆبوونی مرۆڤ بەخۆیی و دەورووبەری‬ ‫ھۆکارەکەی قازانج‪ -‬بەرژەوەندی‪ -‬دەسەاڵت‪-‬‬ ‫قۆرخکاری و بااڵدەستیە‪ .‬بااڵدەستانیش‬ ‫لەھەرکوێیەکی ئەم دونیایەدا یەک دەپارێزن‬ ‫و لە ناکۆکیشدان‪ ،‬بەھۆکاری زۆرترین قازانج‬ ‫بۆخۆم‪ .‬ئەم سیستەمەی باشورو عیراقیش‬ ‫لەسەر ئەم شێوە بەڕێوەبردنی دەسەاڵتدارەتیە‬ ‫دامەزراوە» ئەوەی خۆم بۆخۆم‪ ،‬ئەوی تۆش‬ ‫ئەخۆم» بەوھۆیەوە ناکۆکیەکی گەورە لەنیوان‬ ‫ناوەندە ھێزدارەکانی باشوردا ھەیە لەپێناوی‬ ‫قۆرخکاری و قازانجی زیاتر‪ .‬ھەربەو ھۆیەوەیە کە‬ ‫ناوەندی ھێزو میلیشیاو سەربازو سوپای جۆراو‬ ‫جۆر دەبینیت‪ ،‬کەلە دەری یاساو دەستورن‪.‬‬ ‫ئەوھێزە چەکدارانە بەپێی یاساو بەندەکانی‬ ‫پاراستنی نیشتیمانی‪ -‬ھاواڵتی دانەمەزراون‪ ،‬بۆیە‬ ‫کاتێک ھەرناڕەزایەتیەک‪ ،‬یان ھەر بزوتنەوەیەکی‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫داخوازی جەماوەری دروست دەبێت بە ئاگروو‬ ‫ئاسن وەاڵمی دەدەنەوە‪ ،‬چونکە تەئسیر لەسەر‬ ‫پرۆسەی قازانج‪ -‬دەسکەوتی ناوەندەکانی ھێز‬ ‫دەکات‪ .‬ناکۆکی ھێزەکانیش بۆدەسکەوتی زیاتر‬ ‫وایان لێدەکات بااڵدەستی خۆیان‪ ،‬لەالیەک بەسەر‬ ‫کۆمەڵگەدا بسەپێنن‪ ،‬لەالیەکی تر بەسەر یەکتریدا‬ ‫بسەپێنن‪ .‬شەڕە ناوخۆییەکانی ھێزەکانی باشور‬ ‫بەوھۆیەوە دوو ڕەھەندی ھەیە؛‬ ‫یەکەمیان‪ ،‬جێبەجیکردنی سیاسەتی‬ ‫داگیرکەران‪ ،‬لە دژایەتی و تێکشکاندنی بزوتنەوەی‪،‬‬ ‫ڕزگاری‪ -‬ئازادی گەلی کورد‪.‬‬ ‫دوەمیان‪ ،‬خۆگرێدان بە داگیرکەرەجیاوازەکان‬ ‫و ھێزە بااڵدەستە جیھانیەکانەوە لە پێناوی‬ ‫بااڵدەستی الیەک بەسەر الیەک‪ -‬یان الیەنەکانی‬ ‫تردا‪.‬‬ ‫بەداخەوە کێشەی کورد‪ ،‬کێشەیەکی ئاڵۆزو‬ ‫پارچەبوو شاراوەیە‪ ،‬کەزۆرھێز بەناوی دەسگرتن‬ ‫بەو کێشەوە بەشاراوەیی لەدەوری ھێشتنەوەو‬ ‫بێچارەیی کێشەی کورددا دەژین و چینێک‬ ‫و کۆمەڵێک ناوەندی ھێزیان دروستکردوە‪،‬‬ ‫کەلەدەوری خۆشاردنەوە‪ -‬فریو لەپێناوی‬ ‫دەسکەوتی دەسەاڵت‪ -‬پوڵی‪ ،‬پوڵی‪ -‬دەسەاڵت ئەو‬ ‫کێشەیە بەکاردێنن‪ .‬ھێز بەیەک دەدەن و ناکۆکیش‬ ‫پێکەوە بەڕێوە دەچن‪.‬‬ ‫بۆدەرھێنانی کێشەی کورد لەشاراوەیی و‬ ‫قۆرخکاری و دەسکەوت‪ ،‬پێویستی خوێندنەوەی‬ ‫دروستی نەتەوەییانە لەسەر ئاستی پێکەوەژیانی‬ ‫ئازادو نەتەوەی دیموکراتیک و دەرھێنانی لەدەستی‬ ‫میللیگەرایی کورت بین ودروستکردنی یەکیەتی‬ ‫نەتەوەیی پێویستیەکی گەورەو گرانی تێکۆشانی‬ ‫گەلی کوردە‪.‬‬ ‫ھەوڵەکانی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان‪،‬‬

‫لەو ئاستەدا گرنگ و کاریگەرە‪ ،‬کەپێویست بوو‬ ‫حکومەتی ھەرێم و حیزب وھێزەکانی باشوری‬ ‫کوردستان نەک لەخزمەتی بونایەت بەڵکو‬ ‫بەپێی پێگەیان دەبوایە دەستپێشخەر بونایەت‬ ‫بۆ چارەسەری کێشەی کوردو دروست کردنی‬ ‫یەکیەتی نەتەوەییەکی دیموکراتیانه‌‪ .‬بەاڵم نەک‬ ‫ھەر دەستپێشخەر نین‪ ،‬لەدژی�شی دەوەستنەوە‪،‬‬ ‫زۆر شەرمنانەو لەژێر پەردەو بڕوبیانوی جیاوازدا‪،‬‬ ‫ناھێڵن ھەوڵی دروست کردنی یەکیەتی نەتەوەیی‬ ‫سەربگرێت‪.‬‬ ‫گەل لەو پێناوەدا بە بڕیارە کە لەپێناوی ئازادیدا‬ ‫چ بخوازێت بیکات و دەیکات‪ .‬بۆیە درێژەدان‬ ‫بەتێکۆشانی دیموکراتیک و دروستکردنی‬ ‫بەرەیەکی دیموکراتیک النی کەم لەم دەورانەدا‬ ‫بۆشکاندنی ئەو سیستەمە داگیرکاری قۆرخکارە‬ ‫فاشستە پێویستیەکە کە ناکۆکی ھەڵناگرێت و‬ ‫ھیچ خوێندنەوەیەکی جۆراوجۆر ھەڵناگرێت‪ .‬تەنیا‬ ‫ئەوە نەبێت ھێزو ناسنامە جیاوازەکان بەژیانکردنی‬ ‫خۆیانەوە لەپاڵ یەکدا بۆشکاندنی ئەو فاشیزمەی‬ ‫کە مەرگی دەستی پێکردوە لەتێکۆشاندا بێت‪.‬‬ ‫کۆمەڵگە لەکە�سی قبوڵ ناکات لەژیر پەردەی‬ ‫شاراوەدا ڕەنج و قوربانیەکانی بکرێتە دەسکەوتی‬ ‫قازانج‪ -‬دەسەاڵت‪ .‬بەڵکو دەیکاتە ھێزی ڕزگاری‪-‬‬ ‫ئازادی و لەگۆڕنانی داگیرکاری و فاشیزم‪ .‬کێ دەبێت‬ ‫باببێت‪ ،‬ھیچ ھێزو الیەنێک لەبەرامبەر تێکۆشانی‬ ‫نەتەوەیی و دیموکراتیکی گەالندا خۆی بۆناگیرێت‬ ‫و ئەو زریانە ھەڵیکردوە‪ ،‬تەنیا بە ڕزگاری و ئازادی‬ ‫ئارام دەگرێت‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪43‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وتـــار‬

‫پشکێکی بچوک لە یادگارییەکانی ئەنفالی چوار‬

‫عەلی مەحموود محەمەد‬

‫کیمیابارانکردنی گوندی گۆپتەپە لە بەرواری‬ ‫‪ ،1988-5-3‬سەرەتا و دەستپێکی ئۆپەراسیۆنی‬ ‫ئەنفالی چوار بوو لە پرۆسەی بەدناوی ئەنفال‪،‬‬ ‫ئەو ئەنفالەی دەیان هەزار هاوواڵتی کوردی‬ ‫لەگەڵ خۆیدا بۆ مەرگ برد و ڕاپێچی مەرگەسات‬ ‫کرد‪ ،‬مەرگەساتێکی وا زیندووەکانیش ئاه بۆ ژێر‬ ‫بیابانەکان دەخوازن‪ ،‬ئەو ئۆپەراسیۆنەی تەنها‬ ‫یەکێک بوو لە کۆی ‪ 8‬ئۆپەراسیۆنی دی‪ ،‬سەدان‬ ‫گوندی لە دوای خۆیەوە بە ڕوخاوی لە پێدەشتە‬ ‫نەبڕاوەکانی کەرکووک و هەولێرو هەڵەتەکانی‬ ‫‪44‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫کۆیەو قەاڵسێوکەو کێوو و دۆڵەکانی چەمی ڕێزان‬ ‫و بنارە سەختەکانی دوکان و خەلەکان و نزمانی و‬ ‫پێ دەشتاییەکانی شوان و بناری قەرەچوغ بەجێ‬ ‫هێشت‪ ،‬چەپەکترین گوندی ئەم کوردستانە لێی‬ ‫ڕزگاری نەبوو‪ ،‬جێدەستی سوپای ئەنفال بە بست بە‬ ‫بستی ناوچەکەوە دیاربوو‪ ،‬ئەنفال ئەوەندە دڕندانە‬ ‫بوو مەرگی ناشرین کرد‪ ،‬فاشیەتی شەرمەزارکرد‪،‬‬ ‫ملۆزی شۆفەڵەکانی گەیشتووە بە هەر کوێیەک‪،‬‬ ‫لە دوای خۆیەوە وێرانی کردووە و مەرگستان و‬ ‫کەالوەی بەجێهێشتووە‪ ،‬سوپای ئەنفال لە جیاتی‬ ‫شارستانییەت و ئاوەدانی کاولکارییان هێنا‪ ،‬ئەو‬ ‫گوندانەی شارستانیەت لێیانەوە سەری هەڵدا‪،‬‬ ‫کۆنترین گوندی جیهان بوون‪ ،‬بە درێژایی ماوەی‬ ‫هەزاران ساڵ ئاوەدان بوون‪ ،‬هۆالکۆ وێرانیانی‬ ‫نەکرد‪ ،‬کەچی ئەنفال هەموویانی خاپوور کرد (‬ ‫چەرموو ‪ -‬چەم ڕێزان‪ ،‬دوو ناوی ناسراوی جیهانین‬ ‫بۆ ئاوەدانی و شارستانییەت و قۆناغی کشتوکاڵ‪،‬‬ ‫کەوتوونەتە ئەم دەڤەرەوە )‪.‬‬ ‫سنووری ئەنفالی چوار لە بناری دوکانەوە‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫دەستی پێکرد‪ ،‬تاکو لێوار و کەنارەکانی کەرکووک‬ ‫و هەولێر بە درێژایی ئەمبەر و ئەوبەری زێی بچووک‬ ‫شۆڕبوەوە بۆ ڕۆخی پردێ‪ ،‬لەوێوە بۆ کلکەی‬ ‫قەرەچووغ‪ ،‬لە بە�شی باکووری چەمچەماڵەوە بۆ‬ ‫دەم زێی بچووک‪ ،‬ئەو زێیەی بە درێژایی مێژوو‪،‬‬ ‫ئەمبەرو ئەوبەری ئاوەدان بووە‪ ،‬لەگەڵ خۆیدا‬ ‫سنووری نێوان هەردوو پارێزگای کەرکووک و‬ ‫هەولێری بەش دەکرد‪.‬‬ ‫ئەنفالی چوار سنووری چەندین‬ ‫شاروشارۆچکەی گرتەوە ( چەمچەماڵ‪،‬‬ ‫تەکیە‪ ،‬قەرەهەنجیر‪ ،‬ئاغجەلەر‪ ،‬کۆتەڵ‪،‬‬ ‫تەقتەق‪ ،‬قوشتەپە‪ ،‬کۆیە‪ ،‬دێگەڵە‪ ،‬پردێ‪،‬‬ ‫شوان‪ ،‬دوکان‪ ،‬خەلەکان‪ ،‬مەخموور‪ ،) .. .‬لەو‬ ‫سنوورە پان بەرینە لەم ماوەی چەند ڕۆژێکدا‪،‬‬ ‫شوێنەواری شارستانییەت و ژیانی هەزاران‬ ‫ساڵەی مرۆڤایەتی بە تەواوی سڕایەوە‪ ،‬هەر‬ ‫لەو گوندانەوە شارستانییەت سەری هەڵدا‪،‬‬ ‫مرۆڤایەتی گەشەیکرد‪ ،‬دوای هەزاران ساڵ‬ ‫ئاوەدانی و خزمەتکردن بە مرۆڤایەتی‪ ،‬داهێنان‬ ‫و پێشکەوتن‪ ،‬کران بە وێرانە و کەالوە‪ ،‬کۆنترین‬ ‫گوندەکانی جیهان هەمو تەخت کران‪ ،‬لە ناو الدێ‬ ‫ڕوخاوەکان شوێنەواری مەرگ دەبینرا‪ ،‬هێشتا‬ ‫بۆنی گەوەڕو مەڕو مااڵت و جیقنەی مریشکەکان‬ ‫دەهات‪ ،‬جار جارەش پەلەوەر و گیاندارێکی تەریک‬ ‫کەوتوو‪ ،‬جگە لە دار تەلی شۆڕەوە بووی کارەبا‪،‬‬ ‫چەم و ڕەزی چۆڵ‪ ،‬داری سوتاو و الدێی ڕوخاو‪،‬‬ ‫خۆڵومێ�شی سوتان و بۆگەنی ئاژەڵ و پەلەوەری‬ ‫مردارەوە بوو هیچی دیکە بە جێ نەما‪ ،‬مرۆڤ و‬ ‫ئاژەڵ‪ ،‬مێرولە و باڵندە‪ ،‬دار و درەخت هەموو بە‬ ‫پێی بڕیاری ‪ 4008‬بەعس‪ ،‬جاڕنامەی مەرگیان‬ ‫بۆ درا‪ ،‬ئەو رۆژانەی لەناو ئەو تارمایانە ژیانمان‬ ‫بەڕێکرد لە بۆنی مەرگدا گێژ ببوین‪ ،‬بۆیە کارکردن‬

‫بۆ ئەنفال کارکردن لەسەر ئێسک و پروسک نییە‪،‬‬ ‫کارکردنە بۆ ئەوەی تارماییەکانی مەرگ جارێکی‬ ‫دیکە نەبینینەوە‪.‬‬ ‫ڕۆژی سێشەممە بەرواری ‪5-3‬ی ساڵی‪،1988‬‬ ‫ئەو ڕۆژەی خەڵکی گۆپتەپە و دەڤەرەکە‪ ،‬سەرباری‬ ‫هاتنی هەواڵەکانی هێرش بۆ سەر ناوچەکەیان‪،‬‬ ‫سەرباری لێبوردنێکی ڕانەگەیەنراو بۆ خەڵکی‬ ‫ئەو ناوچانەی شااڵوی ئەنفال پێیان نەگەیشتبوو‬ ‫« بەڵگەنامەکە لە خوارەوەیە «‪ ،‬جگە لە ژیان‬ ‫و ئاسایش‪ ،‬بیریان لە هیچی دیکە ناکردەوە‪،‬‬ ‫ئەوان لە زووەکەوە قاڵبووی پەنجە نەرمکردن‬ ‫بوون لەگەڵ کارەساتەکان‪ ،‬ڕاهاتبوون لەگەڵ‬ ‫مەرگە بە کۆمەڵەکان‪ ،‬قاڵبووی ناو ئازارەکانی‬ ‫ژیان و بەرەنگاربونەوە بوون‪ ،‬سەرباری‬ ‫هەواڵە ناخۆشەکان وەلێ ئاسۆی ژیان هێشتا‬ ‫الی دانیشتوانی گۆپتەپە و دەڤەرەکە مابوو بە‬ ‫قەتماغەی مەرگەوە‪ ،‬بهارەکەی تەڕ و پڕ و خۆش‬ ‫بوو وەک ئەمساڵ‪ ،‬دەغڵ و دانی ناوچەکە تا‬ ‫چاو بڕ بکات سەوز دەچوەوە‪ ،‬گۆپتەپە خاوەند‬ ‫خاکێکی کشت و کاڵی بەراو و زەوی دێمی بە پیت و‬ ‫بەرەکەتە‪ ،‬کێڵگەی بەرینی گەنم و جۆ‪ ،‬مەرەزەی‬ ‫سەوز‪ ،‬گۆلی تەماتە و سەوزە‪ ،‬کێڵگەی لۆکەو گوڵە‬ ‫بەڕۆژە‪ ،‬بامیە و شوتی‪ ،‬ڕەزی هەنجیر و قەی�سی‬ ‫و هەنار‪ ،‬سەوزایی گۆلە توتنەکان‪ .. .‬ئەو ناوەی‬ ‫نەخشاندبوو‪ ،‬گوڵە گەنم و جۆ و گوڵە بەڕۆژەکان‬ ‫سەریان نابوو بە سەری یەکەوە‪ ،‬لە سوجدەدا‬ ‫بوون بۆ تیشکی زێڕینی خۆرەتاو‪ ،‬هەموو پێکڕا بە‬ ‫داماوییەوە سەیری گۆپتەپەیان دەکرد‪ ،‬وەشتێکی‬ ‫نەرم‪ ،‬کزە بایەکی غەمگین مژدەی هاوینی پێ بوو‪،‬‬ ‫بە هێمنی هەڵیکردبوو‪ ،‬گولیلکە نیسان لە ناو ئەو‬ ‫دەریای سەوزاییەدا کەروێشکەیان دەکرد‪ ،‬دەغڵ‬ ‫و دانی ئەو دەشتاییە بۆ ژیان سەمایان دەکرد‪ ،‬کە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪45‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫چاوت بە شیوو دۆڵ و دارەکان دەکەوت‪ ،‬هەستت‬ ‫بە سوکنایەتی لە ڕوحەوە دەکرد‪ ،‬ڕۆژێکی ساماڵ و‬ ‫خۆش‪ ،‬لە قوالیی ئاسمانیش پەڵە هەورێک بچوک‬ ‫نابینرا‪ ،‬شینایی ئاسمان ئاوی لەچاو دادەهێنا‪،‬‬ ‫نوزەی کزە بای وەشتە هێواشەکە‪ ،‬نەرمە جۆالنێی‬ ‫بە دەغڵ و دانی ئەو دەڤەرە دەکرد‪ ،‬لە دورەوە‬ ‫کەروێشکەی دەغڵ و دانەکە شادی دەزاندە‬ ‫قواڵیی دڵەوە‪ ،‬لێ دڵێک پەیتا پەیتا هەواڵی ناخۆ�شی‬ ‫بۆ دەهات و لە دورەوە گوێ بیستی لێدانەکانی‬ ‫دەبووی‪ ،‬دڵەکانی ئەو رۆژانە ئارامییان لە دەست‬ ‫دابوو‪ ،‬گڤەی ئەو شنە بایەیەی بۆنی ڕوبار و‬ ‫باخەکانی لەگەڵ خۆیدا بۆ هەناو دەهێنا‪.‬‬ ‫خۆرەتاوی ئەو ئێوارانە تیشکی زێڕینی بەسەر‬ ‫دۆڵ و شیوو هەڵەت و تەختاییەکانی قەاڵسێوکەو‬ ‫شێخ بزێنیدا بە یەکسانی دەبەخشییەوە‪ ،‬روباریش‬ ‫بە گەورەیی خۆی بەردرابوەوە‪ ،‬تریسکەی تیشک‬ ‫دانەوەی تەنەکەی سەر شان کچان‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫بریقەو باقی جلە ڕەنگاوڕەنگەکانیان لە دورەوە‬ ‫دەبینراو تریسکەی زێڕینی دەدایەوە‪ ،‬جوانییان لە‬ ‫گولیلکە نیسانی بنار تەپۆلکەکان دەسەندەوە‪.‬‬ ‫خەڵکی دەڤەرەکە چەندین ڕۆژ بوو لە دڵە‬ ‫ڕاوکێیەکی داچەڵەکێنەردا دەژیان‪ ،‬هەواڵ لە‬ ‫دوای هەوالیان پێ دەگەیشت‪ ،‬پەیام لە دوای پەیام‬ ‫لە شارەکانەوە دەهات و بروسکە ئاسا خۆی دەکرد‬ ‫بە ناوچەکەدا‪ ،‬بە خێرایی بە شاخ و هەڵەتەکاندا‬ ‫گوزەری دەکرد و خۆی دەکرد بە مااڵندا‪ ،‬هەمووی‬ ‫باسیان لە نزیکبوونەوەی هێرش دەکرد بۆ سەر‬ ‫ناوچەکەیان‪ ،‬هەمووو هەواڵی مەرگ و ماڵوێرانی‬ ‫بوون‪ ،‬خەڵکەکە نیگەران بوون لە چارەنوو�سی‬ ‫نادیاری خۆیان‪ ،‬پەیتا پەیتا لە شارەکانەوە لە کەس‬ ‫و کاریانەوە نامەو ڕاسپاردەیان پێ دەگەییشت‬ ‫بۆ ئەوەی خۆیان ڕزگار بکەن‪ ،‬وەلێ ڕێگاکانی‬ ‫‪46‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫دەربازبوون هەموو گیرابوون‪ ،‬دەروازەکانی‬ ‫ژیان پێوە درابوون‪ ،‬هیچ ڕێگایەکی ڕزگاربوون‬ ‫بۆ خەڵکەکە نەمابووەوە‪ ،‬کۆمەڵێک بەرپرس‬ ‫کە زۆریان خەڵکی ناوچەکە نەبوون‪ ،‬یاخود‬ ‫ماڵ و کەس و کاریان لە دەڤەرەکە نەمابوون‬ ‫و رزگار ببون‪ ،‬تاکو لە هێرش بۆ سەر ناوچەکە‬ ‫لە دەستی بدەن‪ ،‬ڕێگەیان لە خۆ ڕزگار کردنی‬ ‫خەڵکەکە دەگرت‪ ،‬هیچ دەروازەیەکی دەرچونیان‬ ‫نەهێشتبوەوە بۆ جەماوەر‪ ،‬کەچی لە کاتی‬ ‫هێرشیشدا زەوی قوتیانی دا‪ ،‬هەرە سومبلەکانی‬ ‫قەرەمانیەتییان لە بەردەم شااڵوی هێرشەکان‬ ‫بە چۆکدا هاتن‪ ،‬نەیان توانی یەک چرکە داکۆکی‬ ‫لەو شوێنانە بکەن کە پرسگەی ڕێگە گرتن لە‬ ‫دەرچونیان بۆ جەماوەر تیایدا دانابوو‪ ،‬بەمەش‬ ‫هەزاران نیچیریان خستە بەردەست تاوانباران‪،‬‬ ‫نایان زانی ئەوەی دەیکەن تاوانێکی نێونەتەوەییەو‬ ‫بە تاوانی جەنگ بە ناوبانگە‪ ،‬بە بارمتە کردنی‬ ‫خەڵک بۆ رزگار کردنی خۆ‪ ،‬ئەوان وایان دەزانی‬ ‫وا راهێنرابوون هەر کارێک بکەن ئازادن‪ ،‬لەبەر‬ ‫ئەوەی پێشمەرگەن یاسا نایانگرێتەوە‪.‬‬ ‫سەیرکەن و جوان سەرن جبدەن و بنواڕن‪،‬‬ ‫بزانن چۆن بەڕێز مەالشاخی ئازایانە با�سی ئەم‬ ‫ڕاستییەمان بۆ دەکات‪( :‬سەرلەبەیانی رۆژی ‪-5-3‬‬ ‫‪ 1988‬لەسەر داوای (مامۆستا باپیر)لە بینایەی‬ ‫قوتابخانەکەی گوندی (پەڵکانە) لە ماڵی (وەستا‬ ‫سابیر)کۆبونەوەیەکمان ئەنجامدا‪ ،‬بە مەبەستی‬ ‫شیکردنەوەی بارودۆخ و مەسەلەی خۆسازدان‬ ‫و بەرنامە داڕشتن بۆ بەرپەرچدانەوەی هەر‬ ‫هێرشێکی چاوەأوانکراو بۆ سەر سنوورەکان‪.‬‬ ‫لەو کۆبونەوەیە دا‪...‬ڕەخنەی ئەوە لە بەندە‬ ‫گیرا‪....‬چۆن سەربەخۆ مۆڵەتی هەندێ خێزانم داوە‬ ‫کۆچ بکەن بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەاڵتی ڕژێم!؟)*‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫*ئەنفالی خاڵخااڵن مەال شاخی چاپی یەکەم ‪.2001‬‬ ‫دیارە ئەوە تەنها نموونەیەکە لە ناو دەیان‬ ‫نموونەی دی‪ ،‬لەمبەر و ئەوبەری زێ‪ ،‬بەرپرسان‬ ‫ڕێگریان لە خۆ دەربازکردنی خەڵک گرت‪،‬‬ ‫سنوورەکانی دەربازبونیان لەبەردەم ڕزگاربوونی‬ ‫خەڵک داخست‪.‬‬ ‫لەو الوە الیەنێکی دیکە بە پێچەوانەی‬ ‫الیەنەکەی مەال شاخییەوە کە ینک ە‪ ،‬پارتییەکان‬ ‫هەموو ورەیەکیان لەدەست دابوو‪ ،‬بانگەوازی خۆ‬ ‫قوتار کردن و بێ ئومێدی بەرگریی کردن و کۆتایی‬ ‫خەباتی چەکدارییان دەدا بە گوێی خەڵکەکەیا‪،‬‬ ‫ئێستاش خاوەندی سەروەرییەکانی خەباتی‬ ‫چەکدارین !!‪ ،‬وەک چۆن ئەوانەی رێگرییان کرد‬ ‫لە دەرباز بوونی خەڵک بونەتە خاوەند کەسوکاری‬ ‫قوربانیان‪.‬‬ ‫« لە ڕۆژانی پێش ئەنفالی چوارەمدا ئەو‬ ‫پێشمەرگانەی لە خوار شکابوون هاتبوونە‬ ‫گۆمەشین و خۆیان کۆدەکردەوە‪ ،‬کوڕێکی‬ ‫هەرزەکاری خەڵکی گۆمەشین‪ ،‬کە لەو دەمەدا‬ ‫تەمەنی سیانزە ساڵ بوو‪ ،‬مەزەندەی (‪-200‬‬ ‫‪ )300‬پێشمەرگەی دەکرد کە لە سەرەتای‬ ‫مایسدا لەو ناوەدا بوون‪ ،‬ڕۆژێک دوای هێرشە‬ ‫کیمیاوییەکەی گۆپتەپە بڕیاریان دابوو بڕۆن بۆ‬ ‫ئێران و تراکتۆری گوندنشینەکانیان گرتبوو بۆ‬ ‫گواستنەوە‪ ،‬خەڵکی گۆمەشین دەستەو دامێنیان‬ ‫بوون زۆریان لێ پاڕانەوە واز لە خەڵکەکە بێنن و‬ ‫تاقە هۆکاری دەربازبوونیان لە دەست نەکەنەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم پێشمەرگە گوێیان پێ نەدان‪ ،‬بە هەرحاڵ‬ ‫دەمەوبەیان تراکتۆرەکان بە بەتاڵی لەگەڵ‬ ‫شۆفێرەکانیان گەڕانەوە و خەڵکی کەوتنە ڕاکردن‬ ‫بەرەو الی کۆیە _ جینۆساید لە عێراقدا‪ ،‬پەالماری‬ ‫ئەنفال بۆ سەر کورد‪ ،‬وەرگێڕانی سیامەند موفتی‬

‫زادە‪ ،‬سلێمانی ل‪ 323‬ساڵی ‪.)1999‬‬ ‫لە هەموو ساڵە نەهامەتییەکانی کورد لە سەر‬ ‫زەوی‪ ،‬بە پێچەوانەوە ئاسمان بەزەیی بارانی خۆی‬ ‫بەسەر خاکدا دەبارێنێت‪ ،‬ئەو ساڵەش بەهەمان‬ ‫شێوەی ساڵە سەرە خۆرەکانی دیکە‪ ،‬خاک تێرەو‬ ‫قوڵپی ڕشانەوەی ئاوی باران دەدات‪ .‬بەاڵم خۆ�شی‬ ‫ساڵی هات بەو خەڵکە چی !‪ ،‬ئەوان چارەنوو�سی‬ ‫خۆیان‪ ،‬لە ئاوێنەی چارەنوو�سی خەڵکی ناوچەکانی‬ ‫گەرمیان و قەرەداغ دەبینییەوە‪ ،‬ئەو سەروەت و‬ ‫سامانەی بە ڕەنجی چەندین نەوە کۆیان کردبوەوە‪،‬‬ ‫ئەو چرکە ساتە باری گران بوو بۆیان‪ ،‬نایان زانی‬ ‫چی لێبکەن‪ ،‬هیچ ئومێدێک بە ژیان الی خەڵکی ئەو‬ ‫ناوچەیە نەمابوو‪ ،‬ژیان زۆر ناشرین ببوو‪ ،‬مەرگ‬ ‫خەریک بوو وردە وردە لە دڵی خەڵکەکەدا شیرین‬ ‫دەبوو‪.‬‬ ‫چومە ماڵێک پیرێژن تاقە بەرانەکەی بۆمان‬ ‫سەربڕی بوو‪ ،‬وتم نەنە بۆ ؟؟‪ ،‬لە وەاڵمدا وتی‪:‬‬ ‫ڕسقی منی تێدا نەماوە‪ ،‬کوڕم دەزانی کە سەریی‬ ‫دەبڕم وەک ئەوە وایە چەقۆ لە ملی خۆم بنێم‬ ‫؟؟؟‪ ،‬بەاڵم ئێوە نەیخۆن جاشە خوێڕیەکان تااڵنی‬ ‫دەکەن‪ ،‬گۆشت قابیل بە هەڵۆیە‪ ،‬عافیەتتان بێت‬ ‫کوڕم‪ ،‬نۆ�شی گیانی بکەن «بۆ سبەی خوێڕییەکان‬ ‫« جاشەکان « گرتیان و کردیان بە دیاری «‪ ،‬مام‬ ‫ئەحمەدیش لە سەر تەپکی هەورازێک ڕاکشابوو‪،‬‬ ‫ئاخی ژیان لە هەناویان کڵپی دەدا‪ ،‬بە دیار‬ ‫گەنمەکەیەوە بە کوڵ دەگریا‪ ،‬فرمێسکی خۆی‬ ‫دەخواتەوە و نەرمە گرییانەکە دەکات بە هەنسک‪،‬‬ ‫هەنسکەکە�شی بە قوڕگ قوت دەداتەوە و دەیکرد‬ ‫بە ورە و دەیشاردەوە‪ ،‬لە گەڵ هەنسکی گریاندا‬ ‫بە نەرمی گەمەی بە سەمای ئەو گەنمە دەکرد‪،‬‬ ‫کە لە بەردەستی کەروێشکە سەمای دەکرد‪،‬‬ ‫هیچ ئومێدێکی پێ نەمابوو‪ ،‬دەتگووت گیسکێکی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪47‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫ماڵییە‪ ،‬لەبەر خۆشەویستی خاوەنەکەی هارو‬ ‫هاجییەکەی قووت داوە‪ ،‬گەنمەکە بە پێچەوانەی‬ ‫خاوەندەکەی ڕۆژ بە ڕۆژ بااڵی دەکردو دەچوو بە‬ ‫ئاسمانا و قەڵەو دەبوو‪ ،‬نایوزانی وێشومەی ئەنفال‬ ‫چەندە ترسناکە‪ ،‬بەاڵم خاوەندەکەی چرکە بە‬ ‫چرکە لە الوازی دەدا‪ ،‬ڕووی کردە ئاسمان و‬ ‫هەناسەیەکی قوڵی بۆ هەڵکێشاو بە نەرمییەکی‬ ‫پڕ لە ئازارەوە گووتی‪( :‬دەبێت کێ بتخوات؟؟؟)‪،‬‬ ‫کەمێک ئاوی خواردەوە‪ ،‬تنۆک تنۆک بە لێویا‬ ‫هاتە خوارەوە‪ ،‬لە لچی سەرەوە نەرم نەرم دەرژایە‬ ‫سەر لچی خوارەوەی‪ ،،‬پاشان گۆچانەکەی تاو‬ ‫دایەوە بەرەو ناو ئاوایی کردەوە‪ ،‬بە دڵساردییەوە‬ ‫ئەو جێگەیەی بەجێهێشت‪ ،‬لە دڵی خۆیدا بیری لە‬ ‫ژیانی خۆ شاردنەوەو ئاوارەیی و گەڕیدەیی پاش‬ ‫کارەساتەکەو لە دەستدانی ئازیزانی دەکردەوە‪،‬‬ ‫گەورەترین کارەساتی ژیان ئەوەیە‪ ،‬لە چرکە‬ ‫ساتێک‪ ،‬جڵەوی ژیان لە دەستی خۆتدا نەمێنێت‪،‬‬ ‫دەیزانی پارەش بە کەڵکی ئەم ڕۆژە ڕەشە‬ ‫نایات‪ ،‬بیری لەوە دەکردەوە‪ ،‬چۆن کەڵەکێک بۆ‬ ‫پەڕینەوەی ماڵ و مناڵەکەی لە زێکە دابین بکات‪،‬‬ ‫هێشتا هەواڵی بەردانەوەی زێکەی پێنەگەیشتبوو‪،‬‬ ‫لێ لە تر�سی بەرپرسەکانی پارتی دەسەاڵتداری‬ ‫ناوچەکە بیرۆکەکەی خۆی قوت دەدایەوە‪ ،‬ئیرەیی‬ ‫بە با‪ ،‬بە پاساری‪ ،‬بەهەموو شتێک دەبرد کە ئازاد‬ ‫بوون‪ ،‬وێنەی منداڵەکانی بەردەوام بەربینیان پێی‬ ‫دەگرت‪.‬‬ ‫رۆژەکانی پێش ئەنفالی گۆپتەپە (چوار)ەو‪،‬‬ ‫پاشماوەی خەڵک و پێشمەرگە رزگاربووەکان‬ ‫ناوچەی قەرەداغ و گەرمیان‪ ،‬ئەوانەی ڕزگارییان‬ ‫بووە لە مەرگ‪ ،‬وا لە ناوچەکانی شوان و شێخ‬ ‫بزێنی و قەاڵسێوکەو رۆژهەاڵتی کۆیە‪ ،‬لەم گوند‬ ‫بۆ ئەو گوند دەخولێنەوە‪ ،‬لە ناوەڕاستی مانگی‬ ‫‪48‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫چوارەوە‪ ،‬ووردە ووردە لە دەڤەری گەرمیان و‬ ‫قەراغەوە پەڕینەوە بۆ ناوچەکە‪ ،‬ئەوەی خۆی‬ ‫دەرچووە و سەری ساغە‪ ،‬کەس و کاری بزرە و‬ ‫ئەنفالکراوە‪ ،‬وەلێ بەالیانەوە ئاسایی بوو هەموو لە‬ ‫چاوەڕوانی بەردانیاندا بوون‪ ،‬لەو ڕۆژگارە ئەوەی‬ ‫بیری لێێناکرایەوە‪ ،‬ئەو کەسانەی کە گرترابوون‬ ‫ئیتر نەیانبینینەوە‪ ،‬هیچ کەس لەو سەروبەندە‬ ‫هەستی بە گەورەیی قەبارەی تاوانەکە ناکرد‪ ،‬نە‬ ‫وشەی ئەنفال بە هەند وەر دەگرترا‪ ،‬نە قەبارەی‬ ‫زیانەکانیش ژمارەیەکیان هەبوو‪ ،‬کێ بیری لەوە‬ ‫دەکردەوە ئەو هەموو منداڵە شیرە خۆرەیە‬ ‫لە پێش گەورەکانەوە لە ناو حەوزی تێزابدا‬ ‫بتاوێنرێنەوە‪ ،‬یان ببەخشرێن‪ ،‬پیرەکان سەگ بیان‬ ‫خوات و پاکیزەکانیش لە بازاڕەکانی کۆیلەداریدا‬ ‫بفرۆشرێن‪ ،‬کەس لە ئێمە لەو ڕۆژگارەدا‪ ،‬ئامان‬ ‫زانی و پەیمان پێی نابرد‪ ،‬بارستایی ئەو تاوانەی کە‬ ‫ناوی ئەنفالی لێنرابوو ئەوەندە گەورە بێت‪ ،‬دەنا‬ ‫وێنەیەکمان لێی دەگرت و دەنگێکمان زەبت دەکرد‪،‬‬ ‫لەو ڕۆژگارەدا ئەنفال هەمووی چەند هەفتەیەک‬ ‫بوو ئاشنایەتیمان لەگەڵ ناوە کوردەوارییەکەی‬ ‫پەیدا کردبوو‪ ،‬تازە کامل ساجت بە بەری کورددا‬ ‫بڕیبووی‪.‬‬ ‫ئەو پاش نیوەڕۆیە لەگەڵ هاوڕێیەکمدا‬ ‫بەناوی (( ماجیدی کەریم خەیات حەساری) ))‪،‬‬ ‫کە سەربازی هەاڵتو بوو لە ماڵی خوشکەکەی لە‬ ‫گوندی جەلەمۆرد دەژیا‪ ،‬پێکەوە پیاسەمان دەکرد‪،‬‬ ‫یادگاری ڕۆژە خۆشەکانی قوتابخانەو منداڵی و‬ ‫حەسیرەکەو ئیمام قاسممان بۆ یەکتر دەگێڕایەوە‪،‬‬ ‫با�سی تەزبێحەکەی واجیدە فەنی و تێکۆشانی باوکە‬ ‫تێکۆشەرە شیوعییە قیادە مەرکەزییەکەیمان‬ ‫دەکرد‪ ،‬پاش عەسرانێکی خۆش‪ ،‬ئاسمان پەڵە‬ ‫هەور بە دەم و چاویەوە دیار نەبوو‪ ،‬خەڵکەکە‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫چاوەڕوانی بانگی ئێوارەیان دەکرد‪ ،‬تاکو لەو‬ ‫ڕەمەزانە ڕۆژووەکە فریایان بکەوێت و لە دەردو‬ ‫مەرگەساتە ڕزگاریان بکات‪ ،‬لە ڕۆژی سەختیدا‬ ‫ئاساییە سرووتی ئاینی زیاتر زاڵ دەبێت بەسەر بیر‬ ‫و هۆ�شی مرۆڤەکاندا‪ ،‬لە ناکاو چەند کۆپتەرێک‬ ‫هاتنە سەر ئاسمانی ناوچەکە‪ ،‬خولێکیان بەسەر‬ ‫گۆپتەیا داو بەخێرایی گەڕانەوە‪ ،‬پاش چەند‬ ‫دەقەیەک نزیک بە کاتژمێر ‪ 5،30‬ئێوارە ستونێک‬ ‫دوکەڵی سپی لە ئاسمانی بەری عەسکەرەوە چوو‬ ‫بە ئاسمانا‪ ،‬گوندی عەسکەر بۆ خۆی لێمانەوە‬ ‫دیار نەبوو‪ ،‬کەوتبووە پەناگەوە‪ ،‬دوای زانیمان ‪9‬‬ ‫کەس لە گوندی عەسکەر ببون بە قوربانی‪ ،‬پاش‬ ‫کەێک‪ 6 ،‬فڕۆکە ( ئەوەی من لە دورەوە بینیم)‬ ‫هاتنە سەر ئاسمانی گۆپتەپە‪ ،‬دوکەڵی قینی پەنگ‬ ‫خواردویان باراند بە سەریدا‪ ،‬نەڕەی فڕۆکەکان‬ ‫زۆر گەورەتر بوو لە دەنگی بۆمبەکان‪ ،‬دوکەڵێکی‬ ‫سپی ئاسمانی گۆپتەپەی لێڵ کردبوو‪ ،‬پاشان‬ ‫دوکەڵەکە ووردە ووردە بەرەو ئاسمان هەڵکشا‬ ‫سواری سەری شینایی ئاسمانە ساماڵەکە بوو‪،‬‬ ‫نە بریقەو باقی تەنەکەی ئاوی سەر شانی کیژانی‬ ‫هێشت‪ ،‬نە تیشکی زێڕینی خۆرەتاوی پاش ئێوارانی‬ ‫بەهار ما‪ ،‬گەردەلولی کیمیا بارانەکە لە بەر چاومە‪،‬‬ ‫لە دورەوە چێگاکەی بانگەوازی مەرگی بە کۆمەڵی‬ ‫دەدا‪ ،‬ئەوەندە چڕ بوو‪ ،‬لە قورساییدا ئاوس ببوو‪،‬‬ ‫سکی لە زەوی نابوو‪ ،‬بە گرانیی سەردەکەوت بۆ‬ ‫بان و دەچوو بە ئاسماندا‪ ،‬باڵندەکان لە ناو دوکەڵی‬ ‫کیمیاییەکە مەلەیان دەکرد و بەردەبوونەوە‪،‬‬ ‫دوکەڵەکە بە هەر چوارالدا پەلی دەهاویشت و‬ ‫بە دوای مەرگدا دەگەڕا تاکو بە یەکسانی بەسەر‬ ‫خەڵکەکەدا دابە�شی بکات‪ ،‬سەری دەکرد بە‬ ‫هەموو کون و کەلەبەرێکی دەڤەرەکەدا‪ ،‬هیچ‬ ‫جۆرە زیندەوەرێکی لە مەرگی خۆی ڕزگار ناکرد‬

‫خەڵکێکی زۆر لەسەر کێڵگەو‬ ‫مەزراکانیان بە دەور‬ ‫یەکدا مردن‪ ،‬لە کاتێکدا‬ ‫هەندێکیان خەریکی‬ ‫کشت و کاڵی بوون‪،‬‬ ‫هەندێک کەسی دیکە‬ ‫کەوتنە زێیەکەوە‪ ،‬زێیەکە‬ ‫زیادیکردبوو‬ ‫(( مرۆڤ – ئاژەڵ‪ -‬ڕووەک – تەنانەت زەوی ))‪،‬‬ ‫بە یەکسانی دوکەڵی مەرگەکەی دابەش دەکرد‬ ‫بەسەر هەموواندا‪ ،‬نایەویست کەس و هیچ شتێک‬ ‫بێ بەری بکات لە مەرگەساتەکەی‪ ،‬شێخ و مسکێن‪،‬‬ ‫هەژار و دەوڵەمەندی پێکەوە بەردەدایەوە سەر‬ ‫زەوی‪ ،‬ناو کێڵگە‪ ،‬ڕوبارەکە‪ ،‬وێشومەی مەرگەکە‬ ‫بە ناو کۆاڵنەکان گۆپتەیەدا غلۆر بوەوە بۆ دەم‬ ‫زێیەکە‪ ،‬تەنەکەی ئاوو کچۆڵەی تازە هەڵچوو‪،‬‬ ‫دایک و منداڵ‪ ،‬کە مەمکی دایکی بە دەمییەوە بوو‬ ‫پێکەوە دەیانی دا بە زەویدا‪ ،‬پشیلەو سەگ و کەر و‬ ‫کۆتر و مەڕ بزن‪ ......‬هتد‪ ،‬هیچیانی بێ بەری نەکرد‬ ‫لە کارەساتەکان خۆی‪ ،‬هەموویانی لەگەڵ زەویدا‬ ‫چووتکرد‪.‬‬ ‫خەڵکێکی زۆر لەسەر کێڵگەو مەزراکانیان‬ ‫بە دەور یەکدا مردن‪ ،‬لە کاتێکدا هەندێکیان‬ ‫خەریکی کشت و کاڵی بوون‪ ،‬هەندێک کە�سی‬ ‫دیکە کەوتنە زێیەکەوە‪ ،‬زێیەکە زیادیکردبوو‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪49‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫چ ئاوەکە لە دوکانەوە بە نەخشە بەردرابوەوە‪،‬‬ ‫ڕژێم هەردەم لەکاتی هێرشەکانی بۆسەر ناوچەکە‪،‬‬ ‫پێشتر ئاوەکەی بەردەدایەوە‪ ،‬تاکو پێشمەرگەو‬ ‫خەڵکی دەڤەرەکە نەتوانن ئەمبەر و ئەوبەر بکەن‬ ‫بە کەڵەکە دارینەکان‪ ،‬دواتر چەندین الشە لە‬ ‫ڕوبارەکە دۆزرانەوە‪ (( ،‬هەندێکیان دەم و چاویان‬ ‫ڕەش هەڵگەڕابوو بە دووکەڵ داپۆشرابوو‪ ،‬ئەوانی‬ ‫تر ئاسایی بوون بەاڵم ڕەق بووبوون‪ ،‬من دایکێکم‬ ‫بینی مەمکی لە دەمی کۆرپەکەیدا بوو و لەو دۆخەدا‬ ‫ڕەق بووبوو ‪ -‬جینۆساید لە عێراقدا‪ ،‬پەالماری‬ ‫ئەنفال بۆ سەر کورد‪ ،‬وەرگێڕانی سیامەند موفتی‬ ‫زادە‪ ،‬سلێمانی ل‪ 313‬ساڵی ‪ .))1999‬لیستێکی «‬ ‫‪ 109‬قوربانی کیمیاوی‪ 264 ،‬ئەنفالکراو» ناوی‬ ‫وەک قوربانیانی گوندی گۆپتەپە پێشکەشکرا‪.‬‬ ‫یەکەمجار لەبەردەم گەورەیی تاوانەکە لەرزیم‪،‬‬ ‫بەاڵم هیچم پێ ناکرا‪ ،‬ئەو خەڵکەی هەمان بەیانی‬ ‫نمەکیانم کردبوو‪ ،‬ئێستا وا لە دورەوە شایی‬ ‫مەرگیان بە کۆمەڵ بە چاوەکانی خۆم دەبینم‪،‬‬ ‫کتێبەکان کۆڵم هیچ چارەسەرێکیان پێ نەبوو بۆ‬ ‫ئەو مەرگەساتە گەورەیە‪ ،‬ڕستە شۆڕشگیرانەکان‬ ‫لە ناو پەرتووکەکان لە ترس کیمیا بارانەکە‬ ‫جوڵەیان ناکرد‪ ،‬مرۆڤایەتی و نێونەتەوەیی لەو‬ ‫چرکە ساتەدا هەمووی بە فلسێک‪.‬‬ ‫شەو لەم ئیزگەوە بۆ ئەوی دیکە‪ ،‬لە‬ ‫ڕۆژهەاڵتەوە بۆ ڕۆژئاوا‪ ،‬بەدوای هەواڵی مەرگی‬ ‫ئەو زاروک و ژن و خەڵکەیا گەڕام کە بە چاوی‬ ‫خۆم بینیم‪ ،‬هیچ ڕادوێیەک با�سی ئەم هەواڵەیان‬ ‫نەکرد‪ ،‬دەتگووت لە ئەستێرەیەکی دیکە ئەم‬ ‫مەرگەساتە ڕوی داوە‪ ،‬هەموو باسیان لە پێک‬ ‫لێدانی بەرپرسانی چەپ و ڕاست‪ ،‬شەڕە بەردی‬ ‫غەزەو پاریس‪ ،‬دادگاییکردنی پۆلپۆت‪ ،‬گەشەی‬ ‫بەرهەمی نەتەوەیی‪ ،‬ڕی�شی خومەینی و ئوسامەیان‬ ‫‪50‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫دەکرد‪.‬‬ ‫هێواش هێواش دوکەڵەکە بەرز بوەوە بۆ‬ ‫ئاسمان‪ ،‬ئەوجا کەوتە کوشتنی تیشکی خۆرەتاوی‬ ‫بان گوندەکە‪ ،‬شینایی ئاسمان‪ ،‬جریوەی باڵندە‪،‬‬ ‫هەموو سەرتاپا پێکەوە مەرگ بردیانییەوە‪ ،‬کاتێک‬ ‫تیشکی خۆرەتاوەکە خۆی دەدا بەبان پشت دوکەڵی‬ ‫کیمیاوییەکە دەگەشایەوە‪ ،‬کیمیاکە ئاوس بوو بەو‬ ‫هەموو ڕوحەی هەڵییانی کێشابوو‪ ،‬ڕوحی مرۆڤە‬ ‫باش و خراپەکان پێکەوە‪ ،‬بە بان پشتی ژەهرەکەیا‬ ‫دەچوون بۆ جیهانێکی دیکە‪ ،‬ڕوحیانەتی هەژار‬ ‫و دەوڵەمەندەکان پێکەوە دەفڕین‪ ،‬ئەوانەی لە‬ ‫هەموو ژیانیاندا کێشەیان لەگەڵ یەکدا هەبوو‪،‬‬ ‫شێخ و مسکێن‪ ،‬ئاغاو جوتیار ئەو رۆژە تەنها ئەو‬ ‫چرکە ساتە یەکسان بوون‪ ،‬گۆپتەپەش بە دیار ئەو‬ ‫کارەساتە گەورەیەوە‪ ،‬هاتبووە گریان و بەچۆکدا‬ ‫هاتبوو‪ ،‬تنۆک تنۆک خوێنی لێ دەتکایەوە‪.‬‬ ‫ئەم تاوانە لە گوندێکی وەک گۆپتەپە‪ ،‬زیاتر‬ ‫لە ‪ 300‬هاواڵتی شەهید و برینداری لێکەوتەوە‪،‬‬ ‫ڕۆژی دواتر بریندارەکانیش حەزیای ئەنفال بەرەو‬ ‫مەرگیانی هەڵکێشا‪ ،‬بە دەم ترس و برینداری‬ ‫ڕۆژی پێشترەوە هێرشکرایە سەریان‪ ،‬بەهۆی‬ ‫بریندارییانەوە نەیان توانی خۆیان ڕزگار بکەن‪،‬‬ ‫ئاخر چۆن بتوانن‪ ،‬زیندووەکان هەموو گرتران‬ ‫نەک بریندارەکان‪ ،‬بە تولە ڕێی بناری زێکەیا‬ ‫ویستیان خۆ ڕزگار بکەن‪ ،‬بەاڵم بە کۆمەڵ گرتران‬ ‫« بۆ ڕۆژی ‪ 1988-5-4‬هێر�شی زەمینی دەستی پێکرد‪،‬‬ ‫گوندی گۆپتەپەی ڕوخاند و الشەی کوژراوانی‬ ‫بۆردومانی ڕۆژی پێشتری�شی بە شۆفەڵ خستە ناو‬ ‫گۆڕێکی بە کۆمەڵەوە‪ ،‬لە تر�سی ئەوەی نەوەک زیان‬ ‫بە تەندروستی پیاوانی ڕژێم بگەیەنێ «(( ئەنفال –‬ ‫کارەسات‪ ،‬ئەنجام و ڕەهەندەکانی‪ ،‬یوسف دزەیی‪،‬‬ ‫چاپی یەکەم ‪ ،2001‬چاپخانەی موکریان‪ -‬ل‪.))119‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫بۆ سبەی ڕۆژ زوو لە خەو هەڵستاین‪،‬‬ ‫هێشتا تاریکایی بۆلێڵی بەیان باڵی بەسەر گوندی‬ ‫جەلەمۆرددا کێشابوو‪ ،‬خۆمان بۆ چارەنووسێکی‬ ‫نادیار ئامادە کرد‪ ،‬بابۆڵەیەک گەورەم پێچایەوەو‬ ‫دانەیەکیشم کردە گیرفانم‪ ،‬چنگێک خوێشم لە‬ ‫الیلۆنێک ئااڵند کردەمە تورگەکەی کۆڵمەوە‪ ،‬کە‬ ‫بە پەڕۆ لە جیاتی کۆڵە پشتی دروستم کردبوو بۆ‬ ‫کتێب و دەفتەرەکانم‪ ،‬چومە دیار ماجیدی هاوڕێم‬ ‫کە شەو پێکەوە خەوتبووین‪ ،‬نەرمە ماچێکی‬ ‫ناوچەوانیم کردو بۆ دواجار بەجێم هێشت‪ ،‬لەو‬ ‫کاتەدا وام دەزانی چارەنوو�سی من لە مەترسیدایە‪،‬‬ ‫کەچی ئەوی بێ تاوان بووە قۆچی قوربانی‪،‬‬ ‫خۆشەویستیم بۆ ئەو تاکو ئێستاش لەو چرکە‬ ‫ساتەی ئەو دەمەدا دەژێت‪.‬‬ ‫لەو بۆ لێڵی بەیانیانە سەربەستە درێژ دوای‬ ‫خۆی گەیاندە هاندەران لەناو جەلەمۆرد هاواری‬ ‫دەکرد « شیوعییەکان ترسنۆکن هیچ نیە هێرش‬ ‫نییە‪ ،‬دواتر بۆ هەتا هەتایە لەو چرکە ساتەوە‬ ‫ئیتر ببڕای ببڕ نەبینرایەوە « ئەمەش پاش ئەوەی‬ ‫مامۆستا عەلی زەنگەنەو ئەوان ویستیان بپەڕێنەوە‬ ‫بۆ دەشتی هەولێر رێگا گیرابوو گەڕانەوە بۆ المان‪.‬‬ ‫ئێمە قارەمانانی پێشتر‪ ،‬هەموو تێمان قوچان‪،‬‬ ‫ئەوانەی دەسەاڵتدار و فیرعەونی دەڤەرەکە بوون‪،‬‬ ‫بە ئەندازەی ئێمەش بەرگەیان نەگرت‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫دەرکەوتنی یەکەم پرشنگی بەیانی لە گوندەوە بە‬ ‫دوای یەکدا دەرچووین‪ ،‬ئاسۆ هێشتا سوور بوو‪،‬‬ ‫پاشان هەتاو لە بان گۆپتەپەوە دەرکەوت‪ ،‬بە دوای‬ ‫ئێمەشدا خەڵکەکەش مقۆ مقۆیان تێکەوت‪،‬‬ ‫لە بەر چاومە پیریژنێێکی ‪ 80‬سااڵنە‪ ،‬سیمای‬ ‫غەمگینی بە دەموچاوییەوە دەبینرا و هاواری‬

‫دەکرد‪ :‬حەرەس قەومی دێت خۆتان ڕزگار بکەن‪،‬‬ ‫غەدارن‪ .‬سەر دەبڕن‪ ،‬زمان لە بن دەردێنن‪ ،‬دامانی‬ ‫کراسەکەی لەبەر پێی دەخشا‪ ،‬مەنجەڵە کوڵێک‬ ‫بە دەستێکییەوە و کترییەک چای بە دەستەکەی‬ ‫دیکەیەوە بوو‪ ،‬دەیەویست لە تااڵنی جاشەکان‬ ‫ڕزگارییان بکات‪ ،‬دەیانی دیکە بەهەمان شێوە بەو‬ ‫سەحەرە دەبینران‪ ،‬جوڵەی ئەو پیر و مندااڵنە‬ ‫کە لە چاو تەمەنیانا زۆر چوست و چاالک بوون‪،‬‬ ‫هەموو ماڵەکانیان بەجێهێشت‪ ،‬جگە لە جاشەکان‬ ‫دزی دیکە نەمابوو‪ ،‬منداڵ بە دەم کروزەی‬ ‫گرییانەوە بە دەست دایکیەوە هاواری دەکرد‪،‬‬ ‫فریای هەنگاوەکانی دایک و باوکیان ناکەوتن‪،‬‬ ‫چاوی هێشتا بە خەوی خۆ�شی بەیانیانی بەهارەوە‬ ‫بوو‪ ،‬بە پێی پەتی بەدەم گریانەوە و بە توندی بە‬ ‫دوای دایک و باوکیانا ڕادەکێشران‪ ،‬خۆیان گران‬ ‫کردبوو نایان ویست گوندەکەیان بەجێ بهێڵن‪ ،‬ژنانی‬ ‫چارشێوە لەسەری کۆڵ لە پشت و چارۆگە لە ملی‬ ‫پڕ لە خۆراک‪ ،‬مندااڵنی نیمچەش بە نەرمە غار بە‬ ‫دوای دایک و باوکیانەوە ڕێیان دەکرد‪ ،‬هەندێکیان‬ ‫تورەگە پڕ لە خۆراک و مەتارە ئاو بە دەستیانەوە‬ ‫بوو‪ ،‬پیاوەکانیش هەریەکەیان کۆڵێک لە کۆڵیان‬ ‫و یەکی دیکە لە بن هەنگڵیان‪ ،‬دەمووچاویان بۆ‬ ‫چارەنووسێکی نادیار لە تر�سی هەژاری و مەرگ‬ ‫غەزەبی لێ دەباری‪ ،‬پێکەوە هەنگاویان دەنا تاکو‬ ‫خۆیان بشارنەوەو حەشار بدەن‪ ،‬وەلێ نەیانزانی‬ ‫جاشەکان‪ ،‬پێشمەرگەی ڕوخاو کە هەمان بەیانی‬ ‫نمەکیانیان کردبوو‪ ،‬شارەزایی کون و کەلەبەری‬ ‫دەڤەرەکە بون‪ ،‬بن بەرد بە بنە بەردی ناوچەکە‬ ‫بەڵەد بوون‪ ،‬هەموویان دەدۆزنەوە‪ ،‬دەیانکەن‬ ‫بە دیاری بۆ مەرگ‪ ،‬چاوم گڕدا مام ئەحمەدم‬ ‫نەبینیوەوە‪ ،‬الوێک لەسەر ڕێگاکە ڕاکشا بوو‬ ‫چاوەڕوانی هاتنی یارەکەی دەکرد‪ ،‬تاکو بۆ دواجار‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪51‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫هەموو ئەوانەی‬ ‫پێشتر ڕێگای دەرچوون‬ ‫و خۆڕزگاربوونیان لە‬ ‫خەڵکەکە گرت‪ ،‬وەک هەڵم‬ ‫چوون بە ئاسمانا لەو‬ ‫ڕۆژگارە دژوارە کەس نەیانی‬ ‫بینییەوە‬ ‫تێی بڕوانێت‪ ،‬کەمێک لە ئاوی مەتارەکەی نۆش‬ ‫بکرد‪ ،‬بە حەپەساوییەوە سەیری خەڵکەکەی‬ ‫دەکرد‪ ،‬بەڵێ ئەو خەڵکە بێ تاوانە‪ ،‬جاشەکان‬ ‫هەمویانیان لەو کون و کەلەبەرانەی قەاڵسێوکا‪،‬‬ ‫لەناو هەردەو چیاکان‪ ،‬کەندڕ و تاوێرەکان‪ ،‬کونە‬ ‫شاخ و ئەشکەوت و دۆڵەکانا دۆزییەوە و بە کۆمەڵ‬ ‫ئەنفالیانیان کردن‪ ،‬بابە روتەی جەلەمۆرد بووە‬ ‫دوا وێستگەی ژیانی ئەوان‪ ،‬لەپاڵ هەزاران مرۆڤی‬ ‫دیکە بە کۆمەڵ بوونە خۆراکی ئەو ئۆپەراسیۆنەی‬ ‫ناوی ئەنفالی چواری لێنرا‪ ،‬جەلەمۆرد بە‬ ‫‪ 480‬ئەنفالکراوەوە بووە سەرقافڵەی گوندە‬ ‫ئەنفالکراوەکانی کوردستان‪ ،‬ئێمە دوا شاهیدی‬ ‫زیندو بوین ئەو رۆژە لە گەڵیان‪ ،‬ئەوە�شی هەیان‬ ‫بوو هەموو تااڵنکرا « لە گەرمەی ئەم کارەدا واتە‬ ‫لێسەندنی پارە و زێڕ و شتی بە نرخ لە گوندی‬ ‫جەلەمۆرد جاشێک ناڕەزایی دەربڕیوە ئەفسەرێکی‬ ‫سوپاش بە توڕەیی گوتبووی‪ :‬ئەو خەڵکانە بۆ‬ ‫کوشتن دەبرێن ناتوانن پارە و ئاڵتونەکانیان لەگەڵ‬ ‫خۆیان ببەن‪ ،‬چونکە یاسای دەوڵەت دەڵێت دەبێ‬ ‫‪52‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ئەمانە لەناو ببرێن ))‪ ،‬سەرەڕای ئەمەش جاشەکە‬ ‫چەک کرا (( ئەنفال – کارەسات‪ ،‬ئەنجام و‬ ‫ڕەهەندەکانی‪ ،‬یوسف دزەیی‪ ،‬چاپی یەکەم ‪،2001‬‬ ‫چاپخانەی موکریان – ل ‪.)) 123‬‬ ‫هەموو ئەوانەی پێشتر ڕێگای دەرچوون و‬ ‫خۆڕزگاربوونیان لە خەڵکەکە گرت‪ ،‬وەک هەڵم‬ ‫چوون بە ئاسمانا لەو ڕۆژگارە دژوارە کەس نەیانی‬ ‫بینییەوە‪ ،‬تەنانەت چەندێکیان بوونە چاوساغی‬ ‫ڕاوکردنی خەڵکەکە‪ ،‬ئەوانی دیش بەشێکیان لە‬ ‫سنورەکانیش خۆیان نەگرتەوە‪ ،‬کە ئەنفال دەستی‬ ‫پێکرد‪ ،‬هاوڕێ قاسم نۆکانی هاتە تەنیشمەوە وتی «‬ ‫چیمان بەسەر دێت‪ ... .‬وتم کارەساتە یان دەفڕین‬ ‫و دەبین بە دەوڵەت یان دەتڕین بە هۆی هێنانی‬ ‫سوپای ئێرانەوە‪.».....‬‬ ‫لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چواردا‪ ،‬ئەم هێزانە‬ ‫سەرباری چەندین مەفرەزە خاسەی جاش‬ ‫پشکدار بوون‪ :‬فەرماندەیی هێزەکانی نەسر‬ ‫بە سەرۆکایەتی عەمید ڕوکن خالید ئەحمەد‬ ‫ئیبراهیم‪ ،‬هێزەکانی ‪ 46‬بەسەرۆکایەتی عەمید عەلی‬ ‫ئەحمەد محەمەد‪ .‬فەرماندەیی جەحافلی دیفاعی‬ ‫وەتەنی ‪ .1‬فەرماندەیی هێزەکانی پارێزگاریی نەوت‬ ‫بە سەرۆکایەتی عەمید بارق‪ ،‬تیپی ‪ ،38‬تیپی پیادەی‬ ‫ئالی ‪ ،5‬تیپی پیادەی ‪ ،8‬تیپی پیادەی ‪ .،2‬ئامریەی‬ ‫مەواقعی فەیلەقی ‪ 1‬بە سەرۆکایەتی عەمید‬ ‫ڕوکن عەال محەمەد تەها‪ .‬لیوای پیادەی ‪.444‬‬ ‫لیوای پیادەی ‪ .110‬لیوای پیادەی ئالی ‪ .46‬لیوای‬ ‫مەغاویری ‪ 1‬ی فەیلەقی ‪ .1‬فیرقەی مەغاویری ‪.10‬‬ ‫لیوای قوات خاسەی ژمارە ‪ 65‬و ‪ 66‬و ‪ .68‬لیوای‬ ‫زرێپۆ�شی ‪ .46‬فەوجی مەغاویری فیرقەی ‪27 .28‬‬ ‫فەوجی جاش و مەفرەزەی تەواری سلێمانی و‬ ‫کەرکووک‪ ،‬هێزی ئاسمانی و کەرتی کیمیاوی و‬ ‫یەکەکانی هەواڵگری و ژمارەیەک هێزی جۆراو‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫جۆری تر‪.‬‬ ‫ئەو سوبحە تەپ و تۆزی ئۆتۆمۆبێلی جاشەکان‬ ‫لە دورەوە دەبینرا‪ ،‬چەندین کم وەک مار پێچی‬ ‫دەدایەوە و خولی دەخواردەوە‪ ،‬لەهەرچوارالوە‬ ‫دەهاتن‪ ،‬سەروبنیان دیارنەبوو‪ ،‬لە دورەوە‬ ‫هەڕەشەیان لە جەماوەری ناوچەکە دەکرد‪،‬‬ ‫کاروانەکانی مەرگ‪ ،‬کە جاشەکان لەناو بەرازیلی و‬ ‫شۆفرلێتە سورەکانییانەوە لە پێشەوەی بوون‪ ،‬لە‬ ‫کێبڕکێی هێرشدا بوون بۆ کاولکردن و سوتاندنی‬ ‫کوندەکان و گرتنی خەڵکەکەی و تااڵنکردنی‬ ‫سەروەت و سامانەکەیان‪.‬‬ ‫ئەو ڕۆژە‪ ،‬لە هەرچوار الوە هێرش دەستپێکرا‪،‬‬ ‫ئەوەی لە یادمە‪ ،‬لە چەمچەماڵەوە بە �سێ قۆڵ‬ ‫بۆ ( کانی عارەبان – شێخ پاڵەوان – پاڵکە ڕەش‬ ‫)‪ ،‬لە تەقتەقەوە �سێ قۆڵ ( قەرەناو – مخەڕەس‪،‬‬ ‫جگیلە )‪ ،‬کۆیە بۆ ( شەوگێڕ – بناری حاجی قەاڵ‪،‬‬ ‫تیمارۆک‪ ،‬بەری ڕۆژئاوا )‪ ،‬شوان ( جولحان‪ ،‬عەلی‬ ‫بەیان ‪ -‬بان کەل )‪ ،‬قەرەهەنجیر بۆ سەرخاسە‪ ،‬لە‬ ‫گۆپاڵەوە بۆ گەورەدێ‪ ،‬لە سوسێوە بۆ ( عەوااڵن‬ ‫ چەمی سورقاوشان )‪ ،‬لە دوکانەوە بۆ کلێسە‪ ،‬لە‬‫پردێوە بۆ ( چیا چەرمی ‪ -‬گەڵۆزی – توڵکی‪ ،‬دەشتی‬ ‫هەولێر )‪ ،‬لە قوشتەپەوە بۆ ( کەلی قەشقە _ دەشتی‬ ‫هەولێر )‪ ،‬لە هەولێرەوە بۆ ڕۆژئاوای کۆیە‪ ،.... .،‬لە‬ ‫شیوەسورەوە بۆ ( تورکمان باخ – ناڕوجە )‪.‬‬ ‫بە بەرچاومانەوە گوندەکان دەسوتاو گڕی‬ ‫تێ بەردەدرا‪ ،‬دوکەڵ و گەردەلولی شۆفەڵەکان‬ ‫ئاسمانی ئەو ناوچەیەی داگرتبوو‪ ،‬کام شوێنی‬ ‫چەپەکە جاشەکان بۆنیان بە مرۆڤەکان ناوییەوە‬ ‫دەکرد و دەریان دەهێنان و دەیاندۆزینەوە‪،‬‬ ‫لەو ناوچە پان و بەرینە‪ ،‬پنتێک نەمابوو بۆ خۆ‬ ‫حەشاردان و خۆشاردنەوەی خەڵکەکە‪ ،‬هەر‬ ‫چرکەی هەواڵی گرتنی هاوواڵتیانی بە کۆمەڵی‬

‫ئێمە خۆمان گەیاندە سەر‬ ‫خاڵخااڵن بە دوو گولە‬ ‫ئارپێجییەوە‪ ،‬کۆپتەریش‬ ‫لە دورمانەوە دەسوڕایەوە‪،‬‬ ‫هیوا رەشیش مەفرەزەیەکی‬ ‫برد‪ ،‬لێ پەالماری ‪ 21‬بەرەیی‬ ‫لە ئاستی ئێمەدا نەبوو‬ ‫گوندێک‪ ،‬خیانەتی سومبلێکی قارەمانییەتی‪،‬‬ ‫نامەردی گروپێکی چەکدار‪ .‬مان دەبیست‪.‬‬ ‫ئێمە خۆمان گەیاندە سەر خاڵخااڵن بە دوو‬ ‫گولە ئارپێجییەوە‪ ،‬کۆپتەریش لە دورمانەوە‬ ‫دەسوڕایەوە‪ ،‬هیوا رەشیش مەفرەزەیەکی برد‪ ،‬لێ‬ ‫پەالماری ‪ 21‬بەرەیی لە ئاستی ئێمەدا نەبوو‪ ،‬ئەوانی‬ ‫دی هەموو ورەیان توانبوەوە‪ ،‬ئەو خەڵکەی رێگری‬ ‫رزگاربونیان لێکرابوو نەیان توانی بۆ چرکە‬ ‫ساتێکیش داکۆکیان لێبکەن‪.‬‬ ‫ئەو ئۆپەراسیۆنە وەک قەلە ڕە�شی شووم‪ ،‬لە‬ ‫دوای ئەنفال دنیایەکی تازە بوو‪ ،‬نەک ژیان بگرە‬ ‫کازیوەو نەسیمی بەیانی�شی نە هێشت‪ ،‬بێ خشپە‬ ‫ڕێمان دەکرد‪ ،‬کەس نەمابوو جگە لە ڕێبواران و‬ ‫پێشمەرگەی تاک و تەرا‪ ،‬لە ناو پاشماوەی گوندی‬ ‫ڕوخاوو‪ ،‬دیواری ڕماو‪ ،‬باخچەی وشکەوە بوو‪،‬‬ ‫کێڵگەی تەرک کراو ڕێمان دەکرد‪ ،‬کوردستان‬ ‫ببوە گوندی کاول‪ ،‬دارستانی ڕە�شی قەرەبلووت‪،‬‬ ‫کوچەی گیراو و داری سوتاو چیای چۆڵ و کێڵگەی‬ ‫فەرامۆشکراو‪ ،‬هیچ نەمابوو‪ ،‬تەنها باوەڕ بە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪53‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫دوو ڕۆژی دواتر واتا لە‬ ‫‪ 1988-5-6‬لە دەڤەری‬ ‫سەر خاسە (( چەمی گوندی‬ ‫ئاوباریک ))‪ ،‬کۆمەڵێک‬ ‫چەکدار ( ژمارەیان نزیک‬ ‫‪ 70‬چەکدار بوو ) خەڵکی‬ ‫گوندی گوڵمکەوەو‬ ‫دەوروبەری بوون‪ ،‬پاش‬ ‫پەیوەندیکردنیان بە‬ ‫هەواڵگیری چەمچەماڵەوە‬ ‫بە سەرپەرشتی ( مەجید‬ ‫ عە)‪ ،‬ویستیان بمان‬‫کەن بە بەردە بازی‬ ‫لێخۆشبوونیان لە الی ڕژێم‬ ‫ژیان‪ ،‬بەناوترس و گوماندا ڕێمان دەکرد‪ ،‬ترس‬ ‫و گومان لە هەموو شتێک‪ ،‬لە جاش‪ ،‬لە قارەمانە‬ ‫ڕوخاوەکان کە ناوچەکە وەک ناولەپی خۆیان‬ ‫شارەزا بوون‪ ،‬قەت نابوایا دووجار بە یەک تولە‬ ‫ڕێدا بڕویشتینایا‪ ،‬لە هەموو ئەوانەی لە شێوەدا‬ ‫مرۆڤ بوون‪ ،‬لەو ڕۆژگارە لەجیاتی ڕێوی هەردەم‬ ‫کەروێشک بەرەو پیریمان دەهاتن‪.‬‬ ‫ئەنفالی چوار پاش سەرکەوتنەکانی عێراق هات‬ ‫‪54‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫لە بەرەکانی شەڕی ئێران – عێراق‪ ،‬بۆیە عێراقی‬ ‫مکوڕتر کرد لەسەر درێژەدان بە ئۆپەراسیۆنەکانی‬ ‫ئەنفال‪.‬‬ ‫هیچ بەرگرییەک لەو دەڤەرە نەکرا‪ ،‬کە ساڵی‬ ‫پێشتر وەک لە بەڵگەنامەیەکدا دەیبینن‪ ،‬حکوومەت‬ ‫ناوچەکەی چۆڵکردبوو « تەنها ڕەتڵی سو�سێ لە‬ ‫چەمی ڕێزان بەرهەڵستی سوپا دەکرا‪ ،‬وەک لە‬ ‫گوندەکانی سوورقاوشان و عەودااڵن و کەلەبەش‬ ‫کە پاشتر وێران کران (( ئەنفال – کارەسات‪،‬‬ ‫ئەنجام و ڕەهەندەکانی‪ ،‬یوسف دزەیی‪ ،‬چاپی‬ ‫یەکەم ‪ ،2001‬چاپخانەی موکریان – ل ‪.))120‬‬ ‫دوو ڕۆژی دواتر واتا لە ‪ 1988-5-6‬لە دەڤەری‬ ‫سەر خاسە (( چەمی گوندی ئاوباریک ))‪ ،‬کۆمەڵێک‬ ‫چەکدار ( ژمارەیان نزیک ‪ 70‬چەکدار بوو ) خەڵکی‬ ‫گوندی گوڵمکەوەو دەوروبەری بوون‪ ،‬پاش‬ ‫پەیوەندیکردنیان بە هەواڵگیری چەمچەماڵەوە‬ ‫بە سەرپەرشتی ( مەجید ‪ -‬عە)‪ ،‬ویستیان بمان‬ ‫کەن بە بەردە بازی لێخۆشبوونیان لە الی ڕژێم‪،‬‬ ‫بە تایبەتیش ئەوان عەوداڵی کەوڵی هاوڕێ عەمار‬ ‫عارەب بوون‪ ،‬وەک مالزم سەعد دەیان ویست‬ ‫بیبەنەوە‪ ،‬لێ بە هوشیارییەوە نەخشەکەیانمان‬ ‫پوچەڵ کردەوەو خۆمان لە گەمارۆکەیان ڕزگار‬ ‫کرد‪ ،‬لە سەرەتادا کاک م س هەواڵی نیاز خراپی‬ ‫ئەوانی پێمان ڕاگەیاند‪ ،‬دواجار هاوڕێ ج بە‬ ‫ژیری و زیرەکییەوە لە خشتەیانی برد‪ ،‬پەیمانی‬ ‫هاوکاری پێیان دا‪ ،‬وەلێ هەر کە گەڕایەوە المان‬ ‫نەخشەکەیانی بۆمان ئاشکراکرد و وتی ئاگادار‬ ‫بن‪ ،‬پاش ڕاکردنێکی نۆ کاتژمێری‪ ،‬بە کۆڵێکی‬ ‫پڕ لە پەرتووک و خۆراک و فیشەک و کەل و‬ ‫پەلی خەوتنەوە خۆمان گەیاندە هەڵەتەکانی‬ ‫ماسقەاڵن‪ ،‬ئەوەی شایانی باسە رۆژی پێشتر لە‬ ‫کونە کەمتیارێک نزیک هێزەکانی رژێم ئیختیفامان‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫کردبوو‪ ،‬ژمارەمان ‪ 11‬کەس بوو بە فەرماندەی‬ ‫هیوا رەش‪ ،‬بەیانی کە هەستاین ژێرمان ئاو بوو‪،‬‬ ‫بزن مژەکێکیش زمانی نابوو بە لوتی منەوە‪ ،‬قوات‬ ‫خاسەش لەسەر هەمان تەپۆلکە بوون ئێمە لە‬ ‫قەدی خۆمان حەشار دابوو‪ ،‬ئەوەندەی لە بزن‬ ‫مژەکەکە دەترسام‪ ،‬ئاگام لە حکومەت بڕا بوو‪،‬‬ ‫لەبەر پێکەنین‪ ،‬خەریک بوو خۆمان ئاشکرا بکەین‪.‬‬ ‫ئەو چەکدارانە کە نەیانتوانی ئێمە بە دیاری‬ ‫ببەنەوە بۆ ڕژێم‪ ،‬کە ڕۆیشتنەوە ڕژێم لێیان‬ ‫خۆش نەبوو‪ ،‬بەداخەوە لەگەڵ ئەنفالکراوەکاندا‬ ‫هەموویان شوێن بزر کران‪.‬‬ ‫لە ‪ 8‬مایسدا ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی ‪ 4‬کۆتایی پێ‬ ‫هات ‪ -‬جینۆساید لە عێراقدا‪ ،‬پەالماری ئەنفال‬ ‫بۆ سەر کورد‪ ،‬وەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە‪،‬‬ ‫سلێمانی ل‪ 313‬ساڵی ‪ -1999‬ل‪.)) 317‬‬ ‫کۆی گشتی ‪ 237‬گوند لەو ناوچەیە لە‬ ‫ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چوار خاپوور کران (( ئەنفال‬ ‫– کارەسات‪ ،‬ئەنجام و ڕەهەندەکانی‪ ،‬یوسف‬ ‫دزەیی‪ ،‬چاپی یەکەم ‪ ،2001‬چاپخانەی موکریان –‬ ‫ل ‪.))126‬‬ ‫تەنها لە ناوچەی (خاڵ خااڵن) النی کەم کۆی‬ ‫*‪ 4167‬کەس لە خەڵکی ناوچەکە گرتران‪ ،‬جگە لە‬ ‫هەاڵتوانی شەڕی خەڵکی شارەکان و ئەو پیرانەی‬ ‫دواتر بەردران (جگە لە ناوچەی کۆیەو دەشتی‬ ‫هەولێر )‪ ،‬هەروەها ‪ 1680‬کەس لە گوندەکانی‬ ‫( کلێسە‪ ،‬بۆگد‪ ،‬کانی بی‪ ،‬قزلو‪ ،‬کانی هەنجیر و‬ ‫گۆمەشین ) ئەنفالکران (( ئەنفال – کارەسات‪،‬‬ ‫ئەنجام و ڕەهەندەکانی‪ ،‬یوسف دزەیی‪ ،‬چاپی‬ ‫یەکەم ‪ ،2001‬چاپخانەی موکریان‪-‬ل ‪ ،)) 120‬وە‬ ‫‪ 1629‬کەسیش لە گوندەکانی بناری خاڵخااڵن «‬ ‫بابە روتە ژمارە ‪.»1‬‬ ‫« بە پێی خەماڵندن ‪ 2500‬کەس لە ناوچەی‬

‫کۆیە ئەنفالکران (( ئەنفال – کارەسات‪ ،‬ئەنجام و‬ ‫ڕەهەندەکانی‪ ،‬یوسف دزەیی‪ ،‬چاپی یەکەم ‪،2001‬‬ ‫چاپخانەی موکریان‪ -‬ل ‪ ،)) 126‬کۆی گشتی لە‬ ‫ئەنفالی ‪ 4‬نزیک بە ‪ 28550‬کەس ئەنفال کران‬ ‫( نص الالئحە االیڤاحیە املقدمە من قبل هیئە‬ ‫الدفاع‪.) ..... .‬‬ ‫ئەو کردارە سەربازییە بەشێکی لە ژێر‬ ‫فەرماندەیی نزار خەزرەجی بەڕێێوە بردرا‪ ،‬ئەوەندە‬ ‫دڵسۆزانە کارەکانی ئەنجام دەدا لە گوندی گۆپتەپە‬ ‫بە شایەدی کاک مودیر عەلی بە پۆستاڵەکانی‬ ‫سەری منداڵێکی ‪ 1‬ساڵەی پان کردەوە‪.‬‬ ‫لەو ئۆپەراسیۆنە هەزاران مرۆڤ بوونە‬ ‫قوربانی‪ ،‬کەچی ئەنجامدەران و بکەرانی بە مایەی‬ ‫خۆیانەوە لێی دەرچوون‪ ،‬نە پۆستاڵ لە پێیەکی‬ ‫وەک نەزار خەزرەجی دادگاییکرا‪ ،‬نا جاشە‬ ‫سەرنشینەکانی بەرازیلی و شۆفرلێتە سورەکان‬ ‫لە گوڵ خراپتریان پێ وترا‪ ،‬دەیان سکااڵیان‬ ‫لەسەر تۆمارکراو بانگ نەکران بۆ دادگا‪ ،‬نە ئەو‬ ‫پێشمەرگانەی سەدان خێزانی بە قۆناغە نێزە بۆ‬ ‫ئەنفالکردن گەڕاندەوە بۆ گوندەکەیان کە دوایی‬ ‫ئەنفالکران لێپرسینەوەیان لەگەڵدا کرا‪ ،‬نە‬ ‫ئەوانە�شی کەڵەکەکانیان بە ئاوادا تاکو جەماوەر‬ ‫ڕزگاری نەبێت قسەیەکیان لە گەڵدا کرا‪.‬‬ ‫ئەفالی چوار دووەم زیانی مرۆیی ئەنفالەکانی‬ ‫لێکەوتەوە‪ ،‬دوای ئەنفالی �سێ‪ ،‬بەم شێوەیە خەڵکی‬ ‫ناوچەی ئەنفالی ‪ 3‬و ‪ 4‬بوونە قوربانی جوگرافیا‪،‬‬ ‫چونکە داگیرکەران ئەوەندەی دوژمنی جوگرافیان‬ ‫ئەوەندە لە مرۆڤەکەی سەری نا‪.‬‬ ‫ئەنفالی ‪ 4‬لە بەڵگە نامەکانی بەعسەوە‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪55‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وتـــار‬

‫ژنه‌ نیشتمانێکی ڕۆژئاڤا‬

‫نافیه‌ عی�سی حه‌سۆ‬

‫له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌؛ ئیسماعیل حه‌مه‌ئه‌مین‬

‫ل ‌ه ژانی له‌دایکبوونی ژنێکه‌و ‌ه ک ‌ه له‌ناو ئێمه‌دا‬ ‫بوو‪ ،‬ل ‌ه شۆڕشگێڕی خانه‌واده‌یه‌که‌و ‌ه که خاو ‌هن‌‬ ‫پرنسیپ بوون‪،‬گووتیان‪ :‬ئه‌و ‌ه ژنێک ‌ه ل ‌ه مردنه‌وه‌‬ ‫له‌دایکبووه‌‪ ،‬ژنێک چاوی له‌به‌رامبه‌ر هیچ ترسێک‬ ‫نانوقێنێت‪ .‬ژنێک ل ‌ه پۆاڵ‪ ،‬ک ‌ه زمان و ئه‌قڵ توانای‬ ‫وه‌سفکردنی نییه‪ .‬ئاوه‌هایان باسده‌کرد‪ ،‬به‌تایبه‌ت‬ ‫ئه‌و کاتانه‌ی که‌ده‌هات ‌ه سه‌ر گۆڕی مێرده‌که‌ی و‬ ‫کوڕه‌کانی‪.‬‬

‫‪56‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫هاوسه‌ره‌که‌ی به‌چه‌نده‌ها ساڵ له‌خۆی‬ ‫به‌ته‌مه‌نتر بوو‪ ،‬ئه‌مه‌له‌کاتێکدا بوو ک ‌ه ژنانی‬ ‫هاوسێیبۆ ئاوهێنان چه‌نده‌ها میل به‌پێ‬ ‫ده‌ڕۆیشتن‪،‬ئه‌وبازووی کاری له‌گه‌ڵ مێرده‌که‌یدا‬ ‫لێ هه‌ڵکرد و ل ‌ه حه‌وشه‌که‌ی خۆیاندا پێکه‌وه‌‬ ‫بیرێکی ئاویان لێدا‪.‬نه‌ک هه‌ر ئه‌وه ‌‪ ،‬به‌ڵکو له‌گه‌ڵ‬ ‫مێرده‌که‌یدا خشت به‌خشتی ئه‌و ماڵه‌یان پێکه‌وه‌‬ ‫هه‌ڵچنی‪.‬سه‌رپه‌رشتی به‌خێوکردنی منداڵه‌کانی‬ ‫ده‌کرد و هانی مێرده‌که‌ی ده‌دا به‌رده‌وام بێت‬ ‫ل ‌ه خوێندن و خود ڕۆشنبیرکردن بۆئه‌وه‌ی له‬ ‫‌داهاتوودا بتوانێت باشتر به‌رگری ل ‌ه مه‌سه‌له‌ی‬ ‫کورد بکات‪ .‬له‌ژێر سایه‌ی پشتیوانی ژنێکی وه‌ک‬ ‫ئه‌ودا‪ ،‬مێرده‌که‌ی توانی خوێندنه‌که‌ی ته‌واو بکات‬ ‫و ببێت ‌ه پارێزه‌ر بۆئه‌وه‌ی به‌رگری ل ‌ه هه‌ژاران و‬ ‫خه‌ڵکانی بێتاوان بکات‪ .‬ئه‌ویش توانی وه‌ک ژنێک‬ ‫پشتگیری مێرده‌که‌ی بێت ل ‌ه خه‌باتی ڕۆشنبیری‬ ‫و کۆمه‌اڵیه‌تی و سیاسیدا‪ ،‬قوتابخانه‌یه‌ک بێت‬ ‫بۆ به‌رخودانی کوردان و خه‌ونی ڕزگارکردنی‬ ‫کوردستان له چنگ‌داگیرکه‌رانی‪ .‬قوتابخانه‌یه‌ک‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫بوو بنه‌تۆوێکی گیانفیدایی و به‌رخوردانی له ‌ناخی‬ ‫کوڕه‌کانیدا چاند‪ ،‬بۆئه‌وه‌ی ببن ب ‌ه قوربانی بۆ خاکی‬ ‫کوردستان‪.‬به‌رگه‌ی ناسۆری ژیانی گرت و به‌رگه‌ی‬ ‫نه‌خۆ�شی گرت تاوه‌کو دوا ساته‌کانی ژیانی ئازایانه‌‬ ‫به‌رده‌وامبوو ل ‌ه خه‌بات‪ ،‬ئه‌و ژن ‌ه دایکم بوو‪.‬‬ ‫ته‌نها وه‌سفکردنی ب ‌ه دایکم به‌س نییه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت‬ ‫گه‌ر ب ‌ه قوتابخانه‌یه‌ک وه‌سفی بکه‌م ئه‌وا وه‌ک ئه‌وه‌‬ ‫وه‌های ‌ه ببم ‌ه جه‌الدی مێژوویی ژیانی‪ ،‬چونک ‌ه ئه‌و‬ ‫ته‌نها دایک و قوتابخان ‌ه نه‌بوو‪ ،‬به‌ڵکو نیشتمانێک‬ ‫بوو‪.‬له‌م ژنی نیشتمانه‌و ‌ه من بوون و هێزی خۆم‬ ‫وه‌رگرت‪ ،‬له‌و دایکه‌و ‌ه که‌نیشتمانم بوو‪.‬‬ ‫ژیانی من له‌م وش ‌ه و ده‌سته‌‌واژانه‌ پێکهاتووه‌؛له‌‬ ‫باوکمه‌و ‌ه بیروباوه‌ڕم پته‌و بوو‪ ،‬ل ‌ه براکانمه‌وه‌‬ ‫فێری ماناکانی ئازادی میلله‌ته‌که‌م بووم‪.‬ل ‌ه خه‌بات‬ ‫و تێکۆشانی کوردایه‌تییه‌و ‌ه له‌پێناو شونا�سی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی و ئازادی کوردبوونم سه‌رچاوه‌ی‬ ‫هه‌ڵگرت‪ .‬ل ‌ه بیروباوه‌ڕ و فه‌لسه‌فه‌ی عه‌بدواڵ‬ ‫ئۆجه‌النه‌و ‌ه (ئاپۆ) مه‌شخه‌ڵی کوردایه‌تیم بینی‬ ‫و ڕۆشنایی ئه‌و مه‌شخه‌ڵ ‌ه بوونی منی وه‌ک ژن‬ ‫ڕۆشنکرده‌وه‌‪ .‬ب ‌ه خوێنی شه‌هیده‌کان بۆنی خاکو‬ ‫خۆڵی نیشتمانم هه‌ڵمژی‪ ،‬ده‌رئه‌نجامی زوڵم و‬ ‫جه‌وری حکومه‌ت ‌ه فاشییه‌کان هێزی به‌رگریم له‌‬ ‫دژی سته‌م ڕه‌واخوازی خۆی وه‌رگرت‪.‬‬ ‫به‌اڵم بابێم ‌ه سه‌ر چیرۆکه‌که‌م و بڵێم؛من له‌‬ ‫خێزانێکی شۆڕشگێڕدا گه‌ور ‌ه بووم‪ ،‬خێزانێک‬ ‫بڕوای به‌یه‌کسانی ژن و پیاو بوو‪.‬باوکم پیاوێکی‬ ‫خاکی و ڕۆشنبیر بوو و بۆ خۆی ڕۆشنبیرییه‌کی‬ ‫گه‌وره‌ی پێکهێنابوو و هه‌ر ل ‌ه منداڵیشه‌و ‌ه ‌دژی‬ ‫حکومه‌تی به‌ع�سی شۆڤینی بوو‪ .‬ماڵی ئێم ‌ه به‌رده‌وام‬ ‫بوو ‌ه شوێنی هه‌ڵکوتان ‌ه سه‌ر لەالیەن ئه‌منی حزبی‬ ‫به‌عس‪ ،‬هه‌موو جاره‌ک ک ‌ه هه‌ڵیان ده‌کوتایە‌‬ ‫سه‌رمان هه‌رچی کون و که‌له‌به‌ری ماڵ هه‌بوو‬

‫ده‌یان پشکنی و پاشان هه‌رچی کتێبی ڕۆشنبیری و‬ ‫ئه‌ده‌بی و سیا�سی هه‌بوو له‌گه‌ڵ خۆیاندا ده‌یان برد‪.‬‬ ‫ئیتر هه‌ر شتێک په‌یوه‌ندی ب ‌ه هۆشیاربوونه‌وه‌ی‬ ‫مرۆڤه‌و ‌ه هه‌بووای ‌ه ده‌یان برد‪ ،‬به‌ڕای ئه‌وان ئه‌و‬ ‫کتێبان ‌ه خه‌ڵک هانده‌دات له ‌دژی ڕژێمی به‌عس‬ ‫و ده‌وڵه‌ت ‌ه شۆڤێنییه‌که‌ی‪.‬نه‌ک هه‌ر ئه‌وه‌‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫له‌گه‌ڵ کتێبه‌کاندا‪ ،‬باوکیشمیان له‌گه‌ڵ خۆیان‬ ‫ده‌برد‪ ،‬ده‌توانم بڵێم ده‌یان ڕفاند‪ ،‬چونک ‌ه که‌س‬ ‫نه‌یده‌زانی ل ‌ه کوێ ده‌یان شارده‌وه‌‌‪.‬‬ ‫پاشان براکانم هه‌موو شاره‌کانی سووریا‬ ‫ده‌گه‌ڕان وده‌چوون بۆ ده‌زگاکانی ئه‌من له‌هه‌موو‬ ‫شاره‌کان پرس و ده‌نگی باوکمیان ده‌پر�سی‪،‬نه‌ک‬ ‫هه‌ر نکوڵیان ده‌کرد له‌وه‌ی ک ‌ه که‌�سی وه‌هایان‬ ‫له‌ال زیندانی نییه‌‪ ،‬به‌ڵکو هه‌ڕه‌شه‌شیان ده‌کرد‬ ‫به‌وه‌ی گه‌ر بگه‌ڕێین به‌دووی باوکمدا ئه‌وا ئێمه‌ش‬ ‫به‌شێوه‌ی باوکم ونده‌که‌ن‪.‬ئاوا له ‌چاوه‌ڕوانیدا‬ ‫ده‌ژیاین و دوای چه‌نده‌ها مانگ ده‌مان زانی له‌کوێ‬ ‫زیندانیکراوه‌‪.‬ئیدی چاومان له‌و تیرۆژ ‌ه تیشکه‌ی‬ ‫هیوا بوو ک ‌ه باوکم ئازاد بکرێت و له ‌زیندانی‬ ‫به‌عسدا ب ‌ه زیندووی بێته‌و ‌ه ناومان‪ .‬کاتێکیش‬ ‫باوکم ئازاد ده‌کرا ده‌بوو ‌ه شایی و لۆغانه‌ک‬ ‫هه‌ر مه‌پرسه‌‪ ،‬گه‌نجه‌کان باوکمیان ده‌خسته‌‬ ‫سه‌رشانیان و دروشمی بژی کوردستان و بژی‬ ‫خه‌باتی ئازادی کوردان و ئازادی بۆ زیندانیان و‬ ‫ڕزگاری بۆ کوردستانیان ده‌گووته‌وه‪.‬به‌درێژایی‬ ‫ساڵ و مانگ و وه‌رزه‌کان ئه‌م گه‌مه‌یه‌ی ڕفاندنی‬ ‫باوکم و ئازادکردنی چه‌نده‌ها جار دووبار ‌ه ده‌بۆوه‌‪.‬‬ ‫ئه‌م گه‌ڕانه‌ی ئێم ‌ه به‌رده‌وام ده‌بوو تاوه‌کو شوێنی‬ ‫باوکمان پێ ده‌زانی و ده‌مان زانی له ‌ژیاندایه‌‬ ‫و ده‌چووین بۆ سه‌ردانیکردنی ل ‌ه به‌ندیخانه‌‪.‬‬ ‫هه‌ر به‌هۆی ئه‌وه‌ی باوکم زیندانی سیا�سی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪57‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫بوو‪ ،‬نه‌یده‌توانی سووریا به‌جێبهێڵێت و به‌عس‬ ‫سه‌فه‌ریان لێ قه‌ده‌غ ‌ه کردبوو‪.‬‬ ‫ل ‌ه ‪ ٢١‬ئاوگۆستی ‪٢٠٠٥‬دا (فه‌رهاد)ی برام ل ‌ه‬ ‫قه‌زای (ماجکان)ی سه‌ر ب ‌ه ناوچه‌ی (ترابزۆن) له‬ ‫‌شه‌ڕوپێکدانێکدا له‌گه‌ڵ هێزه‌کانی تورکیادا شه‌هید‬ ‫بوو‪ .‬ئه‌و کات ‌ه باوکم قه‌ده‌غه‌ی سه‌فه‌رکردنی‬ ‫له‌سه‌ر بوو‪ ،‬به‌اڵم دژی ئه‌م بڕیار ‌ه وه‌ستایه‌و ‌ه و‬ ‫له‌گه‌ڵ دایکمدا ویستیان بچن ‌ه ناوچه‌ی ‌جه‌زیره‌ی‬ ‫‌خاکی کوردستانی باکوور ک ‌ه به‌تۆبزی داگیرکه‌رانی‬ ‫کوردستان ب ‌ه کوردستانی تورکیا ناسراوه‌‪ .‬به‌اڵم‬ ‫له‌سه‌ر سنوور ڕێگه‌یان پێنه‌دان‪ ،‬هه‌ر بۆی ‌ه خه‌ڵکی‬ ‫ئازاو چاونه‌تر�سی جه‌زیر ‌ه کۆبوونه‌و ‌ه و گووتیان؛‬ ‫لێر ‌ه ناجوڵێین تاوه‌کو ڕێگ ‌ه نه‌ده‌ن ب ‌ه دایک و باوکم‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی بچن الشه‌ی کوڕه‌که‌یان وه‌ربگرنه‌وه‌…‬ ‫ناچار ڕێگه‌یان پێدان‪.‬‬ ‫ل ‌ه تورکیا ئه‌منی تورکی له‌گه‌ڵ میدیای تورکی‬ ‫ڕێگه‌یان ب ‌ه دایکم گرت و پێیان گووت؛ چۆن‬ ‫کوڕه‌که‌ت جورئه‌تی ئه‌وه‌ی کردوو ‌ه دژی حکومه‌تی‬ ‫تورکی بوه‌ستێته‌وه‌؟ دایکم له‌وه‌اڵمدا به‌توڕه‌ییه‌وه‌‬ ‫گووتبوی؛ ئه‌و ‌ه ته‌نها کوڕی من نییه‌‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫کوڕی کوردستانه ‌‪ ،‬له‌پێناو مافی ڕه‌وای کورد و‬ ‫به‌رزکردنه‌وه‌ی ئااڵی کوردستان خه‌باتی کردووه‌‪.‬‬ ‫کوڕه‌که‌م پاڵه‌وان ‌ه و کوردێکی ئازاد ‌ه و له ‌ڕۆژی‬ ‫شه‌هیدیبوونیدا من ئاهه‌نگ ده‌گێڕم‪ ،‬چونک ‌ه دایکی‬ ‫کوڕێکی ئاوه‌ها پڕ شانازی و شکۆمه‌ندم‪ .‬دایکم‬ ‫موویه‌ک له‌برژانگی به‌رامبه‌ر فاشیزمی تورکی‬ ‫نه‌له‌رزا‪ ،‬چونک ‌ه ئه‌و هه‌میش ‌ه ده‌یگووت؛ ژنی ئازاد‬ ‫ڕۆڵه‌ی ئازادی ده‌بێت‪.‬‬ ‫دوای گه‌ڕانه‌وه‌یان به‌چه‌ند ڕۆژێک دیسانه‌وه‌‬ ‫‪58‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫باوکمیان ڕفانده‌و ‌ه و له ‌سووچی زنیدانه‌کاندا‬ ‫توندیان کرد‪ ،‬دوای ئه‌شکه‌نجه‌دانێکی‬ ‫زۆر‪،‬باوکمیان ل ‌ه (فه‌رعی فه‌له‌ستین)و ‌ه به‌ره‌و‬ ‫(به‌ندیخانه‌ی درعا) ل ‌ه دیمه‌شق گواستبۆو ‌ه و‬ ‫مۆڵه‌تی سه‌ردانیکردنی زیندانیان ده‌دا‪ .‬هه‌رگیز ئه‌و‬ ‫چرکه‌‌سات ‌ه ترسناکه‌م بیرناچێته‌و ‌ه که‌باوکم بینی‪،‬‬ ‫به‌اڵم چۆن بینینێک‪ ،‬نینۆکه‌کانی ده‌رکێشرابوون‪،‬‬ ‫په‌نجه‌کانی قاچیان شکاندبوو‪ ،‬به‌جۆرێک که‌‬ ‫خوێنی تێدا کۆببووه‌و ‌ه و ڕه‌ش داگه‌ڕابوون‪ .‬من‬ ‫هه‌موو جه‌سته‌م ده‌له‌رزی گووتم‪ :‬چۆن ده‌توانن وا‬ ‫له‌مرۆڤێک بکه‌ن‪ ،‬ئه‌مان ‌ه مرۆڤ نین‪،‬باوکم به‌بزه‌وه‌‬ ‫له‌ودیو شیش ‌ه ئه‌ستووره‌کانی به‌ندیخانه‌و ‌‌ه گووتی؛‬ ‫کچم ئه‌مه‌ی به‌سه‌ر له‌شمه‌وه‌ی ‌ه جێپه‌نجه‌ی‬ ‫ئه‌شکه‌نجه‌یه‌‪ ،‬جێپه‌نجه‌ی خۆڕاگریمان ‌ه له ‌دژی‬ ‫شۆڤێنیه‌ت‪ ،‬له‌پێناو ماف ‌ه ڕه‌واکانی گه‌لی کورد‪.‬‬ ‫ئه‌مان ‌ه ناتوانن خۆڕاگریمان تێکبشکێنن‪ ،‬ڕۆڵه‌کانم‬ ‫ئێمه‌ی کورد ب ‌ه ئازادی له‌دایکبووین و وه‌ک مرۆڤی‬ ‫‌ئازاد و سه‌ربه‌رز ده‌مرین؛‌ئای له‌باوکم چه‌نده‌‬ ‫خۆڕاگر و وره‌به‌رز بوو‪ ،‬ئه‌و هه‌موو ئه‌شکه‌نجه‌‬ ‫وه‌حشییه‌نه‌یتوانی به‌قه‌د تاڵ ‌ه موویه‌ک وره‌ی‬ ‫به‌رز و بیروباوه‌ڕی بله‌رزێنێت‪ .‬ئه‌و ئه‌شکه‌نجه‌یه‌ی‬ ‫له‌سه‌ر جه‌سته‌ی باوکم بوو له‌ده‌ره‌وه‌ی خه‌یاڵ و‬ ‫لۆژیک بوو‪ ،‬ئه‌شکه‌نجه‌یه‌ک هیچ ئه‌قڵێکی دروست‬ ‫مه‌زه‌نده‌ی ناکات‪.‬‬ ‫ئیدی ل ‌ه ساڵی ‪ ٢٠٠٤‬باوکم له‌ژێر ئه‌شکه‌نج ‌ه و‬ ‫زینداندا بوو‪ ،‬ل ‌ه ساڵی ‪ ٢٠١٢‬دواجار بوو ک ‌ه ئازاد‬ ‫بکرێت‪.‬ل ‌ه ناوچه‌ی جه‌زیره‌و قامیشلۆ به‌عسییه‌کان‬ ‫چه‌نده‌ها شێوازی ئه‌شکه‌نج ‌ه و تیرۆریان ل ‌ه دژی‬ ‫کورد به‌کارده‌هێنا‪ ،‬هه‌ر بۆی ‌ه باوکم ڕای وه‌هابوو؛‬ ‫ک ‌ه به‌عسییه‌کان نه‌یان توانی ڕووبه‌ڕو ‌و وره‌م‬ ‫بشکێنن و چۆکم پێ دابده‌ن‪ ،‬هه‌ربۆی ‌ه ده‌شێت‬ ‫هه‌وڵی تیرۆرکردنم بده‌ن!‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫ئامێره‌کانی ئه‌شکه‌نجه‌ له‌ به‌ندیخانه‌یه‌کی ڕژێمی سووریادا‬

‫ل ‌ه ‪٢٠١٢‬دا باوکم ئازادکرا و گه‌نجانی خۆڕاگر‬ ‫باوکمیان خست ‌ه سه‌رشانیان و هه‌لهه‌له‌ی ژنان‬ ‫ده‌گه‌یشت ‌ه ئاسمان‪ ،‬به گووتنه‌وه‌ی دروشمی‬ ‫ئازادی بۆ کورد و کوردستان و نه‌مری بۆ‬ ‫شه‌هیدان‪ ،‬ب ‌ه ئازادی له‌دایکبووین و به‌ئازادیش‬ ‫ده‌مرین ئه‌و ناوه‌یان هه‌ژاندبوو‪.‬ئه‌م ئازادکردنه‌ی‬ ‫باوکم ل ‌ه سه‌ره‌تای ڕاپه‌ڕینه‌کانی سووریادا بوو‪.‬‬ ‫شۆڕش و ته‌وژمی شۆڕش له ‌دژی ڕژێمی به‌عس‬ ‫هه‌موو سووریای ته‌نیبۆوه‌‪ ،‬هه‌ر له‌و کاته‌دا له‌دژی‬ ‫چه‌نده‌ها ساڵی چه‌وساندنه‌وه‌ی کورد به‌ده‌ستی‬ ‫ڕژێمی به‌عس کارمان ده‌کرد وگه‌نجانمان هانده‌دا‬ ‫ک ‌ه فێر ‌ه کوردی ببن و زمانی کوردییان خۆشبوێت‪،‬‬ ‫چونک ‌ه بۆ چه‌نده‌ها ساڵ ده‌بێت ک ‌ه ته‌عریبکردن‬ ‫ل ‌ه دژی گەلی کورد په‌یڕه‌وکرابوو‪ ،‬نوسین و‬ ‫خوێندنه‌و ‌ه و قسه‌کردن به‌کوردیله‌هه‌موو‬ ‫کوردستاندا قه‌ده‌غه‌کرابوو و سزای قور�سی‬ ‫له‌سه‌ر دانرابوو‪.‬‬ ‫ئێم ‌ه ل ‌ه ڕۆژئاوا (ڕۆژئاوای کوردستان) و ل ‌ه‬ ‫سه‌ره‌تای ساڵی نوێی خوێندن‪ ،‬ده‌ستمان کرد به‬ ‫ئاماده‌کردنی زمانی کوردی بۆئه‌وه‌ی بچێته‌ناو‬ ‫پڕۆگرامی خوێندنی قوتابخانه‌کانه‌وه‌‪ .‬هه‌ندێک ئه‌م‬

‫بیرۆکه‌یه‌یان پێ باش بوو و له‌گه‌ڵماندا هاوکاربوون‬ ‫بۆ باڵوکردنه‌وه‌ی زمانی دایکمان‪ ،‬زمانی شیرینی‬ ‫کوردیمان‪ ،‬هه‌ندێکیش ک ‌ه سه‌ر به‌ڕژێم بوون‬ ‫له‌دژی وه‌ستانه‌و ‌ه و هه‌ندێکی دیک ‌ه ک ‌ه ل ‌ه جه‌ورو‬ ‫سته‌م و ئه‌شکه‌نج ‌ه و گرتن و کوشتنی ڕژێمی‬ ‫به‌عس ده‌ترسان خۆیان دووره‌په‌رێز گرتبوو‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه یه‌که‌مین هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی ڕۆژئاوا بوو‬ ‫له‌دژی ڕژێمی به‌عس‪ ،‬ئه‌وه‌بوو حکومه‌تی به‌ع�سی‬ ‫شۆڤێنی ل ‌ه دژی ئه‌م هه‌نگاوه‌ی خوێندنی زمانی‬ ‫کوردی ده‌رگای قوتابخانه‌کانی داخست‪ .‬من‬ ‫یه‌کێک بووم له‌وانه‌ی که‌ده‌رگای قوتابخانه‌که‌م‬ ‫شکاند بۆئه‌وه‌ی قوتابییه‌کان بچن ‌ه پۆله‌کانیانه‌وه‌‬ ‫و بچن له‌گه‌ڵ وانه‌کانی دیکه‌یاندا‪ ،‬وانه‌ی کوردی‬ ‫بخوێنن‪.‬من به‌رده‌وام بووم ل ‌ه کارکردن له‌‬ ‫یه‌کێک ل ‌ه ڕێکخراوه‌کانیچاالکی ژنان ل ‌ه بواری‬ ‫هۆشیارکردنه‌وه‌ی ژنان بۆ ده‌رکپێکردنی شوێن‬ ‫و بوونی خۆیان و مافه‌کانیان و پشتگیریکردنی ئه‌و‬ ‫ژنانه‌ی ک ‌ه ده‌چه‌وسێنرێنه‌وه‌‪ .‬ئێم ‌ه کارمان له‌سه‌ر‬ ‫هۆشیار بوونه‌وه‌ی ژنان ده‌کرد‪.‬‬ ‫له‌وکاته‌دا له‌پێناو ئه‌من و ئاسای�شی ناوچ ‌ه‬ ‫کوردییه‌کان‪ ،‬باوکم خه‌ریکی خۆڕێکخستنه‌وه‌ی‬ ‫سیا�سی و سه‌ربازی بوو‪ .‬هه‌روه‌ها باوکم سه‌رقاڵی‬ ‫ڕێکخستنه‌و ‌ه و نه‌خشه‌دانانی حیزب بوو‪ ،‬بۆئه‌وه‌ی‬ ‫‌هه‌تا بتوانن ئاگری ئه‌و پێکدانانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫ناوچه‌کانی دیکه‌ی سووریا نه‌یه‌ت ‌ه ناوچه‌کانی‬ ‫ڕۆژئاوا‪ .‬ئه‌م ‌ه جگ ‌ه له‌وه‌ی پێویست بوو هێزێکی‬ ‫چه‌کدار له ‌خه‌ڵک خۆی دروستبکرێت بۆ‬ ‫پارێزگاریکردن ل ‌ه ئه‌من و ئاسایش و به‌رگری له‌‬ ‫ڕۆژئاوای کورستان‪.‬‬ ‫دوای ئه‌و ماوه‌ی ‌ه باوکم له‌پێناو گه‌یاندنی ده‌نگی‬ ‫ڕۆژئاوا و کورد به‌جیهان‪ ،‬به‌ره‌و ئه‌وروپا سه‌فه‌ری‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪59‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫خزمو دۆست و که‌س و کار لێمان کۆبوونه‌وه‌‪.‬ئیدی‬ ‫هه‌ر ئه‌و ئێواره‌ی ‌ه باوکم ل ‌ه گۆڕستانی (ساروخان)‬ ‫ل ‌ه (قامیشلۆ)نێژرا و ماڵئاوایمان لێکرد‪.‬‬ ‫له‌و ڕۆژه‌وه ڕقم زیاتر ل ‌ه ڕژێمی سووریای‬ ‫شۆڤێنی هه‌ڵده‌ستا‪ ،‬هه‌روه‌ها له‌وانه‌ی له‌سه‌ر‬ ‫ڕه‌نج و ماندبوونی خه‌ڵکانی زوڵملێکراو ده‌له‌وه‌ڕێن‪.‬‬ ‫ئیدی ل ‌ه ده‌زگای شه‌هیدان ده‌ستم کرد ب ‌ه کارکردن‬ ‫و ده‌چووین سه‌ردانی ماڵ ‌ه شه‌هیده‌کانمان ده‌کرد و‬ ‫گوێمان ل ‌ه ئازارو خه‌م و پێویستییه‌کانیان ده‌گرت‬ ‫و ل ‌ه هه‌موو ڕوویه‌که‌و ‌ه پشتگیریمان ده‌کردن‪.‬‬

‫کرد‪ .‬چه‌ند مانگێک به‌سه‌ر گه‌ڕانه‌وه‌یباوکمدا‬ ‫تێنه‌په‌ڕی و ب ‌ه دیاریکراوی ل ‌ه ‪٣٠‬ی ته‌مووزی‬ ‫‪ ٢٠١٣‬کاتژمێر شه‌�شی به‌یانی‪ ،‬کاتێک سواری‬ ‫ئۆتۆمبێله‌که‌ی ده‌بێت و هه‌رک ‌ه ئۆتۆمبێله‌‌که‌ی‬ ‫ده‌که‌وێت ‌ه جووڵه‌‪ ،‬ده‌ته‌قێته‌وه‌‪ .‬پیاوان و جاشه‌کانی‬ ‫به‌عس لوغمێکیان له‌ژێر تایه‌ی ئۆتۆمبێله‌که‌ی‬ ‫باوکم دانابوو‪ ،‬که‌چووین باوکم له‌ناو دووکه‌ڵ‬ ‫و خوێندا دوا هه‌ناسه‌ی خۆی هه‌ڵده‌کێشا‪،‬ئه‌وه‌‬ ‫دوا ماڵئاوایی ئێم ‌ه بوو له ‌باوکمان‪ .‬ئه‌م هه‌واڵه‌‬ ‫بوو ‌ه سه‌ردێری هه‌واڵه‌کانی ئه‌و کاته‌‪ ،‬زۆری نه‌برد‬ ‫(عی�سی حه‌سۆ)ی سه‌رکرده‌ی دیار و ئه‌ندامی‬ ‫ماوه‌ی شه‌ش مانگ به‌رده‌وام بووم له‌کارکردن‬ ‫په‌یوه‌ندیی ‌ه دبلۆماسییه‌کانی(یه‌په‌گه‌) ب ‌ه هه‌مان‬ ‫شێو ‌ه ئۆتۆمبێله‌‌‌که‌یان ته‌قانده‌و ‌ه و تیرۆریان کرد‪ .‬له‌م ده‌زگایه‌دا تاوه‌کو به‌جارێک ته‌ندروستی دایکم‬ ‫ڕووی له ‌خراپی کرد و به‌ناچاری ده‌بوای ‌ه به‌ره‌و‬ ‫ئه‌وه‌ی ک ‌ه بینیم له ‌سه‌روو هه‌موو عه‌ره‌بستانی سعودی ‌ه سه‌فه‌ر بکه‌ین‪ ،‬چونکه‌برا‬ ‫کاره‌ساتێکه‌وه‌ی ‌ه که‌وه‌سف بکرێت؛ دووکه‌ڵ له‌ پزیشکه‌که‌م دکتۆر موحه‌مه‌د موباره‌ک له‌وێ‬ ‫ئۆتۆمبێله‌که‌ی باوکم هه‌ڵده‌ستا و چاوم پڕبوون له‌ کاری ده‌کرد‪ .‬دوو مانگمان پێچوو و له‌وکاته‌شدا‬ ‫دووکه‌ڵ‪ ،‬برایه‌کانم (عه‌بدواڵ و سدیق و فه‌رهاد) ئیداره‌ی خۆسەری ل ‌ه ڕۆژئاڤا ‌چه‌نده‌ها وه‌زاره‌ت‬ ‫هه‌وڵیان ده‌دا باوکم ل ‌ه ئۆتۆمبێله‌‌ک ‌ه ده‌ربهێنن‪ .‬و مه‌کته‌بی حکومی نوێی بۆ ڕێکخستنه‌وه‌ی ژیانی‬ ‫له‌و چرکه‌ساته‌دا نه‌م ده‌زانی چیبکه‌م‪ ،‬تاسابووم‪ ،‬خه‌ڵک دامه‌زراندبووو هه‌مووشیان له‌ژێر چه‌تری‬ ‫نه‌م ده‌زانی بگریم‪ ،‬هاوار بکه‌م‪ ،‬بقیژێنم… ئه‌و ئیداره‌ی حکومی خۆسەریدا کاریان ده‌کرد و‬ ‫چرکه‌ساتان ‌ه وه‌ک چه‌نده‌ها کاژێر وه‌هابوون‪ ،‬کاره‌کانیان به‌ڕێو ‌ه ده‌چوو‪ .‬من ل ‌ه وه‌زاره‌تی ئابووری‬ ‫له ‌هه‌مان کاتدا دایکم بینی له‌به‌رده‌م ژووره‌که‌دا کاری نوێم ده‌ستپێکرد و دوایش گوازرامه‌و ‌ه بۆ‬ ‫تاساو ‌ه و هاواریکرد؛ کوا باوکت‪ ،‬ئه‌و زرمه‌ی ‌ه چی کارکردن ل ‌ه به‌ڕێوبه‌ڕایه‌تی ئابووری و هاورد ‌ه و‬ ‫بوو‪ ،‬هی ئۆتۆمبێله‌که‌یئه‌و بوو‪ ،‬چیی ‌ه قسه‌بکه‌؟! هه‌نارده‌کردن و بۆ ماوه‌ی چوار ساڵ کاری ئیداریم‬ ‫باوه‌شم پێداکرد و گووتم؛ مه‌ترس ‌ه هیچ نییه‌‪ ،‬کرد‪.‬‬ ‫باوکمیان ل ‌ه ئۆتۆمبێله‌‌ک ‌ه ده‌رهێناوه‌‪ ،‬وا براکانم‬ ‫له‌وکاته‌دا ڕۆژئاڤا له‌ژێر گه‌مارۆیه‌کی‬ ‫ده‌یبه‌ن بۆ خه‌سته‌خانه‌‪ ،‬ئێستا بینیم هه‌موو شتێک‬ ‫باشه‌؟دایکم گووتی؛ با�شی چی‪ ،‬بۆ درۆ ده‌که‌ی‪ ،‬سه‌ختدا بوو‪ ،‬هه‌موو ده‌روازه‌کان به ‌ڕووی‬ ‫ته‌قینه‌وه‌ک ‌ه هه‌موو ماڵه‌که‌ی هه‌ڵته‌کاندووه‌‪ ،‬ئیدی خه‌ڵکدا داخرابوون و خه‌ڵکی ئێم ‌ه ژیانێکی زۆر‬ ‫باوه‌شم ب ‌ه دایکمدا ‌کرد و جه‌رگ و هه‌ناومان قورسیان به‌ڕێده‌کرد‪ .‬به‌هۆی شۆڕ�شی سووریاوه‌‬ ‫له‌وکاته‌دا ژانی ده‌کرد‪ ،‬ده‌ستمان کرد به‌گریان‪ .‬ناوچه‌ک ‌ه به‌ره‌و وێرانبوون و برسێتی هه‌نگاوی‬ ‫‪60‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫ده‌نا‪ ،‬ناوچه‌کوردییه‌کان له ناوچه‌ی شۆڕشه‌و ‌ه‬ ‫بوون ب ‌ه ناوچه‌ی جه‌نگ و ماڵوێرانی و برسێتی‬ ‫و سه‌بیکردنی ژن و مندااڵن‪.‬ته‌نانه‌ت ئاژه‌اڵنی‬ ‫بێزمانیش ل ‌ه دڵڕه‌قی ئه‌م جه‌نگ ‌ه بێبه‌ش نه‌کران‪،‬‬ ‫ته‌قه‌مه‌نیان پێوه‌ده‌به‌ستنه‌‌و ‌ه و ڕه‌وانه‌یان‬ ‫ده‌کردن بۆئه‌وه‌ی ب ‌ه بازگ ‌‌ه و خاڵ ‌ه سه‌رباز‌ییه‌کان‬ ‫و خه‌ڵکی بێتاواندا بته‌قنه‌وه‌‌‪ .‬ته‌نانه‌ت دارتێلی‬ ‫کاره‌با و ته‌نه‌ک ‌ه خۆڵه‌کانیش لوغم ڕێژ ده‌کران‬ ‫و ب ‌ه خه‌ڵکی بێتاواندا ده‌ته‌قییه‌وه‌‪ .‬ئاوا ل ‌ه هه‌موو‬ ‫الیه‌که‌و ‌ه ڕۆژئاوا بوو ‌ه ئامانجێک‪ ،‬به‌عسییه‌کان‬ ‫و ئیسالمییه‌کانی جه‌بهه‌ی نوسر ‌ه و داعش‬ ‫په‌الماریان ده‌دا‪.‬ب ‌ه ناوی جیهاد و ئیسالمه‌وه‌‬ ‫هه‌رچی موسوڵمان و ناموسوڵمان بووای ‌ه ده‌یان‬ ‫کرد ‌ه ئامانج‪ .‬ئاین و مرۆڤایه‌تی له‌ئه‌وان ‌ه بێبه‌رین‬ ‫ک ‌ه خه‌ڵکیان به‌ناوی ئاینە‌‌و ‌‌ه ده‌کوشت و ژنانیان‬ ‫ده‌کرد ‌ه کۆیل ‌ه و سه‌بایا و ل ‌ه کوێدا داعش پێیه‌کانی‬ ‫خۆی دابنایه‌‪ ،‬له‌وێدا ماڵوێرانی و پی�سی و کوشتن‬ ‫و ته‌عداکردن و سه‌بایاکردنی ژن و مندااڵن‬ ‫ده‌ستیپێ ده‌کرد‪ ،‬هه‌ر بۆی ‌ه ئێم ‌ه ل ‌ه ڕۆژئاڤا له‌دژی‬ ‫ئه‌م هێز ‌ه تاریک ‌ه به‌رگریمان کرد و نه‌مان هێشت‬ ‫ئه‌و قه‌سابخانه‌یه‌ی ل ‌ه (کۆبانی)کرا ل ‌ه ناوچه‌کانی‬ ‫دیکه‌ی جه‌زیر ‌ه دووبار ‌ه بێته‌وه‌‪.‬‬ ‫شه‌نگال له‌الیه‌ن داعشه‌و ‌ه داگیرکراو و‬ ‫به‌رگرییه‌کی زۆری ویست تاوه‌کو میلله‌تی کورد‬ ‫و گه‌رێال و شه‌ڕڤانان و پێشمه‌رگ ‌ه شه‌نگالیان‬ ‫ئازادکرده‌وه‌‪ .‬سیبانی برام له‌ناو هێزه‌کانی (گه‌رێال)‬ ‫دا بوو‪ ،‬به‌شداربوو ل ‌ه ئازادکردنی شه‌نگال و له‌ناو‬ ‫گه‌ریالدا ب ‌ه (ئۆرهان) بانگیان ده‌کرد‪ .‬ل ‌ه ڕۆژی‬ ‫‪ ٣‬ئازاری ‪ ٢٠١٧‬له‌کاتێکدا ورد ‌ه ورد ‌ه خه‌ڵکی‬ ‫شه‌نگال‪ ،‬ئه‌وانه‌ی له‌ده‌ست داعش ڕزگاریان‬ ‫بووبوو‪ ،‬ده‌گه‌ڕانه‌و ‌ه بۆ شه‌نگال‪‌ .‬ل ‌ه ڕووداوێکی‬

‫نه‌خوازراودا و له‌کاتێکدا هێزێکی حیزبی ده‌یویست‬ ‫گه‌رێال ل ‌ه شه‌نگال و(خان سوور) ده‌ربکات‪،‬‬ ‫برایه‌که‌م و چه‌ند هاوڕێیه‌کی چونک ‌ه بڕوایان به‌‬ ‫شه‌ڕی کوردکوژی نه‌بوو‪ ،‬به‌ئاشتییان ‌ه و بێچه‌ک‬ ‫چوون ‌ه سه‌ر ڕێگه‌ی ئه‌و میلشیا حیزبی ‌‌ه و داوایان‬ ‫لێکردن؛ نه‌بن ‌ه هۆی هه‌ڵگیرساندنی شه‌ڕی‬ ‫براکوژی و ڕێگریان لێکردن…به‌داخه‌و ‌ه کاتێک‬ ‫ک ‌ه براکه‌م و هاوڕێکانی دوورکه‌وتنه‌و ‌ه چه‌ند‬ ‫قه‌ناسێکی نادیار خۆی و حه‌وت هاوڕێیان کرده‌‬ ‫ئامانج و شه‌هیدیان کردن‪،‬به‌مجۆر ‌ه سیبانی‬ ‫براشم شه‌هید بوو‪.‬‬ ‫سه‌ره‌ڕای ئه‌م که‌سه‌ر ‌ه گه‌وره‌یه‌ی شه‌هیدبوونی‬ ‫سیبانی برام‪ ،‬دایکم هه‌ر و‌ر ‌ه به‌رز و شکۆمه‌ند بوو‬ ‫ب ‌ه خێزانه‌که‌یه‌وه‌‪ ،‬ئه‌شقی خاکی کوردستان بوو‪.‬‬ ‫چه‌نده‌ها ساڵ له‌ژێر نه‌خۆشیدانااڵندی و سه‌یر‬ ‫له‌وه‌دا بوو ل ‌ه هه‌مان بۆنه‌ی شه‌هیدبوونی(فه‌رهاد)‬ ‫ی برام دایکم ماڵئاوایی لێکردین‪ .‬ئه‌و ڕۆژ ‌ه ڕۆژی‬ ‫‪ ٢١‬ئاوگوستی ‪ ٢٠١٨‬بوو‪ ،‬فه‌رهادی برام ل ‌ه ‪٢١‬‬ ‫ئاوگۆستی ‪٢٠١٥‬دا له‌تورکیا شه‌هید بوو‪ .‬ئاوا‬ ‫دایکم له‌ته‌نیشت براکانمه‌و ‌ه نێژرا‪.‬‬ ‫ئێستا ک ‌ه ئه‌م دێڕان ‌ه ده‌نوسم ئاوڕده‌ده‌مه‌وه‌‬ ‫له‌و هه‌موو ڕووداوانه‌ی به‌سه‌رماندا هاتوون؛‬ ‫چه‌وسانه‌و ‌ه و زوڵمی به‌عس‪ ،‬ته‌عریبکردن‪،‬‬ ‫شۆڕش و خه‌مه‌کانی براکوژی‪ ،‬خیانه‌ت و به‌رگری‬ ‫و دووبار ‌ه هه‌ستانه‌وه‌ئه‌وه‌م بۆ ده‌رده‌که‌وێت‬ ‫ک ‌ه هۆکاری به‌رگریکردنم له ‌مافی ژنان ئه‌وه‌یه؛‌‬ ‫ک ‌ه ژنان خۆیان وه‌ک پاروویه‌کی ئاماد ‌ه نه‌بینن و‬ ‫خه‌بات بکه‌ن‪ .‬ده‌زانم دڵم هه‌رگیز له ‌ئاست زوڵم‬ ‫و زۆرداری مافی ژناندا بێده‌نگ نابێت‪ ،‬هه‌ر بۆیه‌‬ ‫هیوادارم ئه‌م چه‌ند وشه‌یه‌م ده‌ربڕین بێت له‌‬ ‫ئازاری گه‌لێک و ل ‌ه ئازایه‌تی ژنانی کورد‪‌.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪61‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وتـــار‬

‫کۆمه‌ڵگه‌ی دایک وەک ڕۆڵی ژن لەنێو مێژوودا‬

‫خەندە حەمید‬

‫مێژووی مرۆڤایەتی بە کۆمەڵگەی دایک سەرەتا‬ ‫دەگرێ‪ ،‬ژن سەروەر و فەڕمانڕەوا و خواوەند بوو‬ ‫ژیاندۆست و ژینگەدۆست بوو‪ ،‬ژن سەرچاوەی‬ ‫ژیانە و چاوگی زانینە‪ ،‬پیاوی لە بەهەشتی نەزانی‬ ‫ڕزگار کرد‪ ،‬بۆیە ژن خاوەن بوونێکی ڕەسەن و‬ ‫خۆییە‪ .‬ئافرێنەری وشە و زمانە‪ .‬ئەم خۆیەتی‬ ‫و ڕەسەنییەی ژن دەبێتە بنەما و سەرچاوە بۆ‬ ‫پیاو‪ ،‬ئەمەش بە قۆناغی نیۆلیتیک (واتا چاخی‬ ‫بەردینی نوێ) سەرەتا دەگرێ و بناغەی کولتوری‬ ‫تەواوی مرۆڤایەتی پێکدێنێ‪ .‬ئەمە قۆناغێکی بەر لە‬ ‫مێژووە کە گرنگی و پێشەنگایەتی ژن دەردەخات‪.‬‬ ‫‪62‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫کۆمەڵگەی دایک کە کۆمەڵگەیەکی سروشتییە‪ ،‬بۆ‬ ‫قۆناغی نیۆلیتیک باشتر ماناکەی دەگەیەنێت وەک‬ ‫لە دایکساالری هەم لە ڕووی فاکتی مێژووییەوە‬ ‫هەم لە ڕووی ئامانجیشەوە‪.‬‬ ‫”ھێزی دەست پێکردنی شۆڕ�شی کشتوکاڵی‬ ‫نیۆلیتیک ژنە و ھێزیش لە تواناکاری زاوزێ‬ ‫وەردەگرێت‪ ،‬بۆیە تەواوی خواوەندەکان‬ ‫لە ڕووخساری ژندان‪ .‬لە یەکەمین قۆناغی‬ ‫سۆمەرییەکان‪ ،‬میسریەکان و ھیندیەکانیش ناوی‬ ‫خواوەندی لە ژنان دەنرا‪ .‬الیەنی پیاوێتی خواوەندی‬ ‫زۆر دوای ئەوە دەردەکەوێت‪ .‬تەواوی ئەو‬ ‫پەیکەرانەی لە سەردەمی نیۆلیتیکەوە ماونەتەوە‬ ‫لە شێوەی ژن دروستکراون” (ئۆجەالن ‪.)٢٠١٢‬‬ ‫ئەم قۆناغە‪ ،‬قۆناغێکی کشتوکاڵی و ئاژەڵدارییە‬ ‫کە لەالیەن ژنەوە پێشەنگی دەکرا‪ ،‬هێزی ژن لە‬ ‫پێگەیاندنی دانەوێڵە‪ ،‬هاڕین‪ ،‬ماڵیکردنی ئاژەڵ و‬ ‫شوێنی حەوانەوە‪ ،‬لە چنین و تەونکردن‪ ،‬داهێنانی‬ ‫گڵکاری‪ ،‬منداڵبوون و بەخێوکردنیدا دەردەکەوێ‪.‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫په‌یکه‌ری خوداوه‌ند عه‌شتار‬

‫کۆمەڵگای نیۆلیتیک بەتەواوی مۆرکی ژن و‬ ‫کاریگەری ژنی تێدا بەرجەستە دەبێت‪ ،‬بەڕادەیەک‬ ‫کاریگەری و ئەرکی پیاو کاڵ و نابەرجەستە‪،‬‬ ‫هێزێکی سەرەکییان نەبووە و بێکاریگەری بوون‬ ‫لەم جۆرە قۆناغ و کۆمەڵگایەدا‪ .‬هەموو ئەمانە‬ ‫ئارگومێنتی ئەوەمان پێدەدەن هەر لە کۆنەوە‬ ‫ژن بووە بە خواوەندە دایکی ئەم پێشکەوتنانە‪.‬‬ ‫هەروەها هۆکاری کاریگەری ژن بۆ ئەو هێز و‬

‫هەوڵدانانە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکی ژن لە سروشت‬ ‫و مامەڵەکردن لەتەکیدا کە لەم سەردەمەدا‬ ‫بەدەستی هێنابوو‪ .‬هەربۆیە لە تەواوی ئەو پەیکەر‬ ‫و ئامرازانەی ماونەتەوە شوێن پەنچەی ژن و‬ ‫کاریگەرییەکانی بەڕوونی دیارە‪ .‬ئەمەش بەو واتایە‬ ‫دێت کە شۆر�شی گوند مۆرکی ژنی پێوەیە و ژن‬ ‫پێشەنگایەتی کردووە‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪63‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫چواردەورەی ژن شێوە دەگرێت‪ ،‬بۆ ماوەیەکی‬ ‫درێژخایەن تایبەتمەندێتیەکانی کۆمەڵگەی دایک‬ ‫ئازادییەکی تەواو لەو‬ ‫زاڵە‪ .‬باوەڕبوون بەھێزی دایک بەرھەمی ئەم‬ ‫سەردەمەیە‪ .‬پیاو تا دواڕادە بێکاریگەر و گشتییە‪.‬‬ ‫سەردەمەدا بەدیدەکرێ‪،‬‬ ‫ھەرچی “ژنە‪ ،‬دایکە” خاوەنی رۆڵی یەکالکەرەوەیە‬ ‫و جەوھەرە‪ .‬بەاڵم کولتوری نێچیرێتی و ڕاوکردن‬ ‫تیرەکان فراوان و‬ ‫هەنگاو بە هەنگاو پیاوی کرد بە بااڵدەست و‬ ‫بەرباڵوبوون‪ ،‬لێرەدا منداڵ‬ ‫زاڵبوون بەسەر ژندا‪ ،‬هەروەها قۆناغی شوانکارەیی‬ ‫و گاسنکاری بۆ کێڵگەکان زیادی کرد‪ ،‬لەم قۆناغی‬ ‫تەنیا دایک دەناسێ‪،‬‬ ‫زیادکردنی بەرهەم و بەرهەمهێنانەدا جێگای ژن‬ ‫لەبەرئەوەی نەدەزانرا ژن لە بەرتەسک کرایەوە‪ ،‬ئەمەش لە هەر سەردەمێک بە‬ ‫شێواز و جۆری سەردەمەکە درێژە دەکێ�شێ تاکو‬ ‫کامە پیاو دووگیان بووە‬ ‫دەگاتە ڕۆژگاری ئەمرۆمان‪ .‬جیاوازی کۆمەڵگەی‬ ‫ئازادییەکی تەواو لەو سەردەمەدا بەدیدەکرێ‪ ،‬دایک ئەوەیە کە ئابووری و بەرهەمهێنان بە پێی‬ ‫تیرەکان فراوان و بەرباڵوبوون‪ ،‬لێرەدا منداڵ‬ ‫تەنیا دایک دەنا�سێ‪ ،‬لەبەرئەوەی نەدەزانرا ژن لە‬ ‫کامە پیاو دووگیان بووە‪ ،‬بەاڵم دەزانرا منداڵ لە‬ ‫کامە ژنە‪ .‬ئەمەش هێزێکی پشت ئەستوور بە ژنان‬ ‫فەراهەم دەکات‪ .‬چونکە لەوێدا مێردایەتی پیاو هیچ‬ ‫ڕۆڵ و هێزێکی زاڵی بەسەر سروشتی ژنەوە نییە‪.‬‬ ‫لە دەرئەنجامی هەڵکۆڵینە شوێنەوارناسییەکانی‬ ‫ئەمڕۆدا دەرکەوتووە‪ ،‬کە ئەم کولتورە لە تەواوی‬ ‫میزۆپۆتامیای سەروو‪ ،‬زنجیرە چیاکانی زاگرۆس‪،‬‬ ‫تۆرۆس … هتد هەبووە‪.‬‬ ‫تایبەتمەندییە جەستەییەکانی پیاو وای لێدەکات‬ ‫لە شوێنە دوورەکان بەدوای نێچیردا بگەرێ ئەوەی‬ ‫پیاو وەک نێچیر بەدەستی دێنێت هی هەمووانن‪،‬‬ ‫بەهەمان شێوە منداڵەکان موڵکی سەرجەم‬ ‫کۆمەڵگاکەیە‪ ،‬موڵکی هیچ یەکێک لە ژنان و پیاوان‬ ‫نییە‪ .‬هەروەک چۆن ئۆجەالن لە کتێبی ژنۆلۆژیدا‬ ‫پێی وایە‪ ،‬شۆڕ�شی کشتوکاڵ و ئاژەڵداری لە‬ ‫خوداوەندێکی سەردەمی کۆمەڵگەی دایک‬

‫‪64‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫پێویستی بێت‪ ،‬بەاڵم ئابووری پیاوساالری لەسەر‬ ‫بنەمای زیادکردن و زۆرکردنی بەرهەمە بۆیە‬ ‫لێرەدا پیاو دەیەوێت بەسەر سروشت و ژندا‬ ‫زاڵ بێت‪ .‬هەر لەبەرئەوەیە کۆمەڵگەی دایک زۆر‬ ‫ڕیالیستی ترە‪.‬‬ ‫زاراوەی کۆمەڵگەی دایک‪ -‬ماتریارکی‬ ‫‪ Matriarchy‬لە وشەی التینی ماتەر (‪)mater, matris‬‬ ‫بە واتای ”دایک” و وشەی گریکی ئارکین (‪)arkhein‬‬ ‫بە واتای ”حکومکردن” دێ‪ ،‬بەسەر یەکەوە واتای‬ ‫”حکومکردنی دایک یان ژن” دێت‪ .‬هەروەها زاراوەی‬ ‫گریکی (‪ )gynaikokratie‬بە واتای ”دەسەاڵتی ژنان‪،‬‬ ‫یان فەرمانڕەوایی ژنان” دێت‪ .‬بەاڵم هەروەک‬ ‫خانمە نووسەر فێمینیست و پرۆفیسۆر لە بواری‬ ‫کۆمەڵگەی دایک‪ ،‬بەڕەگەز ئەڵمانی (هایدێ‬ ‫گۆتنەر ئابێندرۆس ‪)Heide Göttner-Abendroth‬‬ ‫پێی وایە کە زاراوەی کۆمەڵگەی دایک‪ -‬ماتریارکی‬ ‫شێوێندراوە و بەرانبەر پیاوساالری‪-‬پاتریارکی بە‬ ‫واتای ”فەرمانڕەوایی یان حکومی پیاوان” دانراوە‪.‬‬ ‫هایدێ گۆتنەر ئابێندرۆس پێی وایە کۆمەڵگەی‬ ‫دایک تۆڵەسەندنەوە و دژە پیاوساالری نییە‪،‬‬ ‫هەروەها حوکمڕانی ژنان نییە بەسەر پیاواندا‪،‬‬ ‫هەروەک چۆن بە هەڵە والێکدەدرێتەوە‪.‬‬ ‫کۆمەڵگەی دایک کۆمەڵگەیەکی دایک_سەنتەرە‬ ‫لەسەر بنەمای بەها دایکایەتییەکان وەک‬ ‫چاودێریکردن‪ ،‬بەهەندوەرگرتن‪ ،‬بەخێوکردن‬ ‫و دایکێتی بونیادنراوە‪ .‬ئەم بەهایانە بۆ هەموو‬ ‫کەسێکن‪ ،‬بۆ دایکان و بۆ ئەوانەی دایکیش نین؛ بۆ‬ ‫ژنان و پیاوانیش وەکیەکن‪.‬‬ ‫کەوایە کۆمەڵگەی دایک ڕەهەندێکی تازە‬ ‫بە سەرجەم کایەکان دەدات‪ ،‬داوای شوناسێکی‬ ‫نوێ دەکات‪ ،‬کە ژن خۆی ئەم شوناسە بۆ خۆی‬ ‫دیاری بکات‪ ،‬بۆئەوەی لەسەر بنەمای ڕەگەز و‬

‫داب و نەریت‪ ،‬هەروەک‬ ‫چۆن داواکاری ئازادبوون‬ ‫بەرز دەکاتەوە بۆ‬ ‫ئەزموونکردنی تاکێتی ژن‪.‬‬ ‫ئەم ویستە ئازادە هەوڵی‬ ‫یاخیبوون دەدات بەرانبەر‬ ‫بە سیستەمی پیاوساالری و‬ ‫سەرمایەداری‬ ‫جێندەر توێژینەوە بکەین‪ .‬هەروەها بۆ ئازادبوونە‬ ‫لە فەرمانی پیاو‪ ،‬کۆت و بەندی کولتور‪ ،‬داب‬ ‫و نەریت‪ ،‬هەروەک چۆن داواکاری ئازادبوون‬ ‫بەرز دەکاتەوە بۆ ئەزموونکردنی تاکێتی ژن‪ .‬ئەم‬ ‫ویستە ئازادە هەوڵی یاخیبوون دەدات بەرانبەر‬ ‫بە سیستەمی پیاوساالری و سەرمایەداری‪ ،‬لە‬ ‫ڕێگەی گۆڕینی سیستەمی سیا�سی‪ ،‬پەروەردەیی‬ ‫و ئابووری‪ ،‬هەریەک لە مانەش دەبێت بە ڕێگەی‬ ‫خەباتێکی میانڕەو پەیڕەوبکرێ‪ ،‬چونکە ئەو‬ ‫نایەکسانییەی لە نێوان ژنان و پیاواندا هەیە‬ ‫بە نایەکسانی جێدەریشەوە لە بێسیستەمی‬ ‫پیاوساالریدا و سەرمایەداریدا خۆی دیاردەهێنێ‪،‬‬ ‫هەروەک چۆن سەرەتا کێشە کۆمەاڵیەتییەکان‬ ‫و توندوتیژی لە کۆمەڵگە پیاوساالرییەکاندا‬ ‫سەریهەڵداوە‪ ،‬ئەمە بە تێپەڕبوونی کات بوو بە‬ ‫بنەما و باوەڕ بۆ پیاوی بەهێز‪ .‬لەبەرئەوە فشار و‬ ‫توندوتیژی دەروونی و هۆشەکی هیچی کەمتر نییە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪65‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫لە سیستەمی پیاوساالریدا‬ ‫پیاو سەروەرە و دەسەاڵتی‬ ‫تەواوی پێدراوە‪ ،‬لێرەدا‬ ‫پیاو وەک ڕەگەزێکی‬ ‫بااڵدەست و جیاواز خۆی‬ ‫دەناسێنێ‪ ،‬دەبێت ئەو‬ ‫سەنتەریی بوونە بۆ پیاو‬ ‫تێکبشکێندرێت‬ ‫لە توندتیژی جەستەیی‪ .‬کەوایە ژنان لە سیستەمی‬ ‫پیاوساالریدا تەنیا جەستەیان ڕووبەرووی زەبر و‬ ‫مەتر�سی توندوتیژییەکانی پیاوانە نابێتەوە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫مەترسییە گەورەکە بۆ سەر هۆش و دەروونیانە‪.‬‬ ‫ئەم بێدادی و نایەکسانییە بەرهەمی پیاوساالرییە‪.‬‬ ‫چونکە لەو سیستەمەدا پیاو نایەوێ دەسبەرداری‬ ‫بەرژەوەندی و دەسەاڵتەکانی ببێت هەر بۆیە‬ ‫ژن وەک پاشکۆ و الواز دەبینرێت و مامەڵەی‬ ‫لەگەڵدا دەکرێت‪ ،‬دەبێت لە چوارچێوەی سنوور‬ ‫و دەسەاڵتدانانی پیاواندا کار بکات‪ ،‬کاریگەری‬ ‫ئەمەش بەڕوون و ئاشکرایی لە زۆربەی بوارەکاندا‬ ‫بەرچاوە و دەبینرێت‪.‬‬ ‫لە سیستەمی پیاوساالریدا پیاو سەروەرە‬ ‫و دەسەاڵتی تەواوی پێدراوە‪ ،‬لێرەدا پیاو‬ ‫وەک ڕەگەزێکی بااڵدەست و جیاواز خۆی‬ ‫دەناسێنێ‪ ،‬دەبێت ئەو سەنتەریی بوونە بۆ پیاو‬ ‫‪66‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫تێکبشکێندرێت‪ ،‬نابێت ببێتە نمونەیەک بۆ ژنان‪،‬‬ ‫بەڵکو دەبێت ژنان لە نامۆیی بەو سیستەمە و‬ ‫شوێنکەوتەی پیاوان دەربچن و ڕزگاریان بێت‪.‬‬ ‫ئەمەش بە گەڕانەوە بۆ بەهای ژن و ڕۆڵی ژن لە‬ ‫سەرەتای مێژووی مرۆڤایەتی و قۆناغی نیۆلیتیک و‬ ‫کۆمەڵگە دایکیەکانی ئێستا ئەم ئامانجە بەدی دێت‪.‬‬ ‫لێرەدا دەمەوێ با�سی چەند نموونەیەکی‬ ‫کۆمەڵگەی دایک بکەم‪ ،‬چونکە کۆمەڵگەی دایک‬ ‫ئەفسانە نییە وەک هەندێک پێیان وایە‪ .‬ژنانی‬ ‫کۆمەڵگەی دایک لە مالیزیا ئه‌فسان ‌ه نین‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫ڕاستین به‌شێوه‌کی سروشتی و سه‌ره‌تایی له‌نێو‬ ‫دار و دره‌ختی جه‌نگه‌ڵه‌کانی سورمبو ده‌ژین‬ ‫خاوه‌ن زه‌وی و به‌رهه‌می خۆیانن زه‌ویه‌کانیان هی‬ ‫کچه‌کانیانه‌‪ ،‬ئه‌وان ناوی مێرده‌کانیان هه‌ڵناگرن و‬ ‫خۆیان خاوه‌ن بڕیاری ژیانی خۆیانن‪.‬‬ ‫هەروەها لە ئیندەنوسیا خێڵێک هەیە بەناوی‬

‫فریدا – سەر بە خێڵێکی خاوه‌ن کولتوری دایک‪-‬سەنتەری‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫(مینان کابوو ‪ )Minangkabau‬هەرچەندە‬ ‫موسوڵمانن‪ ،‬بەاڵم دایک‪-‬سەنتەری وەک‬ ‫حکومڕانی و دەسەاڵتی ژنان پێناسە ناکەن‪ ،‬بەڵکو چینییەکان پێیان وایە‬ ‫وەک سیستەمێکی کۆمەاڵیەتی دەیبینن‪ ،‬کە تێیدا‬ ‫کە کۆمەڵگەی مۆسۆ‬ ‫سەرجەم ئەندامەکان یەکسانن و هاوکاری یەکتری‬ ‫دەکەن‪.‬‬ ‫دوایەمین کۆمەڵگەی دایکە!‬ ‫یەکێکی تر لە نموونەکان کولتوری (کابیل‪-‬‬ ‫‪ )Kabyle‬کە ژن تێیدا ناوەند و سەنتەرە ئەمەش خەڵکی مۆسۆ باوەڕیان بە‬ ‫لە باکوری ئەفریقا‪ ،‬جەزائیر‪ ،‬مەغریب و تونس هاوسەرگیری نییە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫هەیە‪ ،‬ئەم خەڵکانە بەشێوەیەکی سروشتی و‬ ‫سەرەتایی دەژین‪ .‬لەو کولتورەدا ژن وەک دایکی باوەڕیان بە خۆشەویستی‬ ‫خێڵەکە دەبینرێ‪ ،‬هەروەها لە ماڵدا سەنتەرە و ئازاد هەیە‬ ‫بەرپرسیارە‪ .‬هەندێک سرووت و ئەفسانەیان‬ ‫هەیە یەکێ لەوانە دروستکردنی گۆزە و قاپە بە پێویستە بە ئاشتییانە لەیەکتری دووربکەونەوە‪،‬‬ ‫گڵ بەشێوەیەکی سیمبوولی کە گوزارشت لە ژیان کەواتە مەبەست لە هاوسەرگیری چییە؟‬ ‫گرێبەستی هاوسەرگیری بۆ چییە کە خۆتی پێ‬ ‫بەبەرداکردنی زەوی دەکەن‪.‬‬ ‫ببەستییەوە‪ .‬خەڵکانی مۆسۆ لەگەڵ باوکیاندا‬ ‫نموونەیەکی دیکە کۆمەڵگەی الهوو (‪ )Lahu‬ناژین‪ ،‬بەڵکو لەالیەن دایکیان و خێزانی دایکیانەوە‬ ‫لە چین لەم نموونەیەدا یەکێتی جێندەری بوونی بەخێودەکرێن و گەورەدەکرێن‪ .‬ئەمەش بە‬ ‫هەیە پێیان وایە هەردوو ڕەگەزەکە بوونە بە یەک کولتوری ئازادی خۆشەویستی ناسراوە‪.‬‬ ‫یەکێکی تر لە کۆمەڵگە دایکیەکان کۆمەڵگەی‬ ‫و یەکن‪ .‬لەبەرئەوە باوەڕیان بەو وتەیە هەیە کە‬ ‫چۆپستیک [ئەو دوو دارەی چینییەکان لەبری چوتی چانە (‪ )Juchitan‬لە مەکسیک‪ ،‬فریدا کالۆ‬ ‫کەوچک نانی پێدەخۆن] تەنیا بەیەکەوە دەتوانی سەر بەم خێل و گۆمەڵگایەیە (فریدا کالۆ خانمە‬ ‫نیگارکێشێکی مەکسیکییە‪ ،‬لە زۆربەی تابلۆکانی‬ ‫ئی�شی پێ بکەی و نانی پێ بخۆی‪.‬‬ ‫هەروەها کۆمەڵگەی مۆسۆ (‪ )Mosuo‬لە پۆرترێتی خۆی کێشاوە‪ ،‬کە ئازار و کێشەکانی ژن‬ ‫چین بە شانشینی ژنان ناودەبرێت‪ ،‬گروپێکی نیشان دەدات‪ .‬ئەو بە تابلۆ لە ژیانی خۆی دواوە‬ ‫کەمینەن‪ ،‬ئاینەکەیان بودییە و زمانی تایبەت بە و واقعی ژیانی خۆی لەنێو تابلۆکانیدا کێشاوە‪،‬‬ ‫خۆیان هەیە‪ .‬چینییەکان پێیان وایە کە کۆمەڵگەی باس لە خەم و ئازارارەکانی دەکات وەک مرۆڤێک‬ ‫مۆسۆ دوایەمین کۆمەڵگەی دایکە! خەڵکی مۆسۆ ئینجا وەک ژنێک)‪ .‬هەرچەندە لەو کۆمەڵگەیە‬ ‫باوەڕیان بە هاوسەرگیری نییە‪ ،‬بەڵکو باوەڕیان بە پیاوان لە ڕووی سیاسییەوە دەسەاڵتدارن‪ ،‬بەاڵم‬ ‫خۆشەویستی ئازاد هەیە‪ ،‬چونکە پێیان وایە گەر کولتورەکە دایک_سەنتەرە‪ ،‬واتا دایک لە ماڵ‬ ‫دووکەس هیچی دیکە یەکتریان خۆشنەویست ئەوا و خێزاندا دایک دەسەاڵتدارە‪ ،‬ئابوورییەکە�شی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪67‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫لەسەر بنەمای ئابووری ژنانە واتا بە پێی پیویستی‬ ‫بۆ ژیان ڕێکخراوە‪ .‬لەوێدا خاوەندارییەتی ماڵ هی‬ ‫ژنانە‪ ،‬ئەمەش واتای ئەوە دەگەیەنێت کە سەرجەم‬ ‫شاریش سەر بە ژنانە و هی ئەوانە‪.‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وەک سەرچاوە و مێژووییەکی ڕاستەقینە هەمیشە‬ ‫بۆی بگەڕێینەوە‪ ،‬لێوەی فێربین و سوودی‬ ‫لێوەرگرین‪ .‬چونکە جیهانی ئێستا پێویستی بە‬ ‫دەستنیشانکردنی ڕۆڵی ئازادانەی ژنە لە کۆمەڵگادا‪،‬‬ ‫بۆ ئەوەی بە ئامانجی یەکسانی‪ ،‬هاڕمۆنی و‬ ‫هاوسەنگی ژیان بگەین‪ ،‬ئەمە بۆ ژیانێکی باشترە‬ ‫نەک زاڵبوون و چەوساندنەوە‪ ،‬هەروەک چۆن‬ ‫پێویستە لە کۆمەڵگەی پیاوساالری خوێندنەوە و‬ ‫ڕەخنەمان بۆ بێکاریگەری و بەرتەسککردنەوەی‬ ‫ڕۆڵ و ئەرکەکانی ژن هەبێت‪ ،‬هەروەها بابەت و‬ ‫دیاردەکانی ژیانی هاوچەرخ پێویستی بە خوێندنەوە‬ ‫و هەڵوێستە لەسەرکردن هەیە‪ ،‬بەهەمان شێوە‬ ‫دەکرێ لەو سەردەمەدا خوێندنەوە و پەیڕەوی‬ ‫نوێمان بۆ کۆمەڵگەی دایکی هەبێت‪.‬‬

‫ئەوەی بەدی دەکرێ لە هەریەک لە کۆمەڵگە‬ ‫دایکیەکاندا‪ ،‬ئەوەی جێگەی سەرنج و ڕەخنەیە‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬کە بەگشتی کۆمەڵگەی داخراون‪ ،‬بەو‬ ‫مانایەی کە تێکەڵ بە کۆمەڵگەکانی تر نەبوون‪،‬‬ ‫دوورەپەرێزن‪ ،‬هەروەها گرنگی بە پەروەردەی‬ ‫خوێندن نادەن و خۆیان دوور لە شارستانیەتن‪،‬‬ ‫ئەمەش لە ئاستی پەروەردەیی دابڕانیان پێوە دیارە‪.‬‬ ‫گەر ئەمە بەو شێوەیە بێت کەوایە کۆمەڵگای‬ ‫شارستانی مۆرکی پیاوساالری پێوەدیارە‪.‬‬ ‫کەواتە دە�شێ بگوترێ شارستانیەتی یەکێکە لە‬ ‫سەرچاوەکان‬ ‫هۆکارەکانی سەرهەڵدانی پیاوساالری‪ .‬چونکە‬ ‫عەبدوڵاڵ ئۆجەالن‪ )٢٠١٢( ،‬ژنۆلۆژی‪ ،‬چاپخانەی‬ ‫پەیوەندی لە نێوان شارستانیەتی و کۆیلەیەتیدا‬ ‫هەیە‪ .‬شارستانیەتی هەر لە سەردەمی سۆمەرەوە ڕەنج‪ ،‬سلێمانی‪.‬‬ ‫‪Rigoglioso, Marguerite Breaking the Taboo on‬‬ ‫بۆ ئەکەد‪ ،‬لە بابلیۆنەوە بۆ ئاشور‪ ،‬لە گریکەوە‬ ‫‪‘Matriarchy’ First World Congress Explores Women‬‬‫بۆ ڕۆم‪ ،‬لە کۆتاییدا لە ئەوروپاوە بۆ ئەمریکا‪،‬‬ ‫‪Centered Societies. [online] Available from http://www.‬‬ ‫کۆیلەیەتی لەسەر �سێ ئاست بناغەی ڕێژراوە‪.‬‬ ‫‪universitadelledonne.it/english/matriarchy.htm‬‬ ‫یەکەم‪ ،‬لە ڕوویی ئیدیۆلۆژییەوە کە لە ئەفسانە‬ ‫‪Heide Goettner-Abendroth (2009) Matriarchy.‬‬ ‫و میتۆلۆژییەکاندا پیاوان وەک خواوەند و‬ ‫‪[online] Germany Available from http://www.hagia.de/‬‬ ‫بەهێز وێناکراون‪ ،‬ژنانیش وەک الواز و فریودەر‬ ‫‪en/matriarchy.html‬‬ ‫وێناکراون‪ ،‬دووەم‪ ،‬بەکارهێنانی هێز‪ ،‬سێیەم‬ ‫‪Gupta, Akanksha Matriarchy: A Shallow Hypocrisy.‬‬ ‫‪[online] Available from http://indiaopines.com/‬‬ ‫دەستبەسەرداگرتنی ئابووری‪ .‬پیاوان لەسەر‬ ‫‪matriarchy-south-biggest-hypocrisy/‬‬ ‫ئەم �سێ ئاستە شارستانیەتییان دامەزراندووە و‬ ‫ژنانیان وەدەرناوە‪ .‬بۆیە مێژووی پێنج هەزارەی‬ ‫کولتور مه‌گه‌زین‬ ‫شارستانیەتی لە بنەڕەتدا مێژووی بە کۆیلەکردنی‬ ‫ژنانە (ئۆجەالن‪.)٢٠١٢ ،‬‬ ‫لە کۆتاییدا‪ ،‬دەکرێت کۆمەڵگەی دایک وەک‬ ‫گەڕانەوەی بااڵنس و وەک سیستەم پەیڕەوبکرێ‪،‬‬ ‫‪68‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫وتـــار‬

‫تازه‌گه‌ری دیموكراتی به‌رامبه‌ر‬ ‫مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری‬

‫به‌�شی هه‌شته‌م‬ ‫پێهه‌ڵگرتنی یه‌هودیه‌كانی رۆژئاوا دوای رۆما‬ ‫ل ‌ه زه‌مینه‌ی ماددیدا لەگەڵ ئاواكردنی شاره‌كان‬ ‫(یه‌كه‌مین شۆڕ�شی ئه‌وروپا له‌سه‌ده‌ی ده‌یه‌م‬ ‫به‌دواوه‌) و په‌ره‌سه‌ندنی بازاڕ ل ‌ه ده‌وروبه‌ریدا‬ ‫به‌دیهات‪ .‬پێشكه‌وتنی په‌یوه‌ندی كااڵ ـ پار ‌ه ـ بازرگانی‪،‬‬ ‫هێزی دووه‌مین هه‌ڵمه‌تی ستراتیژی ب ‌ه یه‌هودیه‌كان‬ ‫به‌خ�شی‪ ،‬وات ‌ه رۆڵی ستراتیژی ب ‌ه پار ‌ه ده‌به‌خشرێت‪.‬‬ ‫بااڵده‌ستی پار ‌ه ب ‌ه واتای نیو ‌ه ب ‌ه نیوه‌ی ده‌سه‌اڵتی‬ ‫شار دێت‪ ،‬له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌؛ ب ‌ه واتای رۆڵ‬ ‫بینین دێت ل ‌ه حوكمڕانی (به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی) ئه‌و‬ ‫ده‌وڵه‌تانه‌ی تاز ‌ه گه‌ش ‌ه ده‌كه‌ن و له‌هه‌ڵكشاندان‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها له‌سه‌ده‌ی ده‌یه‌م به‌دواو ‌ه فه‌تحی‬ ‫مه‌عنه‌وی ئه‌وروپا (به‌كرستیانكردنی) ته‌واوبووه‌‪.‬‬ ‫ئه‌م فه‌تح ‌ه به‌شێوه‌یه‌كی ناراسته‌وخۆ له‌الیه‌نی‬

‫ئه‌رێنی و نه‌رێنیه‌و ‌ه كاریگه‌ریه‌كی زۆری كرد ‌ه سه‌ر‬ ‫یه‌هودیه‌كان‪ .‬الیه‌نی ئه‌رێنی‪ ،‬ئایینێكی ئیبراهیمی‬ ‫ئه‌وروپای فه‌تحكردووه‌‪ .‬هه‌رچی الیه‌نی نه‌رێنیه‌تی‪،‬‬ ‫چه‌نده‌ی ده‌چێت ئایینی موسه‌وی ـ ب ‌ه سیفه‌تی ئایینی‬ ‫هۆزێكی به‌رته‌سك ـ ته‌نگه‌تاو ده‌كات‪ .‬ئه‌وروپای‬ ‫سیكۆالرو هۆزه‌كان‪ ،‬كاریگه‌ری هێزی مه‌عنه‌وی‬ ‫موسه‌وێتی و هێزی پاره‌ی یه‌هودی ب ‌ه سه‌رچاوه‌ی‬ ‫زۆربه‌ی ئه‌و كێشه‌و قه‌یرانان ‌ه داده‌نێت ك ‌ه تا‬ ‫سه‌رده‌می هیتله‌ر‪ ،‬ته‌نانه‌ت تا رۆژی ئه‌مڕۆمان‬ ‫دووچاری هاتوون‪ .‬یه‌كه‌مین بڕیاری كۆنسه‌ی‬ ‫كرستیان ‌ه كاسۆلیك ه‌كانی ساڵی ‪ 1179‬ده‌رهه‌ق به‌‬ ‫كۆكردنه‌وه‌ی یه‌هودیه‌كان ل ‌ه گیتۆ (سه‌ربازگه‌)كان‬ ‫ئه‌نجامێكی ئه‌م كاریگه‌ریه‌یه‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه سه‌ده‌ی ده‌یه‌م به‌دواو ‌ه به‌و سیفه‌ته‌ی‬ ‫هێزی ستراتیژی ماددی و مه‌عنه‌وی ئه‌وروپا‬ ‫(روسیا�شی له‌ناودا)ی ‌ه ئیتر یه‌هودیه‌ت ل ‌ه دۆخی‬ ‫گه‌شه‌سه‌ندندایه‌‪ .‬مسۆگه‌ر یه‌كێك ل ‌ه ده‌وڵه‌مه‌ندو‬ ‫رۆشنبیری هه‌ر شارێك یه‌هودییه‌‪ .‬هه‌ر بۆیه‌‬ ‫هه‌ڵبه‌ت ‌ه ئه‌م دۆخ ‌ه رێگا له‌پێش ئێره‌یی‪ ،‬ناكۆكی و‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪69‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫پێكدادانی مه‌زن ده‌كاته‌وه‌‪ .‬ئاواکردنی یه‌كه‌مین‬ ‫گیتۆكان (گه‌ڕه‌ك ‌ه داخراوه‌كان) هه‌واڵده‌ری‬ ‫رووداوه‌كانی دواتره‌‪ .‬به‌رامبه‌ر به‌م ره‌وشه‌‬ ‫نوێیانه‌ش یه‌هودییه‌ت ستراتیژی و ته‌كتیكی نوێ‌‬ ‫په‌ره‌پێده‌دات‪ :‬یه‌كه‌میان بزاوتی «هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌‬ ‫«یه‌‪ ،‬دووه‌میان بزووتنه‌وه‌ی «سیكوالر ـ عه‌ملانی»یه‌‪.‬‬ ‫هه‌ردووكیشیان بزاڤێكن ئه‌نجامی گه‌وره‌یان‬ ‫ده‌بێت‪ .‬یه‌هوودیه‌كان له‌رێگای ئه‌م دوو هه‌ڵمه‌ته‌‬ ‫ستراتیژی ‌ه نوێی ‌ه پێهه‌ڵگرتنێكی سه‌ركه‌وتووانه‌‬ ‫ل ‌ه چاخی ناوین ئه‌نجام ده‌ده‌ن‪ .‬پێویست ‌ه له‌بیر‬ ‫نه‌كه‌ین ك ‌ه هه‌ڵگه‌ڕانه‌و ‌ه ل ‌ه ئایینی كۆن‪ ،‬یه‌كه‌مین‬ ‫هه‌ڵمه‌تی ستراتیژیی ‌ه ك ‌ه حه‌زره‌تی ئیبراهیم و‬ ‫موسا ئه‌نجامیانداوه‌‪ .‬ب ‌ه دڵنیاییه‌و ‌ه ده‌توانرێت‬ ‫پێهه‌ڵگرتنی حەزرەتی ئیبراهیم لە ئورفاو موسا لە‬ ‫میس ‌ر ب ‌ه هه‌ڵمه‌تی ستراتیژی مه‌عنه‌وی ناوببرێت‪.‬‬ ‫رێكخراوی ماسۆنی ك ‌ه وه‌ستاكانی بیناسازی‬ ‫یه‌هودی ل ‌ه چاخی ناوین دایانمه‌زراند ده‌شێت وه‌ك‬ ‫یه‌كه‌مین بزاوتی سیكوالر ـ عه‌ملانی بیری لێبكرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌رچی فه‌یله‌سوفی مه‌زنی به‌ڕیش ‌ه یه‌هودی‬ ‫سپینۆزای ‌ه ل ‌ه یه‌كه‌مین په‌رستگاكانی مۆدێرنیته‌ی‬ ‫سه‌رمایه‌داری ـ ئه‌مستردام ـ بوو ب ‌ه پێشه‌نگی‬ ‫یه‌كه‌مین پێهه‌ڵگرتنی فه‌لسه‌فی مه‌زنی سیكۆالر ـ‬ ‫عه‌ملانی‪ .‬عه‌ملانیه‌ت یه‌كێك له‌و بابه‌ت ‌ه سه‌ره‌كیانه‌یه‌‬ ‫ك ‌ه ل ‌ه واڵت ‌ه به‌ناو ئیسالمیه‌كان لە سەرووی‬ ‫هەمووشیانەوە تورکیا بابەتێکی گفتوگۆی‬ ‫بەردەوامە‪ .‬هه‌ر وه‌كو چۆن ناولێنانی واڵتان یاخود‬ ‫كۆمه‌ڵگاكان ب ‌ه سه‌رمایه‌داری و سۆسیالیستی‬ ‫ب ‌ه هه‌وڵێكی پڕوپاگه‌ند ‌ه كردن ده‌بینم‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫ناوبردنی واڵتان ب ‌ه ئیسالمی‪ ،‬كرستیانی و بودیزمی‬ ‫له‌ناو هه‌مان چوارچێوه‌دا ده‌بینم‪ .‬ئەو پێناسەی‬ ‫بەشێوەی «کۆمەڵگا سیا�سی و ئەخالقیەکان یان‬ ‫پێچەوانەکەی سەبارەت بە کۆمەڵگاکان دەکرێت‬ ‫‪70‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫واقیعیتری دەبینم‪ .‬عەملانیەت (دنیاییبوون) بە‬ ‫واتای سیکۆالرێتی رۆڵێکی ئەرێنی لە دووركه‌وتنه‌وه‌‬ ‫ل ‌ه دۆگما ئاینییه‌كان و ئازادبووندا دەبینێت‪ .‬به‌اڵم‬ ‫كاتێك خودی عه‌ملانییه‌ت به‌واتای ره‌وت یان مه‌یلی‬ ‫ده‌مارگیری عه‌ملانی (عه‌ملانیه‌تگه‌رایی ـ الییسیزم)‬ ‫به‌كاربهێنرێت‪ ،‬خۆی�شی وه‌ك جه‌مسه‌رێكی دژ‬ ‫له‌وانه‌ی ‌ه ب ‌ه خێرایی ببێت به‌قاڵب و دۆگما‪ .‬ناچارم‬ ‫ب ‌ه بایه‌خه‌و ‌ه ئاماژه‌ی پێبكه‌م‪ ،‬عه‌ملانیه‌تێك له‌م‬ ‫چوارچێوه‌یه‌دا بێت هیچ جیاوازیه‌كی ئه‌وتۆی‬ ‫لەگەڵ ئایینگه‌راییه‌كانی دیك ‌ه نامێنێت‪ .‬چەندە دژە‬ ‫یەهودیەت پەرە بسەنێ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ش (گۆڕینی‬ ‫ئایین) خێرا ده‌بێت‪ .‬به‌ر له‌وه‌ی ل ‌ه قۆناخی ده‌وڵه‌ت‬ ‫ـ نه‌ته‌وه‌دا درێژ ‌ه ب ‌ه روونکردنەوەی ره‌و�شی‬ ‫یه‌هودیه‌ت بده‌م‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و رووداوانه‌ی‬ ‫له‌رۆژهه‌اڵتی ناوین و رۆژهه‌اڵت روویانداوه‌‬ ‫‌كاریگه‌ریان زۆر ‌ه و سه‌رنج راكێشن‪ ،‬ئاماژه‌‬ ‫پێكردنی پێویسته‌‪.‬‬ ‫تا سه‌رده‌می ئیسالمیه‌ت‪ ،‬یه‌هودیه‌ت‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌كی با�شی لەگەڵ ده‌وڵه‌تی پارس ـ‬ ‫ساسانی هه‌یه‌‪ .‬وه‌ك ده‌بینرێت كاریگه‌ریه‌كی‬ ‫زۆریان ل ‌ه كۆشكه‌كاندا هه‌یه‌‪ .‬هه‌ر وه‌ك ده‌زانرێت‬ ‫یه‌كه‌مین پێغه‌مبه‌ری ژن ـ ئه‌سته‌ر (ئه‌ستێر ) ـ له‌‬ ‫كۆشكی ساسانیه‌كاندا رۆڵێكی مه‌زنی هه‌بووه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه په‌رتووكی پیرۆزیشدا باسكراوه‌‪.‬‬ ‫شیمان ‌ه ده‌كرێت هه‌م ل ‌ه كاروباره‌كانی پار ‌ه ـ‬ ‫بازرگانی‪ ،‬هه‌میش ل ‌ه پێشكه‌وتن ‌ه ئایدیۆلۆژیه‌كانی‬ ‫پێگه‌یه‌كی‬ ‫یەهودیەکان‬ ‫ئیمپراتۆریه‌تدا‬ ‫به‌هێزیان هه‌بووبێت‪ .‬رزگاركردنی یه‌هودییه‌‬ ‫دوورخراوه‌كان(‪596‬ــ‪546‬پ‪.‬ز) له‌ژێر حوكمڕانی‬ ‫نه‌بوخزنه‌سری پادشای بابلی له‌الیه‌ن كۆڕ�شی‬ ‫دامه‌زرێنه‌ری ئیمپراتۆریەتی پارس‪ ،‬كاریگه‌ری‬ ‫نه‌ریتێكی به‌هێزی ئافراندووه‌‪ .‬ب ‌ه درێژایی مێژوو‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ 36‬ئایار ‪ 2019‬ز \ جۆزه‌ردان‪2719‬ك‬

‫یه‌هودیه‌ت ل ‌ه گۆڕه‌پانی ئێراندا هێزێك بوو ‌ه‬ ‫ك ‌ه ناتوانرێت بچووك بكرێته‌وه‌‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫ل ‌ه عه‌ره‌بستان (نیمچ ‌ه دوورگه‌ی عه‌ره‌ب)‪،‬‬ ‫باكووری ئه‌فریقیاو ته‌نانه‌ت رۆژهه‌اڵتی ئه‌فریقیا‬ ‫ـ حه‌به‌شه‌ش ب ‌ه هه‌مان شێو ‌ه یه‌هودیه‌كان‬ ‫به‌رده‌وام پێگه‌یه‌كی گرنگیان ل ‌ه مێژوودا هه‌بووه‌‪.‬‬ ‫ناتوانرێت كاریگه‌ری یه‌هودیه‌كان لەسەر ‌ته‌واوی‬ ‫په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی كولتووری ماددی و مه‌عنه‌وی‬ ‫بچووك بكرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی ئیسالمدا‪ ،‬له‌نیمچه‌‬ ‫دورگه‌ی عه‌ره‌بدا یه‌هوودیه‌كان به‌سیفه‌تی‬ ‫گڕوپێكی ئایینی بازرگانی له‌سه‌رووی گڕوپه‌كانی‬ ‫دیكه‌و ‌ه بوون‪ .‬هه‌روه‌ها له‌زه‌ویی ‌ه ب ‌ه پیته‌كانیشدا‬ ‫خاوه‌ن موڵك بوون‪ .‬وه‌ك دیار ‌ه له‌سه‌رووی ئه‌و‬ ‫گروپ ‌ه ب ‌ه بنه‌چ ‌ه سامیانه‌و ‌ه بوون كه‌ببوون به‌‬ ‫عه‌ره‌ب‪ .‬سریانیه‌كانیش دۆخێكی هاوشێوه‌یان‬ ‫هه‌بوو‪.‬‬ ‫ب ‌ه واتایه‌ك ل ‌ه واتاكان له‌رێگای سه‌رهه‌ڵدانی‬ ‫ئیسالمه‌و ‌ه عه‌ره‌به‌كان ل ‌ه پای ئه‌وه‌بوون ل ‌ه جیاتی‬ ‫پاوانی یه‌هودیه‌كان‪ ،‬پاوانی بازرگانی و ده‌سه‌اڵتی‬ ‫خۆیان ئاوابكه‌ن‪ .‬كارتێكردن و كاریگه‌ری زۆری‬ ‫ێ ده‌كات‪.‬‬ ‫یه‌هودیه‌ت به‌سه‌ر ئیسالمه‌و ‌ه ئه‌م ‌ه ئه‌ر ‌‬ ‫ده‌شێت ئه‌م ره‌وش ‌ه ب ‌ه ئاواكردنی ده‌وڵه‌ت ـ‬ ‫نه‌ته‌وه‌ی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری بچووێنرێت‪.‬‬ ‫عه‌ره‌به‌كان ل ‌ه میانه‌ی ئیسالمیه‌ته‌و ‌ه وه‌اڵمی‬ ‫مۆدێرنیته‌ی چاخه‌كانی ناوین ده‌ده‌نه‌وه‌‪ .‬ئه‌م واقیعه‌‬ ‫له‌ژێر ناكۆكیی ‌ه ماددی و مه‌عنه‌ویه‌كانیان لەگەڵ‬ ‫یه‌هودیه‌ت و یه‌هودیه‌كاندا شاراوه‌یه‌‪ .‬پێویسته‌‬ ‫ئاماژ ‌ه به‌م الیه‌نه‌ش بكرێت ك ‌ه ل ‌ه سه‌رهه‌ڵدانی‬ ‫ئیسالمدا ب ‌ه ئه‌ندازه‌ی ره‌هه‌ندی ئه‌تنیكی‪،‬‬ ‫ره‌هه‌ندی چینایه‌تیش رۆڵێكی گرنگی بینیوه‌‪ .‬له‌‬ ‫ئاكامی په‌لهاوێشتن و باڵوبوونه‌و ‌ه خێراكه‌ی ئیسالم‬

‫و به‌شێوه‌یه‌كی دژواران ‌ه سه‌ركوتكردنی یه‌كه‌مین‬ ‫به‌رخودانیان‪ ،‬وه‌ك بڵێی یه‌هودیه‌كان دووچاری‬ ‫دووه‌مین كاره‌ساتی رۆما هاتبن‪ .‬دوو رێگایان له‌‬ ‫ێ گرتنەبەری رێگای‬ ‫پێشدا بوو‪ :‬یان سه‌رله‌نو ‌‬ ‫په‌رته‌وازه‌بوون و مه‌نفا‪ ،‬یان «هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌«‪.‬‬ ‫شیمان ‌ه ده‌كرێت به‌شێكی یەهودیەکان په‌نایان‬ ‫بردۆت ‌ه به‌ر ئێران‪ ،‬باكووری ئه‌فریقیا و ئه‌نادۆڵ‪.‬‬ ‫چه‌ندین نموونه‌ش پیشانیده‌ده‌ن ك ‌ه به‌شێكیان‬ ‫ل ‌ه روواڵه‌تدا ئیسالمیه‌تیان په‌سه‌ندكرد‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ل ‌ه ناوه‌ڕۆكدا په‌سه‌ندیان نه‌كردو ته‌قیه‌گه‌راییان‬ ‫كرد‪ ،‬وات ‌ه روویان له‌مه‌یلی هه‌ڵگه‌ڕانه‌و ‌ه كرد‪.‬‬ ‫شیمانه‌یه‌كی به‌هێز ‌ه ك ‌ه یەهودییە هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان‬ ‫رۆڵیان له‌و بزاوت ‌ه مه‌زهه‌بی و یاخیبوون ‌ه زۆرانه‌دا‬ ‫هه‌بوو ‌ه ك ‌ه دژ ب ‌ه ده‌سه‌اڵتی شۆڤێنی عه‌ره‌به‌‬ ‫سوننه‌كان ڕوویانداوه‌‌‪ .‬رۆڵی یه‌هودیه‌كان له‌‬ ‫په‌ره‌سه‌ندنی چه‌ندین ره‌وتی به‌رهه‌ڵستكاری‬ ‫به‌ڕیش ‌ه میزۆبۆتامیایی و ئێران شایانی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم جدیترین په‌ره‌سه‌ندن ده‌وڵه‌تی به‌بنه‌چه‌‬ ‫توركی خه‌زه‌ری ـ یه‌هوودی بوو ك ‌ه ل ‌ه كه‌ناره‌كانی‬ ‫باكووری ده‌ریای قه‌زوین ئاوایان كرد‪ ،‬ك ‌ه ئه‌مڕۆ‬ ‫جوگرافیاكه‌ی ب ‌ه توركمانستان و به‌شێك‬ ‫ل ‌ه ئازه‌ربایجان ناوده‌برێت‪ .‬ده‌گێڕنه‌و ‌ه گوایه‌‬ ‫سه‌لجوق به‌گ ی یه‌كه‌مین باپیره‌ی سه‌لجوقیه‌كان‬ ‫پێگه‌ی فه‌رماندارێتی له‌م ده‌وڵه‌ته‌دا هه‌بووه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها بنه‌چه‌ی یه‌هودیه‌تی ناوی �سێ لە‬ ‫کوڕەکانی بەڵگەیەکی گرنگە کە پەیوەندیەکەی‬ ‫بە یەهودیەتەوە پیشاندەدات‪ .‬كاتێك ئه‌م ‌ه راست‬ ‫بێت‪ ،‬ئه‌وا هاوشێوه‌ی ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ی له‌رێگای‬ ‫ئێران دژ ب ‌ه سه‌ڵته‌نه‌ت ‌ه عه‌ره‌بیه‌كان بره‌ویان پێدا‪،‬‬ ‫ناتوانرێت رۆڵی یه‌هوودیه‌كان ل ‌ه بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫سه‌لجووقیدا بچووك بكرێته‌وه‌‪ .‬ئه‌م ‌ه بابه‌تێكی‬ ‫زۆر گرنگه‌و پێویستی ب ‌ه روونكردنه‌و ‌ه هه‌یه‌‪ .‬هه‌ر‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪71‬‬

‫‪NO:36 -May 2019‬‬

‫ل ‌ه چاخ ‌ه كۆنه‌كانه‌و ‌ه ئه‌نادۆڵ ناوه‌ندێكی جددی‬ ‫یه‌هوودیه‌ت بووه‌‪ .‬یه‌هودیه‌كانیش ب ‌ه ئه‌ندازه‌ی‬ ‫گریكه‌كان له‌ئاواكردنی چه‌ندین شاردا جێگایان‬ ‫گرتووه‌‪ .‬كێبڕك ‌ێ له‌نێوانیاندا هه‌یه‌‪ .‬هه‌ڵبه‌ت ‌ه ئه‌و‬ ‫یه‌هوودیانه‌ی ل ‌ه رۆژئاواو عه‌ره‌بستان ته‌نگه‌تاو‬ ‫كرابوون كۆبوونه‌وه‌یان ل ‌ه ئه‌نادۆڵ شتێكی باوو‬ ‫نه‌ریتییه‌‪ .‬له‌میانه‌ی ئه‌م رێنومایی و تێڕوانینه‌‬ ‫مێژووییه‌دا باشتر ده‌ركی پێ‌ده‌كرێت ك ‌ه بۆچی دوای‬ ‫ئیسرائیل ئه‌نادۆڵ وه‌ك دووه‌مین واڵتی خۆیان‬ ‫ده‌بینن‪ .‬هه‌روه‌ها ئه‌نادۆڵ ل ‌ه دۆخی بازاڕێكی به‌هێزی‬ ‫پار ‌ه ـ بازرگانی و بزووتنه‌و ‌ه ئایدیۆلۆژیه‌كاندا بوو‪،‬‬ ‫ناتوانرێت رۆڵی یه‌هودیه‌كان له‌مه‌شدا بچووك‬ ‫بكرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌كو ده‌زانرێت ل ‌ه سااڵنی ‪ 1391‬ـ‬ ‫‪ 1492‬ـ ‪ 1550‬کاتێک یه‌هوودیه‌كان ل ‌ه ئیسپانیا‬ ‫ناچاری کۆچبەری کران به‌شێوه‌ی شه‌پۆڵ بە‬ ‫شه‌پۆل هاتن ل ‌ه ئه‌نادۆڵ نیشته‌جێبوون‪ .‬ئه‌گه‌ر‬ ‫قورساییه‌كه‌یان ل ‌ه سه‌ڵته‌نه‌تی عوسمانیه‌كان و‬ ‫سه‌لجوقیه‌كاندا ره‌چاو بكرێت‪ ،‬ئه‌وا باشتر ده‌ركی‬ ‫پێده‌كرێت ك ‌ه تا چ راده‌یه‌ك ره‌گی خۆیان داكوتاوه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها جه‌ماوه‌رێكی گه‌وره‌ی موسڵمانه‌‬ ‫هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان پێكهاتبوو‪ .‬له‌سااڵنی ‪ 1650‬به‌دواوه‌‬ ‫ئیسباتیه‌كان(‪ Sabbatarianisim‬بزووتنه‌وه‌یه‌كی‬ ‫به‌هێزی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كانی ئه‌زمیر ـ مانیسایه‌) رۆڵێكی‬ ‫زۆر گرنگیان لەو بزووتنەوەی هەڵگەڕانەوەدا‬ ‫بینیوه‌‪ .‬كاریگه‌ری ئه‌مان ‌ه له‌سه‌ر سیاسه‌تی دارایی‬ ‫و پاره‌ی عوسمانیه‌كان ده‌زانرێت‪ .‬ل ‌ه رۆڵی ئه‌و‬ ‫مامۆستایانه‌دا بوون ك ‌ه گرنگی پاره‌و بازرگانییان‬ ‫ێ جار‬ ‫روون ده‌كرده‌وه‌‪ .‬سه‌رباری ئه‌وه‌ی هه‌ند ‌‬ ‫دووچاری ملمالنێی دژوارهاتوون و ده‌ست به‌سه‌ر‬ ‫موڵكه‌كانیاندا گیراوه‌‪ ،‬به‌اڵم ناتوانرێت نكوڵی له‌‬ ‫رۆڵه‌كه‌یان بكرێت ل ‌ه بواری دامه‌زراندن و له‌‬ ‫‪72‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ده‌سه‌اڵت خستنی چه‌ندین سوڵتاندا‪.‬‬ ‫وه‌ك دیار ده‌بێت و ده‌ركی پێده‌كرێت‬ ‫هه‌ڵگه‌ڕانه‌و ‌ه بوو ‌ه ب ‌ه سێیه‌مین پێهه‌ڵگرتنی‬ ‫ستراتیژی یه‌هودیه‌كان له‌پێناو مانه‌وه‌و ژیاندا‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر دیارده‌ی هه‌ڵگه‌ڕانه‌و ‌ه نه‌بایە‪ ،‬له‌ناو‬ ‫زۆرینه‌ی موسڵمانانی رۆژهه‌اڵت و زۆرینه‌ی‬ ‫كرستیانی رۆژئاوا‪ ،‬یەهودیەکان نەیاندەتوانی‬ ‫به‌رده‌وامی ب ‌ه هه‌بوون و ژیانی خۆیان بده‌ن‪.‬‬ ‫پێویست ‌ه هه‌ڵگه‌ڕانه‌و ‌ه وه‌ك ستراتیژیه‌كی ژیان‬ ‫ده‌ركی پ ‌ێ بكرێت (له‌م دۆخه‌ی یه‌هوودیه‌كان)‪.‬‬ ‫هه‌ر وه‌ك ل ‌ه ئایدیۆلۆژیا هاوشێوه‌كانیش جێگای‬ ‫باسه‌‪ ،‬تا دۆگماتیزمی ئایینی دان ب ‌ه ئازادی مافی‬ ‫راده‌ربڕیندا نه‌نێت‪ ،‬مه‌یله‌كانی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌‬ ‫ده‌ست لێبه‌رنه‌دراوه‌‪ .‬لەسایەی ئه‌م �س ‌ێ ستراتیژیه‌‬ ‫گرنگه‌و ‌ه یه‌هودیه‌كان ل ‌ه چاخی ناوین خۆیان له‌‬ ‫له‌ناوچوونی تەواوەتی رزگاركرد‪.‬‬ ‫پێویست ‌ه ته‌نیا ل ‌ه روانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫ماددییه‌و ‌ه سه‌یری پاره‌داران یان خاوەن پارەکان‬ ‫نه‌كرێت‪ .‬یەهودیەکان ل ‌ه سایه‌ی ئه‌و هێزه‌ی‬ ‫پارە پێیان ده‌به‌خشێت‪ ،‬دەتوانن ژیانی خۆیان‬ ‫بپارێزن و بەردەوامی پێبدەن‪ .‬هه‌رچی له‌سایه‌ی‬ ‫به‌ده‌ستهێنانی هێزی ئایدیۆلۆژییه‌‪ ،‬له‌میانه‌ی‬ ‫په‌یڕه‌و ‌ه مه‌عنه‌ویه‌كانه‌و ‌ه هه‌م به‌كاریگه‌ر ده‌بن‬ ‫هه‌میش له‌سه‌ر پێیان ده‌مێننه‌وه‌و به‌رده‌وامی به‌‬ ‫ژیان ده‌ده‌ن‪ .‬زۆری ژماره‌ی رۆشنبیر‪ ،‬نووسه‌ر‪،‬‬ ‫بیرمه‌ند‪ ،‬ئایدیۆلۆگ و زانا گه‌وره‌كانی یه‌هودی‬ ‫ل ‌ه نزیكه‌و ‌ه په‌یوه‌ندی ب ‌ه پێگه‌ی رێبه‌رایه‌تی‬ ‫مه‌عنه‌ویه‌و ‌ه هه‌ی ‌ه ك ‌ه پێویستیه‌كی زۆریان پێیه‌تی‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها پێشخستنی چه‌ندین بزووتنه‌وه‌ی ئایینی‪،‬‬ ‫فه‌لسه‌فی و زانستی ل ‌ه پێداویستی ‌ه ژیانیه‌كانی‬ ‫ستراتیژیه‌تی ژیانیانه‌‪‌‌‌‌‌‌‌.‬‬