Azade komalga no20

‫دیدگــــــــــا‬

‫شۆڕشی كۆمه‌اڵیه‌تی پێداویستییه‌كی‬ ‫ژیانیی ‌ه ل ‌ه باشووری كوردستان‬ ‫كێشه‌ و قه‌یرانه‌ كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كان به‌شێكی‬ ‫ئه‌و گێژاوه‌ گشتگیرییه‌‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی باشووری‬ ‫كوردستان تێیكه‌وتووه‌‪ .‬بێگومان ئه‌و كێشه ‌و‬ ‫قه‌یرانانه‌ پاشخانێكی مێژوویی خۆیان هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫له‌ ‪ 26‬ساڵی رابردوودا گێژاوه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی چڕوپڕ‬ ‫قووڵتربۆته‌وه و گه‌یشتۆته‌ ئاستی ته‌قینه‌وه‌كی‬ ‫جڤاكی‌‪ .‬هه‌ڵبه‌ته‌ گێژاوی سیستمی ده‌سه‌اڵتدارێتی‬ ‫باشوور كاریگه‌رییه‌كی سه‌ره‌كی به‌سه‌ر ئه‌و دۆخه‌ی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌وه‌ هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم خودی بونیادی كۆمه‌ڵگه‌ش‬ ‫داڕزیوه‌ و به‌ها ئه‌خالقی و جڤاكییه‌كانی الواز بووه‌‪،‬‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ ئاماده‌گی ئه‌وه‌ی�شی له‌ خۆیدا كه‌مكردۆته‌وه‌‬ ‫كه‌‌ بتوانێت گۆڕین و وه‌رچه‌رخانێكی ریشه‌یی له‌خۆیدا‬ ‫بێنێته‌دی دی‪ .‬بۆیه‌ له‌به‌رامبه‌ر به‌و شااڵو و هێرشه‌‬ ‫كولتوورییه‌ ده‌ره‌كییانه‌ی رووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌‬ ‫نه‌یتوانیوه‌ به‌ریه‌‌ككه‌وتنێكی ئه‌رێنی بسازێنێت‪.‬‬ ‫به‌ڕاده‌یه‌ك هیچ به‌ربه‌ستێكی ئه‌وتۆ له‌به‌رده‌م ئه‌و‬ ‫شااڵوانه‌دا نه‌ماوه‪‌.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی له‌پانتایی كۆمه‌اڵیه‌تی گرفته‌كاندا ده‌بینرێت‬ ‫ئه‌وه‌یه‌؛ اه‌به‌رامبه‌ر ئه‌و گێژاوه‌ كۆمه‌الیه‌تیه‌دا‬ ‫گه‌لێك ره‌وتی هزری و كۆمه‌اڵیه‌تی سه‌ریانهه‌ڵداوه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم هیچ یه‌كێكیان خاوه‌ن پرۆژه‌ی چاره‌سه‌ری‬ ‫نین‪ ،‬ته‌نانه‌ت خۆیان بوونه‌ته‌ كێشه‌ و گرفت بۆ ئه‌و‬ ‫كۆمه‌ڵگایه‌‪ .‬به‌تایبه‌تیش ره‌وته‌ ئایینی پاشڤه‌ڕۆیه‌كان و‬ ‫لیبرالیزم‪ ،‬كه‌ بوونه‌ته‌ هۆكارێكی سه‌ره‌كی ئه‌و گێژاوه‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌‪.‬‬ ‫جێی باسه‌ كه‌ ده‌زگا راگه‌یاندنییه‌كان به‌رامبه‌ر‬ ‫به‌م دۆخه‌ نه‌ك هه‌ر خاوه‌ن گیانی به‌رپرسیارێتی‬

‫و هوشیاریی پێویست نین‪ ،‬به‌ڵكو خۆیان بوونه‌ت ‌ه‬ ‫ئامڕازێكی كوشنده‌ بۆ زیاتر باڵوكردنه‌وه‌ و‬ ‫كاریگه‌ركردنی ئه‌و شااڵوانه‌ی كۆی بونیادی كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫هه‌ڵده‌ته‌كێنێت‌‪ .‬كه‌ناڵه‌ راگه‌یاندنییه‌كان له‌ دۆخی‬ ‫ئێستایدا رۆڵی جه‌الدێك ده‌بینێت بۆ كوشتنی ئه‌و‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌یه‌‬ ‫كرۆكی گرفت و قه‌یرانه‌ كۆمه‌اڵییه‌تییه‌كانی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی باشوور نه‌بوونی ئازادی‪ ،‬دادپه‌روه‌ری‪،‬‬ ‫یه‌كسانی‪ ،‬دیموكراتی‪ ،‬ئاشته‌وایی و ئاسایشن‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان‬ ‫بشێوێن و به‌ها ئه‌خالقی و جڤاكییه‌كان بێبایه‌خ و‬ ‫بێناوه‌ڕۆك بكرێن‪ .‬مسۆگه‌ر له‌پێناو تێپه‌ڕاندنی‬ ‫ئه‌و گرفت و قه‌یرانانه‌ پێویستیی به‌تێپه‌ڕاندنی ئه‌و‬ ‫ئه‌قڵییه‌ته‌ چه‌قبه‌ستوو و داڕزیوه‌ هه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫له‌گه‌ڵ خۆیدا داڕزاندووه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش له‌ بنه‌مادا به‌‬ ‫به‌رپابوونی شۆڕشێكی زینهی و ویژدانی هه‌یه‌‌‪ ،‬تا ئه‌م‬ ‫وه‌رچه‌رخانه‌ زیهنییه‌ روونه‌دات هه‌رگیز ناكرێ باس‬ ‫له‌ شۆڕشێكی كۆمه‌اڵیه‌تی بكرێت‪.‬‬ ‫ئیدی له‌به‌رامبه‌ر به‌ هه‌موو ئه‌و ره‌وته‌ تێكده‌رانه‌ی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی باشووری كوردستانیان لێكترازاندووه‌‪،‬‬ ‫پێویستیی به‌ شۆڕشێكی كۆمه‌اڵیه‌تی هه‌یه‌‪ .‬بێگومان‬ ‫به‌بێ ئه‌م شۆڕشه‌ كۆمه‌اڵیه‌تییه‌ هه‌ر هه‌وڵدانێك بۆ‬ ‫چاره‌سه‌ری گرفت و قه‌یرانه‌ سیا�سی و ئابوورییه‌كان‬ ‫ئاكامێكی ئه‌وتۆی لێناكه‌وێته‌وه‌ كه‌ توانستی گۆڕین و‬ ‫وه‌رچه‌رخانێكی مه‌زنی لێبكه‌وێته‌وه‌‪.‬‬

‫‪NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ته‌ها حسێن‪ :‬پارت ‌ه سیاسیه‌کان ئاشته‌وایى‬ ‫کۆمه‌ڵگ ‌ه و خێزانیان تێکداوه‌‬ ‫سازدانی‪ :‬دانا عومه‌ر‬ ‫بۆ گفتوگۆکردن له‌سه‌ر کێشه‌کاىن‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ و کاریگه‌رى کێشه‌ سیاسیه‌کان و‬ ‫قه‌یراىن دارایى و کاریگه‌رى پێشکه‌وتنى‬ ‫ته‌کنه‌لۆژیا‪ ،‬له‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ى باشوورى‬ ‫کورستان‪ ،‬گفتوۆیه‌کامن له‌گه‌ڵ ته‌ها‬ ‫حسێن‪ ،‬ده‌روناس و توێژه‌رى ده‌روىن کرد‪.‬‬ ‫ده‌قى چاوپێکه‌وتنه‌که‌‬

‫ته‌ها حسین ده‌روناس‬

‫ده‌روناس ته‌ها حسین‪ ،‬له‌باره‌ى‬ ‫پێشکه‌وتنه‌کاىن کۆمه‌ڵگه‌ى کوردییه‌وه‌‬ ‫ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌کات‪ ،‬که‌ پڕۆسه‌ى‬ ‫په‌ره‌وه‌رده‌ پاشه‌کشێى کردووه‌ و‬ ‫پێشکه‌وتنه‌کاىن‬ ‫له‌گه‌ڵ‬ ‫نه‌یتوانیوه‌‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌دا پێش بکه‌وێت‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫ئاماژه‌ به‌ ڕۆڵى خراپى پارته‌ کوردیه‌کان‬ ‫ده‌کات له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا و ده‌ڵێت پارته‌کان‬ ‫تاکى ترسنۆک به‌رهه‌م ده‌هێنن و به‌هۆى‬ ‫ملمالنێى ناشه‌ریفانه‌وه‌ ئاشته‌وایى‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ و خێزانیشیان تێکداوه‌‪.‬‬ ‫به‌هۆى پێشکه‌وتنى ئامێره‌کاىن‬ ‫‪4‬‬

‫په‌یوه‌ندى کردن و ته‌کنه‌لۆژیاى‬ ‫زانیارییه‌وه‌‪ ،‬چه‌ندین دیارده‌ى نۆێ‬ ‫له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا سه‌رى هه‌ڵداوه‌ و‬ ‫سه‌رچاوه‌کاىن ئاڕاسته‌کردىن کۆمه‌ڵگه‌ و‬ ‫په‌روه‌رده‌کردىن تاکه‌کان زیادى کردووه‌‪،‬‬ ‫بێجگه‌ له‌وه‌ش سه‌رهه‌ڵدانێکى قه‌یراىن‬ ‫دارایى له‌ کۆتایى ساڵى ‪ 2014‬وه‌ و بووىن‬ ‫ناکۆکى سیاىس له‌نێوان پارته‌کاىن باشوورى‬ ‫کوردستاندا‪ ،‬کۆمه‌ڵگه‌ى باشوورى‬ ‫کوردستانیان ڕووبه‌ڕووى ته‌نگه‌ژه‌یه‌کى‬ ‫ده‌روىن و کۆمه‌اڵیه‌ىت کردووه‌ته‌وه‌ که‌‬ ‫کاریگه‌رى له‌سه‌ر ڕه‌فتارى تاکه‌کان‬ ‫دروستکردوو ه‌‪.‬‬

‫ ‪ o‬الوازى پڕۆسه‌ى‬ ‫به‌کۆمه‌اڵیه‌تی بوونى‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ و گرفته‌کانى‬ ‫په‌یو ه‌ندیه‌کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان‬ ‫ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆچى؟‬ ‫«جیلێکمان به‌رهه‌مهێناوه‌‬ ‫جیلێکى گۆشه‌گیر و بێ متمانه‌ و‬ ‫بێ ئینتیما و نامۆ به‌به‌ها و ئاکاره‌‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان»‬ ‫ته‌ها حسێن‪ :‬پێویستى مرۆڤ به‌‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان یه‌کێکه‌‬ ‫له‌پێداویستیه‌ گرنگه‌کانى بنیاتنانى‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫که‌سێتى هاوسه‌نگ و ته‌ندروسته‌‪،‬‬ ‫ئامرازێکى گرنگى هه‌ڵسه‌نگاندنى‬ ‫خوده‌ و پڕۆسه‌یه‌که‌ بۆ گه‌شه‌پێدان‬ ‫و په‌ره‌سه‌ندنى تاک‪ ،‬هه‌ر ئه‌مه‌ش‬ ‫که‌ به‌کۆمه‌اڵیه‌تیبون‬ ‫واده‌کات‬ ‫به‌یه‌کێک له‌خه‌سڵه‌ته‌ گرنگه‌کانى تاک‬ ‫بۆکارتێکردن له‌ کۆمه‌ڵگه‌و وه‌رگرتنى‬ ‫ئاماژه‌کان و وه‌اڵمدانه‌وه‌ و دیالۆک‬ ‫کردن دابنرێت‪.‬‬ ‫به‌کۆمه‌اڵیه‌تیبون‬ ‫پڕۆسه‌ى‬ ‫(سۆسیالیزه‌یشن) پڕۆسه‌ى کامڵبون‬ ‫و گۆشکردنى تاکه‌ له‌ڕێى کۆمه‌ڵێک‬ ‫ئامرازى وه‌ک (خێزان‪ ،‬دامه‌زراوه‌‬ ‫په‌روه‌رده‌یی و کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کانى‬ ‫ده‌وڵه‌ت‪ ،‬په‌رستگاکان‪ ،‬ڕاگه‌یاندن‬ ‫و گروپى کۆمه‌اڵیه‌تى‪ ).....‬که‌‬ ‫له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ به‌ها گشتى و تایبه‌تیه‌کانى‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ فێرده‌بێت و به‌هۆى ئه‌و‬ ‫ئه‌زمون و ڕاهێنانه‌ى که‌ڕۆژانه‌‬ ‫دوباره‌یان ده‌کاته‌وه‌ ده‌بێته‌ به‌شێک‬ ‫له‌ بنیاتى که‌سێتى و لێره‌وه‌ له‌به‌ر‬ ‫که‌تاکه‌کانى‬ ‫ئه‌وهاوبه‌شیه‌ى‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک له‌ به‌هاکاندا هه‌یانه‌‬ ‫ڕایه‌ڵه‌یه‌ک له‌په‌یوه‌ندى دروست‬ ‫ده‌بێت که‌ له‌ناواخندا تێره‌ به‌ به‌هاى‬ ‫ئاکارى و که‌سێتیه‌کان‪ ،‬به‌هۆیه‌وه‌‬ ‫جۆرێک له‌نزیکى له‌نێوان ئه‌ندامانى‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌دا دروست ده‌بێت‪ ،‬هه‌ربۆیه‌‬ ‫بێجگه‌ له‌ به‌هاگشتیه‌کانى مرۆڤایه‌تى‬ ‫هه‌رکۆمه‌ڵگه‌و خاوه‌نى به‌هاو ئاکارى‬ ‫تایبه‌ت به‌خۆیه‌تى‪.‬‬ ‫به‌بڕواى من به‌له‌به‌رچاوگرتنى‬ ‫ئه‌وه‌ى له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێداوه‌‬ ‫پڕۆسه‌ى به‌کۆمه‌اڵیه‌تى بون له‌‬ ‫ئاستێکى الوازدایه‌ به‌به‌راورد به‌‬ ‫ده‌یه‌کانى پێشوو‪ ،‬مه‌به‌ستى من‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫لێره‌دا به‌کۆمه‌ڵیه‌تیى بونێکى پڕ ل ‌ه‬ ‫ووزه‌ ده‌گرێته‌وه‌ نه‌ک ئه‌وه‌ى له‌ڕێى‬ ‫تۆڕه‌کانى په‌یوه‌ندیه‌وه‌ ده‌گوزه‌رێت‪،‬‬ ‫بێجگه‌ له‌په‌یوه‌ندیه‌کى بێ ڕۆح و‬ ‫خۆخاڵیکردنه‌وه‌یه‌کى ده‌رونى هیچى‬ ‫تر نیه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ‬ ‫ئه‌و پاشه‌کشێیه‌ى که‌ له‌ پڕۆسه‌ى‬ ‫په‌روه‌رده‌دا ڕویداوه‌ و نه‌مانتوانیوه‌‬ ‫هاوشانى‬ ‫په‌روه‌رده‌‬ ‫پڕۆسه‌ى‬ ‫پێشکه‌وتنى ته‌کنه‌لۆجیا و هاوسه‌نگ‬ ‫به‌ به‌به‌ها ئاکاریه‌کانى خۆمان په‌ره‌‬ ‫پێبده‌ین‪ ،‬هه‌ر بۆیه‌ له‌ئێسته‌دا‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کانیش پڕ‬ ‫له‌کێشه‌و گرفته‌ و بگره‌ به‌رده‌وام‬ ‫له‌پاشه‌کشه‌ دایه‪‌ ،‬ئه‌مه‌ نه‌ک ته‌نها‬ ‫له‌سه‌ر ئاستى تاک و خێزان به‌ڵکو‬ ‫له‌سه‌ر ئاستى سیا�سى وکۆمه‌اڵیه‌تیش‬ ‫به‌جۆرێک خه‌ریکه‌ به‌ته‌واوه‌تى ده‌چینه‌‬ ‫قۆناغى تاک گه‌رایى و ته‌نها بیر له‌خۆمان‬ ‫و به‌رژه‌وه‌ندى خۆمان ده‌که‌ینه‌وه‌‪،‬‬ ‫گه‌شه‌ى ویژدان و ئاکار له‌به‌رده‌م‬ ‫داڕمانى ته‌واوه‌تیدایه‌‪ ،‬جیلێکمان‬ ‫به‌رهه‌مهێناوه‌ جیلێکى گۆشه‌گیر و بێ‬ ‫متمانه‌ و بێ ئینتیما و نامۆ به‌به‌ها و‬ ‫ئاکاره‌ کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان‪ ،‬به‌جۆرێک‬ ‫هیچ ڕایه‌ڵه‌یه‌ک هاونیشتمانیان‬ ‫و‬ ‫به‌ده‌سه‌اڵت‬ ‫نابه‌ستێته‌وه‌‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌وه‌ و بۆشاییه‌کى پڕکراوه‌‬ ‫به‌بێمتمانه‌یى له‌نێوان تاکو ده‌سه‌اڵت‬ ‫و تاکو کۆمه‌ڵگه‌دا هه‌یه‌ که‌بوه‌ته‌ هۆى‬ ‫دابڕانێکى کۆمه‌اڵیه‌تى گه‌وره‌‪.‬‬ ‫هه‌رئه‌مه‌شه‌ واى کردووه‌ له‌ئێستادا‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان جۆرێک له‌‬ ‫کاڵبونه‌وه‌ به‌خۆیه‌وه‌ ببینێت‪ ،‬ئه‌وه‌ى‬ ‫ده‌گوزه‌رێت ته‌نها په‌یوه‌ندیه‌کى بێ‬ ‫ڕۆحه‌ و ئه‌وه‌ى ڕۆڵ ده‌بینێت ته‌نها‬

‫کێبڵه‌ نه‌ک ڕۆح ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‬ ‫بۆ کۆمه‌ڵێک هۆکار که‌ بریتین له‌‬ ‫زۆربون و په‌ره‌سه‌ندنى‬ ‫ ‬‫و‬ ‫په‌یوه‌ندیکردن‬ ‫ئامێره‌کانى‬ ‫جێگره‌وه‌ى‬ ‫وه‌ک‬ ‫به‌کارهێناى‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان‪.‬‬ ‫سه‌خت بونى ژیان و‬ ‫ ‬‫گوزه‌رانى تاک و سه‌رقاڵبونیان به‌‬ ‫په‌یداکردنى قوتى ڕۆژانه‌‪.‬‬ ‫کۆبونه‌وه‌‬ ‫که‌مبونه‌وه‌ى‬ ‫ ‬‫کۆمه‌اڵیه‌تی و خێزانیه‌کان‪.‬‬ ‫به‌هێزبونى پاڵنه‌رى انانیه‌ت ‪.‬‬ ‫ ‬‫‪ o‬الواز بونى به‌ها‬ ‫ئه‌خالقیه‌کان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆچى؟‬ ‫«پاشه‌کشێى پڕۆسه‌ى په‌روه‌رده‌‬ ‫یه‌کێکه‌ له‌ هۆکاره‌کان»‬ ‫ته‌ها حسێن‪ :‬به‌ها ئاکاریه‌کان‬ ‫روکنێکى گرنگى بنیاتنانى کۆمه‌ڵگه‌یه‌‬ ‫(کۆمه‌ڵێک خاسیه‌ت و ڕه‌فتارى‬ ‫په‌سه‌ندکراوى مرۆییه‌ که‌ جێگه‌ى‬ ‫ڕه‌زامه‌ندى کۆمه‌ڵگه‌ و تاکه‌ و‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندى و چاکه‌ى گشتى‬ ‫تێدایه‌)‪ ،‬گرنگى به‌ها ئاکاریه‌کان‬ ‫له‌وه‌دایه‌ که‌ به‌هێزترین ڕوکنى‬ ‫بنیاتنانى کۆمه‌ڵگه‌ و ڕایه‌ڵى گرنگى‬ ‫گرێدانى تاکه‌ به‌کۆمه‌ڵگه‌وه‌‪ ،‬هۆکارى‬ ‫سه‌قامگیربونى کۆمه‌ڵگه‌ و سه‌المه‌تى‬ ‫په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کانه‌‪ ،‬هه‌ربۆیه‌‬ ‫ئه‌خالقیه‌کان‬ ‫به‌ها‬ ‫به‌هێزبونى‬ ‫به‌هێزبونى کۆمه‌ڵگه‌ و خۆڕاگریه‌تى‬ ‫گرفته‌کانى‬ ‫کێشه‌و‬ ‫له‌به‌رامبه‌ر‬ ‫ڕۆژگاردا به‌پێچه‌وانه‌وه‌ تێکچونى‬ ‫به‌ها ئاکارى و کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان‬ ‫الوازبونى کۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌ر‬ ‫‪5‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫کێشه‌و گرفته‌کاندا‪.‬سه‌باره‌ت ب ‌ه‬ ‫وه‌اڵمى پرسیاره‌که‌شت سه‌باره‌ت‬ ‫به‌ الوازبونى به‌ها ئاکاریه‌کان ئه‌وا‬ ‫ده‌توانم به‌چه‌ند خاڵێک بیخه‌مه‌ ڕوو‪:‬‬ ‫پاشه‌کشه‌کردنى پڕۆسه‌ى‬ ‫ ‬‫په‌روه‌رده‌ که‌ له‌خێزانه‌وه‌ ده‌ست‬ ‫پێده‌کات تا ده‌گاته‌ دامه‌زراوه‌‬ ‫په‌روه‌رده‌ییه‌کانى ترى کۆمه‌ڵگه‌‪،‬‬ ‫چونکه‌ په‌روه‌رده‌ ئامرازى هه‌ره‌گرنگ‬ ‫و سه‌ره‌کیه‌ له‌چاندنى به‌ها‬ ‫ئاکارییه‌کانى کۆمه‌ڵگه‌دا‬ ‫پاڵنه‌رى‬ ‫په‌ره‌سه‌ندنى‬ ‫ ‬‫به‌رژه‌وه‌ندیخوازى تاکى و وه‌النانى‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندى گشتى و چاکه‌ى گشتى‪.‬‬ ‫هه‌ڵپه‌کردن بۆ ده‌سکه‌وتى‬ ‫ ‬‫مادى زۆر بێڕه‌چاوکردنى به‌ها باڵکانى‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌‬ ‫حه‌زى مرۆڤ بۆ تاکگه‌رایى و‬ ‫ ‬‫تێپه‌ڕاندنى کۆمه‌ڵگه‌ و به‌هاکانى‪.‬‬ ‫‪ o‬هۆکارى ملمالنێ‬ ‫چینایه‌تیه‌کان چیه‌؟‬ ‫«هۆکارى ئایدۆلۆژى و هه‌وڵدانى‬ ‫گروپێکى ئایدۆلۆژى بۆ خۆ سه‌پاندن‬ ‫یه‌کێکه‌ له‌ هۆکاره‌کان»‬ ‫ته‌ها حسێن‪ :‬سه‌ره‌تا پێویست ‌ه‬ ‫ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین که‌ ملمالنێى‬ ‫چینایه‌تى له‌ناوه‌ڕۆکدا ملمالنێیه‌کى‬ ‫سیاسیه‌ و بریتیه‌ له‌ هه‌وڵدانى چینێک‬ ‫یان گروپێک بۆ بون به‌ ژماره‌ى یه‌که‌م‬ ‫و گرتنه‌ ده‌ستى پێگه‌ و ده‌سه‌اڵته‌‬ ‫بااڵکان‪ ،‬ئه‌گه‌ر چاوێک به‌مێژودا‬ ‫بخشێنین ئه‌وا چه‌ندین شێوه‌ له‌‬ ‫‪6‬‬

‫ملمالنێى چینایه‌تى ده‌بینین وه‌ک‬ ‫(ملمالنێى چینایه‌تى له‌شێوه‌ى سیا�سى‪،‬‬ ‫یان ملمالنێى چینایه‌تى له‌شێوه‌ى‬ ‫ئابورى ‪ ،‬یاخود ملمالنێى چینایه‌تى‬ ‫له‌شێوه‌ى ئایدۆلۆژى) بۆیه‌ هه‌رلێره‌وه‌‬ ‫ده‌توانین ئاماژه‌ بده‌ین به‌ هۆکاره‌کانى‬ ‫ملمالنێى چینایتى‪:‬‬ ‫هۆکارى ئایدۆلۆژى و‬ ‫ ‬‫هه‌وڵدانى گروپێکى ئایدۆلۆژى بۆ خۆ‬ ‫سه‌پاندن‪.‬‬ ‫هۆکارى ئابورى که‌ گروپێک‬ ‫ ‬‫ده‌یه‌وێت هه‌مو و کایه‌ ئابوریه‌کان بۆ‬ ‫خۆى قۆرخ بکات‪.‬‬ ‫هۆکارى سیا�سى که‌ پارتێک‬ ‫ ‬‫یان گروپێک ده‌یه‌وێت هه‌موو کایه‌کانى‬ ‫ئایدۆلۆژى و ئابورى الى خۆى بێت و‬ ‫خۆى ژماره‌ یه‌ک بێت‪.‬‬ ‫‪ o‬ئایا حزبه‌ کالسیکیه‌کان‬ ‫له‌دواى ‪ 2013‬ه‌وه‌ چ کاریگه‌ریه‌کیان‬ ‫داناوه‌ له‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ به‌باش یان‬ ‫خراپ؟‬ ‫«بوه‌ته‌ هۆى لێککترازانى‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ و دابه‌شبونى کۆمه‌ڵگه‌ بۆ‬ ‫دوو به‌ره‌ى دژ به‌یه‌ک»‬ ‫ته‌ها حسێن‪ :‬هه‌مو پارت و حزبێک‬ ‫خاوه‌نى هه‌ر ئایدۆلۆژیایه‌ک بێت‬ ‫کاریگه‌رى ئه‌رێنى و نه‌رێنى به‌سه‌ر‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌وه‌ به‌جێده‌هێڵێت‪ ،‬ده‌توانم‬ ‫بڵێم له‌ و به‌رواره‌وه‌ کاریگه‌ریه‌کان زۆر‬ ‫نێگه‌تیڤ بون‪ ،‬چونکه‌ ملمالنێى نێوان‬ ‫پارته‌کان ملمالنێیه‌کى ناشه‌ریفانه‌ و‬ ‫ڕه‌تکردنه‌وه‌ى یه‌کترو تۆمه‌تبار کردنى‬ ‫به‌رامبه‌ر بووه‌ نه‌ک ملمالنێى فیكرى‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش بوه‌ته‌ لێککترازانى کۆمه‌ڵگه‌و‬

‫دابه‌شبونى کۆمه‌ڵگه‌ بۆ دوو به‌ره‌ى‬ ‫دژ به‌یه‌ک‪ ،‬به‌جۆرێک ئاشته‌وایى‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تى و ته‌نانه‌ت ئاشته‌وایى‬ ‫خێزانی�شى تێکداوه‌‪ ،‬متمانه‌ له‌نێوان‬ ‫هاواڵتیان له‌الیه‌ک و هاواڵتیان و‬ ‫پارته‌کان له‌الیه‌کى تره‌و نه‌ماوه‌ ئه‌مه‌‬ ‫بێجگه‌ له‌ په‌یوه‌ندى نێوان پارته‌کان‬ ‫خۆیان که‌ ته‌نها ڕه‌تکردنه‌وه‌ و‬ ‫سڕینه‌وه‌ى به‌رامبه‌ره‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت ئه‌و‬ ‫ملمالنێ ناشه‌ریفانه‌ کارێکى کردووه‌‬ ‫که‌ بارى ده‌روونى هاوواڵتیان تو�شى‬ ‫شڵه‌ژان بێت و چه‌ندین گرفتى‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تى و ده‌رونى لێکه‌وتۆته‌وه‌‪،‬‬ ‫بۆیه‌ ده‌توانم بڵێم له‌ کوردستان‬ ‫پارته‌کان تا ئێسته‌ش نه‌بونه‌ته‌‬ ‫سه‌رچاوه‌ و پێشه‌نگ بۆ لێکتێگه‌شتن‬ ‫و یه‌کتر قبوڵکردن به‌ڵکو هه‌میشه‌‬ ‫ملمالنێکانى خۆیان گواستۆته‌وه‌ بۆ ناو‬ ‫خێزان و کۆمه‌ڵگه‌ و دامه‌زراوه‌کانى‬ ‫دیکه‌‪ ،‬بۆیه‌ پارته‌کان هه‌میشه‌‬ ‫سه‌رچاوه‌ى دروستبونى په‌شێوى و‬ ‫ناکۆکى کۆمه‌اڵیه‌تى بون و هۆکارێک‬ ‫بون بۆ تێکدانى ئاشته‌وایى خێزان‬ ‫و کۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬ده‌توانم بڵێم کلتورى‬ ‫سڕینه‌وه‌ و ره‌تکردنه‌وه‌ى به‌رامبه‌ر‬ ‫پارته‌سیاسیه‌کان دایانهێنا‪ ،‬پارته‌کان‬ ‫له‌کوردستان هه‌میشه‌ خه‌ریکى‬ ‫به‌رهه‌مهێنانى تاکێکى ترسنۆک و‬ ‫کۆیله‌ بون و هه‌رگیز کاریان نه‌کردووه‌‬ ‫بۆ پێگه‌یاندنى نه‌وه‌یه‌کى ساغله‌م‬ ‫و ئازاد‪ ،‬ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ى که‌‬ ‫پڕۆسه‌ى په‌روه‌رده‌یان کرد به‌قوربانى‬ ‫ئایدۆلۆژیا بێسه‌رو بنه‌که‌ى خۆیان‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫«بێ متمانه‌یی ل ‌ه نێوان کۆمه‌ڵگه‌و ده‌سه‌اڵتدا‬ ‫ئه‌گه‌ری شۆڕش زیاد ده‌کات»‬ ‫ئا‪ :‬به‌رهه‌م له‌تیف‬ ‫چاوه‌ڕوانی دامه‌زراندن ده‌که‌ن‪ ،‬که‌ ئه‌م ‌ه‬ ‫وه‌ستا شۆکێک بوو وه‌ ڕاچڵه‌کانێک بوو‬ ‫بۆیان‪ ،‬ئه‌مه‌ش بێ ئومێدییه‌کی دروست‬ ‫کرد»‪.‬‬ ‫ئه‌و کۆمه‌ڵناسه‌‪ ،‬تیشکی خسته‌سه‌ر‬ ‫ڕۆلێ ئاین له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا و پێیوایه‌‪»:‬دین‬ ‫نه‌یتوانییه‌وه‌ خۆی بگونجێنێ له‌گه‌ڵ‬ ‫واقعی کۆمه‌اڵیه‌تی کۆمه‌ڵگه‌ی کوری‬ ‫له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێستادا‪ ،‬به‌ومانایه‌ی‬ ‫ره‌نگه‌ دین هه‌ندێک ئاسانکاری بۆ‬ ‫گه‌نج کردبێت‪ ،‬به‌نموونه‌ له‌ پرۆسه‌ی‬ ‫هاوسه‌رگیریدا‪ ،‬به‌اڵم کلتوری دین زۆر‬ ‫جیاوازتر و کاریگه‌رتره‌ له‌ ئاینی خۆی‪،‬‬ ‫بۆ نمون ‌ه کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی شێوازی‬ ‫دینداری کردنی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی‪،‬‬ ‫جیاوزتره‌ له‌ شێوازی ناوه‌ڕۆکی خودی‬ ‫دینه‌که‌‪ ،‬هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ نه‌ته‌وه‌کان‬ ‫له‌یه‌کتر جیا ده‌کاته‌وه‌‪ ،‬که‌واته‌ که‌ ئه‌م‬ ‫ئاسانکارییانه‌ نه‌کرا‪ ،‬گه‌نج نامۆ ده‌بێت‪،‬‬ ‫یاخود له‌ ئاستێکی زۆر بااڵدا یاخی ده‌بێت»‪.‬‬

‫به‌شێک له‌ پسپۆڕان و مامۆستایانی‬ ‫زانکۆ‪ ،‬باس له‌ تێکچوونی ته‌ونی کۆمه‌ڵگه‌‬ ‫و ترازانی فیكری کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی‬ ‫ده‌که‌ن‪ ،‬هۆکاره‌که‌�شی بۆ بێ به‌رنامه‌ی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی کوردی و دروستبوونی بێ‬ ‫متمانه‌ی ده‌گێڕنه‌وه‌ له‌نێوان کۆمه‌ڵگ ‌ه و‬ ‫ده‌سه‌اڵتدا‪ ،‬کۆمه‌ڵناسێکیش ده‌ڵێت‪»:‬بێ‬ ‫متمانه‌یی له‌نێوان کۆمه‌ڵگه‌و ده‌سه‌اڵتدا‬ ‫ئه‌گه‌ری شۆڕش زیاد ده‌کات»‪.‬‬

‫له‌ناو چینه‌کانی کۆمه‌گه‌دا‪ ،‬به‌تایبه‌ت‬ ‫له‌نێو گه‌نجان و ئه‌و که‌سانه‌ی که‌‬ ‫ته‌مه‌نیان له‌نێوان ‪ ٣٥-١٨‬ساڵ دایه‌‪،‬‬ ‫ئه‌وانه‌ی که‌ ته‌مه‌نیان له‌سه‌رو ‪٣٥‬‬ ‫ساڵه‌وه‌یه‌‪ ،‬کارێکی جێگیریان هه‌یه‌ وه‌‬ ‫دامه‌زراون‪ ،‬له‌ رووی کۆمه‌اڵیه‌تییه‌وه‌‬ ‫هاوسه‌رگیرییان کردووه‌‪ ،‬به‌اڵم گه‌نجان‬ ‫له‌چوارچێوه‌ی ژیانی کۆمه‌اڵیه‌تییان‪،‬‬ ‫به‌شێک هۆکاره‌کانی ترازانی فیكری‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ هه‌م خودیی و هه‌م بابه‌تییه‌«‪.‬‬

‫شڤان عه‌بدولکه‌ریم‪ ،‬کۆمه‌ڵناس‪،‬‬ ‫تارازانی فیكری کۆمه‌ڵگه‌ی به‌سه‌ر‬ ‫دووچینی کۆمه‌ڵگه‌دا دابه‌شکرد‬ ‫و بۆ ‹ئازادیی کۆمه‌ڵگه‌‹ ئه‌وه‌ی‬ ‫خسته‌ڕوو‪»:‬ترازانی فیكری کۆمه‌اڵیه‌تی‬

‫ناوبراو‪ ،‬به‌مشێوه‌یه‌ با�سی ل ‌ه‬ ‫هۆکاره‌کانی تارازانی فيكری کۆمه‌ڵگه‌‬ ‫کرد‪»:‬هۆکاره‌ خودییه‌کان ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬خودی‬ ‫ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگه‌ ئاماده‌سازییه‌کی وایان‬ ‫نه‌کردووه‌‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان بگونجێنن‬ ‫له‌ بارودۆخه‌ کۆمه‌اڵیه‌تی‪ ،‬ئابووری و‬ ‫ده‌روونیدا ئه‌و بارودۆخه‌ کۆمه‌اڵیه‌تییه‌‬ ‫ده‌روونییه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ی که‌ دروس‬ ‫بووه‌ به‌هۆی قه‌یرانی ئابووری و نه‌بوونی‬ ‫هه‌لی کار و دانه‌مه‌زراندن‪ ،‬ک ‌ه ئه‌وه‌ش‬ ‫شڤان عه‌بدولکه‌ریم‪ ،‬هۆکاره‌کانی‬ ‫شۆکێکی زۆر گه‌وره‌ بوو بۆ گه‌نجان و‬ ‫ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬زۆرینه‌ی گه‌نجان زیادبوونی ڕێژه‌ی خۆکوشتن و کوشتن له‌‬ ‫که‌ زانکۆ ته‌واو ده‌که‌ن‪ ،‬راسته‌وخۆ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردیدا‪ ،‬بۆ بێ ئومێدبوونی‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪7‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ و‬ ‫ده‌ڵێت‪»:‬ئه‌ندامێکی کۆمه‌ڵگ ‌ه ک ‌ه بێ‬ ‫ئومێدبوو‪ ،‬نه‌شیتوانی دۆخه‌که‌ بگۆڕێ‬ ‫وه‌ دۆخه‌ پێشووه‌که‌�شی پێ قبوڵ نییه‌‪،‬‬ ‫بێ ئومێدبوونه‌که‌ تو�شی بێباکی ده‌کات‪،‬‬ ‫که‌ مرۆڤ بێباک بوو له‌ دۆخی خۆی‪،‬‬ ‫واته‌ ئه‌و به‌رگه‌ کۆمه‌اڵیه‌تییه‌ی که‌‬ ‫هه‌یه‌تی الیده‌بات‪ ،‬له‌ئه‌نجامی ئه‌مه‌شدا‬ ‫ڕوو له‌ خۆکوشتن ده‌کات‪ ،‬چوونکه‌‬ ‫بارودۆخه‌که‌ی پێ ناگۆڕێت‪ ،‬یان ئه‌وه‌یه‌‬ ‫خۆی ده‌کوژێت یان که‌سانی دیکه‌‬ ‫ده‌کوژێت»‪.‬‬ ‫ئه‌و دۆخه‌ی که‌ له‌دوای ساڵی‬ ‫‪٢٠١٣‬ه‌وه‌ ڕوبه‌ڕووی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی‬ ‫بووه‌وه‌‪ ،‬به‌وته‌ی شڤان عه‌بدولکه‌ریم‪،‬‬ ‫جگه‌له‌وه‌ی ب ‌ه کۆمه‌ڵگه‌ نامۆ بوو‪،‬‬ ‫ڕاچڵه‌کانێکی کۆمه‌ڵگه‌ش بوو‪ ،‬ئه‌وه‌�شی‬ ‫وت‪»:‬ئه‌و پێشهاتانه‌ی ڕوبه‌ڕووی‬ ‫کۆمه‌ڵگ ‌ه بوونه‌وه‌ هه‌موویان گرێدراوی‬ ‫یه‌ک بوون‪ ،‬کاریگه‌ری زیاتریان له‌سه‌ر‬ ‫یه‌ک هه‌بوو دواتریش له‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر له‌ڕووه‌ دینییه‌که‌وه‌ بلێین‪،‬‬ ‫خه‌ڵکی ئێمه‌ به‌وجۆره‌ی که‌ دینی قبوڵ‬ ‫کردووه‌ تاڕاده‌یه‌ک جێگیر ببوو‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫که‌ پرۆسه‌یه‌کی ئه‌منی توندی وه‌کو‬ ‫داعش و به‌ره‌ی نوسره‌ هتد‪ ،..‬ئه‌مه‌‬ ‫تاکه‌کانی به‌ دینه‌که‌ی خۆیان نامۆ کرد‪،‬‬ ‫واته‌ ناته‌باییه‌ک له‌نێوان قه‌ناعه‌ته‌که‌ی‬

‫‪8‬‬

‫خۆیی و واقیئه‌که‌یان دروست ده‌بێت‪،‬‬ ‫له‌ڕووانگه‌ ئابوورییه‌که‌شه‌وه‌ خه‌ڵک‬ ‫له‌ به‌ڕێژه‌ی گشتیی له‌ دۆخێکی ئاسایی‬ ‫مامناوه‌ند بوو‪ ،‬به‌اڵم که‌ ئه‌وه‌ نه‌ما و‬ ‫له‌ئاستێکی ناوه‌ڕاسته‌و ‌ه هاته‌ سه‌ر نیمچه‌‬ ‫سفر و به‌وشێوه‌یه‌ جێگیربوو‪ ،‬مرۆڤه‌کان‬ ‫ڕانه‌هێنراون له‌سه‌ر گۆڕان له‌ دۆخه‌‬ ‫ئابووری‪ ،‬سیا�سی‪ ،‬ئاینی و کۆمه‌اڵیه‌تی‪،‬‬ ‫واته‌ له‌ هه‌موو دۆخێکدا پێیان نه‌وتراوه‌‬ ‫ئه‌وه‌ی که‌ هه‌یته‌ ئه‌گه‌ری هه‌یه‌ نه‌مێنێت‪،‬‬ ‫یان ئه‌وه‌ی که‌ نییه‌تی ڕه‌نگه‌ ببێته‌وه‌‪،‬‬ ‫ڕه‌نگه‌ کۆمه‌ڵگه‌ به‌ دۆخه‌ ناجێگیره‌‬ ‫سیاسییه‌که‌ تاڕاده‌یه‌ک ڕاهاتبێت‪،‬‬ ‫چوونکه‌ دۆخی ناجێگیری سیا�سی نوێ‬ ‫نه‌بووه‌ به‌ کۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌دۆخه‌کانی‬ ‫دیکه‌ تاڕاده‌یه‌ک نامۆ بوو»‪.‬‬ ‫له‌درێژه‌ی قسه‌کانیشیدا‪ ،‬ناوبراو‬ ‫وتی‪»:‬کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی ته‌نها کێشه‌ی له‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتی به‌ڕیوه‌بردندا نییه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر باس‬ ‫له‌ ده‌سه‌التی به‌ڕیوه‌بردن بکه‌ین ته‌نها‬ ‫حکومه‌ت نییه‌ حزبه‌کان و بازرگانه‌کانن‪،‬‬ ‫ئه‌وانه‌ هه‌ریه‌که‌و به‌ ئاستێک کۆمه‌ڵگه‌‬ ‫به‌ڕیوه‌ده‌بات‪ ،‬به‌اڵم الی ئێمه‌‬ ‫کۆنترۆڵێک نییه‌ به‌سه‌ر هه‌ریه‌که‌‬ ‫له‌مانه‌وه‌‪ ،‬بۆنموونه‌ میدیا که‌ ده‌چێته‌‬ ‫هه‌موو ماڵێکه‌وه‌ و ده‌رونی کۆمه‌ڵگه‌‬ ‫به‌ڕیوه‌ده‌بات‪ ،‬من هه‌میشه‌ وتوومه‌ ئه‌و‬ ‫واڵتانه‌ی که‌ له‌ قه‌یراندان هاوشیوه‌ی‬

‫باشوری کوردستان‪ ،‬به‌ نمونه‌ وه‌ک واڵتی‬ ‫ئێران هه‌رچی که‌ناڵی ڕاگه‌یاندی ئێران‬ ‫هه‌یه‌ ده‌ڵێن ئێران خاوه‌ن ئابوورییه‌کی‬ ‫تۆکمه‌یه‌‪ ،‬له‌ڕووی ده‌روونییه‌وه‌ وا له‌‬ ‫خه‌ڵک ده‌که‌ن ده‌ماریان سارد بێت‪،‬‬ ‫به‌اڵم میدیا لێره‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌یه‌‪ ،‬هێشتا‬ ‫هیچ نه‌بووه‌ پێش ڕووداوه‌کان ده‌که‌ون‪،‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتیش ناتوانێت ئه‌مه‌ کۆنترۆڵ‬ ‫بکات‪ ،‬ک ‌ه میدیاش کۆنترۆڵ نه‌کرا‪ ،‬میدیا‬ ‫ده‌بێته‌ هۆکارێک بۆ ئه‌وه‌ی بێ ئومێدی‬ ‫له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا زه‌ق بکاته‌وه‌‪ ،‬له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردستان کێشه‌ له‌ نایاسایی بوون‪،‬‬ ‫وه‌ ناجێگیر بوون و ناکۆنترۆڵکردنی‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌کان هه‌موویاندا هه‌یه‌ له‌الیه‌ن‬ ‫یه‌ک ده‌سه‌اڵته‌وه‌ که‌پێی ده‌وترێت‬ ‫حکومه‌ت‪ ،‬بێ ئومێدی له‌ زۆر واڵت‬ ‫دروست ده‌بێت‪ ،‬به‌اڵم ئایا ده‌سه‌اڵت‬ ‫ده‌توانیت ئه‌م بی ئومێدییه‌ کۆنترۆڵ‬ ‫بکات؟‪ ،‬یاخود هه‌موو پایه‌کان به‌یه‌که‌وه‌‬ ‫ببه‌ستێته‌وه‌‪ ،‬تاوه‌کو ئه‌و بێ ئومێدییه‌ی‬ ‫دروست بووه‌ حکومه‌ت نه‌یهێڵێت»‪.‬‬ ‫به‌بڕوای ئه‌و کۆمه‌ڵناسه‌‪ ،‬به‌شێکی‬ ‫دروستبوونی بێ متمانه‌یی له‌نێوان خه‌ڵک‬ ‫و حکومه‌تدا‪ ،‬بۆ گوتاره‌ بێ کرداره‌کانی‬ ‫حکومه‌ت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و ده‌ڵێت‪»:‬تاوه‌کو‬ ‫ئێستاش ناڕوونه‌ دۆخی دارایی چی لێ‬ ‫دێت‪ ،‬حکومه‌تیش ڕوونکردنه‌وه‌ نادات‬ ‫به‌ خه‌ڵک ده‌یانه‌وێت چی بکه‌ن‪ ،‬بۆیه‌‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫خه‌ڵک بێ ئومێد بووه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش ده‌بێت ‌ه‬ ‫هۆی دروست بوونی بێ متمانه‌یی له‌نێوان‬ ‫خه‌ڵک و حکومه‌تدا‪ ،‬وه‌ هه‌ندێک جار‬ ‫حکومه‌ت قسه‌ی کردووه‌ و جێبه‌جێی‬ ‫بۆشاییه‌کی‬ ‫ئه‌مه‌ش‬ ‫نه‌کردووه‌‪،‬‬ ‫بێمتمانه‌یی له‌نێوان حکومه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌‬ ‫دروست کردوو‪ ،‬له‌ئه‌نجامدا خودی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌ و حکومه‌تیش‬ ‫بێ متمانه‌ ده‌بێت‪ ،‬دواجار کۆترۆڵ کردن‬ ‫به‌سه‌ر خه‌ڵکدا نامێنێت و ئه‌گه‌ری‬ ‫شۆڕش زۆر زۆر نزیک ده‌کاته‌وه‌ له‌م‬ ‫دۆخه‌دا»‪.‬‬

‫وای کردووه‌ که‌ سۆشیال میدیا ده‌چێته‌‬ ‫هه‌موو ماڵێکه‌وه‌«‪.‬‬ ‫ئه‌و با�سی له‌ کاریگه‌ریی ‌ه‬ ‫پۆزه‌تیڤه‌کانی سۆشیال میدیا کرد و‬ ‫وتی‪»:‬گواستنه‌وه‌ی خێرای زانیارییه‌کان‪،‬‬ ‫واتا ئه‌گه‌ر له‌ڕابردوودا ل ‌ه کاتێکی که‌مدا‬ ‫زانیارییه‌کان نه‌گه‌شتبن به‌ تاکه‌کانی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬ئه‌وا ئێستا له‌ کاتێکی که‌مدا‬ ‫زانیاری و وێن ‌ه و هه‌واڵ باڵوده‌بێته‌وه‌‪،‬‬ ‫گۆڕانکاری‬ ‫وایکردووه‌‬ ‫ئه‌مه‌ش‬

‫ه سۆشیال‬ ‫زۆرجار ل ‌‬

‫میدیادا به‌کارهێنه‌ران‬ ‫نادیارن‪ ،‬ئه‌مه‌ش‬

‫هه‌روه‌ک‪ ،‬دکتۆر کارزان محه‌مه‌د‪،‬‬ ‫پسپۆڕ له‌ یاساکانی باڵوکردنه‌وه‌‪،‬‬ ‫مامۆستا ل ‌ه زانکۆی پۆله‌ته‌کنینکی‬ ‫سلێمانی‪ ،‬بۆ ‹ئازادیی کۆمه‌ڵگه‌‹‬ ‫ته‌کنه‌لۆژیا‬ ‫ده‌ڵێت‪»:‬گه‌شه‌کردنی‬ ‫له‌جیهاندا کاریگه‌رییه‌کی زۆری له‌سه‌ر‬ ‫پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵگه‌ هه‌بووه‌‪ ،‬ئه‌م‬ ‫پێشکه‌وتنه‌ کۆمه‌ڵێک الیه‌نی پۆزه‌تیڤ‬ ‫و نه‌گه‌تیڤی هه‌یه‌‪ ،‬کۆمه‌ڵگه‌ی کوردیش‬ ‫به‌هۆی ئه‌وه‌ی هیچ جۆره‌ سانسۆرێک‬ ‫له‌سه‌ر بواره‌کانی باڵوکردنه‌وه‌ نییه‌‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ وایکردووه‌ کاریگه‌رییه‌کی زۆر با�شی‬ ‫کردووه‌ که‌ هه‌موو هاواڵتییه‌ک بتوانێت‬ ‫له‌چوارچێوه‌ی ئه‌رک و مافی خۆیدا‬ ‫قسه‌بکات و لێدوان بدات و به‌شداری له‌‬ ‫پرۆسه‌ی کۆمه‌اڵیه‌تیدا بکات‪ ،‬به‌تایبه‌ت‬ ‫له‌دوای په‌یدابوونی فه‌یس بووک‪ ،‬کارێکی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫وایکردووه‌‬

‫ه که‌سه‌کان‬ ‫ک‌‬

‫پروپاگه‌نده‌ی زیان‬ ‫به‌خش باڵوبکه‌وه‌‬

‫کۆمه‌اڵیه‌تی زووتر ڕووبدات‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫پێشتر ده‌زگاکانی ڕاگه‌یاندن به‌هۆی‬ ‫چه‌ند حزبیکه‌وه‌ مۆنۆپۆڵ کرابێت‪،‬‬ ‫ئێستا سۆشیال میدیا ئه‌و مۆنۆپۆله‌ی‬ ‫نه‌هێشتووه‌‪ ،‬سۆشیال میدیا ده‌توانێت‬ ‫ده‌نگ و ڕه‌نگ پێکه‌وه‌ بگوازێته‌وه‌‪ ،‬واتا‬ ‫ئه‌گه‌ر جاران چاپخانه‌ توانیبێتی ته‌نها‬ ‫کتێب چاپ بکات‪ ،‬ئێستا بوونی ڤیدیۆی‬ ‫ده‌نگی و ڕه‌نگی کاریگه‌ری ده‌کاته‌ سه‌ر‬ ‫هه‌موو هه‌سته‌کانی مرۆڤ‪ ،‬وه‌ سۆشیال‬ ‫میدیا پێویستی ب ‌ه خوێنده‌واری بااڵ‬

‫نییه‌‪ ،‬واتا هاواڵتییه‌ک ته‌نها خوێندنه‌و ‌ه‬ ‫و نوسین بزانێت به‌ئاسانی ده‌توانێت‬ ‫سۆشیال میدیا به‌کاربهێنێت‪ ،‬له‌ڕێگه‌ی‬ ‫فه‌یس بووکه‌وه‌ تاک ده‌توانێت به‌بێ‬ ‫ئه‌وه‌ی هیچ سنورێکی جوگرافی بناسیت‬ ‫په‌یواندی له‌گه‌ڵ دورترین شوێنی خۆتدا‬ ‫بکه‌یت‪ ،‬که‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی کارلێکی‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تیی‪ ،‬له‌ سۆشیال میدیادا تۆ‬ ‫ته‌نها زانیاری نابه‌خشیت به‌ڵکو زانیاریش‬ ‫وه‌رده‌گریت»‪.‬‬ ‫ناوبراو‪ ،‬له‌به‌شێکی تری قسه‌کانیدا‬ ‫کاریگه‌رییه‌‬ ‫خسته‌سه‌ر‬ ‫تیشکی‬ ‫نێگه‌تیڤه‌کانی سۆشیال میدیا و ئه‌وه‌ی‬ ‫خسته‌ڕوو‪»:‬که‌می ئاستی هۆشیاری‬ ‫هه‌ندێک له‌و که‌سانه‌یه‌ که‌ سۆشیال‬ ‫میدیا به‌کاردێنن‪ ،‬زۆرجاران به‌ خراپی‬ ‫به‌کاری ده‌هێنن‪ ،‬زۆرجاریش ب ‌ه نه‌زانین‬ ‫به‌کاری ده‌هێنن‪ ،‬که‌ نه‌زانین له‌ یاسادا‬ ‫پاساو نیی ‌ه بۆ ئه‌نجامدانی تاوان‪،‬‬ ‫هه‌ندێک جار که‌سه‌کان هۆشیارن‬ ‫ده‌زانن ئه‌وه‌ی ده‌یکه‌ن تاوانه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ستی به‌رپرسیارێتییان‬ ‫الوازه‌ ئامرازی سۆشیال میدیا به‌خراپ‬ ‫به‌کاردێنن‪ ،‬زۆرجار له‌ سۆشیال‬ ‫میدیادا به‌کارهێنه‌ران نادیارن‪ ،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫وایکردووه‌ که‌ که‌سه‌کان پروپاگه‌نده‌ی‬ ‫زیان به‌خش باڵوبکه‌وه‌‪ ،‬یاساش ده‌ستی‬ ‫پێیان ناگات و دادگاییان بکات‪ ،‬هه‌رچه‌نده‌‬ ‫خۆی ئه‌وکه‌سانه‌ی که‌ ته‌مه‌نیان‬ ‫له‌سه‌روی ‪ ١٨‬ساڵییه‌وه‌یه‌ سۆشیال میدیا‬ ‫به‌کاربهێنن‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه هه‌رێمی کوردستان‬ ‫منداڵیک که‌ خاوه‌نی ته‌مه‌نێکی زۆر که‌مه‌‬ ‫خاوه‌نی فه‌یس بووکی خۆیه‌تی»‪.‬‬ ‫بۆ به‌کارهێنانی تۆڕه‌کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان‬ ‫‪9‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫و سۆشیال میدیا‪ ،‬ئه‌و پسپۆڕه‌ی بواری‬ ‫یاساکانی باڵوکردنه‌وه‌‪ ،‬به‌گرنگی ده‌زانێت‬ ‫خێزانه‌کان ئاستی هۆشیاری ئه‌ندامانی‬ ‫کۆمه‌ڵگ ‌ه به‌رز بکه‌نه‌و ‌ه و ده‌ڵێت‪»:‬زۆر‬ ‫گه‌نگ ‌ه خێزانه‌کان ئاستی هۆشیاری‬ ‫ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگه‌ به‌رز بکه‌نه‌وه‌‪ ،‬وه‌‬ ‫منداڵه‌کانی خۆیان وا په‌روه‌رد ‌ه بکه‌ن‪،‬‬ ‫که‌ هه‌رگیز ئامرازه‌کانی په‌یوه‌ندی بۆ‬ ‫ئه‌نجامدانی تاوان به‌کارنه‌هێنن‪ ،‬وه‌‬ ‫پێویسته‌ داواکاری گشتیی ئه‌و بابه‌ت و‬ ‫هه‌ژمارانه‌ی ک ‌ه زیانیان هه‌ی ‌ه بۆ کۆمه‌ڵگه‌‬ ‫فلته‌ریان بکه‌ن یاخود دابخرێن‪ ،‬ناکرێت‬ ‫که‌سێک که‌ ڕقی له‌ کۆمه‌ڵگه‌که‌ی خۆی‬ ‫بێت کۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌و ترازان ببات»‪.‬‬ ‫کارزان‬ ‫دکتۆر‬ ‫به‌بڕوای‬ ‫ته‌کنه‌لۆژیا‬ ‫محه‌مه‌د‪»:‬هه‌رکاتێک‬ ‫پێشکه‌وت شیرازه‌ی کۆمه‌اڵیه‌تی زیاتر‬ ‫ده‌که‌وێته‌ به‌رده‌م شێوان‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کانیش کاڵتر‬ ‫ده‌بنه‌وه‌‪ ،‬تاکی ئه‌مڕۆ تاکێکی سه‌رقاڵه‌‬ ‫ئه‌وه‌ش حاڵه‌تێکی نائاساییه‌‪ ،‬مرۆڤه‌کان‬ ‫نابێت ته‌نها پشت به‌ ئامرازه‌کانی په‌یوه‌ندی‬ ‫ببه‌ستن بۆ په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان‪،‬‬ ‫هۆگر بوون ب ‌ه ئه‌نته‌رنێت و سۆشیال‬ ‫میدیا جۆرێکه‌ له‌ نه‌خۆ�شی‪ ،‬چوونکه‌‬ ‫جگه‌له‌وه‌ی ئه‌و مرۆڤه‌ ده‌بیته‌ مرۆڤێکی‬ ‫مه‌جازی (خه‌یاڵی)‪ ،‬منداڵیک که‌ ئایپاد‬ ‫به‌کار ده‌هێنێت ئایپاده‌که‌ به‌دڵی ئه‌و‬ ‫کارده‌کات‪ ،‬به‌اڵم که‌ ده‌چێته‌ نێو مندااڵنی‬ ‫هاوڕێیه‌وه‌ مه‌رج نییه‌ ئه‌وان به‌قسه‌ی‬ ‫ئه‌م منداڵه‌ بکه‌ن وه‌ک ئایپاده‌که‌ی‪،‬‬ ‫ناچار ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دونیای ئایپاد‪،‬‬ ‫له‌کۆتاییدا ئه‌م منداڵ ‌ه ناتوانێت له‌گه‌ڵ‬ ‫ده‌وروبه‌ره‌که‌یدا خۆی بگونجێنێت و‬ ‫ده‌بیته‌ منداڵێکی مه‌جازی»‪.‬‬ ‫‪10‬‬

‫ئه‌و پسپۆڕه‌ی بواری یاساکانی‬ ‫ڕاگه‌یاندنه‌‬ ‫ڕۆڵی‬ ‫باڵوکردنه‌وه‌‪،‬‬ ‫کوردییه‌کان له‌م بارودۆخه‌ی ئێستای‬ ‫هه‌رێمی کوردستان به‌ خراپ له‌قه‌ڵه‌م‬ ‫ده‌دات و ده‌ڵێت‪»:‬ڕۆڵی ڕاگه‌یاندن زۆر‬ ‫خراپه‌‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕاگه‌یاندن له‌به‌ر‬ ‫سیاسه‌ت ئاگای له‌ هیچ شتێک نه‌ماوه‌‪،‬‬ ‫واده‌زانێت کۆمه‌ڵگه‌ ته‌نها سیاسه‌ت‬ ‫به‌ڕێوه‌ی ده‌بات‪ ،‬له‌کاتێکدا کۆمه‌ڵێک‬ ‫کێشه‌ی کۆمه‌اڵیه‌تی و ده‌رونی هه‌ن‬ ‫ک ‌ه په‌یوه‌ندیدارن به‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌وه‌‪،‬‬ ‫ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌کان زۆربه‌یان وه‌ک‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌که‌مان توو�شی نه‌خۆ�شی‬ ‫سیاسه‌ت بوونه‌ته‌وه‌‪ ،‬له‌کاتێکدا‬ ‫ته‌له‌فزیۆن هه‌یه‌ تاوه‌کو ئێستا‬ ‫به‌رنامه‌یه‌کی تایبه‌تی نه‌بووه‌ له‌سه‌ر‬ ‫کێشه‌ کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان»‪.‬‬

‫الیخۆشییه‌وه‌‪ ،‬که‌ریم مه‌دحه‌ت‪،‬‬ ‫خاوه‌نی بڕوانامه‌ی ماسته‌ر له‌ ده‌روننا�سی‬ ‫و مامۆستا له‌زانکۆی گه‌رمیان بۆ ‹ئازادیی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌‹ ده‌ڵێت‪»:‬کۆمه‌ڵگه‌ی خۆی‬ ‫به‌ده‌ست تێکچوون و شپرزه‌ییه‌که‌وه‌‬ ‫ده‌ینااڵند به‌هۆی داگیرکه‌رییه‌وه‌‪،‬‬ ‫کوردستان به‌درێژایی مێژوو خۆی له‌ژێر‬ ‫ده‌سه‌اڵتی داگیرکه‌ر بووه‌‪ ،‬و ‌ه به‌رده‌وام‬ ‫داگیرکه‌ر هه‌وڵی داوه‌ شیرازه‌ی ئه‌و‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ تێکبدات له‌هه‌موو ڕوویه‌که‌وه‌‪،‬‬ ‫چی له‌ڕووی یاساییه‌وه‌ بێت‪ ،‬چی له‌ڕووی‬

‫سیسته‌ماتیکی و ده‌زگا مه‌ده‌نییه‌کانه‌و ‌ه‬ ‫بێت‪ ،‬به‌رده‌وام هه‌وڵی گه‌شه‌ نه‌کردنی‬ ‫ئه‌و شتانه‌ی کردووه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا‪،‬‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی شیرازه‌ی کۆمه‌اڵیه‌تی تێک‬ ‫بچێت وه‌ که‌سایه‌تی مرۆڤی کوردیش‬ ‫که‌سیه‌تییه‌کی تێکچووبێت‪ ،‬ده‌بوو له‌‬ ‫ڕاپه‌ڕیینه‌وه‌ ئه‌م حزبانه‌ که‌ هاتن خاوه‌نی‬ ‫به‌رنامه‌یه‌کی چڕوپڕ بوایه‌ن بۆ دووباره‌‬ ‫بونیاد نانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی‪،‬‬ ‫وه‌ بوونیادنانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵێک ده‌زگای‬ ‫مه‌ده‌نی و په‌روه‌رده‌یی‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی دووباره‌‬ ‫بویادی کۆمه‌ڵگ ‌ه بکه‌نه‌وه‌ وه‌ بونیادی‬ ‫که‌سایه‌تی تاکی کوردی بکه‌نه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌م حزبانه‌ به‌بێ هیچ به‌رنامه‌یه‌ک هاتنه‌‬ ‫نێو کۆمه‌ڵگه‌ی کوردییه‌وه‌‪ ،‬ده‌توانم‬ ‫بڵێم ئه‌وان وه‌ک درێژه‌پێده‌ری سیاسه‌تی‬ ‫داگیرکه‌ران کاریان کرد‪ ،‬داگیرکه‌ران‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌یان شێواند ئه‌مانیش هینده‌ی‬ ‫تر ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌یان شێواند‪ ،‬هه‌ندێک‬ ‫شت ک ‌ه داگیرکه‌ران نه‌یان توانی بیکه‌ن‬ ‫ئه‌مان کردیان»‪.‬‬ ‫پێیوایه‌‪»:‬ده‌سه‌اڵتی‬ ‫مه‌دحه‌ت‪،‬‬ ‫باشوری کوردستان کارێکی کردووه‌‪،‬‬ ‫تاکی کورد باوه‌ڕی به‌ کوردایه‌تی خۆی‬ ‫نه‌ماوه‌‪ ،‬داگیرکه‌ران چه‌ند به‌ زوڵم‬ ‫به‌ چه‌وساندنه‌وه‌ زیندان و به‌ هه‌ر‬ ‫شێوازێک بێت نه‌یان ده‌توانی ڕۆحی‬ ‫کوردایه‌تی ل ‌ه تاکی کوردیدا له‌ناوببه‌ن‪،‬‬ ‫به‌اڵم ئه‌م حزبانه‌ ڕه‌وشێکیان دروست‬ ‫کرد که‌ ڕه‌نگه‌ زۆرێک له‌ خه‌ڵکی ئێمه‌‬ ‫گه‌شتووه‌ته‌ ئه‌و ڕاده‌یه‌ی ئێستا له‌وانه‌یه‌‬ ‫با�سی کوردایه‌تی له‌ال بکه‌یت ڕه‌نگه‌‬ ‫گاڵته‌ی پی بێت»‪.‬‬ ‫ناوبراو‪،‬‬

‫ده‌لێت‪»:‬ئه‌و‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫سیاسه‌ته‌‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫چه‌وته‌ی که‌ به‌درێژایی ئه‌م ‪ ٢٦‬ساڵه‌ی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی کوردی له‌ باشوری کوردستان‬ ‫په‌یڕه‌وکرا‪ ،‬کۆمه‌ڵێک گه‌شه‌کردن هه‌بوو‬ ‫له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ئه‌ویشیان نه‌هێشت‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر سه‌یری هونه‌ری کوردی بکه‌ین‪،‬‬ ‫له‌ سه‌رده‌می داگیرکراندا له‌ ئاستێکی‬ ‫باشتردا بوو‪ ،‬به‌رهه‌می هونه‌ری کوردی‬ ‫له‌ سه‌رده‌می داگیرکه‌راندا باشتر‬ ‫بوو تاوه‌کو ئێستا‪ ،‬ڕاگه‌یاندنه‌کان‬ ‫له‌سه‌رده‌می داگیرکه‌راندا کۆمه‌ڵێک‬ ‫به‌رنامه‌ی گرنگیان هه‌بوو بۆ په‌روه‌رده‌‬ ‫کردنی کۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬ئێستا ڕاگه‌یاندنه‌کانی‬ ‫ئه‌م حزبانه‌ ده‌بینی‪ ،‬زۆربه‌ی زۆری‬ ‫که‌ناڵه‌کان هیچ به‌رنامه‌یه‌کی وای تێدا‬ ‫نییه‌ بۆ په‌روه‌رده‌کردنی تاکی کوردی و‬ ‫دووباره‌ بونیاد نانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌«‪.‬‬ ‫ئه‌و مامۆستایه‌ی زانکۆ پییوایه‌‪،‬‬ ‫به‌هۆی ئه‌و دۆخه‌ سه‌خته‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫کوردی پێدا تێپه‌ڕده‌بێت‪ ،‬تاکی کوردی وای‬ ‫لێ هاتووه‌ ئامانجی نییه‌ له‌ ژیانیدا و وه‌ها‬ ‫ده‌دوێت‪»:‬دوای ئه‌م هه‌موو قه‌یرانه‌ی که‌‬ ‫به‌سه‌ر ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌دا هاتووه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت‬ ‫قه‌یرانه‌کانی ئه‌م دواییه‌ بارودۆخێکی‬ ‫زۆر سه‌ختی به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌دا هێناوه‌‪،‬‬ ‫هه‌موو کۆمه‌ڵگه‌ له‌ شپرزه‌یی و بێ‬ ‫ئامانجیدا ده‌ژی‪ ،‬تاکی کوردی وای لێ‬ ‫هاتووه‌ ئامانجی نییه‌‪ ،‬نازانێت داهاتووی‬ ‫خۆی چییه‌ و هیچ ئاماده‌کارییه‌ک ناکات‬ ‫بۆ داهاتووی خۆی‪ ،‬تاکی کوردی بێ‬ ‫به‌رنامه‌یه‌ بێ ئامانجه‌ نازانێت بۆچی‬ ‫ده‌ژی‪ ،‬هه‌ر ڕۆژ به‌سه‌ر ده‌بات‪ ،‬خێزان‬ ‫بوو ‌ه به‌ خێزانێکی شپرز ‌ه و لێک جیابوو‪،‬‬ ‫تاکه‌کانی دوورن له‌ یه‌کتره‌وه‌‪ ،‬یه‌ک‬ ‫به‌رنامه‌یان نییه‌ بۆ بونیادنانه‌وه‌ی ئه‌و‬ ‫خێزانه‌‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی دواجار ئه‌و خێزانه‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی یه‌کگرتوو دروست بکات»‪.‬‬ ‫که‌ریم مه‌دحه‌ت‪ ،‬باس له‌ خراپی ڕۆڵی‬ ‫ناوه‌نده‌کانی په‌روه‌رده‌ و خوێندنی بااڵ‬ ‫ده‌کات و ده‌ڵێت‪»:‬به‌بڕوای من کۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫کوردی ئێستا به‌ بارودۆخێکی سه‌ختدا‬ ‫تێده‌په‌ڕێت‪ ،‬به‌تایبه‌ت له‌بواری په‌روه‌رده‌‬ ‫و بواری خوێندنی بااڵ که‌ دوو ده‌زگای‬ ‫گرنگن له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا‪ ،‬بۆ بونیادنانی‬ ‫که‌سایه‌تی تاکی کۆمه‌ڵگه‌ و بونیادنانی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی ته‌ندروست‪ ،‬ئێستا‬ ‫بوونه‌ته‌ دوو ده‌زگا که‌ ڕۆلێکی زۆر خراپ‬ ‫ده‌گێڕن‪ ،‬له‌وه‌ی که‌ هه‌ر له‌ خوێندکاره‌وه‌‬ ‫تاوه‌کو مامۆستاکان و به‌رپرسه‌کان له‌و‬ ‫بواره‌دا‪ ،‬به‌شێوازێک هه‌ڵسوکه‌وت‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌زگایه‌دا ده‌که‌ن‪ ،‬که‌ ده‌زگه‌‬ ‫وای لێ هاتووه‌ ئه‌وه‌ندی تاک ده‌ڕووخێنێت‬ ‫هێده‌ تاک بونیاد نانیت»‪.‬‬

‫ه هێنده‌ی‬ ‫ئه‌م حزبان ‌‬ ‫نه‌خۆشییان‬

‫بۆ کۆمه‌ڵگه‌ی‬

‫کوردی زیاد کرد‪،‬‬

‫نیوهێد ‌ه کاریان بۆ‬ ‫چاره‌سه‌رکردنی‬

‫نه‌خۆشییه‌کانی‬ ‫ه نه‌کرد‬ ‫کۆمه‌ڵگ ‌‬

‫له‌درێژه‌ی قسه‌کانیدا‪ ،‬مه‌دحه‌ت‬ ‫ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو‪»:‬کۆی ئه‌م کێشانه‌ وای‬ ‫کردووه‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی له‌لێوارێکی‬

‫مه‌ترسیداردابێت‪ ،‬بۆیه‌ جێی خۆیه‌تی ئه‌و‬ ‫که‌سانه‌ی که‌ دڵسۆزی ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌ن‪،‬‬ ‫بیر له‌وه‌ بکه‌نه‌وه‌ که‌ چۆن بتوانین ئه‌م‬ ‫قه‌یرانانه‌ تێپه‌ڕ بکه‌ین‪ ،‬و ‌ه چۆن بتوانین‬ ‫جارێکی تر ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌ بهێنینه‌ ڕێره‌وی‬ ‫خۆی و هه‌وڵ بده‌ین وای لێ بکه‌ین‪،‬‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک بێت که‌ خاوه‌ن ئامانجبێت‪،‬‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک بێت که‌ بیر له‌داهاتووی‬ ‫بکاته‌وه‌ وبزانێت خۆی بونیاد بنێت‪ ،‬بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی بتوانێت داهاتوویه‌کی باشتر بۆ‬ ‫کوردستان دروست بکه‌ین»‪.‬‬ ‫له‌کۆتایی قسه‌کانیشیدا‪ ،‬ئه‌و‬ ‫مامۆستایه‌ی زانکۆ ئاماژه‌ به‌ بێ به‌رنامه‌یی‬ ‫حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان ده‌کات بۆ‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی کوردیی و ده‌ڵێت‪»:‬حکومه‌تی‬ ‫هه‌رێمی کوردستان ته‌نها ڕۆژ ده‌باته‌ سه‌ر‪،‬‬ ‫هیچ به‌رنامه‌یه‌کی نییه‌ بۆ ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌یه‌‪،‬‬ ‫وه‌ک ئه‌وه‌ی سواری که‌شتییه‌ک بووه‌‬ ‫و چاوی له‌ که‌شتییه‌که‌یه‌ بۆکوێی‬ ‫ده‌بات‪ ،‬چاوه‌ڕوانی که‌شتییه‌که‌یه‌‬ ‫بیگه‌یه‌نێته‌ که‌نارێت‪ ،‬به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌و‬ ‫که‌شتییه‌ش ده‌تبات ‌ه که‌نارێکی خراپ‪،‬‬ ‫دوو هه‌زار ساڵی داگیرکاران له‌سه‌ر‬ ‫کوردستان‪ ،‬هێنده‌ی ئه‌م ‪ ٢٦‬ساڵه‌ی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی کوردی کۆمه‌ڵگه‌ی شپرزه‌‬ ‫نه‌کردووه‌‪ ،‬له‌کاتێکدا ده‌بوو ده‌سه‌اڵتی‬ ‫کوردی ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫کوردی چاره‌سه‌ربکات که‌ داگیرکه‌ران‬ ‫توشیان کردوو ‌ه له‌ هه‌موو ڕووه‌کانه‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم ئه‌م حزبانه‌ هێنده‌ی نه‌خۆشییان‬ ‫بۆ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی زیاد کرد‪،‬‬ ‫نیوهێده‌ کاریان بۆ چاره‌سه‌رکردنی‬ ‫نه‌خۆشییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ نه‌کرد»‪.‬‬

‫‪11‬‬

‫‪NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫سه‌رده‌م سه‌رده‌می گه‌الن ‌ه ل ‌ه ڕۆژهه‌اڵتی‬ ‫ناویندا‬ ‫دیارغه‌ریب(هه‌ڵمه‌ت)‬

‫ڕێبه‌ر ئاپۆ ‪ 25‬ساڵ پێش ئێستا ئاماژه‌ی‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ كردبوو كه‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‬ ‫یه‌كێتی سۆڤێت به‌واتای به‌هێزبوونی‬ ‫هێزه‌ ڕۆژئاواییه‌كان نایه‌ت‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ وه‌كو سه‌ره‌تایه‌ك‌ بۆ‬ ‫داڕووخانی ئه‌و هێزانه‌و پڕۆژه‌كانیانی‬ ‫به‌ناو كردبوو‪ .‬هه‌روه‌ها جه‌ختی له‌وه‌‬ ‫ده‌كرده‌وه‌ ك ‌ه ئه‌و سیسته‌مه‌ی له‌سه‌ده‌ی‬ ‫بیسته‌مدا له‌ ڕۆژهه‌اڵتی ناویندا له‌ ڕێگه‌ی‬ ‫په‌یمانه‌كانی سایكس‪ -‬پیكۆ‪ ،‬قاهیره‌‪-‬‬ ‫لۆزان و ئه‌نقه‌ره‌وه‌ جێگیریان كردو ناوی‬ ‫سیسته‌می نوێی جیهان(ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌)‬ ‫یان لێنا‪ ،‬به‌ره‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ ده‌چێت‬ ‫و چاره‌سه‌ره‌ باوه‌كان(كالسیكی)یش ئیتر‬ ‫ناتوانن ببنه‌ وه‌اڵم بۆ كێشه‌و قه‌یرانه‌كانی‬ ‫سیسته‌م و كۆمه‌ڵگا‪ .‬ڕووداوه‌كان و‬ ‫گۆڕانكارییه‌كان ئه‌و هه‌ڵسه‌نگاندنانه‌ی‬ ‫ڕێبه‌ر ئاپۆیان پشتڕاستكرده‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌رئه‌وه‌ش وایكردووه‌ كه‌ له‌ ئێستادا‬ ‫ڕێبه‌ر ئاپۆ و پڕۆژه‌كانی بۆ چاره‌سه‌ری‬ ‫كێشه‌و قه‌یرانه‌كان بوونه‌ته‌ جێگه‌ی‬ ‫سه‌رنجی هه‌موو الیه‌ك و له‌ گۆڕه‌پانی‬ ‫كرداریدا ده‌بنه‌ هیوای چاره‌سه‌ر‬ ‫بۆ كێشه‌كان‪ .‬زۆربه‌ی هێزو گروپه‌‬ ‫‪12‬‬

‫جیاوازه‌كان و پێكهاته‌كانی كۆمه‌ڵگاكانیش‬ ‫ڕوویان كردۆت ‌ه ڕێبه‌ر ئاپۆ و پڕۆژه‌كانی و‬ ‫وه‌كو ده‌رمانی كوشنده‌ترین ده‌رده‌كان‬ ‫سه‌یریان ده‌كه‌ن‪ .‬ته‌نیا ده‌وڵه‌تی توركیاو‬ ‫ئه‌و هێزو الیه‌نانه‌ی ك ‌ه له‌ فه‌له‌كی‬ ‫توركیادا سیاسه‌ت ده‌كه‌ن ناخوازن‬ ‫ڕاستی تێڕوانین و پڕۆژه‌كانی ڕێبه‌ر‬

‫له‌سوریا دوای شه‌ش‬

‫ساڵ ئیتر به‌شار‬

‫ئه‌سه‌د بۆ توركیا‬

‫هێڵی سوور نیه!‬

‫ئاپۆ و كه‌جه‌كه‌ ببینن‪ .‬ته‌نیا به‌وه‌شه‌و ‌ه‬ ‫ناوه‌ستن‪ ،‬ئه‌وه‌تا له‌الیه‌ك توركیا‬ ‫له‌ڕێگه‌ی ته‌جریدكردنی ڕێبه‌ر ئاپۆوه‌‬ ‫ده‌خوازێت به‌ر به‌كاریگه‌ریه‌كانی ڕێبه‌ر‬ ‫ئاپۆ بگرێت و بێ كاریگه‌ری بكات‪،‬‬ ‫له‌الیه‌كی تره‌وه‌ ل ‌ه هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ له‌‬ ‫ژێر ناوی تیرۆردا ڕێگه‌ له‌ ڕه‌وابوونی ئه‌و‬ ‫پڕۆژانه‌ بگرێت ك ‌ه سه‌رچاوه‌ی خۆیان‬ ‫له‌ بیرو ڕامانی ڕێبه‌ر ئاپۆ وه‌رده‌گرن‬ ‫و دژایه‌تیه‌كانی بۆ ئه‌زموونی ڕۆژئاواو‬

‫باكوری سوریا به‌رچاوترین نمونه‌ن‪.‬‬ ‫هاوكات توركیاو ئه‌و هێزانه‌ی له‌ فه‌له‌كی‬ ‫ئه‌ودا ده‌سوڕێنه‌و ‌ه له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دان كه‌‬ ‫ئاڵۆزی له‌ ناوچه‌كه‌دا زیاتر درووست‬ ‫بكه‌ن‪ ،‬ئه‌وه‌ش ل ‌ه پێناوی الوازكردنی‬ ‫زه‌مینه‌ی چاره‌سه‌ری دیموكراتیانه‌ی‬ ‫نێوان گه‌الن‪ ،‬هه‌ر بۆیه‌ هه‌موو توانای‬ ‫خۆیان چڕكردۆته‌وه‌ بۆ دروستكردنی‬ ‫ئاسته‌نگی له‌به‌رده‌م پڕۆژه‌كانی ڕێبه‌ر‬ ‫ئاپۆو ته‌ڤگه‌ڕی ئازادیدا‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستمه‌ كه‌ لێره‌دا با�سی‬ ‫بكه‌م ئه‌و ڕووداوانه‌یه‌ كه‌ له‌ ئێستادا‬ ‫گه‌رموگوڕن و ڕووده‌ده‌ن‪ .‬ئه‌وانیش‬ ‫بارودۆخی سوریاو ڕۆژئاوای كوردستان‪،‬‬ ‫ئێراق و باشووری كوردستان و بارودۆخی‬ ‫باكوری كوردستان و ده‌وڵه‌تی توركیایه‌‬ ‫ك ‌ه ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و واقیعه‌یه‌ كه‌‬ ‫سه‌رۆك ئاپۆ با�سی ده‌كرد‪ .‬له‌سوریا دوای‬ ‫شه‌ش ساڵ ئیتر به‌شار ئه‌سه‌د بۆ توركیا‬ ‫هێڵی سوور نیه‌‪ ،‬به‌ڵكو به‌ واقیعبوونی‬ ‫پڕۆژه‌ی فیدراسیۆنی دیموكراتی باكوری‬ ‫سوریا بووه‌ته‌ هێڵی سوور بۆ توركیا!‬ ‫له‌ ئێراقیشدا پارچه‌بوونی ئێراق هێڵی‬ ‫سوور نیه بۆ توركیا‌‪ ،‬به‌ڵكو گه‌شه‌كردنی‬ ‫كاریگه‌ری كه‌جه‌ك ‌ه له‌ باشووری‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫كوردستان و ئێراق بووه‌ت ‌ه هێڵی سوور!‬ ‫ل ‌ه پارێزگای نه‌ینه‌وادا ته‌لعه‌فه‌ر وه‌كو‬ ‫ساڵی پار پێداگیریان ده‌كرد هێڵی سوور‬ ‫نیه‌‪ ،‬به‌ڵكو چه‌سپاندنی ده‌سكه‌وته‌كانی‬ ‫خه‌ڵكی ئێزدی و پڕۆژه‌ی خۆسه‌ری‬ ‫ئێزدیخان بووه‌ته‌ هێڵی سوور! ئه‌وه‌ی‬ ‫جێگه‌ی پرسیاره‌ ئه‌وه‌یه‌ ك ‌ه ئایا‬ ‫ئه‌ردۆغان و ده‌وڵه‌تی توركیا له‌ ڕێگه‌ی‬ ‫ئه‌و سیاسه‌ته‌وه‌ ده‌توانن چی به‌ده‌ست‬ ‫بهێنن؟ ئایا ده‌توانن له‌سه‌ر ئه‌و سیاسه‌تانه‌‬ ‫به‌رده‌وام بن؟ ئایا ده‌توانن جیهان بخه‌نه‌‬ ‫سه‌ر ڕێگه‌ی خۆیان و كوردو ته‌ڤگه‌ڕه‌‬ ‫ئازادیخوازه‌كه‌ی تیرۆریزه‌ بكه‌ن؟‌ ئایا‬ ‫به‌رده‌وامیدان به‌و سیاسه‌تانه‌ توركیا‬ ‫به‌ره‌و چی چاره‌نوسێك ده‌بات؟ ئایا‬ ‫ئه‌و هێزانه‌ی كه‌ له‌ فه‌له‌كی سیاسه‌تی‬ ‫توركیادا ده‌سوڕێنه‌وه‌ به‌نیازی چین و چی‬ ‫چاره‌نوسێك چاوه‌ڕوانیان ده‌كات؟‬ ‫ئه‌گه‌ر ب ‌ه وردی سه‌یری سیاسه‌تی‬ ‫‪ 7-6‬ساڵی ڕابردووی ده‌وڵه‌تی توركیاو‬ ‫ئه‌ردۆغان بكه‌ین‪ ،‬ده‌بینین كه‌ هه‌ر‬ ‫له‌ پاشه‌كشه‌دایه‌‪ .‬سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش‬ ‫سوورن له‌سه‌ر ئه‌و ستراتیژه‌ی كه‌‬ ‫ئامانجیانه‌و له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ ده‌خوازن‬ ‫ده‌وڵه‌تی عوسمانی نوێ بكه‌نه‌وه‌و‬ ‫ده‌ست به‌سه‌ر ڕۆژهه‌اڵتی ناویندا بگرن‪.‬‬ ‫چونكه‌ ئه‌وان پێیان وایه‌ كه‌ هۆكاری‬ ‫ئاڵۆزی و قه‌یرانه‌كان نه‌بوونی هێزێكی‬ ‫سوپه‌ر ‌ه له‌ ناوچه‌كه‌داو ئه‌وه‌ش بووه‌ته‌‬ ‫هۆی نا سه‌قامگیری و پاشاگه‌ردانی‪.‬‬ ‫توركیاش ده‌خوازێت ب ‌ه پشت به‌ستن‬ ‫به‌ میرا�سی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و له‌ بن‬ ‫ناوی خاوه‌نداری له‌په‌یڕه‌وانی ئیسالمی‬ ‫سووننیدا خۆی بكات ‌ه ئه‌و هێزه‌ سوپه‌ره‌و‬ ‫به‌و شێوه‌یه‌ سه‌قامگیری له‌ناوچه‌كه‌دا‬ ‫دروست بكات‪ .‬ئه‌وه‌ی سه‌رنج ڕاكێشه‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫توركیا‪ ،‬كوردو ته‌ڤگه‌ڕی ئاپۆچی ب ‌ه‬ ‫ئاكته‌ری سه‌ره‌كی ناجێگری ناوچه‌كه‌‬ ‫ده‌بینێت و به‌ ئاسته‌نگی به‌رده‌م خۆ�شی‬ ‫ده‌زانێت بۆ بوونه‌ هێزی سوپه‌ری‬ ‫ناوچه‌‌كه‌‪ ،‬هه‌ر بۆیه‌ ئه‌وه‌ند ‌ه دژایه‌تی‬

‫ئه‌گه‌ر مسته‌فا كه‌مال‬

‫نه‌بوایه‌‪ ،‬ئه‌وا ڕه‌نگه‌‬ ‫ده‌وڵه‌تی عوسمانی‬ ‫هه‌ر له‌سه‌ر نه‌خشه‌‬

‫بسڕدرایه‌ته‌وه‬

‫ڕێبه‌ر ئاپۆو ته‌ڤگه‌ڕه‌كه‌ی ده‌كات‪.‬‬ ‫كورد ده‌ڵێت»ئه‌وه‌ی چاڵ بۆ خه‌ڵكی‬ ‫هه‌ڵكه‌نێت‪ ،‬ئه‌وا خۆی ده‌كه‌وێته‌ ناوی»‪.‬‬ ‫ده‌وڵه‌تی توركیاش ئه‌و ‌ه نزیكه‌ی ‪35‬‬ ‫ساڵ ‌ه ل ‌ه هه‌وڵی ئه‌وه‌دابووه‌‌ ك ‌ه ته‌ڤگه‌ڕی‬ ‫ئازادیخوازی كورد وه‌كو تیرۆر به‌ ده‌ره‌وه‌‬ ‫بناسێنێت و نكۆڵی له‌ دۆزی كوردیش‬ ‫بكات‪ .‬به‌اڵم كورد گوته‌نی» به‌ری خۆر به‌‬ ‫بێژنگ ناگیرێت» ئه‌وه‌تا ورده‌ ورده‌ ڕاستی‬ ‫ده‌ركه‌وت‪ .‬ده‌وڵه‌تی توركیاش كه‌وتۆته‌‬ ‫حاڵێكه‌وه‌ كه‌كه‌س هیوای پێ ناخوازێت‪.‬‬ ‫زۆربه‌ی دۆسته‌كانی دوێنێی وه‌كو‬ ‫نه‌یار سه‌یری ده‌كه‌ن و به‌ هه‌ڕه‌شه‌ی‬ ‫ده‌بینن بۆ سه‌ر ئاسای�شی جیهان و‬ ‫ناوچه‌كه‌‪ .‬واته‌ كه‌وتنه‌ ناو ئه‌و چاڵه‌وه‌‬ ‫كه‌ بۆ ته‌ڤگه‌ڕی ئازادی كوردستانیان‬ ‫هه‌ڵده‌كه‌ند‪ .‬به‌ تێڕوانینی من ئه‌گه‌ر‬ ‫ئه‌ردۆغان له‌سه‌ر ئه‌و سیاسه‌ته‌ی‬ ‫به‌رده‌وام بێت ئه‌وا ڕووبه‌ڕووی‬

‫هه‌مان ئه‌و چاره‌نووسه‌ ده‌بێته‌و ‌ه‬ ‫كه‌ پاشاكانی ئیتحادو ته‌ره‌قی(ئه‌نوه‌ر‬ ‫پاشا‪ ،‬جه‌مال پاشا‪ ،‬ته‌ڵعه‌ت پاشا)و‬ ‫ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌سه‌ده‌ی بیسته‌مدا‬ ‫ڕووبه‌ڕووی بوونه‌وه‌‪ .‬ئه‌وانیش له‌‬ ‫هه‌ڵپه‌ی ئه‌وه‌دابوون كه‌ ئه‌و زه‌ویه‌‬ ‫له‌ده‌ستچووانه‌ی عوسمانی به‌ده‌ست‬ ‫بهێننه‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا‬ ‫له‌ده‌ستیان ده‌رچوو بوو‪ ،‬به‌اڵم وه‌كو‬ ‫ده‌ڵێن‪ :‬بۆ ڕیش چوو سمێڵی�شی دانا له‌‬ ‫بانی‪ .‬هۆكاری ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌بوو كه‌ ئه‌وانه‌‬ ‫بارودۆخه‌كه‌ی ئه‌و كاته‌یان به‌ با�شی‬ ‫نه‌خوێندبووه‌وه‌و سیاسه‌تێكی ڕاستیان‬ ‫به‌ گوێره‌ی ئه‌و قۆناخه‌ په‌یڕه‌و نه‌كرد‪.‬‬ ‫خۆ ئه‌گه‌ر مسته‌فا كه‌مال نه‌بوایه‌‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫ڕه‌نگه‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی هه‌ر له‌سه‌ر‬ ‫نه‌خشه‌ بسڕدرایه‌ته‌وه‌و توركیاش‬ ‫دروست نه‌بوایه‌‪ .‬ئه‌ردۆغانیش به‌و‬ ‫خه‌یاڵه‌و ‌ه كار ده‌كات كه‌ په‌ل بهاوێژێت‬ ‫بۆ دونیای ئیسالم و ڕۆژهه‌اڵت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫به‌دڵنیاییه‌و ‌ه ئه‌و خولیای ‌ه سه‌ری‬ ‫ئه‌ردۆغان و توركیا ده‌خوات‪ .‬دیاره‌‬ ‫ڕێبه‌ر ئاپۆ زۆر هه‌وڵیدا كه‌ ئه‌ردۆغان‬ ‫و به‌رپرسانی ده‌وڵه‌تی توركیا به‌ ئاگا‬ ‫بێنێته‌وه‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ توركیا به‌ره‌و‬ ‫له‌ناوچوون نه‌به‌ن و گه‌النی ناو توركیاش‬ ‫ڕووبه‌ڕووی نه‌هامه‌تی و ده‌رده‌سه‌ری‬ ‫نه‌كه‌نه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم سوودی نه‌بوو‪ .‬ئه‌وان‬ ‫ئه‌و هه‌ڵوێستانه‌ی ڕێبه‌ر ئاپۆو ته‌ڤگه‌ڕی‬ ‫ئازادیان وه‌كو الوازی لێكدایه‌وه‌‪.‬‬ ‫بێگومان ئایینده‌ ئاشكرای ده‌كات كه‌ ئه‌و‬ ‫هه‌ڵوێستانه‌ له‌خۆ به‌رپرسیاربینینه‌وه‌و‬ ‫دۆستایه‌تیه‌وه‌ بووه‌ یان له‌ الوازی و‬ ‫بێچاره‌ییه‌وه‌ بووه‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه سوریا ماوه‌ی دوو ساڵه‌ ئه‌ردۆغان‬ ‫به‌ هاوپه‌یمانه‌كان و جیهان ده‌ڵێت‬ ‫‪13‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫له‌نێوان من و په‌یه‌د ‌ه دا ده‌بێت یه‌كێكمان‬ ‫هه‌ڵبژێرن! هاوكات هه‌ڕه‌شه‌ ده‌كات‬ ‫جارێك مونبج‪ ،‬جارێك ڕه‌ققه‌ و جارێك‬ ‫شه‌هبا ده‌كاته‌ ئامانج و هێڵی سوور‪،‬‬ ‫ماوه‌ ماوه‌ش هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌‬ ‫هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر ڕۆژئاوا‪ .‬به‌اڵم چی له‌‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌كانی سه‌وز بوو؟ مونبج له‌الیه‌نی‬ ‫ئه‌نجومه‌نی گه‌لی مونبجه‌وه‌ به‌ڕێوه‌‬ ‫ده‌برێت و له‌ الیه‌نی ئه‌نجومه‌نی سه‌ربازی‬ ‫مونبجه‌وه‌ ده‌پارێزرێت‪ .‬ئۆپه‌راسیۆنی‬ ‫ڕه‌ققه‌ ده‌ستی پێكرد و توركیاش به‌شدار‬ ‫نه‌بوو! هێزه‌كانی هاوپه‌یمانان و ڕووسیاش‬ ‫له‌به‌ر خاتری توركیا په‌یوه‌ندی خۆیان‬ ‫له‌گه‌ڵ په‌یه‌ده‌‪ ،‬یه‌په‌گه‌‪ ،‬یه‌په‌ژه‌ و‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌رێتی ڕۆژئاواو باكوری سوریا‬ ‫نه‌پچڕاند و ڕه‌نگ ‌ه زیاتریش به‌ره‌و‬ ‫پێشه‌وه‌ بچێت‪ .‬هێواش هێواش ئه‌زمونی‬ ‫فیدراسیۆنی باكوری سوریاو پڕۆژه‌ی‬ ‫كۆماری دیموكرات و فیدراڵی سوریاش‬ ‫كه‌ پڕۆژه‌ی هێزه‌ دیموكراته‌كانی سوریایه‌‬ ‫ده‌بن ‌ه دیفاكتۆ‪.‬‬ ‫له‌ باشووری كوردستان و ئێراقیش‬ ‫هه‌رچه‌نده‌ توركیا ده‌یخواست ئاكته‌رێكی‬ ‫سه‌ره‌كی بێت له‌ ڕزگاركردنی موسڵ‬ ‫و ته‌لعه‌فه‌ردا‪ ،‬ته‌لعه‌فه‌ری�شی به‌ هێڵی‬ ‫سوور داده‌نا‪ ،‬به‌اڵم ئۆپه‌راسیۆنی‬ ‫موسڵ و ته‌لعه‌فه‌ریش كۆتاییان پێهات‬ ‫و ن ‌ه توركیاو نه‌ ئه‌و هێزانه‌ی كه‌ له‌‬ ‫فه‌له‌كی توركیادا ده‌سوڕێنه‌وه‌ به‌شدار‬ ‫نه‌بوون‪ .‬له‌به‌رامبه‌ردا حشدی شه‌عبی‬ ‫به‌شداریه‌كی چاالكی كرد له‌ كۆی هه‌ردوو‬ ‫ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌دا‪ .‬هه‌روه‌ها توركیا‬ ‫زۆر هه‌ڕه‌شه‌ی ل ‌ه شه‌نگال كرد‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫شه‌نگالیه‌كان خۆیان پاراست و پڕۆژه‌ی‬ ‫خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریشیان ڕاگه‌یاند‪ ،‬توركیاو‬ ‫الیه‌نگرانی ته‌نیا ته‌ماشاكه‌ر بوون‪.‬‬ ‫‪14‬‬

‫ئه‌وه‌ی كه‌ جێگه‌ی سه‌رنج‌و پرسیار ‌ه‬ ‫الی جه‌ماوه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌م ماوه‌یه‌دا‬ ‫هه‌ندێك ڕووداو ڕوویاندا یاخود باسیان‬ ‫لێوه‌ ده‌كرێت كه‌ ڕوو بده‌ن‪ ،‬له‌به‌رامبه‌ر‬

‫سه‌ركرد ‌ه توركه‌كان‬ ‫ه هاوكاری كورد‬ ‫ب‌‬

‫ه بگه‌نه‌‬ ‫توانیویان ‌‬

‫ئامانجه‌كانی خۆیان!‬

‫به‌اڵم ده‌وڵه‌تی‬

‫توركیا هه‌نگاوی به‌و‬ ‫شێوه‌یه‌ی نه‌ناوه‌‪.‬‬

‫ئه‌و بابه‌تانه‌دا توركیا بێده‌نگه‌! ل ‌ه‬ ‫مانگی ڕابردوودا ئۆپه‌راسیۆنێكی‬ ‫میتی توركیا ل ‌ه باشووری كوردستاندا‬ ‫پوچه‌ڵكرایه‌وه‌‪ ،‬توركیا به‌ بێده‌نگی‬ ‫نوێنه‌ری یه‌كێتی نارده‌و ‌ه سلێمانی‌!‬ ‫ته‌لعه‌فه‌ر گیرا‪ ،‬كه‌س حسابی بۆ‌ توركیا‬ ‫نه‌كردو له‌ماوه‌یه‌كی كورتیشدا داعش‬ ‫له‌وێ ده‌ركرا! توركیاش هیچ ده‌نگی لێوه‌‬ ‫نه‌هات! هاوكات ئۆپه‌راسیۆنی دێره‌زوور‬ ‫بووه‌ته‌ جێگه‌ی باس و توركیا هیچ خۆی‬ ‫تێهه‌ڵناقورتێنێت! له‌ باشوور باس له‌وه‌‬ ‫ده‌كرێت ك ‌ه له‌ ‪25‬ی ئه‌یلولدا ڕیفراندۆم‬ ‫بكرێت و دواتر ئه‌نجامه‌كانی ڕیفراندۆم‬ ‫بكرێته‌ بناغه‌ بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی‬ ‫كوردی! كه‌چی توركیا زۆر به‌ ئارامیه‌وه‌‬ ‫ئه‌و بابه‌ته‌ ده‌گرێته‌ ده‌ست! ئه‌م بابه‌تانه‌‬ ‫بابه‌تی چاره‌نووسساز‪ ،‬بێده‌نگی توركیا‬ ‫له‌به‌رامبه‌ریاندا زۆر پرسیار دروست‬

‫ده‌كات‪ .‬له‌سه‌روو هه‌موویانه‌وه‌ ئه‌و‬ ‫پرسیاره‌ دروست ده‌كات كه‌ ئایا توركیا‬ ‫پاشه‌كشه‌ی كردووه‌ له‌ سیاسه‌ته‌كانی‬ ‫خۆی و ده‌خوازێت ب ‌ه خۆیدا بچێته‌وه‌؟‬ ‫یان وه‌كو كورده‌واری ده‌ڵێن‪ :‬ئه‌و ماسته‌‬ ‫موویه‌كی تێدایه‌! بێگومان ئه‌وه‌ی دیاره‌‬ ‫ئه‌وه‌یه‌ كه‌ موو له‌ناو ماسته‌كه‌دا هه‌یه‌و‬ ‫پیالن له‌ پشتی ئه‌و ڕووداوانه‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫نه‌ك توركیا سیاسه‌تی خۆی گۆڕی‬ ‫بێت‪ .‬چونك ‌ه ئه‌گه‌ر سیاسه‌تی خۆی‬ ‫بگۆڕیبایه‌ ئه‌وا ده‌بوو ده‌ست له‌ هه‌ڵپه‌ی‬ ‫ئه‌وه‌ به‌ربدات كه‌ ببێته‌ هێزی سوپه‌ری‬ ‫ناوچه‌كه‌و هاوكات وازی له‌ دژایه‌تی كورد‬ ‫بهێنایه‌و هه‌وڵی بدایه‌ دڵی كورد ب ‌ه الی‬ ‫خۆیدا ڕابكێشێت‪ ،‬چونكه‌ له‌ڕابردوودا‬ ‫سه‌ركرده‌ توركه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی بااڵده‌ست‬ ‫بن له‌ناوچه‌كه‌دا خۆیان له‌كورد نزیك‬ ‫كردۆته‌وه‌‪ ،‬ئه‌لپ ئه‌رسه‌الن و شه‌ڕی‬ ‫مه‌الزگرت‪ ،‬سوڵتان سه‌لیم یاوز و شه‌ڕی‬ ‫چاڵدێران‪ ،‬مسته‌فا كه‌مال و دامه‌زراندنی‬ ‫كۆمار �سێ نمونه‌ی ئاشكران كه‌ سه‌ركرده‌‬ ‫توركه‌كان به‌ هاوكاری كورد توانیویانه‌‬ ‫بگه‌نه‌ ئامانجه‌كانی خۆیان‪ .‬به‌اڵم ده‌وڵه‌تی‬ ‫توركیا هه‌نگاوی به‌و شێوه‌یه‌ی نه‌ناوه‌!‬ ‫به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌ردۆغان ده‌خوازێت‬ ‫له‌ڕێگه‌ی له‌ناوبردنی كورده‌وه‌ بگاته‌‬ ‫ئامانجه‌كانی‪ ،‬كه‌ ئه‌وه‌ش زۆر مه‌حاڵه‌‪.‬‬ ‫چونكه‌ ئه‌ردۆغان تایبه‌تمه‌ندی گورگی‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬هه‌ر بۆیه‌ بوو ‌ه هاوپه‌یمانی گورگه‌‬ ‫بۆره‌كان‪ .‬كوردیش ده‌ڵێت‪ :‬تۆبه‌ی گورگ‬ ‫مه‌رگه‌! ئه‌ردۆغانیش مه‌ گه‌ر به‌ مه‌رگ‬ ‫ده‌ست له‌و سیاسه‌ته‌ به‌ربدات‪ .‬با بێینه‌وه‌‬ ‫سه‌ر بابه‌تی ماست و مووه‌كه‌‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی له‌ ئۆپه‌راسیۆنی ته‌لعه‌فه‌ردا‬ ‫سه‌رنجڕاكێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ ك ‌ه حزبواڵ‬ ‫ئاماژه‌ی بۆ كرد‪ ،‬به‌ پێی لێدوانی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫حزبوڵاڵی لوبنانی حكومه‌تی ئێراق و‬ ‫هاوپه‌یمانان ڕێگه‌یانداوه‌ به‌ زیاتر له‌‬ ‫‪ 1000‬چه‌كداری داعش كه‌ ته‌لعه‌فه‌ر‬ ‫به‌جێ بهێڵن و له‌به‌رامبه‌ردا ته‌لعه‌فه‌ر‬ ‫ڕاده‌ستی حكومه‌تی ئێراق بكه‌ن‪ .‬دیاره‌‬ ‫ئه‌وه‌‌ به‌بێ ئاگاداری توركیا نه‌كراوه‌و‬ ‫ڕه‌نگه‌ به‌شێك بێت له‌دانوستاندنه‌كانی‬ ‫ئه‌ستانه‌‪ ،‬یان دانوستاندنه‌ دوو قۆڵیه‌كانی‬ ‫نێوان توركیاو ئێران‪ .‬ئاشكرایه‌ هه‌ر‬ ‫دوای ئه‌وه‌ی حكومه‌تی ئێراق ڕایگه‌یاند‬ ‫كه‌ ته‌لعه‌فه‌ری ڕزگار كردووه‌‪ ،‬باس‬ ‫له‌وه‌كرا ك ‌ه ژماره‌یه‌ك چه‌كداری‬ ‫داعش خواستویانه‌ به‌ره‌و سنووری‬ ‫سوریا بچن و له‌الیه‌نی پێشمه‌رگه‌وه‌‬ ‫ڕێگه‌یان لێگیراوه‌و لێیان دراوه‌‪ .‬هاوكاتی‬ ‫ئه‌مه‌ بینیمان كه‌ حزبوڵاڵی لوبنانی‬ ‫و حكومه‌تی سوریا له‌گه‌ڵ داعشدا‬ ‫ڕێكه‌وتن و چه‌كداره‌كانیان له‌ سنووری‬ ‫لوبنانه‌وه‌ بۆ گواستنه‌وه‌و بردنیان بۆ‬ ‫ناوچه‌ی دێره‌زوور و سنووری سوریاو‬ ‫ئێراق! دیاره‌ ئه‌م دوو ڕووداو ‌ه دابڕاو‬ ‫نیین له‌ یه‌كتری و په‌یوه‌ندیان به‌یه‌كه‌وه‌‬ ‫هه‌یه‌‪ .‬ئه‌وه‌ی كه‌ له‌هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌دا‬ ‫هاوبه‌شه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕووی داعش‬ ‫ده‌كرێته‌ ئه‌زمونی ڕۆژئاوای كوردستان‬ ‫و باكوری سوریا‪ .‬پێده‌چێت توركیا له‌م‬ ‫ڕێگه‌یه‌وه‌ بخوازێت گورزی كوشنده‌ له‌‬ ‫ته‌ڤگه‌ڕی ئازادی كوردستان و پڕۆژه‌كانی‬ ‫ڕێبه‌ر ئاپۆ بدات‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی ل ‌ه بابه‌تی ڕیفراندۆمی باشووری‬ ‫كوردستانیشدا جێگه‌ی سه‌رنجه‌ ئه‌وه‌یه‌‬ ‫كه‌ توركیا ب ‌ه ئاشكرا بێده‌نگه‌و له‌‬ ‫ژێره‌وه‌ش هانی پارتی دیموكرات ده‌دات‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ پاشگه‌ز نه‌بێته‌وه‌‪ .‬بێگومان‬ ‫ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی توركیا بۆ هه‌موو‬ ‫كه‌سێك جێگه‌ی پرسیاره‌‪ .‬توركیایه‌ك‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫كه‌ بچوكترین ماف بۆ كورده‌كانی‬ ‫باكوورو ڕۆژئاوا په‌سند ناكات و خۆیان‬ ‫گوته‌نی له‌هه‌ر جێگه‌یه‌ك شتێك به‌ ناوی‬ ‫كورده‌وه‌ هه‌بێت ئه‌وان دژی ڕاده‌وه‌ستن‪،‬‬

‫گه‌لی كوردو‬

‫گه‌لی عه‌ره‌ب‬

‫له‌سه‌ده‌ی بیسته‌مدا‬

‫په‌راوێز خران و‬

‫ه ڕێكخستنه‌وه‌ی‬ ‫ل‌‬

‫ناوچه‌كه‌دا گرنگیان‬

‫پێ نه‌درا‬

‫چی خێره‌ وا دژی ڕیفراندۆمی باشوور‬ ‫ڕاناوه‌ستن؟ ئه‌وه‌ی تێبینی ده‌كرێت‬ ‫ئه‌ردۆغان و حكومه‌ته‌كه‌ی هه‌ست‬ ‫به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ په‌ده‌كه‌ به‌ره‌و الوازی‬ ‫ده‌چێت و له‌ناو ته‌نگاویدایه‌‪ ،‬ده‌خوازن‬ ‫سوود له‌و پێگه‌یه‌ی په‌ده‌كه‌ وه‌ر بگرن‬ ‫و بۆ ئامانجه‌كانی خۆیان به‌كاری‬ ‫بهێنن؟ هه‌ر كه‌سێك ده‌زانێت دوای‬ ‫ڕزگاركردنی موسڵ داعش له‌ ئێراق‬ ‫به‌ره‌و الوازی ده‌ڕوات و ئیتر كاتی‬ ‫ئه‌وه‌ دێت كه‌ چاره‌سه‌ری سیا�سی بۆ‬ ‫كێشه‌كان بدۆزرێته‌وه‌‪ .‬توركیا له‌گه‌ڵ‬ ‫ئه‌م بابه‌ته‌دا نیه‌؟ چونكه‌ ئاشكرا بوو كه‌‬ ‫حكومه‌تی ئێراق هیچ حساب بۆ ده‌وڵه‌تی‬ ‫توركیا ناكات‪ ،‬توركیاش ئه‌وه‌ بۆ خۆی‬ ‫وه‌كو نه‌نگی ده‌بینێت‪ .‬هه‌ر بۆیه‌ توركیا‬ ‫ده‌خوازێت ده‌ست وه‌ربداته‌ ناو كێشه‌‬ ‫ناوخۆییه‌كانی ئێراقه‌وه‌‪ .‬ڕه‌نگه‌ ئه‌و‬

‫پرسیار ‌ه دروست ببێت كه‌ ئایا توركیا‬ ‫له‌و ڕیفراندۆمه‌ چی ده‌ست ده‌كه‌وێت؟‬ ‫یاخود بگوترێت چی زیانێكی تێدایه‌‬ ‫با ئێمه‌ ڕیفراندۆمی خۆمان بكه‌ین و‬ ‫دواتر ده‌وڵه‌تی خۆمان ڕابگه‌یه‌نین!‬ ‫به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر توركیا بزانێت له‌‬ ‫ڕێگه‌ی ڕیفراندۆمه‌وه‌ ده‌وڵه‌تی كوردی‬ ‫دروست ده‌بێت ئه‌وا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك‬ ‫ڕێگه‌ نادات كه‌ ڕیفراندۆم ئه‌نجام بدرێت‪.‬‬ ‫ده‌بێت هه‌مووان بزانن كه‌ توركیا چه‌ن‬ ‫ئامانجێكی هه‌یه‌ له‌و ڕیفراندۆمه‌‪ .‬لێره‌دا‬ ‫به‌كورتی با�سی ئه‌و ئامانجانه‌ی توركیا‬ ‫ده‌كه‌م‪:‬‬ ‫گه‌لی كوردو گه‌لی عه‌ره‌ب‬ ‫‪ -1‬‬ ‫له‌سه‌ده‌ی بیسته‌مدا په‌راوێز خران و له‌‬ ‫ڕێكخستنه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌دا گرنگیان پێ‬ ‫نه‌درا‪ .‬ئێش و ئازاره‌كانی ئه‌م دوو گه‌له‌‬ ‫وایكردووه‌ كه‌له‌یه‌كتر نزیك ببنه‌وه‌و‬ ‫زه‌مینه‌ی ئه‌وه‌ دروست ببێت كه‌ پێكه‌وه‌‬ ‫له‌م سه‌ده‌یه‌دا ڕۆڵێكی سه‌ره‌كی ببینن‬ ‫له‌ بونیادنانه‌وه‌ی سیسته‌مدا‪ .‬نمونه‌ی‬ ‫ئه‌وه‌ش له‌ ئێستادا له‌ڕۆژئاوای كوردستان‬ ‫و باكوری سوریا گه‌شه‌ ده‌كات‪ .‬زۆربه‌ی‬ ‫چاودێران پێیان وایه‌ ك ‌ه ئه‌زمونی‬ ‫باكوری سوریا ده‌توانێت ببێته‌ مۆدێل‬ ‫بۆ سوریاو ئێراقیش‪ .‬ئه‌وه‌ش له‌گه‌ڵ‬ ‫خۆیدا مۆدێڵیكی نوێ بۆ ناوچه‌كه‌ دێنێت‬ ‫كه‌ تێیدا گه‌الن ب ‌ه ئیراده‌ی ئازادانه‌ی‬ ‫خۆیان پێكه‌وه‌ بژین‪ .‬ئه‌و مۆدێله‌ش‬ ‫كۆتایی به‌و مۆدێله‌ نه‌ژادپه‌رستی و‬ ‫شۆڤێنیه‌ دێنێت كه‌ له‌ ئه‌مڕۆدا توركیا‬ ‫له‌لوتكه‌دا نوێنه‌رایه‌تی ده‌كات‪ .‬توركیا‬ ‫ده‌خوازێت له‌ڕێگه‌ی ڕیفراندۆمه‌وه‌‬ ‫زه‌مینه‌ی پێكه‌وه‌ ژیان و هاوكاری‬ ‫ل ‌ه نێوان كوردو عه‌ره‌بدا نه‌هێڵێت‪.‬‬ ‫به‌وه‌ش له‌الیه‌ك ڕێگه‌ له‌ گه‌شه‌كردن و‬ ‫‪15‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫جێبه‌جێبوونی پڕۆژه‌یه‌كی به‌و شێوه‌ی ‌ه‬ ‫ده‌گرێت كه‌ ئێستا ل ‌ه ڕۆژئاواو باكوری‬ ‫سوریا كاری له‌سه‌ر ده‌كرێت‪ .‬له‌ الیه‌كی‬ ‫تره‌وه‌ باشووری كوردستان و ئێراق‬ ‫ده‌كاته‌ جێگه‌ی شه‌ڕو ئاڵۆزیه‌كی زۆر‪.‬‬ ‫به‌و شێوه‌یه‌ توركیاش زیاتر ده‌توانێت‬ ‫ده‌ست وه‌ربداته‌ ناو كاروباری باشووری‬ ‫كوردستان و ئێراقه‌وه‌‪ .‬هه‌روه‌كو چۆن‬ ‫شای ئێران له‌ سااڵنی ‪ 1975-1965‬به‌‬ ‫هه‌موو شێوه‌یه‌ك پشتیوانی جواڵنه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌یلولی كردو ده‌ستی وه‌رده‌دا‌ سیاسه‌تی‬ ‫ئێراقه‌وه‌‪ .‬كاتێك كه‌ ئێراق ملی بۆ‬ ‫داخوازیه‌كانی ئێران كه‌چ كرد‪ ،‬شا‬ ‫ده‌ستیی له‌ بارزانی به‌رداو بارزانی و‬ ‫جواڵنه‌وه‌كه‌�شی نه‌یانتوانی هه‌فته‌یه‌ك‬ ‫بمێننه‌وه‌‪ .‬بێگومان كاتێك حكومه‌تی ئێراق‬ ‫مل بۆ داخوازیه‌كانی توركیا بدات ئه‌وا‬ ‫ده‌وڵه‌تی توركیا به‌ بێ یه‌ك و دوو ده‌ست‬ ‫له‌ كورد به‌ر ده‌دات‪ .‬ل ‌ه وه‌ها بارودۆخێكدا‬ ‫هه‌مان چاره‌نووس چاوه‌ڕوانمان ده‌كات‪.‬‬ ‫له‌ ئه‌گه‌ری دووه‌مدا توركیا‬ ‫‪ -2‬‬ ‫حسابی ئه‌وه‌ ده‌كات ك ‌ه باشووری‬ ‫كوردستان وه‌كو باكوری قوبروس بخاته‌‬ ‫ژێر ده‌ستی خۆیه‌وه‌‪ .‬بۆ ئه‌مه‌ش ده‌خوازێت‬ ‫سوود ل ‌ه په‌یمانی ئه‌نقه‌ره‌ی(‪)1926-6-5‬‬ ‫وه‌ربگرێت‪ .‬ئه‌و په‌یمانه‌ له‌ نێوان توركیا‪-‬‬ ‫ئێراق و بریتانیا ئه‌نجام دراو كۆمه‌ڵه‌ی‬ ‫گه‌الن دانی پێدا ناوه‌و له‌ ساڵی ‪2007‬‬ ‫یشدا ب ‌ه چاودێری ئه‌مریكا نوێكرایه‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌و په‌یمانه‌دا توركیا ده‌ستی له‌ ویالیه‌تی‬ ‫موسڵ هه‌ڵگرت بۆ ئێراق‪ .‬به‌اڵم چه‌ند‬ ‫مه‌رجێكی دانا یه‌كێك له‌و مه‌رجانه‌‬ ‫ئه‌وه‌بوو كه‌ ده‌بێت ئێراق به‌یه‌كگرتوویی‬ ‫بمێنێته‌وه‌و پارچه‌ نه‌بێت‪ .‬ئه‌گه‌ر ئێراق‬ ‫پارچه‌ ببێت ئه‌وا توركیا بۆی هه‌یه‌ ده‌ست‬ ‫به‌سه‌ر ویالیه‌تی موسڵدا بگرێت‪ .‬دیاره‌‬ ‫‪16‬‬

‫توركیا له‌ڕێگه‌ی ڕیفراندۆمی باشووره‌و ‌ه‬ ‫ده‌خوازێت زه‌مینه‌ بۆ پارچه‌بوونی ئێراق و‬

‫بێگومان توركیا ئه‌و‬ ‫ڕاستیه‌ ده‌زانێت‬

‫ه ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ی‬ ‫ك‌‬

‫ه ته‌نیا په‌ده‌كه‌‬ ‫ئه‌و ب ‌‬ ‫به‌ڕێو ‌ه ناچێت و‬

‫سه‌ر ناگرێت‪ ،‬هه‌ر‬ ‫بۆیه‌ ده‌خوازێت‬

‫الیه‌نه‌كانی‬

‫تری باشووری‬

‫كوردستانیش بكاته‌‬ ‫هاوبه‌شی په‌ده‌كه‌‪،‬‬

‫ئه‌و بابه‌ته‌ی "میت"‬

‫ه له‌و پڕۆژه‌یه‌‪،‬‬ ‫به‌شێك ‌‬

‫ئه‌وه‌ی باشووری‬ ‫كوردستان دوا‬

‫ه هه‌م‬ ‫هه‌وڵ بوو ك ‌‬

‫ئاشكرا كرا‪ ،‬هه‌م‬

‫پێچه‌وانه‌كرایه‌وه‌‪.‬‬

‫گه‌یشتن ب ‌ه ئامانجه‌كه‌ی خۆی درووست‬ ‫بكات‪ .‬واته‌ توركیا ئامانجی ئه‌وه‌ی ‌ه كه‌‬

‫ڕیفراندۆم بكاته‌ بیانوویه‌كی یاسایی و‬ ‫ڕه‌وا بۆ ده‌ستوه‌ردان له‌ باشوورو ئێراق‬ ‫و به‌و هۆیه‌وه‌ باشوور بخاته‌ سه‌ر توركیا‪‌.‬‬ ‫له‌حاڵه‌تی سێیه‌مدا ده‌كرێت‬ ‫‪ -3‬‬ ‫ئه‌م تاكتیكه‌ی ئه‌ردۆغان بچوێنین به‌و‬ ‫تاكتیكه‌ی كه‌ مسته‌فا كه‌مال گرتیه‌ به‌ر‬ ‫له‌به‌رامبه‌ر شێخ مه‌حموددا بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫بریتانیاو فه‌ڕه‌نسا ناچار بكات دان به‌‬ ‫حكومه‌ته‌كه‌یدا بنێن‪ .‬ئه‌وه‌بوو له‌ كۆتایی‬ ‫ساڵی ‪ 1922‬دا مسته‌فا كه‌مال له‌ ڕێگه‌ی‬ ‫ئۆزده‌میره‌وه‌ كه‌ فه‌رماندارێكی تورك بوو‬ ‫له‌ ڕه‌واندوز ڕێكه‌وتنێكی (‪ )10‬مادده‌یی‬ ‫له‌گه‌ڵ شێخ مه‌حمووددا ئه‌نجام داو له‌‬ ‫و ڕێكه‌وتنه‌دا دانی نا به‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‬ ‫شێخ مه‌حمووددا له‌ سنووری ده‌وڵه‌تی‬ ‫نوێی توركیادا‪ .‬ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌�شی كرده‌‬ ‫كارتێك و له‌به‌رامبه‌ر بریتانیا به‌كاری‬ ‫هێنا‪ .‬ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی‬ ‫كه‌ ئیتر برتانیاو فه‌ڕه‌نسا به‌ فه‌رمی دان‬ ‫به‌حكومه‌ته‌كه‌ی مسته‌فا كه‌مالدا بنێن و‬ ‫له‌ساڵی ‪ 1923‬دا په‌یمانی لۆزانی له‌گه‌ڵدا‬ ‫ئیمزا بكه‌ن‪ .‬له‌ قۆناخی دووه‌میشدا له‌‬ ‫ساڵی ‪ 1926‬په‌یمانی ئه‌نقه‌ره‌یان پێكه‌وه‌‬ ‫ئیمزا كردو هه‌ردوو بوونه‌ هاوكاری‬ ‫یه‌كتر بۆ كۆتایی هێنان به‌ جواڵنه‌وه‌ی‬ ‫شێخ مه‌حموود و جواڵنه‌وه‌كانی باكووری‬ ‫كوردستان‪ .‬بێگومان شێخ مه‌حموود‬ ‫خواستویه‌تی سه‌ربه‌خۆ بێت و ئازادی‬ ‫بۆ گه‌لی كوردستان بێنێت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ڕووداوه‌كانی ب ‌ه با�شی‬ ‫نه‌خوێنده‌وه‌و هه‌نگاوی گونجاوی نه‌نا‪،‬‬ ‫هه‌نگاوه‌كه‌ی كه‌وته‌ خزمه‌تی پڕۆژه‌كانی‬ ‫مسته‌فا كه‌ماله‌وه‌‪ .‬ئێستاش ئه‌ردۆغان‬ ‫ده‌خوازێت هه‌مان هه‌نگاو به‌ مه‌سعود‬ ‫بارزانی و گه‌لی باشوور بهاوێژێت‪ .‬ئه‌مانه‌‬ ‫وا ده‌كه‌ن كه‌ توركیا له‌ دژی ڕیفراندۆم‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫نه‌بێت‪.‬‬ ‫بێگومان توركیا ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌زانێت‬ ‫كه‌ ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ی ئه‌و ب ‌ه ته‌نیا په‌ده‌كه‌‬ ‫به‌ڕێوه‌ ناچێت و سه‌ر ناگرێت‪ ،‬هه‌ر بۆیه‌‬ ‫ده‌خوازێت الیه‌نه‌كانی تری باشووری‬ ‫كوردستانیش بكاته‌ هاوبه‌�شی په‌ده‌كه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و بابه‌ته‌ی (میت) به‌شێك ‌ه له‌و پڕۆژه‌یه‌‪.‬‬ ‫دوای ئه‌وه‌ی ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازی و‬ ‫سیاسیه‌كانی بێ ئه‌نجام بوون‪ .‬ده‌وڵه‌تی‬ ‫توركیا له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ له‌ ڕێگه‌ی‬ ‫هه‌ندێك كاری ترسنۆكانه‌وه‌ گورز له‌‬ ‫ته‌ڤگه‌ڕی ئازادی كوردستان بدات‪.‬‬ ‫له‌ ماوه‌ی ڕابردوودا چه‌ندین هه‌وڵی‬ ‫تیرۆریستی ده‌وڵه‌تی توركیا له‌دژی‬ ‫به‌رێوه‌به‌رانی ته‌ڤگه‌ڕی ئێمه‌له‌ ئه‌وروپاو‬ ‫كوردستان ئاشكرا بوون‪ .‬ئه‌وه‌ی‬ ‫باشووری كوردستان دوا هه‌وڵ بوو كه‌‬ ‫هه‌م ئاشكرا كرا‪ ،‬هه‌م پێچه‌وانه‌كرایه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و هه‌واڵنه‌ له‌الیه‌ك بۆ ئه‌وه‌یه‌ گورز له‌‬ ‫جواڵنه‌وه‌ی ئێمه‌ بدات‪ .‬له‌الیه‌كی تره‌وه‌‬ ‫فشارێك ‌ه بۆ سه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌ت و هێزانه‌ی‬ ‫كه‌ توركیا به‌ دۆستی په‌كه‌كه‌یان ده‌زانێت‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دژی په‌كه‌كه‌ هه‌ڵوێست‬ ‫وه‌ربگرن‪ .‬به‌اڵم ئه‌وه‌ی دیاره‌ له‌وه‌شدا‬ ‫هیچ شین نه‌كردووه‌‪.‬‬ ‫بێگومان كاتێك ئه‌و ڕاستیانه‌ باس‬ ‫ده‌كه‌ین به‌و واتایه‌ نیه‌ ك ‌ه ئێمه‌ دژی‬ ‫ڕیفراندۆم بین بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانج‬ ‫و ئاواته‌كانمان‪ .‬هه‌ڵبه‌ت ‌ه ڕیفراندۆم‬ ‫مافێكی ڕه‌وایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گه‌لێك یاخود‬ ‫ڕێكخستنێك یان گروپێك له‌ڕێگه‌یه‌وه‌‬ ‫گوزار ‌ه له‌ بیرو بۆچوون و ئامانجه‌كانی‬ ‫خۆیان بكه‌ن‪ .‬به‌اڵم ده‌بێت بزانرێت‬ ‫ڕیفراندۆم بۆچییه‌؟ كه‌ی ده‌كرێت؟‬ ‫ئه‌نجامه‌كه‌ی چۆن ده‌شكێته‌وه‌؟‬ ‫له‌وانه‌ش گرنگتر ده‌بێت مادام ڕیفراندۆم‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫پرۆسه‌یه‌كی دیموكراتیه‌‪ ،‬ده‌بێت ب ‌ه‬ ‫میكانیزمه‌یه‌كی دیموكراتی بڕیاری‬ ‫له‌سه‌ر بدرێت‪ .‬هاوكات ئه‌گه‌ر ڕیفراندۆم‬ ‫په‌یوه‌ندی به‌ چه‌ند الیه‌نێكه‌وه‌ هه‌یه‌‬ ‫ده‌بێت ئه‌و الیه‌نانه‌ له‌سه‌ر كۆك بن‬

‫ه وا بیر‬ ‫ئه‌وه‌ی ك ‌‬

‫ه ڕیفراندۆم به‌‬ ‫ده‌كات ‌‬

‫واتای سه‌ربه‌خۆیی‪،‬‬

‫بێگومان ئه‌و ‌ه یان‬

‫ه یاخود خۆی‬ ‫نه‌زان ‌‬

‫فریو ده‌دات و ده‌خوازێت خه‌ڵكیش فریو‬ ‫بدات‪ .‬ئه‌وه‌ی پێی وایه‌ ڕیفراندۆم به‌ واتای‬ ‫دروستكردنی ده‌وڵه‌ت ئه‌وه‌ش خاوه‌نی‬ ‫هه‌مان تێگه‌یه‌! ئه‌گه‌ر به‌و پێیه‌ بوایه‌ له‌‬ ‫‪ 2005‬دا (‪)98%‬ی باشووری كوردستان‬ ‫به‌شداری ڕیفراندۆمیان كرد و داوای‬ ‫سه‌ربه‌خۆیی و ده‌وڵه‌تی كوردیان كرد‪.‬‬ ‫ئه‌ی ئه‌نجامه‌كه‌ی چی بوو؟ ده‌گوترێت‬ ‫ئه‌و ڕیفراندۆم ‌ه فه‌رمی نه‌بوو! بێگومان‬ ‫ئه‌وه‌ی ئێستاش فه‌رمی نیه‌‪ ،‬چونكه‌ نه‌‬ ‫حكومه‌تی ئێراق و نه‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی‬ ‫نێوده‌ه‌وڵه‌تی دانی پێدا نانێت و هه‌روه‌ك‬ ‫ئه‌وه‌ وایه‌ خۆمان ده‌هۆڵ لێده‌ین و‬ ‫خۆشمان هه‌ڵپه‌ڕین‪ .‬ئه‌و كاته‌ ده‌بێت‬ ‫بیر له‌و ‌ه بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ چۆن ئه‌م قۆناخه‌‬

‫فریو ده‌دات و‬

‫ده‌خوازێت خه‌ڵكیش‬

‫فریو بدات‬

‫ه ئێستاشدا‬ ‫ل‌‬

‫كه‌ سه‌رده‌می‬

‫و ئه‌نجامه‌كانی په‌سند بكه‌ن‪ .‬نه‌ك به‌سه‌رچوونی‬

‫ریفراندۆم ببێت ‌ه مایه‌ی ئاژاوه‌و ماڵوێرانی‪ .‬ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌یه‌‪،‬‬

‫گرنگه‌ كه‌س موزایه‌ده‌ به‌سه‌ر‬ ‫كه‌�سی تره‌وه‌ نه‌كات‪ .‬له‌ كوردستاندا‬ ‫كه‌سێك نی ‌ه كه‌ نه‌خوازێت سه‌ربه‌خۆ‬ ‫بێت‪ .‬هه‌ر بۆیه‌ نابێت ئه‌وانه‌ی كه‌باس‬ ‫له‌ ڕیفراندۆم ده‌كه‌ن پێیان وابێت كه‌‬ ‫خۆیان سه‌ربه‌خۆ خوازن و ئه‌‌وانه‌ی‬ ‫تر دژی سه‌ربه‌خۆیین! ئه‌وه‌ی جێگه‌ی‬ ‫باسكردنه‌ سه‌ربه‌خۆیی بۆ خۆی نیه‌‪،‬‬ ‫به‌ڵكو ئه‌و ڕێبازه‌ی ‌ه كه‌ پێی ده‌چین به‌ره‌و‬ ‫سه‌ربه‌خۆیی‪ ،‬هاوكات پێناسه‌و پێوانه‌ی‬ ‫سه‌ربه‌خۆییه‌‪ .‬ئه‌وه‌ی كه‌ وا بیر ده‌كاته‌‬ ‫ڕیفراندۆم ب ‌ه واتای سه‌ربه‌خۆیی!‬ ‫بێگومان ئه‌وه‌ یان نه‌زانه‌ یاخود خۆی‬

‫ه له‌سه‌ر‬ ‫پێداگیری ئێم ‌‬ ‫ه به‌ره‌و‬ ‫ئه‌و مۆدێل ‌‬

‫پێشه‌وه‌مان نابات‬

‫به‌سه‌ركه‌وتوویی تێپه‌ڕ بكه‌ین؟ بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ش دێمه‌وه‌ سه‌ر مه‌به‌سته‌كه‌م‬ ‫كه‌ له‌ سه‌ره‌تای نوسینه‌كه‌دا ئاماژه‌م‬ ‫بۆ كردبوو‪ .‬ئه‌ویش ئه‌وبوو ك ‌ه دونیا‬ ‫گۆڕاوه‌و سیسته‌م ده‌گۆڕێت‪ .‬ئه‌وه‌ش‬ ‫‪17‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫به‌و واتایه‌ دێت ك ‌ه سیسته‌می ده‌وڵه‌ت‬ ‫نه‌ته‌وه‌ ده‌گۆڕێت‪ .‬هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێت ئێمه‌‬ ‫هاوشێوه‌ی ئه‌و سه‌ركردانه‌ی كورد‬ ‫نه‌بین ك ‌ه له‌سه‌ده‌ی بیسته‌مدا داكۆكیان‬ ‫له‌ مانه‌وه‌ی خه‌الفه‌ت ده‌كرد! چونكه‌‬ ‫ئه‌و سه‌رده‌مه‌ سه‌رده‌می به‌سه‌رچوونی‬ ‫خه‌الفه‌ت بوو‪ .‬ل ‌ه ئێستاشدا كه‌ سه‌رده‌می‬ ‫به‌سه‌رچوونی ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫پێداگیری ئێم ‌ه له‌سه‌ر ئه‌و مۆدێله‌‬ ‫به‌ره‌و پێشه‌وه‌مان نابات‪ ،‬به‌ڵكو به‌ره‌و‬ ‫دواوه‌مان ده‌بات‪ .‬ئێستا سه‌رده‌می پێكه‌وه‌‬ ‫ژیانی گه‌النه‌و سه‌رده‌مه‌ پێكه‌وه‌بوونی‬ ‫ڕه‌نگ ‌ه جیوازه‌كانه‌‪ .‬به‌اڵم هه‌ر یه‌كه‌ی به‌‬ ‫ناسنامه‌ی خۆیه‌وه‌‪ .‬ئه‌وه‌ش ئه‌و مۆدێله‌یه‌‬ ‫كه‌ ڕێبه‌ر ئاپۆ سیسته‌م ‌ه ئیداریه‌كه‌ی ناو‬ ‫ناوه‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری دیموكراتی و مۆدێله‌‬ ‫كۆمه‌ڵگایه‌كه‌�شی ناو ناوه‌ نه‌ته‌وه‌ی‬ ‫دیموكرات‪ .‬ئه‌و مۆدێله‌ هه‌م ناسنامه‌ی‬

‫‪18‬‬

‫نه‌ته‌وه‌و پێكهاته‌ كۆمه‌الیه‌تیه‌كان‬ ‫ده‌سته‌به‌ر ده‌كات‪ ،‬هه‌م به‌شداریكردنی‬ ‫هه‌مووان له‌ خۆبه‌ڕێوه‌بردندا مسۆگه‌ر‬ ‫ده‌كات‪.‬‬ ‫دیاره‌ ئه‌و مۆدێله‌ش له‌ڕێگه‌ی خۆ‬ ‫ڕێكخستنی كۆمه‌ڵگاو په‌سندكردنی‬ ‫مافه‌كانی یه‌كتره‌وه‌ بونیاد ده‌نرێت‪.‬‬ ‫كۆڵه‌كه‌ی سه‌ره‌كی�شی ئاماده‌گی خود ‌ه بۆ‬ ‫گوزاره‌ له‌خۆكردن‪ .‬واته‌ ده‌وویت سه‌ره‌تا‬ ‫كۆمه‌ڵگاكان خۆیان گوزاره‌ له‌خۆیان‬ ‫بكه‌ن‪ .‬بۆ ئه‌وه‌ش سه‌كۆو زه‌مینه‌ی‬ ‫هاوبه‌شیان پێویسته‪ .‬ئه‌گه‌ر گه‌لێك یان‬ ‫پێكهاته‌یه‌ك له‌ناو خۆیدا ڕێكخراو نه‌بێت‬ ‫و خاوه‌نی ئیراده‌ی هاوبه‌ش نه‌بێت‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫زه‌حمه‌ته‌ بتوانێت ب ‌ه ڕاستی گوزاره‌‬ ‫له‌خۆی بكات و له‌الیه‌نی ده‌ره‌وه‌شه‌وه‌‬ ‫ناسنامه‌و ئیراده‌ی ڕه‌چاوناكرێت‪ .‬هه‌ر‬ ‫بۆیه‌ ڕێبه‌ر ئاپۆ زۆر جه‌خت له‌سه‌ر‬

‫پێكهێنانی كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی ده‌كاته‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ده‌كرێت كۆبوونه‌وه‌ی‬ ‫ڕاوێژی نه‌ته‌وه‌یی ‪15‬و‪ 16‬ته‌موزی‬ ‫ڕابردوو به‌ هه‌نگاوێكی گرنگ پێناسه‌‬ ‫بكه‌ین بۆ گه‌یشتن به‌و ئیراده‌ هاوبه‌شه‌ی‬ ‫كه‌ له‌ ئێستادا بۆ ئێمه‌ی كورد پێویسته‌‪.‬‬ ‫به‌ ڕشتی كاركردن بۆ سه‌رخستنی قۆناخی‬ ‫دووه‌می ئه‌و ڕاوێژه‌و به‌رده‌وامیدان به‌و‬ ‫هه‌واڵنه‌ هه‌تا ئه‌نجامدانی كۆنگره‌ی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی كوردستان و دواتر هه‌نگاونان‬ ‫به‌ره‌و كۆنگره‌ی گه‌النی كوردستان و‬ ‫دواتریش هه‌نگاونان به‌ره‌و كۆنگره‌ی‬ ‫گه‌النی ڕۆژهه‌اڵتی ناوین ده‌توانێت ببێته‌‬ ‫ئه‌و مۆدیله‌ی كه‌ ناسنامه‌ بۆ گه‌الن و‬ ‫نه‌ته‌وه‌كانی ناوچه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌و‬ ‫چاره‌سه‌ری كێشه‌كانیش ده‌كات‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫میتۆده‌كانی سه‌رۆكایه‌تیكردن له‌كۆمه‌ڵگه‌كانی‬ ‫دوای شۆڕشدا‬ ‫ڤیان مه‌جید فه‌ره‌ج‬

‫سه‌رنجێك له‌سه‌ر پۆلێنی سه‌رۆكایه‌تی الی كورد‬ ‫بابه‌تی كێ سه‌رۆكێكی شایسته‌یه؟ كام‬ ‫میتۆد ده‌توانێ كۆمه‌ڵگه‌و گه‌ل پێشبخا؟‌‬ ‫دوون‌ له‌و پرسیارانه‌ی كه‌ به‌رده‌وام‬ ‫سه‌رقاڵم ده‌كا‪ ،‬به‌اڵم به‌مدواییه‌‬ ‫له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشانی راده‌ی ئه‌و هه‌ڵبه‌زو‬ ‫دابه‌ز ‌ه سیا�سی و ئابوریانه‌ی له‌هه‌رێمی‬ ‫كوردستان به‌تایبه‌تی و پارچه‌كانی تری‬ ‫كوردستان به‌ گشتی به‌خۆوه‌ی ده‌بینن‪،‬‬ ‫ناچاربوم به‌دواداچونێكی وردتری‬ ‫بۆ بكه‌م و ئه‌ده‌بیاتی سه‌رۆكایه‌تی له‌‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌كانی دوای شۆڕشدا به‌گشتی‬ ‫بخوێنمه‌وه‌ تا تێڕوانینێكی جێگیر و‬ ‫پڕقه‌ناعه‌ت دروستبكه‌م‪ ،‬له‌ ئه‌نجامیشدا‬ ‫ئه‌م وتاره‌ی لێكه‌وته‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌ڵبه‌ت بیری ئایدیالیستی مرۆڤ و‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ له‌شوێنی خۆیدا ده‌وه‌ستێنی‪،‬‬ ‫به‌ر به‌گه‌شه‌ی ده‌گرێ‪ ،‬به‌اڵم خۆبادان‬ ‫به‌ رابردوشه‌وه‌ یه‌ك له‌و پره‌نسیپه‌‬ ‫سه‌ره‌كیانه‌ن كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ دوچاری‬ ‫داڕمان و دواكه‌وتن ده‌كات‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫به‌ وریایه‌وه‌ ئه‌و رابردوه‌ له‌ ئه‌مڕۆ و‬ ‫داهاتودا ته‌وزیف نه‌كرێ‪ .‬داتاشینی‬ ‫وشه‌ی بێكردار له‌الیه‌ن سه‌ركرده‌وه‌ بۆ‬ ‫خۆی له‌خۆیدا جگه‌ له‌وه‌ی بێمانای و‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫بێمتمانه‌ی میتۆدی سیا�سی ده‌گه‌یه‌نێ‪،‬‬ ‫ئاكامه‌كه‌�شی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی بێ منه‌تی‬ ‫هیچله‌بارانه‌بو ده‌رئه‌نجامده‌كا كه‌‬ ‫له‌نێوان راست درۆ دا ناتوانێ لۆژیكانه‌‬ ‫بڕیار بدا‪.‬‬

‫حكومه‌ته‌ یه‌ك‬

‫له‌دوایه‌كه‌كانی‬

‫به‌غداد كوردیی‬

‫ده‌چه‌وسانده‌وه‌و‬

‫سه‌ركرده‌كورده‌كانی‬

‫په‌راوێز ده‌خست‬

‫هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ی من لێره‌ له‌سه‌ری‬ ‫ده‌دوێم به‌ر له‌هه‌مو شت هه‌وێنه‌كه‌ی‬ ‫له‌ تێزێكی زانستی پرۆفیسۆری هه‌نگاری‬ ‫(ئه‌تیال ئاغ)‪ ،‬پسپۆر له‌ زانستی سیا�سی‪‌،‬‬ ‫له‌سه‌ر میتۆده‌كانی سه‌رۆكایه‌تیكردنی‬ ‫گه‌له‌ تازه‌ رزگاربوه‌كانی دوای شۆرش له‌‬

‫ئه‌وروپای رۆژهه‌اڵت وه‌رگیراوه‌‪ .‬خۆی‬ ‫له‌خۆیدا خوێندنه‌وه‌ی تێزه‌كه‌ی ئاغ‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ چێژ به‌خشه‌ مرۆڤ به‌ ئاسانی‬ ‫ده‌توانێ تێبگا به‌ نمونه‌ مه‌سعود بارزانی‪،‬‬ ‫جه‌الل تاڵه‌بانی‪ ،‬عه‌بدوڵاڵ ئۆجاالن‪،‬‬ ‫خوالێخۆشبو نه‌وشیروان مسته‌فا كه‌‬ ‫سه‌ركرده‌ هاوچه‌رخه‌كانی شۆڕ�شی‬ ‫رزگاری گه‌لی كوردن‪ ،‬هاوكات ئه‌و پۆله‌‬ ‫وه‌چه‌یه‌ی وه‌جاغی دوه‌می سه‌ركردایه‌تی‬ ‫كه‌ تورا�سی شاخیان نیه‌ ده‌كه‌ونه‌ كام‬ ‫خانه‌ی پۆلێنی سه‌رۆكه‌كانه‌وه‌و كامه‌ن‬ ‫ئه‌و میتۆده‌ كاریگه‌رانه‌ی وه‌ك هێڵی‬ ‫جیاكه‌ره‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی پێ ده‌جوڵێنن یان‬ ‫جواڵندوه‌؟‬ ‫له‌راستیدا‪ ،‬ئه‌وه‌ راسته‌ كه‌ حكومه‌ته‌‬ ‫یه‌ك له‌دوایه‌كه‌كانی به‌غدا كوردی‬ ‫ده‌چه‌وسانده‌وه ‌و سه‌ركرده‌كورده‌كانی‬ ‫په‌راوێز ده‌خست ل ‌ه پشكه‌كانی‬ ‫حوكمڕانی‪ ،‬به‌اڵم له‌پاش نه‌مانی ده‌سه‌اڵتی‬ ‫به‌عس له‌ ناوچه‌ كوردیه‌كانی زۆنی ئارام‬ ‫له‌ ساڵی ‪-١٩٩١‬ه‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ مۆڕاڵی ئه‌و‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌ ل ‌ه هه‌رێمی كوردستانی عیراق‬ ‫نه‌بڕاوه‌ و كارێكی سروشتیشه‌ له‌ هه‌موو‬ ‫دونیادا‪ ،‬شۆڕشگێڕی چه‌كدار دوای‬ ‫‪19‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫نه‌مانی ده‌سه‌اڵتی دژ‪ ،‬ببێته‌ كۆپیه‌كی ئه‌و‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌ به‌ مۆرك و كولتور و زمانی‬ ‫خۆییه‌وه‌‪ .‬ئه‌م ئه‌زمون ‌ه ل ‌ه ئه‌وروپای‬ ‫رۆژهه‌اڵت و ئه‌فریكاو ئه‌مریكای التین و‬ ‫هه‌رێمی كوردستان سه‌ملاوه‌‪.‬‬ ‫نوخبه‌ی سیا�سی شۆڕشگێر ناتوانێ‬ ‫هێڵی جیاكه‌ره‌وه‌ی رێكوڕه‌وان له‌‬ ‫نێوان ده‌سه‌اڵتی پێشخۆی و خۆیدا‬ ‫بكێ�شێ‪ ،‬چونكه‌ هه‌میش ‌ه هه‌ستێكی‬ ‫تایبه‌تی پاوانخوازی خۆبه‌خاوه‌نزانینی‬ ‫هه‌موشته‌كانی ئه‌و مه‌مله‌كه‌ته‌ هه‌یه‌ كه‌‬ ‫شۆڕ�شی بۆ كردوه‌‪ .‬ئه‌و خاوه‌ندارێتیه‌ش‬ ‫له‌دڵسۆزیه‌وه‌ نیه‌ به‌قه‌ده‌ر ئه‌وه‌ی خۆی‬ ‫به‌ شایسته‌ی چێژ وه‌رگرتن له‌‌و سه‌فایه‌ی‬ ‫چه‌ندین ساڵ به‌هۆی شۆڕشه‌وه‌ لێی‬ ‫بێبه‌ش بوه‌ده‌گه‌یه‌نێ‪.‬‬ ‫هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ قۆناغی گواستنه‌وه‌‬ ‫قۆناغێكی زۆر چاره‌نوسسازه‌ له‌ ژیانی‬ ‫ئه‌وگه‌النه‌ی به‌ شۆڕش دكتاتۆریه‌ت‬ ‫ده‌روخێنن‪ .‬چونكه‌ له‌م قۆناغه‌دا‬ ‫سه‌نگه‌ره‌كان له‌نێوان سه‌ركرده‌كانی‬ ‫دوێنێی شۆڕشدا دروست ده‌بن و له‌‬ ‫ئه‌نجامیشدا قه‌یران و دایله‌مای گه‌وره‌ی‬ ‫دامه‌زراوه‌ی و بونیادی و سیا�سی‬ ‫ده‌خولقێنن‪ .‬چونك ‌ه له‌م قۆناغه‌دا بنه‌ما‬ ‫گشتیه‌كانی سیسته‌م خۆیان نه‌گرتوه‌‬ ‫و دروستنه‌بوون‪ ،‬سه‌ركرده‌ ده‌توانێ‬ ‫به‌ هه‌ر ئاراسته‌یه‌كدا بێت كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫بجوڵێنێ‪ .‬ئه‌گه‌ر سه‌ركرد ‌ه وشیارو الیق‬ ‫نه‌بێ ره‌نگه‌ دابه‌شبونی گه‌وره‌ی جوگرافی‬ ‫و دیالێكت و زمان و چینی ئابوریی و بگره‌‬ ‫ئاینیش بخولقێ‪ .‬ئه‌م جۆره‌ ملمالنێیانه‌‬ ‫له‌ ئه‌نجامدا شۆڕ ده‌بنه‌وه‌ له‌سه‌ری‬ ‫سه‌ره‌وه‌ی نێوان سه‌ركرده‌كان و‬ ‫داده‌به‌زن بۆ دامه‌زراوه‌ فه‌رمی و حزبی‬ ‫و گشتیه‌كان به‌جۆرێك له‌نێوان چین و‬ ‫‪20‬‬

‫گروپه‌جیاوازه‌ كۆمه‌اڵیه‌تیه‌كاندا ملمالنێی‬ ‫سه‌خت دروست ده‌بێ‪ .‬بۆی ‌ه قۆناغی‬ ‫گواستنه‌وه‌ قۆناغێكی چاره‌نوسازه‌ له‌‬ ‫مێژووی گه‌الندا‪ ،‬سه‌ر‌كرده‌ی ژیر ده‌توانێ‬ ‫گه‌ل به‌ره‌و دیمۆكرا�سی راسته‌قینه‌ ببا‪،‬‬ ‫سه‌ركرده‌ی مه‌غرورو به‌خۆنازی بێ‬ ‫به‌رنامه‌ش ده‌توانێ گه‌ل دوچاری شه‌ڕی‬ ‫ناوخۆو دابه‌شبون و پوكانه‌وه‌و نائومێدی‬ ‫بكا‪.‬‬

‫به‌ئاسانی ناتوانن قه‌ناعه‌ت به‌خۆیان‬ ‫بكه‌ن خه‌ڵكی تر له‌گه‌ڵیان حوكم بكا‪.‬‬ ‫به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌میشه‌ له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دان‬ ‫كه‌ناڵه‌كانی حوكمڕانی له‌ده‌ستی خۆیاندا‬ ‫بهێڵنه‌وه‌و له‌ژێر ناوی سه‌قامگیركردنی‬ ‫ئه‌زمونه‌كه‌دا زۆرترین ماوه‌و مه‌ودای‬ ‫ده‌سه‌اڵت قۆرخ ده‌كه‌ن‪ .‬به‌گشتی له‌چوار‬ ‫جۆر گروپ پێكهاتون‪ ،‬كه‌ هه‌ندێكیان‬ ‫باشتر ده‌توانن ئامانجه‌كانی شۆڕش‬ ‫به‌دی بهێنن له‌كاتێكدا هه‌ندێكی تریان‬ ‫له‌ گروپێكی سیا�سی شۆڕشگێڕه‌وه‌ ورده‌‬ ‫ورده‌ ده‌بنه‌‌ بازرگانێكی قۆڕخكاری ژیانی‬ ‫سیا�سی و ئابوری كۆمه‌ڵگه‌كانیان‪.‬‬

‫سه‌ركردانه‌ن كه‌‬

‫یه‌كه‌م‪:‬‬ ‫سیاسه‌تمه‌داری مۆڕاڵی‪ ،‬ئه‌مانه‌ ئه‌و‬ ‫سه‌رۆكو سه‌ركردانه‌ن كه‌ له‌گه‌ڵ رژێمی‬ ‫پێشودا له‌جه‌نگدابون و ئه‌و شه‌رعیه‌ته‌ی‬ ‫هه‌یان ‌ه له‌و شه‌ڕو داستانانه‌وه‌‬ ‫وه‌ریانگرتوه‌ كه‌ له‌زه‌مه‌نی شاخ یان‬ ‫شۆڕشدا ئه‌نجامیانداوه‌ و به‌هۆیه‌وه‌‬ ‫توانیویانه‌ له‌ قۆناغی گواستنه‌وه‌دا سۆزی‬ ‫خه‌ڵك به‌گشتی راكێشن‪ .‬سه‌ره‌تای كاری‬ ‫ئه‌مانه‌ راسته‌وخۆ دوای سه‌ركه‌وتنی‬ ‫شۆڕشه‌‪ ،‬به‌اڵم نه‌شاره‌زاییان له‌ بواری‬ ‫حوكمی مه‌ده‌نیدا هه‌رزوو دۆخێكی‬ ‫تر ده‌خولقێنێ‪ .‬پاش ماوه‌یه‌ك خاوه‌نی‬ ‫هیچ داهێنانێكی مه‌ده‌نی نابن‌ جگه‌ له‌و‬ ‫توراسه‌ی شۆڕش نه‌بێ ك ‌ه خاوه‌نی‬ ‫بون‪ ،‬چونكه‌ زه‌مه‌نی مه‌ده‌نی ده‌یانكاته‌‬ ‫ئه‌رستۆكراتی سیا�سی خۆ به‌شت زانی‬ ‫ئه‌وتۆ كه‌ پر�سی سه‌ركردایه‌تی الیان‬ ‫له‌خوێنه‌و ‌ه سه‌رچاوه‌ی گرتبێوناتوانن‬ ‫به‌ ئاسانی خۆیان له‌گه‌ڵ دۆخه‌ نوێكه‌دا‬ ‫بگونجێنن‪ .‬به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌ڵقه‌یه‌ك‬ ‫به‌ده‌وری خۆیاندا ده‌كێشن و خۆیان له‌و‬

‫سیاسه‌تمه‌داری مۆڕاڵی‪،‬‬ ‫ه ئه‌و سه‌رۆكو‬ ‫ئه‌مان ‌‬

‫له‌گه‌ڵ رژێمی پێشودا‬

‫له‌جه‌نگدابون و ئه‌و‬

‫شه‌رعیه‌ته‌ی هه‌یانه‌‬

‫له‌و شه‌ڕو داستانانه‌وه‌‬ ‫وه‌ریانگرتوه‌‬

‫نوخبه‌ی سیا�سی قۆناغی گواستنه‌و ‌ه‬ ‫به‌وه‌ ده‌ناسرێ كه‌ ده‌سته‌بژێرێكی‬ ‫هه‌ڵتۆقاوی خێرای بێ ئه‌زمونی‬ ‫حوكمڕانیه‌‪ ،‬ئه‌م پێناسه‌یه‌ له‌هه‌مو‬ ‫حزبه‌ شۆڕشگێڕه‌كاندا راسته‌و له‌چاوی‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌وه‌ ئه‌وانه‌ ئه‌و‬ ‫كه‌سانه‌ن كه‌ جڵه‌وی ده‌سه‌اڵتیان‬ ‫گرتۆته‌ده‌ست و له‌هه‌وڵی دابه‌شكردنی‬ ‫پشكه‌ به‌ده‌ستهاتوه‌كاندان‪ .‬ئه‌م گروپه‪‌،‬‬ ‫كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێكی كه‌من‪ ،‬خۆیان به‌‬ ‫سه‌ركرده ‌و پالندارێژه‌ری راسته‌قینه‌ی‬ ‫ده‌سكه‌وته‌كان ده‌زانن‪ .‬بۆیه‌ هه‌میشه‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫خه‌ڵكه‌ی شۆڕشیان بۆ كردبون داده‌بڕن‪.‬‬ ‫له‌سه‌ر پاڵه‌وانێتی رابردو‪ ،‬ده‌سكه‌وته‌‬ ‫مه‌ده‌نیه‌كانیان ریز ده‌كه‌ن‪ .‬ده‌بنه‌‬ ‫كه‌سایه‌تی ناپرۆفیشناڵی ئه‌رستۆكراتی‬ ‫سیا�سی مۆدێلكۆن‪ ،‬كه‌ توانای‬ ‫دروستكردنی پردی په‌یوه‌ندیان نیه‌ له‌‬ ‫نێوان جه‌ماوه‌رو حزب‪ ،‬هه‌روه‌ك ناتوانن‬ ‫دیمۆكراسیه‌كی كاریگه‌ر به‌رپا بكه‌ن‪.‬‬ ‫ئه‌مانه‌ زۆر له‌ مرۆڤه‌ ئاساییه‌كانی سه‌ر‬ ‫جاده‌ ده‌چن له‌ لێدوانه‌كانیان و هه‌مان‬ ‫پالن و داخوازی ئه‌و هاواڵتیانه‌یان هه‌یه‌‬ ‫بۆ جه‌ماوه‌ره‌كه‌یان‪ .‬وه‌ك ئه‌وان ناتوانن‬ ‫ترسو دڵه‌راوكێ ئاساییه‌كانیان بشارنه‌وه‌‪،‬‬ ‫كه‌چی دڵساف نین وه‌ك مرۆڤێكی ساده‌ی‬ ‫سه‌ر جاده‌‪ ،‬به‌ڵكو له‌هه‌ڵسوكه‌وتدا‪ ،‬له‌‬ ‫به‌شایسته‌زانینی خۆدا زۆر خۆیان گرنگو‬ ‫به‌به‌ها ده‌بینن‪.‬‬ ‫دووه‌م‪:‬‬ ‫سیاسه‌تمه‌داری مێژوبین‪ ،‬ئه‌و جۆره‌‬ ‫سیاسه‌تمه‌دارانه‌ن كه‌ره‌نگه‌ مێژوی‬ ‫خه‌باتی شۆڕشگێڕیان نه‌بێت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫به‌رده‌وام خه‌ون به‌ مێژوه‌وه‌ ده‌بینن‬ ‫به‌دی بهێنن‪ ،‬به‌تایبه‌ت ئه‌و ئامانجانه‌ی‬ ‫سه‌ركرده‌كانی رابردوو بۆخۆیان‬ ‫داناوه‌و و پێیان به‌دی نه‌هاتوه‪ .‬ئه‌مانه‌‬ ‫هاوشێوه‌ی جۆری یه‌كه‌م درێژه‌پێده‌ری‬ ‫ئه‌و سیاسه‌تی فه‌رامۆشكاریه‌ن‌ كه‌ وه‌ك‬ ‫میراتێك له‌ حوكمڕانه‌كانی پێش خۆیانه‌وه‌‬ ‫ماوه‌ته‌وه‌ بۆیان گه‌رچی به‌ زه‌قی ره‌تی‬ ‫ده‌كه‌نه‌وه‌ پێهه‌ڵگری هه‌نگاوه‌كانی ئه‌وان‬ ‫بن‪ .‬ئه‌مانه‌ وه‌ك جۆری یه‌كه‌م وه‌ك‬ ‫هاواڵتیه‌كی ساده‌ی سه‌ر‌جاده‌ نادوێن‪،‬‬ ‫به‌ڵكو كه‌یفیان به‌ گله‌ی و گازه‌نه‌ده‌ی‬ ‫هاواڵتیان نایه‌وهه‌وڵده‌ده‌ن له‌ رێگای‬ ‫گه‌وره‌كردن و پیاهه‌ڵدانی ئه‌و ئامانجه‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫مێژویانه‌وه‌ كه‌ بۆخۆیان دارشتوه‌‪،‬‬ ‫كه‌موكورتیه‌كانی ژیانی رۆژانه‌ی‬ ‫هاواڵتیان بێ بایه‌خبكه‌ن و هاواڵتیان به‌‬ ‫كورتبین و نا ستراتیژیتۆمه‌تباربكه‌ن‪.‬‬ ‫شێوازی ئه‌نجامدانی كاری سیا�سی‬ ‫و پالنه‌كانی ئه‌م جۆره‌ی سه‌ركرد ‌ه زۆر‬ ‫كه‌مته‌رخه‌مانه‌یه‌وهیچ گرنگیپێدانێكی‬ ‫راسته‌قینه‌ی پێو ‌ه دیار نیه‌ بۆ‌ ژیانی‬ ‫هاواڵتیان‪ .‬زۆر جیاوازه‌ له‌ سیاسه‌تمه‌داری‬ ‫واقعبین كه‌ له‌یه‌ك كاتدا هه‌وڵ بۆ‬ ‫هاواڵتیان و ئامانجه‌ مێژویه‌كه‌یده ‌دا‪.‬‬

‫گه‌وره‌ترین گروپی‬ ‫ه جیهانی‬ ‫سیاسین ل ‌‬ ‫دوای شۆڕشدا‪،‬‬ ‫ه تاكه‌‬ ‫ئه‌مان ‌‬ ‫شتێك كردونی به‌‬ ‫سیاسه‌تمه‌دار ئه‌و‬ ‫فه‌وزا سیاسیه‌یه‌‬ ‫ه قۆناغی دوای‬ ‫ك‌‬ ‫شۆڕش له‌گه‌ڵ خۆی‬ ‫هێناویه‌تی‬ ‫له‌یه‌ككاتدا هاواڵتیان ده‌كا به‌ كاراكته‌ری‬ ‫سه‌ره‌كی ئه‌و مێژوه‌ی كه‌ده‌یه‌وێ‬ ‫دروستی بكا‪ .‬به‌و واتایه‌ی له‌ هاواڵتیان و‬ ‫كه‌موكورته‌كانیان دانابڕێو ده‌یه‌وێ ئێش و‬ ‫ئازاره‌كانی ئه‌وان بكا به‌ هه‌وێنی مێژویه‌كی‬ ‫نوێ كه‌ تیایدا هاواڵتیانی مه‌مله‌كه‌ته‌كه‌ی‬ ‫ئامانجی سه‌ره‌كین‪ ،‬نه‌ك وه‌همێكی مێژوی‬ ‫كه‌ ره‌نگه‌ بۆ رابردو ئامانج بوبێ‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌مڕۆ ئامانجی گرنگتر و شێوازی مۆدێرن‬

‫تریش هه‌بن بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجانه‌‪.‬‬ ‫به‌نمونه‌ بۆ هاواڵتیه‌كی ئافریكی یان كورد‬ ‫دروستبونی ده‌وڵه‌ت ره‌نگه‌ ئه‌وه‌نده‌‬ ‫گرنگ نه‌بێ به‌قه‌ده‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و پارچه‌‬ ‫زه‌ویه‌ی تیا ده‌ژی ئه‌وه‌نده‌ پێشكه‌وتو‬ ‫بێت كه‌ نانی خه‌ڵكی تریش دابین بكاو‬ ‫بواری هه‌لی كاركردن و مه‌ودای ئازادیی‬ ‫و هاموشۆو ئازادیی خوێندن و ده‌ربرین و‬ ‫دابینكردنی پێداویستیه‌كانی تیابێت‪.‬‬ ‫ره‌نگه‌ هه‌ڵگرتنی پاسپۆرتێكی نیشتمانی‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نه‌بێ به‌قه‌ده‌ر هاواڵتیبونی‬ ‫واڵتێك كه‌ به‌هایه‌كی مه‌زنی كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫و ئابوری و ئازادیی بدا به‌ده‌سته‌وه‌ له‌‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تیدا‪.‬‬ ‫سێیه‌م‪:‬‬ ‫سیاسه‌تمه‌د‌اری به‌رێكه‌وت‪،‬‬ ‫گه‌وره‌ترین گروپی سیاسین له‌ جیهانی‬ ‫دوای شۆڕشدا‪ .‬ئه‌مانه‌ تاكه‌ شتێك كردونی‬ ‫به‌ سیاسه‌تمه‌دار ئه‌و فه‌وزا سیاسیه‌یه‌‬ ‫كه‌ قۆناغی دوای شۆڕش له‌گه‌ڵ خۆی‬ ‫هێناویه‌تی‪ .‬له‌م جۆره‌دا كه‌سایه‌تی زۆر‬ ‫گرنگه‌و الوازی دامه‌زراوه‌كانیش گرنگی‬ ‫كه‌سایه‌تیه‌كانی ئه‌وه‌نده‌ی تر گرنگ‬ ‫كردوه‌‪ .‬ئه‌مانه‌ له‌راستیدا هیچیان نیه‌‬ ‫خۆیانی پێوه‌ با بده‌ن‪ ،‬به‌اڵم زۆریشن‬ ‫و گروپی بچوك بچوكی سیاسیان پێك‬ ‫هێناو ‌ه له‌شێوه‌ی حزب و رێكخراودا‬ ‫خۆیان ده‌نوێنن‪ .‬له‌میدیاكانه‌وه‌ بێ هیچ‬ ‫پاشخانێكی رابردوو‪ ،‬پالنێكی سه‌قامگیری‬ ‫داهاتوو خۆیان ده‌رده‌خه‌ن و له‌خۆیان‬ ‫وایه‌ گرنگترین كاراكته‌ری سیاسین كه‌‬ ‫خولقێنه‌ری گۆڕانكاریه‌كانن‪.‬‬ ‫چواره‌م‪:‬‬ ‫سیاسه‌تمه‌داری‬

‫تازه‌پێگه‌یشتوی‬ ‫‪21‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫پرۆفیشناڵ‪ ،‬ئه‌مان ‌ه كۆمه‌ڵه‌ كه‌سانێكن‬ ‫تێكه‌ڵه‌ی كۆن و نوێن‪ .‬به‌و واتایه‌ی‬ ‫ژیانی ئۆپۆزسیۆنیان بینیوه‌ به‌خۆوه‌ و‬ ‫رابردویان هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌باشیش له‌هه‌وڵی‬ ‫خۆ گونجاندندا له‌گه‌ڵ ژیانی مه‌ده‌نی‬ ‫و ئامرازه‌ نوێیه‌كانی سیاسه‌تكردن‪.‬‬ ‫ته‌مه‌نیان رێگه‌یان پێده‌دا باشتر خۆ‬ ‫بگونجێنن و میكانیزمه‌كانی دیمۆكراتی‬ ‫كاریگه‌رو پالن و ستراتیژی مه‌ده‌نیانه‌ بۆ‬ ‫بازاڕو دامه‌زراوه‌ فه‌رمیه‌كان و بونیادی‬ ‫كۆمه‌ڵگ ‌ه دارێژن‪ .‬گوێ ده‌گرن و پرسیار‬ ‫ده‌كه‌ن‪‌ .‬ئه‌گه‌رچی كه‌مكاریگه‌رترین و‬ ‫بچوكترین گروپن‪ ،‬به‌اڵم به‌با�شی خۆیان‬ ‫بۆ ئاینده‌ ئاماده‌ده‌كه‌ن‪ .‬ئه‌مان ‌ه له‌سه‌ره‌تا‬ ‫قۆنه‌غه‌كانی دوای شۆڕشدا زۆر‬ ‫ده‌رناكه‌ون‪ ،‬به‌اڵم به‌ تێپه‌ڕبوونی كات و‬ ‫ده‌ركه‌وتنی شكستی ئه‌وانی تر ئینجا بواری‬ ‫ده‌ركه‌وتنیان ده‌بێت‪.‬‬ ‫له‌كۆتایدا پۆلێن كردنی سه‌ركرده‌‬ ‫كورده‌كان به‌گوێره‌ی ئه‌و چوار خاڵه‌ بۆ‬ ‫‪22‬‬

‫خوێنه‌ر جێ ده‌هێڵم‪ ،‬به‌اڵم ده‌مه‌وێ ئه‌و ‌ه كارو كرده‌وه‌یان چۆنه ‌‪ ،‬به‌اڵم ك ‌ه ده‌گه‌ن ‌ه‬ ‫زیاد بكه‌م‪ ،‬ك ‌ه هه‌ندێ له‌و سه‌ركردانه‌ ئاستی نائومێدی لێیان ئیتر له‌دواساته‌كانی‬ ‫كه‌ به‌ درێژای قۆناغی گواستنه‌وه‌ قۆناغی گواستنه‌وه‌ كه‌ خه‌ریكه‌ سیسته‌م‬ ‫به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌كی تری نه‌خوازراو‬ ‫هه‌نگاو ده‌نێ‪ ،‬ئه‌مانه‌ دێنه‌ پێش‪ .‬هه‌بونی‬ ‫میراتی شۆڕش و پشكدارنه‌بوونی‬ ‫كاراكته‌رێكی‬ ‫راسته‌خۆیان له‌ چینی ئه‌رستۆكرا�سی‬ ‫چاره‌نوسازی گۆڕین‬ ‫مۆڕاڵی و خۆ به‌دورگرتنیان له‌‬ ‫سه‌فاكانی ژیانی مه‌ده‌نی ئه‌و ئیمتیازه‌یان‬ ‫بن نه‌ك ته‌نها له‌‬ ‫الی هاواڵتیان پێ ده‌به‌خشرێ‪ ،‬كه‌‬ ‫قۆناغی گواستنه‌وه‌وه‌ كاراكته‌رێكی چاره‌نوسازی گۆڕین بن‬ ‫نه‌ك ته‌نها له‌ قۆناغی گواستنه‌وه‌وه‌‬ ‫بۆ قۆناغی دیمۆكراتی بۆ قۆناغی دیمۆكراتی سه‌قامگیری و‬ ‫دامه‌زراوه‌یی‪ ،‬به‌ڵكو ل ‌ه به‌رگرتن له‌‬ ‫سه‌قامگیری و‬ ‫ئاراسته‌ نه‌خوازراوه‌ی سیسته‌م له‌رێگای‬ ‫دامه‌زراوه‌یی‬ ‫سه‌ركرده‌ نه‌شاره‌زاكانه‌وه‌ ئاراسته‌ی‬ ‫ده‌كرا‪‌ .‬‬ ‫به‌بێده‌نگی و به‌ دوچاوی ره‌قیبه‌وه‌‬ ‫گوێخواڵغ ده‌كه‌ن بۆ سه‌ركرده‌كانی‬ ‫ده‌وروبه‌ریان تا بزانن ئاستی شاره‌زایی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫ڕاپرسى ل ‌ه نێوان پرسى سه‌ربه‌خۆیى و مانه‌و ‌ه‬ ‫ل ‌ه ئێراقدا‬ ‫مافناس‪ :‬ئارام حاجى‬ ‫به‌رایى‪:‬‬ ‫ماوه‌یه‌ک ‌ه ل ‌ه ڕێى ناوه‌نده‌کانى‬ ‫ڕاگه‌یاندنه‌و ‌ه بیسه‌رى ڕاپرسیى و نزیک‬ ‫بوونه‌وه‌ى واده‌ى ئه‌نجامدانى ده‌بین و له‌‬ ‫بۆنه‌و دانیشتن ‌ه جیاوازه‌کانى ژیانى سیاسیی‬ ‫و کۆمه‌اڵیه‌تیشماندا باس ل ‌ه ئاکام و‬ ‫ده‌ره‌نجامه‌کانى ده‌کرێت‪.‬‬ ‫ل ‌ه ڕاستیدا پر�سى ڕاپرسیى‪ ،‬پرسێکى تازه‌و‬ ‫ناواز ‌ه نیی ‌ه ب ‌ه ژیانى سیاسیى و کۆمه‌اڵیه‌تیى‬ ‫کولتوور ‌ه جیاوازه‌کان و زۆر ل ‌ه پێش ئێمه‌وه‌‬ ‫پراکتیز ‌ه کراو ‌ه و ده‌کرێت‪ ،‬هه‌ر ل ‌ه ڕاپرسیى‬ ‫فه‌نزویالو ‌ه بۆ جزر قمرو یه‌کێتى ئه‌وروپاو‬ ‫سربیاو تورکیاو باشورى سودان و ‪....‬هتد‪.‬‬ ‫له‌م چه‌ند دێڕه‌ى خواره‌وه‌دا ئومێد‬ ‫ده‌که‌ین ڕۆشناییه‌ک بخه‌ین ‌ه سه‌ر ئه‌م‬ ‫«دیارد ‌ه یاسایی ‌ه سیاسییه‌« و ل ‌ه بنه‌ما یاسایی‬ ‫و گرنگترین پراکتیزه‌کارییه‌کانى ل ‌ه مێژووى‬ ‫سیاسیدا تێبگه‌ین‪ ،‬ک ‌ه ل ‌ه یه‌ک کاتدا هه‌م کۆن‬ ‫و هه‌م نوێی ‌ه و ئه‌و ‌ه به‌رچاوبخه‌ین ک ‌ه بۆچى‬ ‫بۆ هه‌ندێک مایه‌ى خۆشحاڵیى و بۆ هه‌ندێکى‬ ‫دیک ‌ه مایه‌ى نائومێدییه‌؟؟‬

‫مێژووى ڕاپرسیى‪:‬‬ ‫زۆربه‌ى فوقه‌هاى یاسایى و سیاسیى‬ ‫مێژووى ڕاپرسیى ده‌گێڕنه‌و ‌ه بۆ سه‌رده‌مى‬ ‫یۆنانى کۆن‪ ،‬ئه‌وکاته‌ى ک ‌ه پراکتیزه‌کردنى‬ ‫دیموکراسییه‌تى ڕاسته‌وخۆ ل ‌ه ئارادا بوو‪،‬‬ ‫تیایدا هه‌ر هاونیشتمانیه‌ک مافى پیاده‌کردنى‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ده‌سه‌اڵتى سیاسیى هه‌بوو‪ ،‬ک ‌ه ل ‌ه ئاگۆرادا‬ ‫کۆده‌بوونه‌وه‌و بڕیاریان له‌و شتان ‌ه ده‌دا که‌‬ ‫په‌یوه‌ست بوو ب ‌ه ده‌وڵه‌ت ـ شاره‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ب ‌ه تێپه‌ڕبوونى کات و زۆربوونى ژماره‌ى‬ ‫دانیشتوان و فراوانبوونى ناوچه‌کان ئه‌م‬ ‫شێواز ‌ه بوو ‌ه شتێکى مه‌حاڵ و ده‌بوا شێوازى‬ ‫دیکه‌ى پیاده‌کردنى سه‌روه‌ریى بگیرێته‌به‌ر که‌‬ ‫ئه‌ویش ئه‌فراندنى ئه‌و دامه‌زراوان ‌ه بوو که‌‬ ‫نوێنه‌رایه‌تیى هاونیشتمانیانى ل ‌ه خۆ ده‌گرت‬ ‫وه‌ک په‌رله‌مان ک ‌ه ماوه‌ى چوار یان هه‌ر پێنج‬ ‫ساڵ جارێک نوێنه‌ره‌کانى هه‌ڵده‌بژێردران و‬ ‫به‌ناوى ئه‌وه‌و ‌ه یاسایان داده‌نا و کاروباره‌کانى‬ ‫ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌اڵتداریان ڕێکده‌خست‪،‬‬ ‫ئه‌ویش ل ‌ه ڕێى ده‌نگدانییانه‌و ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫ئه‌و یاسایانه‌ى ک ‌ه پێویست ‌ه بۆ ڕێکخستنى‬ ‫کاروباره‌کانى گه‌ل و واڵت‪.‬‬ ‫چه‌مکى ڕاپرسیى‪:‬‬

‫ڕاپرسیى‪:‬‬ ‫ڕواڵه‌ته‌کانى‬ ‫گرنگترین‬ ‫ب ‌ه‬ ‫به‌رجه‌سته‌کردنى سه‌روه‌ریى کرده‌ییانه‌ى‬ ‫گه‌ل داده‌نرێت و ئۆستن رانیى به‌مشێوه‌یه‌‬ ‫پێناسه‌ى کردووه‌‪« :‬ئه‌و ده‌نگدانه‌ی ‌ه ک ‌ه له‌‬ ‫ڕێیه‌و ‌ه هاونیشتمانیان گوزارش ل ‌ه «پشتیوانیى‬ ‫ـ به‌ڵێ» یا «ڕه‌تکردنه‌وه‌ى ـ نه‌خێر»ى خۆیان‬ ‫بۆ ڕێکارێکى دیاریکراو ده‌که‌ن که‌له‌الیه‌ن‬ ‫«حکومه‌ت» یان «ده‌ستپێشخه‌رییه‌کى‬ ‫میللیی»ه‌و ‌ه پێشنیار کراوه‌‪.‬‬

‫بنه‌ما یاساییه‌کانى چه‌مکى ڕاپرسیى‪:‬‬ ‫زۆرێک ل ‌ه ده‌ستورى واڵتان ددانیان‬ ‫ب ‌ه مافى گه‌لدا ناو ‌ه بۆ ڕاپرسیى‪ ،‬ب ‌ه ئاشکرا یا‬ ‫ژێربه‌ژێر بێت‪ ،‬وه‌ک ده‌ستوریى فه‌ڕه‌نسیى‬ ‫ساڵى ‪ 1958‬ک ‌ه تا هه‌نوک ‌ه کارده‌کات و له‌‬ ‫مادده‌ى سێیدا هاتوو ‌ه که‌‪« :‬سه‌روه‌ریى‬ ‫نیشتمانیى هى گه‌له‌و ب ‌ه هۆى نوێنه‌ره‌کانییه‌وه‌‬ ‫ل ‌ه ڕێى ڕاپرسییه‌و ‌ه پراکتیزه‌ى ده‌کات»‪.‬‬ ‫هه‌رچى ده‌ستورى ئیسپانیش ‌ه ل ‌ه مادده‌ى‬ ‫یه‌که‌میدا ژێربه‌ژێر با�سى ل ‌ه مافى ڕاپرسیى‬ ‫کردوو ‌ه که‌‪« :‬سه‌ره‌ریى نیشتمانیى ل ‌ه گه‌لى‬ ‫ئیسپانیى خۆیدایه‌«‪.‬‬ ‫ده‌ستوریى پورتوگالیش ده‌ربڕینێکى‬ ‫دیکه‌ى بۆسه‌ر هه‌مان مادد ‌ه سه‌ربارکردووه‌‬ ‫به‌وه‌ى که‌‪« :‬به‌وشێوازان ‌ه پراکتیزه‌ى ده‌کات‬ ‫ک ‌ه ده‌ستور ده‌قى له‌باره‌و ‌ه ده‌دات»‪.‬‬ ‫ل ‌ه ده‌ستورى جه‌زائیرى ساڵى ‪1996‬دا له‌‬ ‫مادده‌ى حه‌وته‌میدا به‌ئاشکرا هاتوو ‌ه که‌‪« :‬‬ ‫گه‌ل ل ‌ه ڕێى ڕاپرسیى و ل ‌ه ڕێى نوێنه‌ره‌کانییه‌وه‌‬ ‫پراکتیزه‌ى سه‌روه‌ریى خۆى ده‌کات»‪.‬‬ ‫ل ‌ه ده‌ستوریى ئێراقی ‪ /2005‬مادده‌ى ‪/126‬‬ ‫‪ 2‬هاتووه‌که‌‪ :‬ناکرێت پرنسیپ ‌ه سه‌ره‌کییه‌کانى‬ ‫هاتوو ل ‌ه ده‌روازه‌ى یه‌که‌م و ماف و‬ ‫ئازادییه‌کانى ده‌روازه‌ى دووه‌مى ده‌ستور‬ ‫هه‌موار بکرێنه‌و ‌ه ته‌نها دواى دوو خولى به‌دوا‬ ‫یه‌کیى هه‌ڵبژاردن نه‌بێت دواى ڕه‌زامه‌ندیى‬ ‫‪3/1‬ى ئه‌ندامانى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران و‬ ‫‪23‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫ڕه‌زامه‌ندیى گه‌ل ل ‌ه ڕێى ڕاپرسیى گشتیی و‬ ‫ڕاساندنى له‌الیه‌ن سه‌رۆک کۆماره‌و ‌ه له‌ماوه‌ى‬ ‫حه‌وت ڕۆژدا‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه بڕگه‌ى سێى هه‌مان مادده‌دا‬ ‫هاتوو ‌ه ک ‌ه ناکرێت هه‌موار بۆ هیچ مادده‌یه‌کى‬ ‫دیک ‌ه بکرێت ک ‌ه ل ‌ه به‌ندى دووى ئه‌م مادده‌یه‌دا‬ ‫نه‌هاتوو ‌ه ته‌نها دواى ڕه‌زامه‌ندیى ‪3/1‬ى‬ ‫ئه‌ندامانى نوێنه‌ران و ڕه‌زامه‌ندیى گه‌ل نه‌بێت‬ ‫ل ‌ه ڕێى ڕاپرسیى گشتیی و راساندنه‌و ‌ه له‌الیه‌ن‬ ‫َ‬ ‫سه‌رۆک کۆماره‌و ‌ه ل ‌ه ماوه‌ى حه‌وت رۆژدا‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى ‪ 3 /142‬و ‪4‬دا باس له‌‬ ‫ڕاپرسیى له‌سه‌ر هه‌موار کردنه‌وه‌ى ده‌ستور‬ ‫هاتووه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى ‪144‬یشدا باس‬ ‫ل ‌ه ڕاپرسیى کراو ‌ه له‌سه‌ر کارپێکردنى‬ ‫ده‌ستوره‌که‌‪.‬‬ ‫له‌مه‌و ‌ه ده‌رده‌که‌وێت ک ‌ه ڕاپرسیى هاتوو‬ ‫ل ‌ه ده‌ستورى ئێراقدا زیاتر په‌یوه‌ندیى به‌‬ ‫هه‌موارکردنه‌وه‌ى ده‌ستوریى و میکانیزمه‌کانى‬ ‫ئه‌حکامى هه‌مواریى ده‌ستوریى و کارپێکردنى‬ ‫ده‌ستوریى ل ‌ه خۆده‌گرێت نه‌ک پر�سى دیکه‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه پڕۆژه‌ى ده‌ستورى هه‌رێمیشدا مادده‌ى‬ ‫‪/95‬چواره‌م‪ /‬دا هاتووه‌که‌‪ :‬ڕاساندنى ئاکامى‬ ‫ڕاپرسیى و هه‌ڵبژاردن ‌ه گشتییه‌کان بۆ سه‌رۆکى‬ ‫هه‌رێم و په‌رله‌مانى کوردستان ـ ئێراقه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى ‪ /107‬یه‌که‌م دا هاتووه‌‬ ‫که‌‪ :‬به‌یاسا داده‌مه‌زرێت‪:‬‬ ‫‪ /1‬ده‌سته‌ى بااڵى سه‌ربه‌خۆى‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌کان و ڕاپرسیى ل ‌ه کوردستانى‬ ‫ئێراقدا‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى ‪ 121‬دا هاتووه‌که‌‪:‬‬ ‫ڕاپرسیى مافى هاونیشتمانیانى هه‌رێمه‌و له‌‬ ‫(‪ )25%‬ى ئه‌وانه‌ى مافى ده‌نگدانیان هه‌یه‌‬ ‫ل ‌ه هه‌رێمدا مافى داواکردنى ئه‌نجامدانى‬ ‫ڕاپرسییان هه‌ی ‌ه بۆ بابه‌تێکى دیاریکراوو به‌و‬ ‫مه‌رجه‌ى ک ‌ه ئه‌و ڕاپرسیی ‌ه به‌یاسا ڕێک بخرێت‬ ‫و ئه‌نجام بدرێت‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى ‪/122‬یه‌که‌مدا‬ ‫‪24‬‬

‫هاتوو ‌ه که‌‪ :‬ئه‌م ده‌ستور ‌ه ب ‌ه جێبه‌جێکراو‬ ‫داده‌نرێت دواى تێپه‌ڕ بوونى سیى ڕۆژ به‌سه‌ر‬ ‫ڕه‌زامه‌ندیداندا له‌سه‌رى ل ‌ه ڕێى ڕاپرسیى‬ ‫گشتییه‌وه‌و سه‌رۆکى هه‌رێمى کوردستان له‌‬ ‫ماوه‌ى د ‌ه ڕۆژدا ل ‌ه به‌روارى ڕه‌زامه‌ندیدانه‌وه‌‬ ‫له‌سه‌رى ل ‌ه ڕاپرسیى گشتیدا باڵوکردنه‌وه‌ى‬ ‫ل ‌ه ئه‌ستۆ ده‌گرێت ل ‌ه ڕۆژنامه‌ى فه‌رمیى (وقائع‬ ‫کوردستان) دا‪.‬‬

‫مێژووى فه‌ڕه‌نسیش‬ ‫یه‌که‌م گه‌ڕانه‌وه‌ى بۆ‬ ‫گه‌ل له‌و باره‌وه‌ تۆمار‬ ‫کردووه‬ ‫ل ‌ه ڕه‌شنو�سى ده‌ستورى هه‌رێمدا مادده‌ى‬ ‫‪ /95‬چواره‌مدا ده‌بینین ک ‌ه ڕاساندنى ئاکامى‬ ‫ڕاپرسیى و هه‌ڵبژاردن ‌ه گشتییه‌کان بۆ سه‌رۆکى‬ ‫هه‌رێم و په‌رله‌مانى کوردستانى ـ ئێراقه‌‪.‬‬ ‫پرسیاره‌ک ‌ه ئه‌وه‌ی ‌ه کام ڕاپرسیى؟ شێوازی‬ ‫بابه‌ته‌کان بۆ رێکخستنى ڕاپرسیى بوونى نییه‌‬ ‫ل ‌ه مادده‌و بڕگه‌کانى ده‌ستوره‌که‌دا تا باس له‌‬ ‫ڕاساندنى ئاکامه‌کانى بکرێت به‌اڵم ئه‌م ‌ه بۆ‬ ‫هه‌ڵبژاردن ‌ه گشتییه‌کان ته‌واو پێچه‌وانه‌ی ‌ه و‬ ‫ده‌کرێت وه‌ک حوکمێکى ده‌ستوریى مامه‌ڵه‌ى‬ ‫ل ‌ه گه‌ڵدا بکرێت‪.‬‬ ‫هه‌رچى مادده‌ى ‪ /107‬یه‌که‌م ‌ه باس له‌‬ ‫(ده‌سته‌ى بااڵى سه‌ربه‌خۆى هه‌ڵبژاردنه‌کان‬ ‫و ڕاپرسیى) ده‌کات ل ‌ه کوردستانى ئێراقدا به‌‬ ‫یاسا‪ ،‬ئه‌مه‌ش مامه‌ڵه‌کردنێکى دامه‌زراوه‌ییه‌‬ ‫له‌گه‌ڵ ده‌سته‌یه‌ک به‌یاساو په‌یوه‌ندیى به‌‬ ‫پر�سى ڕاپرسییه‌و ‌ه نیه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم مادده‌ى ‪ /121‬ڕاپرسیى ب ‌ه مافى‬ ‫هاونیشتمانیان داناو ‌ه و بۆ (‪ )25%‬ى‬ ‫هاونیشتمانیانى کوردستان ک ‌ه مافى ده‌نگدانیان‬ ‫هه‌ی ‌ه مافى ئه‌نجامدانى داواکردنى ڕاپرسییان‬

‫هه‌ی ‌ه بۆ بابه‌تێکى دیاریکراو به‌و مه‌رجه‌ى ک ‌ه‬ ‫ئه‌و ڕاپرسیی ‌ه به‌یاسا ڕێک بخرێت و ئه‌نجام‬ ‫بدرێت‪ .‬لێره‌دا ده‌بینین دداننانێک ب ‌ه ئه‌نجامدانى‬ ‫ڕاپرسییدا هه‌ی ‌ه ل ‌ه چێوه‌ى یاساداو حوکمێکى‬ ‫تری�شى ئه‌وه‌ی ‌ه ک ‌ه بۆ ل ‌ه (‪ )25%‬ى هانیشتمانیان‬ ‫هه‌ی ‌ه داواى ئه‌نجامدانى ڕاپرسیى بکه‌ن بۆ‬ ‫بابه‌تێکى دیاریکراو‪.‬‬ ‫هه‌رچى مادده‌ى ‪/122‬یه‌که‌م یشه‌‬ ‫په‌یوه‌ندیى ب ‌ه کارپێکردن و جێبه‌جێکردنى‬ ‫ده‌ستوره‌که‌و ‌ه هه‌ی ‌ه نه‌ک هیچ شتێکى دیکه‌‪.‬‬

‫که‌ى په‌نا ده‌برێت بۆ ڕاپرسیى‪:‬‬ ‫هه‌ندێک جار واڕێده‌که‌وێت ک ‌ه په‌رله‌مان‬ ‫و دامه‌زراو ‌ه نوێنه‌رایه‌تییه‌کان تواناى‬ ‫یه‌کالییکردنه‌وه‌و بڕیاردانیان نیی ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫دۆزێک ل ‌ه دۆزه‌کان ل ‌ه کات و شوێنێکى‬ ‫دیاریکراودا سا ب ‌ه هۆى گرنگیى دۆزه‌که‌و ‌ه یا‬ ‫بابه‌تى ئه‌و ملمالنێیه‌ى ل ‌ه نێوان نوێنه‌ره‌کان‬ ‫و یاخود ل ‌ه نێوان ئه‌وان و ده‌سه‌اڵتى‬ ‫جێبه‌جێکردن یاخود ب ‌ه هۆى بزاوتێکى‬ ‫کۆمه‌ڵگاى مه‌ده‌نیى یا نه‌بوونى یاساى پێویست‬ ‫له‌وباره‌و ‌ه یا هه‌ر هۆیه‌کى دیک ‌ه و تیایدا‬ ‫سه‌رۆکى ده‌وڵه‌ت په‌نا ده‌بات بۆ ڕاپرسیى و‬ ‫داوا له‌گه‌ل ده‌کات ڕاى خۆیانى له‌باره‌و ‌ه بده‌ن‬ ‫تا کو ئاکامى ده‌نگدانه‌که‌یان بگات ب ‌ه ئاکامێکى‬ ‫گونجاوو میانگیر بۆ ئه‌و دۆزه‌ى جێى ملمالنێیه‌‬ ‫و مێژووى فه‌ڕه‌نسیش یه‌که‌م گه‌ڕانه‌وه‌ى بۆ‬ ‫گه‌ل له‌و باره‌و ‌ه تۆمار کردوو ‌ه له‌ساڵى ‪1791‬دا‬ ‫له‌باره‌ى یه‌که‌م سستمى کۆمارییه‌وه‌و هه‌ر له‌و‬ ‫کاته‌وشه‌و ‌ه ده‌وڵه‌ت ‌ه دیموکراسییه‌کان سااڵنه‌‬ ‫بۆ جارێک یا دووان هه‌وڵى په‌نابردن ‌ه به‌ر‬ ‫ڕاپرسییان داو ‌ه و فوقه‌هاش ئه‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه‌‬ ‫بۆ گه‌لى خاوه‌ن سه‌روه‌ریى له‌سایه‌ى سستمه‌‬ ‫په‌رله‌مانییه‌کاندا ب ‌ه «دیموکراسییه‌تى نیمچه‌‬ ‫ڕاسته‌وخۆ» ناوده‌به‌ن‪.‬‬ ‫الیه‌ن ‌ه نه‌رێییه‌کانى ئه‌م دیارد ‌ه یاساییه‌‬ ‫سیاسییه‌‪:‬‬ ‫ڕاپرسییى ل ‌ه ماو ‌ه ڕابردوودا چه‌ندین‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫جێکه‌وته‌ى نه‌رێنیى به‌خۆو ‌ه دیو ‌ه ک ‌ه بۆت ‌ه‬ ‫مایه‌ى شێواندن و ئامانجیى سه‌ره‌کیى‬ ‫ئه‌م دیارد ‌ه یاسایی ‌ه سیاسییه‌‪ ،‬بۆ نموونه‌‬ ‫ئه‌وه‌ى ک ‌ه ب ‌ه شێواز ‌ه هه‌ژمونکارییه‌‬ ‫بۆنابارتییه‌که‌ى ناوده‌برێت وه‌ک ئه‌وه‌ى که‌‬ ‫ناپلیۆن پۆنابارتى شاى فه‌ڕه‌نسیى کردى‬ ‫ک ‌ه زه‌وترکردنى ڕاپرسییى بوو بۆ زاڵبوون‬ ‫به‌سه‌ر فه‌رمانڕه‌وایه‌تی و گه‌ڕانه‌وه‌ى‬ ‫سستمى شاهانه‌یى به‌سه‌ر کۆمارییدا له‌ڕێى‬ ‫ڕێکخستنى ڕاپرسییه‌کى ڕوکه‌شه‌و ‌ه ک ‌ه له‌‬ ‫فقهى ده‌ستوریدا ب ‌ه «ڕاپرسییى که‌سێتیى» یان‬ ‫« ڕاپرسیى سیاسیى» ناوده‌برێت‪ ،‬ک ‌ه له‌برى‬ ‫ئه‌وه‌ى گه‌ل ل ‌ه پێناو دۆزێکدا ده‌نگ بدات‪،‬‬ ‫ده‌نگ له‌سه‌ر که‌�سى ڕێکخه‌رى ڕاپرسیى ده‌دات‬ ‫هه‌روه‌ک ئه‌وه‌ى ساڵى ‪ 1993‬ل ‌ه ڕوسیا ڕویدا‬ ‫ک ‌ه پرسیارى ڕاپرسییه‌ک ‌ه ئه‌م ‌ه بوو‪« :‬متمانه‌‬ ‫به‌سه‌رۆک یالتسین ده‌که‌یت؟»‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫هه‌روه‌ک ئه‌وه‌ى له‌و ڕاپرسیی ‌ه به‌ناوبانگه‌دا‬ ‫ڕویدا ک ‌ه ڕه‌وایه‌تیى ڕه‌هاى ب ‌ه هیتلرى سه‌رۆکى‬ ‫ئه‌ڵمانیا ب ‌ه خشیى ل ‌ه ماوه‌ى ساڵى یه‌که‌مى‬ ‫فه‌رمانڕه‌وایى رایخى سێیه‌مدا‪ ،‬ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌‬ ‫ک ‌ه ته‌فسیرى ئه‌و حه‌ساسییه‌ته‌ى ده‌ستوریى‬ ‫ئه‌ڵمانیى نوێى ساڵى ‪ 1949‬ده‌کات بۆ ددان‬ ‫نانى ب ‌ه مافى ڕاپرسیى میلییدا‪ .‬دووایین ڕاپرسیی‬ ‫تورکیاش ‪ ٢٠١٧‬کە ئاکەپە بەزۆرینە تێی‬ ‫پەڕاندو دەسەاڵتی سەڵتەنەتی عوسمانیی لە‬ ‫ئاکەپەدا سەر لە نوێ تۆخکردەوە‪.‬‬ ‫جۆرو دابه‌شبوونى ڕاپرسییه‌کان به‌‬ ‫شێوه‌یه‌کى گشتیى به‌سه‌ر چوار جمکدا‪:‬‬

‫یه‌که‌م‪ :‬ڕاپرسیی ده‌ستورییى و‬ ‫ڕاپرسیی ته‌شریعیی‪:‬‬ ‫أ‪ /‬ڕاپرسیى ده‌ستووریى‪:‬‬ ‫کاتێک ئه‌نجامده‌درێت ک ‌ه داوا له‌گه‌ڵ‬ ‫ده‌کرێت ده‌نگ له‌سه‌ر هه‌موار کردنه‌وه‌یه‌کى‬ ‫به‌شه‌کیى یا هه‌مووه‌کیى ده‌ستوور بدات‬ ‫هه‌روه‌ک ئه‌وه‌ى ڕوسیاى ساڵى ‪ 1993‬و‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئیسپانیاى ساڵى ‪ 1978‬و جه‌زائیر ساڵى ‪ .1996‬بۆ ڕاپرسیى میللیى و به‌پێى مادده‌ى ‪121‬ى‬ ‫ده‌ستوور ک ‌ه ناکرێت ل ‌ه په‌رله‌مانه‌و ‌ه تێپه‌ڕێت‪.‬‬ ‫ب‪ /‬ڕاپرسیی ته‌شریعیى‪:‬‬ ‫ب‪ /‬ڕاپرسیى سه‌رپشکانه‌‪:‬‬ ‫ئه‌م ‌ه کاتێک ‌ه ک ‌ه ئه‌و پرسیاره‌ى ده‌خرێت ‌ه‬ ‫ئه‌م ‌ه ل ‌ه ته‌واوى ئه‌و حاڵه‌تانه‌دای ‌ه که‌‬ ‫ڕوو بۆ ڕاپرسیی تایبه‌ت بێت ب ‌ه یاسایه‌کى‬ ‫ئاسایى وه‌ک ڕاپرسیى ‪1992‬ى فه‌ڕه‌نسا ده‌کرێت تیایدا په‌نا بۆ ده‌نگدانى په‌رله‌مان‬ ‫یان ده‌نگدانى میللیى ببرێت‪ .‬نموونه‌ش بۆ‬ ‫ئه‌م شێواز ‌ه هه‌ردوو مادده‌ى (‪ 89‬و ‪)11‬ى‬ ‫ده‌ستوورى فه‌ڕه‌نسیی ‌ه ک ‌ه په‌نابردن ‌ه به‌ر‬ ‫سویسراش تاکه‌‬ ‫ڕاپرسیى ب ‌ه ناچار ئه‌ژمار نه‌کردوو ‌ه به‌ڵکه‌‬ ‫ب ‌ه سه‌رپشکى داناو ‌ه جاله‌ڕێى په‌رله‌مان یان‬ ‫ه ئه‌م‬ ‫هک‌‬ ‫واڵتى جیهان ‌‬ ‫گه‌له‌و ‌ه له‌وه‌دا که‌په‌یوه‌ست ‌ه ب ‌ه هه‌موارى‬ ‫ده‌ستووریى یان یاساى ئاسایى‪.‬‬ ‫ه ڕاپرسیى‬ ‫شێواز ‌ه ل ‌‬

‫به‌زۆریى په‌یڕه‌و‬ ‫ده‌کات‬

‫سێیه‌م‪ :‬ڕاپرسیى نیشتمانیى و ڕاپرسیى‬ ‫ناوخۆیى‪:‬‬ ‫أ‪ /‬ڕاپرسیى نیشتمانیى‪:‬‬ ‫ئه‌م ‌ه کاتێک ‌ه ک ‌ه نیشتمان ده‌بێت ‌ه یه‌ک‬ ‫یه‌که‌ى ده‌نگدان ب ‌ه واتاى ئه‌وه‌ى هه‌موو ئه‌و‬ ‫هانیشتمانیانه‌ى مه‌رجه‌کانى ده‌نگدانیان‬ ‫تێدای ‌ه به‌شدار ده‌بن وه‌ک ئه‌وه‌ى ل ‌ه ڕاپرسیى‬ ‫ئاشته‌وایى نیشتمانیى جه‌زائیرى ‪2005‬دا‬ ‫ڕویدا‪.‬‬

‫ده‌رباره‌ى ڕاساندنى ماندێتى ماستریخت ل ‌ه‬ ‫باره‌ى یه‌کێتیى ئه‌وروپاو ‌ه و ڕاپرسیى به‌ریتانیا‬ ‫له‌ساڵى ‪ 1975‬ده‌رباره‌ى مانه‌وه‌ى ل ‌ه کۆمه‌ڵه‌ى‬ ‫ئابوریى ئه‌وروپا یان نا‪.‬‬ ‫سویسراش تاک ‌ه واڵتى جیهان ‌ه ک ‌ه ئه‌م‬ ‫ب‪ /‬ڕاپرسیى ناوخۆیى‪:‬‬ ‫شێواز ‌ه ل ‌ه ڕاپرسیى به‌زۆریى په‌یڕه‌و ده‌کات‬ ‫ئه‌م ‌ه دانیشتوانى ناوچه‌یه‌کى دیاریکراو‬ ‫و ده‌ستورى فه‌ڕه‌نسیش جیاوازیکردوو ‌ه له‌‬ ‫نێوان ئه‌م دووجۆره‌دا و مادده‌ى ‪89‬ى تایبه‌ت ل ‌ه نیشتمان ده‌گرێته‌و ‌ه و زیاتر ل ‌ه واڵته‌‬ ‫کردوو ‌ه ب ‌ه ڕاپرسیى ده‌ستووریى و مادده‌ى فدرالییه‌کاندا ئه‌مجۆر ‌ه ڕێک ده‌خرێت‬ ‫وه‌ک ئه‌مریکا و ل ‌ه نێو ئه‌ویشدا کالیفۆڕنیاو‬ ‫‪11‬ى تایبه‌ت کردوو ‌ه ب ‌ه ڕاپرسیى ته‌شریعیى‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه ئوسکۆتله‌نداى شانشینى به‌ریتانى‬ ‫دووه‌م‪ :‬ڕاپرسیى ناچاریى و ڕاپرسیى و ڕاپرسیى مافى چاره‌نوسیى باشوریى سودان‬ ‫‪2011‬که‌تیایدا دانیشتوان ‌ه باشورییه‌کانى‬ ‫سه‌رپشکانه‌‪:‬‬ ‫باکوری�شى گرته‌وه‌‪.‬‬ ‫أ‪ /‬ڕاپرسیى ناچاریى‪:‬‬ ‫ئه‌م ‌ه کاتێک ‌ه ک ‌ه هیچ ئامرازێکى دیک ‌ه له‌‬ ‫چواره‌م‪ :‬ڕاپرسیى ئیلزامیى و ڕاپرسیى‬ ‫ئارادا نیی ‌ه بۆ گه‌شتن ب ‌ه ئاکامێک له‌باره‌ى‬ ‫ملمالنێیه‌که‌و ‌ه یان دۆزێکه‌و ‌ه ک ‌ه ده‌کرێت ڕاوێژکاریى‪:‬‬ ‫أ‪ /‬ڕاپرسیى ئیلزامیى‪:‬‬ ‫چاره‌سه‌ر بکرێت به‌تایبه‌ت ل ‌ه حاڵه‌تى فه‌راغى‬ ‫ده‌ره‌نجامى ئه‌م جۆره‌یان فه‌رمییه‌و دواى‬ ‫په‌رله‌مانیى یا ب ‌ه ده‌قى ده‌ستوور‪ .‬باشترین‬ ‫نموونه‌ش بۆ ئه‌م شێواز ‌ه ئه‌و پێداچوونه‌وه‌ ئه‌وه‌ى له‌الیه‌ن ئه‌نجومه‌ن ‌ه هه‌ڵبژێردراوه‌کان‬ ‫ده‌ستوورییه‌ى سویسرای ‌ه ک ‌ه ملکه‌چه‌ یا ئه‌نجومه‌نى ده‌ستوورییه‌و ‌ه به‌رده‌ست‬ ‫‪25‬‬

‫‪NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫ده‌خرێت مۆرکێکى یاسایى وه‌رده‌گرێت و دادگا‬ ‫تایبه‌ته‌کان پشتى پێده‌به‌ستن‪.‬‬

‫ب‪ /‬ڕاپرسیى ڕاوێژکاریى‪:‬‬ ‫ئامانج لێى زانینى ڕاى گه‌ل ‌ه له‌باره‌ى‬ ‫پرسێکه‌و ‌ه ک ‌ه تیایدا بوار بۆ ئه‌و بڕیاره‌‬ ‫سیاسییان ‌ه ده‌ڕه‌خسێت ک ‌ه پێچه‌وانه‌ى ویستى‬ ‫گه‌ل نیی ‌ه به‌و پێیه‌ى خاوه‌ن سه‌روه‌ریی ‌ه و‬ ‫ئێستاش له‌الیه‌ن شاره‌وانییه‌کان و بازنه‌کانى‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌و ‌ه پراکتیز ‌ه ده‌کرێت ل ‌ه واڵتانى‬ ‫دیموکراسیدا ل ‌ه پێناو به‌جێگه‌یاندنى پڕۆژه‌کان‬ ‫و بڕیار ‌ه گرنگه‌کانه‌و ‌ه وه‌ک ئه‌وه‌ى ناوچه‌ى‬ ‫دانیشتوانى پاریس ل ‌ه ساڵى ‪ 2001‬تایبه‌ت به‌‬ ‫دروستکردنى سێیه‌م فڕۆک ‌ه خان ‌ه و ل ‌ه ئاکامدا‬ ‫‪%91‬ى هه‌ڵبژێردراوانى ‪ 46‬شاره‌وانیى ڕه‌تیان‬ ‫کرده‌وه‌و بوو ‌ه مایه‌ى ڕاگرتنى پڕۆژه‌که‌ئه‌مه‌‬ ‫سه‌ربارى ئه‌وه‌ى ک ‌ه دامه‌زراو ‌ه فه‌رمییه‌کان‬ ‫ناچار نه‌بوون ب ‌ه ڕاگرتنى به‌اڵم به‌ڕاى‬ ‫هه‌ڵبژێردراوان یاخود دانیشتوانى ناوچه‌ى‬ ‫پاریس کرا‪.‬‬ ‫هەروەها جۆرێکی دیکەمان هەیە کە‬ ‫ڕاپرسیی بویەری پێدەوترێت و ئەمەیان‬ ‫بەمەبەستی سەودا سەرییە لەگەڵ رووداوە‬ ‫ئانییەکاندا کە دێنە پێش‪.‬‬

‫بوارى پراکتیزه‌کردنى ڕاپرسیى و کێ‬ ‫مافى ڕاگه‌یاندنى ڕاپرسیى هه‌یه‌‪:‬‬ ‫ل ‌ه ڕووى ئاساییه‌و ‌ه ئه‌وه‌ى ک ‌ه ڕاپرسیى‬ ‫ڕێکده‌خات سه‌رۆک یا شای واڵت ‌ه به‌تایبه‌ت‬ ‫گه‌ر پرسه‌ک ‌ه په‌یوه‌ندداربێت ب ‌ه ڕاپرسیى‬ ‫ده‌ستورییه‌و ‌ه ئه‌ویش یا بۆ هه‌موارکردنى‬ ‫به‌شه‌کیى یا هه‌مووه‌کیى ده‌ستور به‌اڵم خاوه‌نى‬ ‫ڕاسته‌قینه‌ى بیرۆکه‌ک ‌ه ده‌کرێت سه‌رۆکى‬ ‫واڵت یان سه‌رۆکى ئه‌نجومه‌نى وه‌زیران یان‬ ‫ژماره‌یه‌ک په‌رله‌مانتار بێت و ئه‌مه‌ش پێى‬ ‫ده‌وترێت ڕاپرسیى له‌سه‌ره‌و ‌ه بۆ خواره‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم گه‌ر بیرۆک ‌ه یا ده‌ستپێشخه‌رییه‌که‌‬ ‫له‌الیه‌ن ژماره‌یه‌ک ل ‌ه هاواڵتیان یان‬ ‫ڕێکخراوێکى کۆمه‌ڵگاى مه‌ده‌نییه‌و ‌ه بێت ئه‌وا‬ ‫‪26‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫پێى ده‌وترێت ڕاپرسیى له‌سه‌ر پێشنیاریى میللیى ده‌ستوردا فراوانکرا تا بواره‌کانى په‌روه‌رده‌و‬ ‫و یاساناسان پێى ده‌ڵێن ڕاپرسیى ل ‌ه خواره‌وه‌ پاراستنى کۆمه‌اڵیه‌تیى و کار بگرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫یاخود ئه‌وه‌ى ک ‌ه ل ‌ه بنکه‌ى جه‌ماوه‌رییه‌وه‌‬ ‫پرسیارى ڕاپرسیى و هه‌ڵمه‌تى میدیایى‪:‬‬ ‫سه‌رچاو ‌ه ده‌گرێت‪ ،‬ئه‌مه‌یان ژماره‌یه‌کى که‌م‬ ‫دووخاڵ له‌باره‌ى ڕاپرسییه‌و ‌ه گرنگه‌‬ ‫ل ‌ه واڵتان کارى پێده‌که‌ن ئه‌ویش ب ‌ه هۆى ئه‌و‬ ‫هه‌ستیاریى و مه‌ترسیى ئه‌و ده‌ره‌نجامانه‌و ‌ه که‌ ئاگادارى بین‪ ،‬یه‌که‌م ئه‌و پرسیارانه‌ى که‌‬ ‫هه‌یه‌تى له‌سه‌ر جێگیریى ئارامیى و ئاسای�شى ده‌خرێن ‌ه ڕوو بۆ ده‌نگده‌ران و دووه‌میش‬ ‫ناوخۆ ئه‌م ‌ه سه‌ربارى ئه‌و هوشیاریی ‌ه سیاسیى هه‌ڵمه‌تى ڕاپرسیى یاخود ئه‌وه‌ى ک ‌ه میدیاکان‬ ‫و مه‌ده‌نیه‌ى ک ‌ه پێویست ‌ه بۆ ڕێگه‌دان و له‌باره‌ى ڕاپرسیی و خاوه‌ن ڕاپرسییه‌وه‌‬ ‫پێشنیارکردنى ڕاپرسیى له‌الیه‌ن ژماره‌یه‌ک ده‌یخه‌ن ‌ه ڕوو بۆ بانگه‌شه‌کردنى خه‌ڵکیى بۆ‬ ‫هاواڵتییه‌و ‌ه له‌باره‌ى دۆزێکى دیاریکراوه‌وه‌‪ ،‬ده‌نگدان ل ‌ه باره‌یه‌و ‌ه ب ‌ه «به‌ڵێ» یان «نه‌خێر»‪.‬‬ ‫ته‌نانه‌ت فه‌ڕه‌نسا سه‌ربارى هه‌موو ئه‌و پرسیارى ڕاپرسیى ده‌بێت ڕوون و ئاشکراو‬ ‫هه‌واڵنه‌ى ک ‌ه له‌الیه‌ن کۆمه‌ڵگاى مه‌ده‌نیى و کورت و پوخت بێت و پێویست ‌ه کۆکاریى له‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتى جێبه‌جێکردنه‌و ‌ه ل ‌ه هه‌شتاکاندا له‌ نێوان دوو پرسیارو زیاتر ل ‌ه خۆ نه‌گرێت‬ ‫ئارادابوون ریسکى به‌م ئاراسته‌یه‌و ‌ه نه‌کردووه‌ هه‌روه‌ک ئه‌وه‌ى ل ‌ه ساڵى ‪1969‬دا ل ‌ه فه‌ڕه‌نسا‬ ‫بۆ کارپێکردنى و ئه‌نجومه‌نى ده‌ستوریش ڕوویداو ب ‌ه هۆیه‌و ‌ه ژه‌نراڵ دیگۆل ده‌ستى له‌‬ ‫ڕه‌تیکردۆته‌و ‌ه کار به‌مجۆر ‌ه بکات‪ ،‬به‌اڵم کار کێشایه‌وه‌‪ ،‬ک ‌ه پرسیارى ڕاپرسییه‌که‌ى‬ ‫سویسرا ب ‌ه پله‌ى یه‌که‌م و ئه‌مریکاو ئیتالیاش کۆکاریى کردبوو ل ‌ه نێوان دوو پرسیاردا‬ ‫دواى ئه‌و به‌مجۆره‌یان وه‌رگرتوو ‌ه و ڕاپرسیى یه‌که‌م‪ :‬ئه‌فراندنى کانتۆنه‌کان یاخود‬ ‫سویسراش له‌باره‌ى قه‌ده‌غه‌کردنى بڵندگۆى دابه‌شکردنى جوگرافیى ل ‌ه سه‌ر ئاستى هه‌رێم‬ ‫مزگه‌وته‌کان دواى پێشنیارێکى میللیى و دووه‌میش‪ :‬ئه‌وه‌ى ک ‌ه په‌یوه‌ندیى هه‌ی ‌ه به‌‬ ‫نوێکردنه‌وه‌ى ئه‌نجومه‌نى گه‌له‌و ‌ه و بووه‌‬ ‫به‌رفراوان هات ل ‌ه چێوه‌ى ئه‌مجۆره‌دا‪.‬‬ ‫به‌گشتیى ده‌ستوره‌کان مه‌رجى دیاریکراوى مایه‌ى ڕه‌تکردنه‌وه‌و ل ‌ه ده‌ستدانى متمانه‌ى‬ ‫کۆتکردنى ئه‌وه‌یان هه‌ی ‌ه ک ‌ه پێشنیاریى ڕاپرسیى گه‌ل ب ‌ه دیگۆل‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه واده‌کات ک ‌ه گه‌ل ئاستى وشیاریى‬ ‫ده‌کات جا له‌سه‌ره‌و ‌ه بێت یان ل ‌ه خواره‌و ‌ه بۆ‬ ‫نموون ‌ه ده‌ستوریى سویسرى مه‌رجى سه‌د هه‌رچه‌ندێک بێت ناتوانێت پرس ‌ه ئاڵۆزه‌کان‬ ‫هه‌زار واژۆى هاونیشتمانیانى دابه‌شبووى یه‌کال بکاته‌و ‌ه به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ى په‌یوه‌ندیى‬ ‫به‌سه‌ر کانتۆنه‌کاندا دیاریکردوو ‌ه بۆ ڕاپرسیى ب ‌ه ده‌ستور و ماندێت ‌ه هه‌ستیاره‌کانه‌و ‌ه هه‌یه‌‬ ‫ده‌ستوریى‪ .‬ل ‌ه مادده‌ى ‪11‬ى ده‌ستورى وه‌ک ڕێککه‌وتننامه‌ى ماسترختى ئه‌وروپیى و‬ ‫فه‌ڕه‌نسیشدا کۆتکردنى بوارى پێشنیارى ئه‌وانه‌ى په‌یوه‌ندیان ب ‌ه چاره‌نوسیى ده‌وڵه‌ته‌وه‌‬ ‫ڕاپرسیى ته‌شریعیى ده‌بینینه‌و ‌ه ل ‌ه هه‌موو هه‌ی ‌ه چونک ‌ه ئه‌م بابه‌تان ‌ه پێویست ب ‌ه که‌سانى‬ ‫بواره‌کاندا به‌تایبه‌ت ئازادیی ‌ه بنه‌ڕه‌تییه‌کان و پسپۆڕو شاره‌زا ده‌کات و ناکرێت گه‌ل‬ ‫ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ی ‌ه ک ‌ه ژه‌نراڵ دیگۆل له‌باره‌یه‌وه‌ به‌رپرسیار بکرێت ب ‌ه ده‌نگدان ل ‌ه باره‌یانه‌وه‌‬ ‫وتى‪« :‬پێویست ناکات ڕاپرسیى بکه‌ینه‌ بۆی ‌ه پێویست ‌ه ئه‌وه‌ى ده‌خرێت ‌ه به‌رده‌م گه‌ل‬ ‫شتێکى زیاده‌ڕه‌ویى و ل ‌ه هه‌مووشتێکدا بۆى ک ‌ه ل ‌ه چین و توێژو بایه‌خده‌رى جیاواز پێکدێت‬ ‫بگه‌ڕێینه‌وه‌« و دواى هاتنى جاک شیراکیش به‌تایبه‌ت ل ‌ه کاتێکدا ک ‌ه جۆرى ڕاپرسیى‬ ‫له‌ساڵى ‪1995‬دا ڕاپرسییه‌کى ڕێکخست و په‌یوه‌ست بێت و یاساى بۆ هه‌موو لێبکه‌وێته‌وه‌‬ ‫به‌هۆیه‌و ‌ه بوارى ڕاپرسیى ل ‌ه مادده‌ى ‪11‬ى پرسیارێکى ڕوون و ئاشکراو کورت و پوخت‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫بێت‪.‬‬ ‫هه‌رچى هه‌ڵمه‌تى میدیایی ‌ه ل ‌ه توانایدا‬ ‫ک ‌ه ئاراسته‌ى ڕاى گشتیى یان دیاریکراو‬ ‫بکرێت به‌پێى ئه‌وه‌ى ک ‌ه ڕێکخه‌رانى ڕاپرسیى‬ ‫ده‌یخوازن به‌تایبه‌ت ل ‌ه هه‌لومه‌رجێکدا که‌‬ ‫فره‌یى حزبیى هه‌بێت و حزبى فه‌رمانڕه‌وا‬ ‫تیایدا بتوانێت ئاکامه‌کان ل ‌ه به‌رژه‌وه‌ندیى‬ ‫بڕواو بۆچونه‌کانى ئاراست ‌ه بکات‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫هه‌ڵمه‌تى میدیایى ل ‌ه توانیدای ‌ه بوغزو کینه‌‬ ‫له‌نێو پێکهاته‌ى کۆمه‌اڵیه‌تیدا بڕسکێنێ‬ ‫ل ‌ه ئه‌مریکا چه‌ند توێژینه‌وه‌یه‌ک ل ‌ه باره‌ى‬ ‫ڕاپرسیی ‌ه میللییه‌کانه‌و ‌ه کراوه‌و باس له‌وه‌‬ ‫ده‌کات ک ‌ه زۆربه‌یان مایه‌ى ڕه‌گه‌ز په‌رستیى‬ ‫بوون دژى ڕه‌ش پێست و ڕه‌وه‌ندیى بیانیى‬ ‫مه‌کسیکیى و ژاپۆنییه‌کان و ته‌نانه‌ت له‌‬ ‫سویسراشدا ژماره‌یه‌ک هاواڵتیى له‌یه‌کێک له‌‬ ‫کانتۆنه‌کان پێشنیارى ڕاپرسییان کرد ک ‌ه مافى‬ ‫ژنانى له‌که‌دار ده‌کرد بۆ هه‌ڵبژاردن‪.‬‬ ‫وه‌سه‌ربارى ئه‌وه‌ى ک ‌ه زۆربه‌ى ئه‌م‬ ‫شێوازان ‌ه ک ‌ه گرفت بۆ ئازادیی ‌ه گشتییه‌کان‬ ‫دروست ده‌کات و له‌الیه‌ن دادگا ده‌ستورییه‌کان‬ ‫یان گه‌له‌و ‌ه ڕه‌ت ده‌کرێنه‌و ‌ه ل ‌ه کاتى ده‌نگداندا‬ ‫کاریگه‌رییه‌کى نه‌رێنیى له‌سه‌ر گه‌ل داده‌نێت‬ ‫چونک ‌ه هه‌ر ب ‌ه کۆکردنه‌وه‌ى واژۆو باسکردنى‬ ‫بیرۆکه‌ک ‌ه ئاکام و ده‌ره‌نجامى ئه‌م هه‌ڵمه‌ته‌‬ ‫نه َ‬ ‫‌ریسنیى ده‌بێت له‌سه‌ر ئه‌و دۆزه‌و توێژه‌ى که‌‬ ‫مه‌به‌ست ‌ه ل ‌ه ڕاپرسییه‌که‌دا و به‌مه‌ش کار له‌‬ ‫په‌یوه‌ندیی ‌ه کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان ده‌کات و ده‌بێته‌‬ ‫مایه‌ى هه‌ڕه‌ش ‌ه بۆ سه‌ر یه‌کڕیزیى نیشتمانیى‬ ‫و ل ‌ه توانایدای ‌ه ته‌ڕو وشک پێکه‌و ‌ه بسوتێنێت‪.‬‬

‫ده‌ستوریى ئێراق‬

‫ویستنى ڕاپرسیى و به‌رجه‌ست ‌ه بوونى‪:‬‬ ‫ویستنى ڕاپرسیى یا ئه‌وه‌تا ل ‌ه ڕێى‬ ‫گوشاره‌وه‌ی ‌ه له‌سه‌ر ئه‌و ده‌سه‌اڵته‌ى ک ‌ه داد‬ ‫په‌روه‌رنیی ‌ه به‌رامبه‌ر به‌گه‌له‌که‌ى و تیایدا‬ ‫په‌نا بۆ پشتیوانیى ڕێکخراو ‌ه نێوده‌وڵه‌تییه‌کان‬ ‫و میدیا جیهانییه‌کان ده‌برێت ل ‌ه پێناو‬ ‫ئه‌نجامدانیدا به‌تایبه‌ت له‌و دۆزانه‌دا که‌‬

‫هه‌ر بۆی ‌ه گرنگ ‌ه ده‌سه‌اڵت سه‌ربارى‬ ‫تێچوونه‌کانى ڕاپرسیى النیکه‌م ل ‌ه وێنا‬ ‫ڕاوێژکارییه‌که‌یدا به‌رجه‌سته‌ى بکات یان‬ ‫النیکه‌م ل ‌ه پێناو زانینى ڕاى گه‌ل له‌باره‌ى‬ ‫پرس ‌ه چاره‌نوسسازه‌کانه‌وه‌‪ ،‬بۆ نا‪ ،‬ڕێکخستنى‬ ‫ڕاپرسیی ‌ه ناوخۆییه‌کان له‌سه‌ر ئاستى‬ ‫شاره‌وانییه‌کان و ل ‌ه پێناو پراکتیزه‌کردنى‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫په‌یوه‌ندیى ب ‌ه پێکهاته‌ى نه‌ته‌وایه‌تیى و نیشتمانى‬ ‫واڵتانه‌و ‌ه هه‌یه‌و ده‌سه‌اڵت تیایدا بۆت ‌ه مایه‌ى‬ ‫گرفت و جیاکاریى و سته‌مکردن به‌رامبه‌ر به‌‬ ‫پێکهاته‌یه‌کى دیاریکراو یا ئه‌وه‌تا ل ‌ه پێناو چوونه‌‬ ‫پاڵ پێکهات ‌ه جیاوازه‌کان به‌تایبه‌ت ل ‌ه واڵته‌‬ ‫دیموکراسییه‌کاندا‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش ئه‌و ‌ه ده‌رده‌خات ک ‌ه ڕاپرسیى له‌‬ ‫توانیدای ‌ه ڕۆڵى دوو دیوو بگێڕێت ل ‌ه ژیانى‬ ‫سیاسیى گه‌الندا ک ‌ه جارێک یه‌کبوون و‬ ‫جارێکى دیک ‌ه جیابوونه‌وه‌و جارێک کۆبوونه‌وه‌‬ ‫ل ‌ه ده‌ورى سه‌رۆک و جارێک دوورکه‌وتنه‌و ‌ه له‌‬ ‫سه‌رۆک ل ‌ه خۆ ده‌گرێت‪.‬‬

‫"کوردستان"عیراق‬ ‫ه نێو‬ ‫هل‌‬ ‫هه‌رێمێک ‌‬

‫ده‌وڵه‌تى عیراقى‬

‫فیدراڵیدا‪،‬‬

‫ئه‌م ددان پێدانانه‌‬ ‫ه به‌شێک بوون‬ ‫ب‌‬

‫ه ئێراقى فدراڵ‬ ‫ل‌‬ ‫سه‌روه‌ریى‬

‫دیموکراسییه‌تى راسته‌وخۆ ل ‌ه به‌ڕێو ‌ه چوونى‬ ‫کاروباره‌کان و رێگریکردن ل ‌ه خۆسه‌ریى‬ ‫بڕیاره‌کان و به‌خشینى ڕۆڵى راسته‌قین ‌ه به‌‬ ‫ئه‌نجومه‌ن و ده‌سه‌اڵت ‌ه هه‌ڵبژێردراوه‌کان و‬ ‫گه‌ڕانه‌و ‌ه بۆ گه‌لى خاوه‌ن سه‌روه‌ریى‪ ،‬ئه‌م ‌ه له‌‬ ‫بنه‌ماکانى پراکتیزه‌کردنێکى دیموکراسییانه‌ى‬ ‫راسته‌قینه‌ن و دروست وای ‌ه بۆ گه‌النى‬ ‫الواز ل ‌ه ڕووى ئابوریى و سیاسیشه‌و ‌ه خۆ‬ ‫ویستان ‌ه ڕاپرسیى ڕێکبخه‌ن ل ‌ه برى ئه‌وه‌ى‬ ‫ناچار بن‪ ،‬چونک ‌ه هه‌میش ‌ه تێچونه‌کانى‬ ‫پرۆژه‌یه‌کى شکستخواردوو ل ‌ه تێچونه‌کانى‬ ‫ڕاپرسیى گه‌وره‌ترو دابه‌شبوونى نیشتمانیى‬ ‫ل ‌ه نادادپه‌روه‌ریى ده‌سه‌اڵت گه‌وره‌تره‌و‬ ‫زیانه‌کانى به‌زایه‌چوونى سامان ‌ه نه‌ته‌وه‌یى و‬ ‫نیشتمانییه‌کان ل ‌ه دابه‌شکردنى دادپه‌روه‌رانه‌‬ ‫و دژایه‌تیکردنى گه‌نده‌ڵیى زیاترن‪.‬‬

‫هه‌لومه‌رج ‌ه (ده‌ستوریى و یاسایى) و‬ ‫(سیاسیی)ه‌کانى هه‌رێم ل ‌ه په‌یوه‌ندیدا به‌‬ ‫ڕاپرسییه‌وه‌‪:‬‬ ‫ڕاپرسیى و هه‌لومه‌رج ‌ه ده‌ستوریى و‬ ‫یاساییه‌کانى هه‌رێم‪:‬‬ ‫هه‌روه‌ک ل ‌ه پڕۆژه‌ى ده‌ستووریى هه‌رێمدا‬ ‫ده‌روازه‌ى یه‌که‌م بنه‌ما سه‌ره‌کییه‌کان مادده‌ى‬ ‫یه‌که‌مدا هاتوو ‌ه که‌‪« :‬کوردستان‪-‬عیراق‬ ‫هه‌رێمێک ‌ه ل ‌ه نێو ده‌وڵه‌تى عیراقى فیدراڵیدا‪»..‬‬ ‫ئه‌م ددان پێدانان ‌ه ب ‌ه به‌شێک بوون له‌‬ ‫ئێراقى فدراڵ سه‌روه‌ریى ده‌ستوریى ئێراق‬ ‫ده‌سه‌پێنێت به‌سه‌ر هه‌رێمدا چونک ‌ه قسه‌‬ ‫کردن و ددان پێدانان ‌ه ب ‌ه یه‌کپارچه‌ییدا‬ ‫و بۆ ئه‌مه‌ش ڕاپرسیى ده‌چێت ‌ه خانه‌ى‬ ‫ده‌ستبردنه‌و ‌ه بۆ پرسێکى سیادیى و بڕیاردان و‬ ‫یه‌کالکردنه‌وه‌ى پرسه‌ک ‌ه ده‌بات به‌ره‌و دادگاى‬ ‫فدراڵیى و گه‌ر بنه‌مایه‌کى ته‌ندروستى یاسایى‬ ‫و سیاسیى بۆ ئاماد ‌ه نه‌کرابێت ئه‌و دادگایه‌‬ ‫ل ‌ه توانایدای ‌ه ک ‌ه ددان به‌و ئاکامانه‌دا نه‌نێت و‬ ‫دواجار هه‌م ل ‌ه ڕه‌وایه‌تیى پرسه‌ک ‌ه بدرێت و‬ ‫هه‌م له‌ده‌ره‌وه‌ى بنه‌ما یاسایى و ده‌ستورییه‌که‌‬ ‫‪27‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫مامه‌ڵ ‌ه بکرێت و کاردانه‌وه‌کان حوکمى بکه‌ن‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى دوو‪ /‬دووه‌مى هه‌مان‬ ‫ده‌روازه‌دا هاتوو ‌ه که‌‪ « :‬سنوور ‌ه سیاسیه‌کانى‬ ‫هه‌رێمی کوردستان‪-‬عیراق‪ ,‬ب ‌ه پشت به‌ستن به‌‬ ‫جێبه‌جێکردنى مادده‌ى (‪)140‬ى ده‌ستوورى‬ ‫فیدڕاڵیه‌وه‌‪ ,‬دیارده‌کرێن‪.».‬‬ ‫گرفتى ئه‌م به‌ند ‌ه له‌وه‌دای ‌ه ک ‌ه به‌ندێکى‬ ‫ده‌ستوریى ڕاگیراو ‌ه له‌سه‌ر به‌دیهاتنى‬ ‫مه‌رجێک ک ‌ه ل ‌ه ڕاستیدا ناکرێت وابێت‬ ‫چونک ‌ه ئه‌حکامى به‌ندى ده‌ستوریى نابێت‬ ‫به‌و شێوه‌ی ‌ه بێت و هه‌روه‌ها هاویشتمانیانى‬ ‫ئه‌و ناوچان ‌ه چاره‌نوس نادیار ده‌بن ب ‌ه پرسه‌‬ ‫نیشتمانیه‌کانه‌وه‌و ده‌شکه‌ون ‌ه ده‌ره‌وه‌ى‬ ‫سنوریى جوگرافیى ک ‌ه ل ‌ه پیاده‌کردنى مافه‌‬ ‫نه‌ته‌وه‌یى نیشتمانییه‌کاندا گرفتى گه‌وره‌ى دێته‌‬ ‫ڕێ و ژییان و مانه‌وه‌یان ده‌خات ‌ه مه‌ترسییه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه جگ ‌ه له‌وه‌ى پراکتیزه‌کردنى خودى‬ ‫ڕاپرسیى تیایدا هه‌ماهه‌نگیى و ڕێکه‌وتنى‬ ‫سیاسیى ده‌وێت له‌گه‌ڵ ده‌سه‌اڵتى ناوه‌ندو‬ ‫له‌سه‌رو هه‌موو ئه‌مانه‌شه‌و ‌ه خودى ناوچه‌که‌‬ ‫خۆى ناوچه‌یه‌کى گرفت ئامێزیى یاسایى و‬ ‫سیاسیی ‌ه ل ‌ه نێوان هه‌رێم و ناوه‌ندو زه‌مینه‌ى‬ ‫ده‌ستوریى دانراو ‌ه بۆ چاره‌سه‌رکردنى‪.‬‬ ‫مادده‌ى سێى ئه‌م پرۆژه‌ی ‌ه ک ‌ه باس له‌‬ ‫سه‌روه‌ریى ده‌ستوریى ده‌کات ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ى‬ ‫ئه‌وه‌ى تایبه‌تمه‌ندیى دیاریکراوى ده‌سه‌اڵتى‬ ‫فدراڵیی ‌ه ناکۆک ‌ه ب ‌ه مادده‌ى ‪ /110‬دووه‌مى‬ ‫ده‌ستورى ئێراقى ک ‌ه باس ل ‌ه پاراستن و‬ ‫زامنکردنى ئاسای�شى سنورى ئێراق ده‌کات و‬ ‫ڕاپرسیى له‌مه‌دا به‌ریه‌ککه‌وتنى ڕاسته‌وخۆى‬ ‫ده‌ستوریى هه‌ی ‌ه و پاراستن و زامنکردنى‬ ‫ئاسای�شى سنورى ئێراق ده‌خات ‌ه به‌ر گۆڕان‬ ‫و داڕشتنه‌وه‌و لێکترازانه‌وه‌و به‌مه‌ش‬ ‫جارێکى دیک ‌ه به‌ریه‌ککه‌وتنى ده‌ستوریى و‬ ‫کاردانه‌وه‌کانى دێته‌و ‌ه کایه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها مادده‌ى دوازده‌ى ئه‌م پڕۆژه‌یه‌‬ ‫پشت به‌ست ب ‌ه مادده‌ى ‪ /121‬پێنجه‌مى‬ ‫هێزى پێشمه‌رگه‌ى کوردستانى ب ‌ه پارێزه‌رى‬ ‫‪28‬‬

‫هه‌رێم داناو ‌ه ک ‌ه به‌شێک ‌ه ل ‌ه سستمى به‌رگریى‬ ‫ئێراقیى و به‌مه‌ش به‌ریه‌ککه‌وتن ل ‌ه گه‌ڵ ئه‌م‬ ‫ددان پێدانان ‌ه ده‌ستوریی ‌ه ک ‌ه خودى هه‌رێم‬ ‫ڕاساندویه‌تى وه‌ک پرسێکى ده‌ستوریى‬ ‫گرفتێکى دیکه‌ى ڕاپرسیی ‌ه و جارێکى دیکه‌‬ ‫هه‌رێم ده‌خاته‌و ‌ه به‌رده‌م به‌ریه‌ککه‌وتنى‬ ‫ده‌ستوریى و کاردانه‌وه‌کانى‪.‬‬

‫لێره‌دا جێى خۆیه‌تى‬

‫بپرسین ئاخۆ پرسى‬

‫سه‌ربه‌خۆیى پرسێکى‬ ‫چاره‌نوس سازه‌؟‬

‫مادده‌ى ‪ /19‬ده‌یه‌م گرفتێکى دیکه‌ى ئه‌م‬ ‫پڕۆژه‌یه‌ی ‌ه له‌به‌رده‌م ڕاپرسیدا ک ‌ه ده‌سه‌اڵتى‬ ‫سیاسیى تاک ڕه‌و پێچه‌وانه‌ى ئه‌وه‌ى ک ‌ه تیایدا‬ ‫هاتوو ‌ه ده‌یه‌وێت کار بۆسه‌پاندنى ئه‌و پرسه‌‬ ‫بکات و ملنه‌دان بۆ به‌ڵێى پرسه‌ک ‌ه بکات ‌ه تاوان‬ ‫و ته‌خوین و ‪......‬هتد ک ‌ه ڕاسته‌وخۆ خه‌رقێکى‬ ‫ده‌ستوریى خودى پڕۆژه‌ک ‌ه خۆیه‌تى‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها مادده‌ى ‪/19‬به‌ندى ‪/18‬‬ ‫بڕگه‌ى‪ « :3‬ئه‌و حیزبه‌ى هه‌و ‌ڵ بدات له‌‬ ‫ڕێگاى ئامانجه‌کانى‪ ,‬یان چااڵکى‪ ,‬یان زیان‬ ‫ب ‌ه سیسته‌مى بنه‌ڕه‌تى دیموکراتیی هه‌رێمى‬ ‫کوردستان بگه‌یه‌نێ‪ ,‬یان الى به‌رێ‌‪ ,‬یان‬ ‫هه‌ڕه‌ش ‌ه ل ‌ه یه‌کپارچه‌یى هه‌رێم‪ ,‬یان‬ ‫پێکه‌وه‌ژیانى ئاشتیخوازانه‌ى پێکهاته‌‬ ‫نه‌ته‌وه‌یى و ئایینیه‌کانى بکا ب ‌ه سه‌رپێچیکاری‬ ‫ده‌ستوور داده‌ندرێ و دادگاى ده‌ستووریش‬ ‫الیه‌نى تایبه‌تمه‌ند ‌ه بۆ بڕیار دان له‌سه‌ر‬ ‫ئه‌و سه‌رپێچی ‌ه ده‌ستووریه‌ی دراوه‌ت ‌ه پاڵى‬ ‫و راده‌ى مه‌ترسیداری سه‌رپێچیه‌که‌‪ ».‬به‌‬ ‫ئاشکرا ئه‌وه‌ى لێده‌خوێندرێته‌و ‌ه ک ‌ه پر�سى‬ ‫ڕاپرسیى هه‌رێک ک ‌ه تاک الیه‌نه‌و تاک ڕه‌وانه‌‬

‫ده‌ستى بۆ براوه‌و نه‌توانراو ‌ه یه‌کێتییه‌کى‬ ‫سیاسیى نه‌ته‌وه‌یى و نیشتمانیى بۆ فه‌راهام‬ ‫کرێت و ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ى پرس ‌ه یاسایى و‬ ‫ده‌ساتورییه‌کانى هێنراوه‌ت ‌ه ئاراو ‌ه خودى ئه‌و‬ ‫تاک الیه‌نیى و تاک ڕه‌ویی ‌ه ده‌خات ‌ه به‌رده‌م‬ ‫لێپرسینه‌وه‌ى ده‌ستوریى و غیابى دادگاى‬ ‫ده‌ستوریش بۆ سه‌ملاندنى ئه‌م ‌ه هێنده‌ى تر‬ ‫ل ‌ه ئاڵۆزیى گرفته‌ک ‌ه سه‌ربار ده‌کات و ئاکام‬ ‫و کاردانه‌وه‌کانى ب ‌ه زیانى به‌رژه‌وه‌ندییه‌‬ ‫نه‌ته‌وه‌یى نیشتمانییه‌کان ده‌بات‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى ‪40‬ى پڕۆژه‌که‌دا‬ ‫هاتووه‌که‌‪ « :‬په‌رله‌مانى کوردستان‪-‬عیراق‬ ‫ده‌سته‌اڵتى یاسادانان و سه‌رچاوه‌ى بڕیاردانه‌‬ ‫له‌سه‌ر پرس ‌ه چاره‌نووس سازه‌کانى گه‌لى‬ ‫هه‌رێمى کوردستان و ئه‌ندامه‌کانى له‌‬ ‫ده‌نگدانێکى گشتیى ئازاد و ڕاسته‌وخۆى‬ ‫نهێنیدا هه‌ڵده‌بژێردرێن‪ ،».‬لێره‌دا جێى‬ ‫خۆیه‌تى بپرسین ئاخۆ پر�سى سه‌ربه‌خۆیى‬ ‫پرسێکى چاره‌نوس ساز نییه‌؟! ئه‌نجامدانى‬ ‫ڕاپرسیى ل ‌ه پێناو پرسێکى ئاوادا ده‌کرێت‬ ‫ل ‌ه هه‌لومه‌رجێکدا بێت ک ‌ه په‌رله‌مان په‌ک‬ ‫خرابێت؟! ئه‌ى ئه‌گه‌ر ئه‌و الیه‌نه‌ى یا ئه‌و‬ ‫الیه‌نانه‌ى ک ‌ه ب ‌ه نیازى ده‌ستپێشخه‌ریى‬ ‫پرسێکى وابوون که‌سێک نه‌بوو پێیان بڵێت‬ ‫ئه‌م پر�سى ڕاپرسیی ‌ه دیارده‌یه‌کى یاسایى و‬ ‫سیاسییه‌و زه‌مان و زه‌مینه‌ى تایبه‌ت ب ‌ه خۆى‬ ‫ده‌وێت و ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ى په‌رله‌مان ناکرێت بوونى‬ ‫هه‌بێت چ وه‌ک ئه‌وه‌ى یاسایه‌کى تایبه‌ت به‌‬ ‫ڕاپرسیى بۆ ڕێک بخات و چ وه‌ک ئه‌وه‌ى‬ ‫هه‌ر ل ‌ه ڕێى ئه‌وه‌و ‌ه ئاکامه‌کان هه‌واڵه‌ى‬ ‫سه‌رۆکایه‌تییه‌کى ڕه‌واو یاسایى بکرێت‬ ‫بۆ راساندنى!!! ئه‌م ‌ه جگ ‌ه له‌وه‌ى ک ‌ه ئه‌م‬ ‫ده‌سه‌اڵت ‌ه ب ‌ه پێى خودى به‌نده‌ک ‌ه سه‌رچاوه‌ى‬ ‫بڕیاره‌و بوونى نیی ‌ه ل ‌ه موماره‌سه‌کردنى ئه‌م‬ ‫بڕیاره‌دا!!! ئه‌ى ئه‌م ‌ه مافى ئه‌و ‌ه نادات به‌‬ ‫بپرسین ئه‌م ‌ه ل ‌ه کوێو ‌ه دێت؟!‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى ‪4/53‬ى پڕۆژه‌که‌دا‬ ‫هاتوو ‌ه که‌‪ « :‬گرتنه‌به‌رى ڕێکارى‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫تۆمه‌تبارکردنى سه‌رۆکى هه‌رێمى کوردستان‪,‬‬ ‫یان جێگره‌که‌ى ب ‌ه ڕه‌زامه‌ندى دوو له‌سه‌ر سێى‬ ‫ئه‌ندامانى په‌رله‌مان له‌سه‌ر بنه‌ماى شکاندنى‬ ‫سوێندى ده‌ستوورى‪ ,‬یان پێشێلکردنێکى‬ ‫سامناکى ده‌ستوور‪ ,‬یان خیانه‌تى گه‌وره‌‪ ».‬باشه‌‬ ‫گه‌ر هه‌لومه‌رج ‌ه یاسایى و ده‌ستورییه‌کان له‌‬ ‫غیابى سه‌رۆکایه‌تییه‌کى ڕه‌واو په‌رله‌مانێکى‬ ‫کارادا گرفتى له‌سه‌ر پێناسه‌کردنێکى ئه‌م‬ ‫ڕاپرسیی ‌ه هه‌بێت به‌وه‌ى ک ‌ه پێشێلکارییه‌کى‬ ‫ده‌ستوریی ‌ه چۆن ده‌توانێت بگه‌ڕێته‌و ‌ه بۆ‬ ‫ئه‌و ڕێکارانه‌ى ک ‌ه ل ‌ه ئاست سه‌رۆکى هه‌رێمدا‬ ‫بۆى دیاریکراو ‌ه ئه‌م ‌ه جگ ‌ه له‌وه‌ى پرسیى‬ ‫سه‌رۆکایه‌تییه‌ک ‌ه خۆى جێى مشتومڕه‌و خودى‬ ‫په‌رله‌مانه‌که‌ش په‌کخراوه‌!!! یاخود ئه‌وه‌چییه‌‬ ‫ک ‌ه وامان لێده‌کات گومان له‌و ‌ه نه‌که‌ین که‌‬ ‫هه‌موو ئه‌مان ‌ه ل ‌ه پێناو هێنانه‌کایه‌ى ئه‌جنداى‬ ‫ڕاپرسییدا کراون و ده‌کرێن بۆ خواست و‬ ‫مه‌به‌ستێک ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ى ئه‌مه‌؟!!!!!‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى ‪1/65‬ى پڕۆژه‌که‌دا‬ ‫هاتووه‌که‌‪ :‬سه‌رۆکى هه‌رێم سه‌ره‌ڕاى‬ ‫ێ ئه‌م‬ ‫هه‌ر ده‌سه‌اڵتێک ک ‌ه به‌یاسا پێى بدر ‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتانه‌ى خواره‌وه‌ش پیاد ‌ه ده‌کا‪« :‬‬ ‫پێشکه‌ش کردنى پڕۆژه‌ى یاساو بڕیاره‌کان‬ ‫بۆ په‌رله‌مانى هه‌رێمى کوردستان «‪ ،‬مه‌گه‌ر‬ ‫سه‌رۆکایه‌تیى هه‌رێک ئاگاداریى ئه‌وه‌نیی ‌ه که‌‬ ‫ئه‌نجامدانى ڕاپرسیى به‌یاسا ڕێکده‌خرێت‬ ‫و ئه‌م ئه‌رکه‌ش ل ‌ه ده‌سه‌اڵتى په‌رله‌مان و‬ ‫خودى سه‌رۆکایه‌تیش مافى پێشکه‌شکردنى‬ ‫پڕۆژ ‌ه یاساو بڕیاره‌کانى هه‌ی ‌ه بۆ په‌رله‌مان‪،‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتى سیاسیى گه‌ر بیویستای ‌ه له‌به‌رامبه‌ر‬ ‫پرسێکى وه‌ک پر�سى سه‌ربه‌خۆییدا‬ ‫مامه‌ڵه‌یه‌کى ته‌ندروستى ده‌ستوریى و یاسایى و‬ ‫سیاسیى بکات ده‌بوو به‌رل ‌ه هه‌ر شتێک پر�سى‬ ‫سه‌رۆکایه‌تیى هه‌رێمى نه‌کردایه‌ت ‌ه گرفت و له‌‬ ‫پێناویدا په‌رله‌مانێک په‌کنه‌خات ک ‌ه نه‌یتوانیوه‌‬ ‫زه‌مینه‌یه‌کى ده‌ستوریى پێببه‌خشێت‬ ‫و ڕه‌وایه‌تییه‌ک ب ‌ه بوونى خۆى و کارى‬ ‫په‌رله‌مانى بدات ک ‌ه بۆ ئه‌و پرس ‌ه ل ‌ه پێشه‌وه‌ى‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫هه‌رشتێکى دیکه‌یه‌و ئه‌و ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ی ‌ه ک ‌ه‬ ‫ڕابه‌رایه‌تیى و پێشه‌وایه‌تیى ده‌به‌خشێت به‌‬ ‫خاوه‌ندارێتیى له‌و به‌رپرسیارێتیی ‌ه نه‌ته‌وه‌یى‬ ‫و نیشتمانیی ‌ه نه‌ک هه‌موو ئه‌مان ‌ه وه‌الوه‌‬ ‫نرابن و ل ‌ه بوون و ماهییه‌تیان درابێت و‬ ‫ئه‌وجاش ده‌ستپێشخه‌ریى بۆ ڕاپرسیى بکرێت‬ ‫و داواى ئه‌نجامدانى بکرێت و نه‌شتوانرابێت‬ ‫یه‌کبونێکى گوتاریى سیاسیى له‌ده‌ورى دابنرێت‬ ‫وه‌ک ئه‌وه‌ى ک ‌ه به‌رنامه‌و کارى سیاسیى‬ ‫نێو گۆڕه‌پانى سیاسیى کوردیى که‌وتبێتنه‌‬ ‫ده‌ره‌وه‌ى پرس ‌ه نه‌ته‌وه‌یى و نیشتمانییه‌‬ ‫چاره‌نوسسازه‌کان!!! ئه‌م ‌ه ل ‌ه کوێى کارى‬ ‫سیاسیى ته‌ندروستدا جێى ده‌بێته‌وه‌؟!!‬

‫هاواڵتیانى خاوه‌ن مافى‬ ‫ده‌نگدان داوایانکرد‬

‫ڕاپرسیى بکرێت بۆ‬

‫ئه‌نجامنه‌دانى ڕاپرسیى‬

‫سه‌ربه‌خۆیى‪ ،‬ئه‌و‬

‫ه یاسایى و‬ ‫ده‌سه‌اڵت ‌‬

‫ه بوونى هه‌یه‌‬ ‫په‌رله‌مانیی ‌‬ ‫ه ڕێز له‌م داواو مافه‌‬ ‫ک‌‬

‫بگرێت‬

‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى ‪4/95‬ى پڕۆژه‌که‌دا‬ ‫هاتوو ‌ه که‌‪« :‬دادگای ده‌ستووری تایبه‌تمه‌ند‬ ‫ده‌بێت به‌و کاروبارانه‌ی خواره‌وه‌‪ :‬په‌سه‌ند‬ ‫کردنی ئه‌نجامه‌کانی راپر�سی و هه‌ڵبژاردنه‌کانی‬ ‫گشتی بۆ سه‌رۆکی هه‌رێم و په‌رله‌مانی‬ ‫کوردستان‪-‬عیراق‪ ،».‬کام دادگاى ده‌ستوریى؟!!‬ ‫کام ئه‌نجامى ڕاپرسیى و کام سه‌رۆکایه‌تیى‬

‫هه‌رێم و کام په‌رله‌مان؟؟!!! ل ‌ه غیابى هه‌موو‬ ‫ئه‌م جومگان ‌ه یاخود هه‌ریه‌ک له‌م جومگانه‌‬ ‫پر�سى ڕاپرسیى ل ‌ه په‌یوه‌ندیدا ب ‌ه پرسێکى‬ ‫چاره‌نوسسازى وه‌ک سه‌ربه‌خۆییه‌و ‌ه وه‌ک‬ ‫ته‌ونى جاڵجاڵۆک ‌ه ڕستێک گرفت و قه‌یرانى‬ ‫هه‌مه‌جۆر ل ‌ه ده‌ورى بوون ‌ه نه‌ته‌وه‌یى و‬ ‫نیشتمانییه‌ک ‌ه ده‌ته‌نێت و ناکرێت ده‌سه‌اڵتى‬ ‫سیاسیى له‌م هه‌رێمه‌دا ئه‌رزش به‌م ‌ه نه‌دات و‬ ‫بێباک بێت ل ‌ه ئاکام و ده‌ره‌نجامه‌کانى؟!!!‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه مادده‌ى ‪121‬ى پڕۆژه‌که‌دا‬ ‫هاتووه‌که‌‪ « :‬ڕاپر�سى مافى هاواڵتیانى هه‌رێمه‌‬ ‫و (‪ )%25‬ى ئه‌وانه‌ى مافى ده‌نگدانیان هه‌ی ‌ه له‌‬ ‫هه‌رێم دا ده‌توانن له‌سه‌ر بابه‌تێکى دیارکراو‬ ‫داواى ڕاپر�سى بکه‌ن‪ ،‬ب ‌ه مه‌رجێک ئه‌م ڕاپرسیه‌‬ ‫ب ‌ه پێى یاسا رێکبخرێ و جێ به‌جێبکرێ‪ ،».‬ئه‌م‬ ‫مادده‌ی ‌ه گرنگترین مادده‌یه‌ک ‌ه ل ‌ه پڕۆژه‌که‌دا‬ ‫ک ‌ه ڕاشکاوان ‌ه باس ل ‌ه پر�سى ڕاپرسیى ده‌کات‬ ‫وه‌ک ماف و بۆ ئه‌وانه‌ى ک ‌ه مافى ده‌نگدانیان‬ ‫هه‌ی ‌ه (‪)25%‬یان ده‌توانن له‌سه‌ر بابه‌تێکى‬ ‫دیاریکراو داواى ڕاپرسیى بکه‌ن‪ ،‬باش ‌ه ئه‌م‬ ‫میکانیزم ‌ه بۆ ئه‌نجامدانى ڕاپرسیى له‌مه‌ڕ‬ ‫پر�سى سه‌ربه‌خۆیى ئه‌نجام دراوه‌؟!! ئه‌ى‬ ‫ئه‌و مه‌رج ‌ه له‌کوێی ‌ه ب ‌ه پێى یاسا ڕێکخرابێت‬ ‫و جێبه‌جێ بکرێ؟! کوا ئه‌و په‌رله‌مانه‌ى ئه‌م‬ ‫یاسای ‌ه ڕێکده‌خات؟! کوا ئه‌و دامه‌زراوه‌و‬ ‫میکانیزمه‌ى ئه‌م پرس ‌ه جێبه‌جێده‌کات؟!‬ ‫له‌وه‌ش گرنگتر ئه‌ى ئه‌گه‌ر پێچه‌وانه‌ى ئه‌مه‌‬ ‫(‪)25%‬ى هاواڵتیانى خاوه‌ن مافى ده‌نگدان‬ ‫داوایانکرد ڕاپرسیى بکرێت بۆ ئه‌نجامنه‌دانى‬ ‫ڕاپرسیى سه‌ربه‌خۆیى‪ ،‬ئه‌و ده‌سه‌اڵت ‌ه یاسایى‬ ‫و په‌رله‌مانیی ‌ه بوونى هه‌ی ‌ه ک ‌ه ڕێز له‌م داواو‬ ‫ماف ‌ه بگرێت و به‌یاسا ئه‌نجامى بدات و‬ ‫جێبه‌جێى بکات و دادگایه‌کى ده‌ستوریى بۆ‬ ‫راساندنى ئه‌نجامه‌کانى فه‌راهام بکات!!!!‬ ‫له‌سه‌روو هه‌موو ئه‌مانه‌شه‌و ‌ه نه‌بونى‬ ‫سه‌رژمێرییه‌کى زانستیى و ته‌ندروست بۆ‬ ‫ژماره‌ى دانیشتوانى هه‌رێم و دیاریکردنى‬ ‫ڕێژه‌ى ده‌نگده‌ران ک ‌ه کاریگه‌ریى ڕاسته‌وخۆى‬ ‫‪29‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫هه‌ی ‌ه له‌سه‌ر دیاریکردنى ڕێژه‌ى ڕه‌وایه‌تیى‬ ‫به‌شدار بوون و بڕى داواکار بۆ ئه‌نجامدانى‬ ‫ڕاپرسیى گه‌ر له‌سه‌ر ئاستى داواکردنى‬ ‫هاواڵتییان بێت یاخود گه‌ر داوایه‌ک هه‌بێت بۆ‬ ‫ئه‌نجامنه‌دانى ئه‌و ڕاپرسیی ‌ه ئه‌ویش ب ‌ه پێى ئه‌و‬ ‫ڕێژه‌یه‌ى ک ‌ه (‪)%25‬ى ده‌نگده‌رانه‌‪ .‬ئه‌م ‌ه جگه‌‬ ‫له‌وه‌ى ک ‌ه تا هه‌نوکه‌و له‌سه‌ره‌تاى پێکهێنانى‬ ‫یه‌که‌م کابینه‌ى په‌رله‌مانه‌و ‌ه ئه‌م ڕێژه‌یه‌‬ ‫به‌شێوه‌یه‌کى گۆتره‌کاریى دیاریکراوه‌و به‌‬ ‫هۆشییه‌و ‌ه ڕێژه‌ى کورسییه‌کانى په‌رله‌مان به‌و‬ ‫شێوه‌یه‌ى ئێستاى بوونى هه‌یه‌و جگله‌وه‌ى که‌‬ ‫بۆ هه‌ر پرسێکى دیکه‌ى ڕاپرسیى له‌باره‌ى هه‌ر‬ ‫شتێکه‌و ‌ه غیابى ئه‌م داتا ماتماتیکیی ‌ه ئامارییه‌‬ ‫ته‌ندروست ‌ه له‌توانایدا جێى مشتومڕو ملنه‌دان‬ ‫بێت ب ‌ه ئاکامه‌کانى ئه‌و ڕاپرسیی ‌ه چونک ‌ه له‌‬ ‫ئێستادا ب ‌ه نزیکیى باس ل ‌ه پێنج ملیۆن و نیو‬ ‫ژماره‌ى هاواڵتیانى کورد ده‌کرێت ل ‌ه ئێراقدا‬ ‫به‌گشتیى و هه‌روه‌ها ب ‌ه نزیکیش باس ل ‌ه چوار‬ ‫ملیۆن ژماره‌ى دانیشتوان ده‌کرێت ل ‌ه هه‌رێمى‬ ‫کوردستاندا و ئه‌م ڕێژه‌ی ‌ه ل ‌ه هیچ کام له‌و‬ ‫پرسانه‌ى ک ‌ه دانیشتوان و ڕێژه‌ى ده‌نگده‌رانى‬ ‫تیادا ب ‌ه هه‌ند وه‌رده‌گیرێت ڕه‌چاونه‌کراوه‌و‬ ‫ڕێژه‌ى کورسییه‌کانى په‌رله‌مانى کوردستان‬ ‫هه‌ر ل ‌ه کابینه‌ى یه‌که‌مه‌و ‌ه تا هه‌نوک ‌ه �سێ ملیۆن‬ ‫و �سێ سه‌دو سیى هه‌زار که‌س دیاریکراوه‌‬ ‫ک ‌ه بۆ هه‌ر کورسییه‌ک سیى هه‌زار که‌س به‌‬ ‫ڕێژ ‌ه وه‌رگیراو ‌ه ئه‌م ‌ه جگ ‌ه له‌وه‌ى ک ‌ه یانزه‌‬ ‫کوسیى بۆ که‌مینه‌کان ‌ه ل ‌ه نێو هه‌مان ڕێژه‌داو‬ ‫به‌به‌راورد ب ‌ه یاساى نوێى په‌رله‌مانى ئێراق که‌‬ ‫�سێ سه‌دو بیست و هه‌شت کورسیی ‌ه و له‌سه‌ر‬ ‫بنه‌ماى سیى و دوو ملیۆن و هه‌شت سه‌د‬ ‫هه‌زار که‌س دیاریکراو ‌ه ب ‌ه ڕێژه‌ى سه‌د هه‌زار‬ ‫که‌س بۆ هه‌ر کورسییه‌ک ک ‌ه تیایدا هه‌شت‬ ‫کورسییان بۆ ناکۆتایه‌و ئه‌مه‌ش به‌به‌راورد به‌‬ ‫ڕێژه‌ى دیاریکردنى کورسییه‌کانى په‌رله‌مانى‬ ‫کوردستان نا هاوتاو نا جۆره‌و تا هه‌نوکه‌ش‬ ‫نازانرێت ئه‌م پێوه‌ر ‌ه ل ‌ه کوێو ‌ه هاتووه‌و یان‬ ‫بۆ گۆڕانکاریى نه‌ب ‌ه که‌م و نه‌ب ‌ه زیاد به‌سه‌ردا‬ ‫‪30‬‬

‫نایه‌ت ک ‌ه ل ‌ه توانایدای ‌ه کاریگه‌ریى له‌سه‌ر‬ ‫سروشتى کارى په‌رله‌مانى هه‌بێت چ وه‌ک یاسا‬ ‫دانان و چ وه‌ک چاودێریى و بێگومان زۆرکاتیش‬ ‫بۆ ڕێژه‌ى په‌سه‌ندکردن و ڕه‌ت کردنه‌وه‌کان‬ ‫ماناو ماهییه‌تى تایبه‌ت ب ‌ه خۆى هه‌یه‌‪.‬‬

‫سه‌رۆکایه‌تیى هه‌رێم‬

‫و په‌رله‌مان و ته‌نانه‌ت‬ ‫حکومه‌تیش دوچارى‬

‫گرفتى ڕه‌وایه‌تیى‬ ‫کارکردن بۆته‌وه‬

‫ڕاپرسیى و هه‌لومه‌رج ‌ه سیاسییه‌کانى‬ ‫هه‌رێم‪:‬‬ ‫دنیابینى سیاسیى کوردیی ل ‌ه په‌یوه‌ندیدا‬ ‫ب ‌ه پر�سى ڕاپرسییه‌و ‌ه بۆ سه‌ربه‌خۆیى هه‌رێم‬ ‫گیرۆده‌ى کۆمه‌ڵێک به‌ریه‌ککه‌وتنى نێوخۆیى‬ ‫هه‌رێم و ئێراق و هه‌رێمایه‌تیى و جیهانییه‌‬ ‫و هه‌ریه‌که‌شیان ل ‌ه په‌یوه‌ندیدا ب ‌ه پر�سى‬ ‫سه‌ربه‌خۆیى هه‌رێمه‌و ‌ه کاریگه‌ریى خۆى‬ ‫هه‌یه‌و ده‌سه‌اڵتى هەرێم گه‌ربیه‌وێت جدیى‬ ‫بێت له‌مه‌ڕ ئه‌م پرسه‌دا ده‌بوو ژینگه‌یه‌کى‬ ‫سیاسیى ته‌ندروستى بۆ فه‌راهام بکردایه‌‬ ‫نه‌ک ل ‌ه ته‌نگژه‌یه‌کى سیاسیى فر ‌ه ڕه‌هه‌نددا‬ ‫ده‌ست بۆ پرسێکى وا چاره‌نوسساز به‌رێت‪.‬‬ ‫بۆ نمون ‌ه پێکهاته‌ى حوکمڕانیى له‌سه‌ر بنه‌ماى‬ ‫ده‌سه‌اڵتێکى بنک ‌ه فراوان ‌ه ک ‌ه تیایداو له‌سه‌ر‬ ‫بنه‌ماى پشکدارێتى پێنج الیه‌نى سیاسیى‬ ‫به‌شدارن و زه‌مینه‌ى کارکردنیان هاوڕێیه‌‬ ‫به‌چه‌ندین قه‌یرانى هه‌م ‌ه جۆر ک ‌ه هه‌موومان‬ ‫لێى ئاگادارین‪ ،‬ئه‌م ‌ه جگه‌له‌وه‌ى جومگه‌کانى‬ ‫خودى ئه‌م پێکهاته‌ی ‌ه له‌چه‌ند شوێنێکیدا‬

‫له‌وان ‌ه سه‌رۆکایه‌تیى هه‌رێم و په‌رله‌مان‬ ‫و ته‌نانه‌ت حکومه‌تیش دوچارى گرفتى‬ ‫ڕه‌وایه‌تیى کارکردن بۆته‌وه‌و له‌نێو خودى‬ ‫پێکهێنه‌ره‌کانیدا جێى ناکۆکیى و چاره‌سه‌ر‬ ‫نه‌کراو ‌هوکاریگه‌ریىراسته‌وخۆىهه‌ی ‌هله‌سه‌ر‬ ‫یه‌کخستنى یه‌کده‌نگیى بۆ پرسیى سه‌ربه‌خۆیى‬ ‫و هه‌روه‌ها ئه‌و سه‌روه‌ریی ‌ه ده‌ستورییه‌ى‬ ‫ئێراقیش له‌سه‌ر بنه‌ماى هاوبه‌شیى نیشتمانیى‬ ‫ک ‌ه کورد به‌شدار ‌ه ل ‌ه پێکهێنانیدا نه‌له‌الیه‌ن‬ ‫خودى ده‌سه‌اڵتى هه‌رێمه‌و ‌ه باس ل ‌ه هه‌ره‌س‬ ‫هێنانى کراو ‌ه ن ‌ه کارکردنیش هه‌بوو ‌ه بۆ «نه‌‬ ‫بۆ چاره‌سه‌رکردنى» و «نه‌بۆ بڕیاردان له‌سه‌ر‬ ‫به‌بنبه‌ست گه‌شتنى» و «ن ‌ه توانراویشه‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتى ئێراقیش بهێنرێت ‌ه پاى لێپرسینه‌وه‌«‬ ‫یا ل ‌ه چاره‌سه‌رکردنیان یاخود ددان نان به‌‬ ‫هه‌ره‌س هێنانى ئه‌م هاوبه‌شیی ‌ه سیاسیه‌ى‬ ‫نێوان هه‌رێم و به‌غدا بۆ نموون ‌ه مادده‌ى ‪ 140‬ى‬ ‫ده‌ستورى هه‌میشه‌یى ئێراقى ‪ 2005‬ک ‌ه چه‌ندین‬ ‫ساڵ ‌ه سڕکراوه‌و ن ‌ه هه‌رێم و نه‌به‌غدا توخنى‬ ‫نه‌که‌وتوون و ته‌نانه‌ت باسکردن ل ‌ه مامه‌ڵه‌و‬ ‫ڕه‌فتار ‌ه ناده‌ستورییه‌کانیش له‌به‌رامبه‌ریدا‬ ‫نه‌گه‌شتوو ‌ه ب ‌ه ئاکامێک یا النیکه‌م بیر له‌‬ ‫په‌نا بردن بۆ ئاست ‌ه نێوده‌وڵه‌تییه‌که‌ى‬ ‫نه‌کراوه‌ته‌و ‌ه ل ‌ه چاره‌سه‌رکردنیدا؟!! هه‌روه‌ها‬ ‫ده‌سه‌اڵتى هه‌رێم له‌نێو به‌ریه‌ککه‌وتنه‌‬ ‫ستراتیژیی ‌ه هه‌رێمایه‌تییه‌کانیشدا بۆ‬ ‫پڕکردنه‌وه‌ى بۆشایى ستراتیژیى و سیاسیى‬ ‫ل ‌ه ناوچه‌که‌دا ک ‌ه هه‌میش ‌ه ل ‌ه ملمالنێدا بووه‌‬ ‫نه‌یتوانیو ‌ه ڕایه‌ڵه‌و سه‌رخه‌تى ستراتیژیى و‬ ‫سیاسیى خۆى دیاریبکات و ل ‌ه مامه‌ڵه‌یه‌کى‬ ‫ته‌ندروستدا ئه‌م بازنه‌ی ‌ه تێپه‌ڕێنێت و خۆى‬ ‫به‌نێو ڕه‌هه‌ند ‌ه ستراتیژیی ‌ه نێوده‌وڵه‌تییه‌کاندا‬ ‫به‌رامبه‌ر ب ‌ه خۆرهه‌اڵتى ناوه‌ڕاستدا بکات‬ ‫و ل ‌ه ئاینده‌ى سیاسیى ناوچه‌که‌دا جێیه‌ک‬ ‫بۆ خۆى ببینێته‌وه‌و ئه‌مه‌ش گرفتى ئه‌و‬ ‫پارادایم ‌ه سیاسیی ‌ه نه‌ریتییه‌ی ‌ه ک ‌ه ژینگه‌و‬ ‫کارى سیاسیى هه‌رێمى تێدا ده‌خولێته‌وه‌و‬ ‫به‌رده‌وام له‌ژێر کاریگه‌ریى و به‌ریه‌ککه‌وتنه‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫ستراتیژیی ‌ه هه‌رێمایه‌تییه‌که‌دا هێشتویه‌تییه‌و ‌ه‬ ‫و له‌به‌رامبه‌ریشدا له‌برى ئه‌وه‌ى ل ‌ه ئاسته‌‬ ‫ستراتیژیی ‌ه نێوده‌وڵه‌تییه‌ک ‌ه نزیکى بکاته‌وه‌‬ ‫دوورى خستۆته‌وه‌و به‌مه‌ش له‌برى ئه‌وه‌ى‬ ‫بازن ‌ه هه‌رێمایه‌تییه‌ک ‌ه تێپه‌ڕێنێت تیایدا‬ ‫سوڕده‌خوات و ل ‌ه هه‌لومه‌رجێکى ئاواشدا‬ ‫ده‌ستبردن بۆ پرسێکى چاره‌نوسسازى وه‌ک‬ ‫سه‌ربه‌خۆیى له‌برى ئه‌وه‌ى پشتیوان و زامنى‬ ‫بۆ دروست ببێت ته‌نانه‌ت نه‌یاره‌کانیش‬ ‫له‌به‌ره‌یه‌کدا دژ به‌خۆى ڕێکخستۆته‌وه‌و‬ ‫ده‌خات‪.‬‬

‫پر�سى سه‌ربه‌خۆیى و مانه‌و ‌ه له‌‬ ‫ئێراقدا‪:‬‬ ‫به‌پێى یاساى نێوده‌وڵه‌تیى مافى چاره‌نوس‬ ‫مافێکى جێگیر ‌ه و خاوه‌ن هێزى یاسایى خۆیه‌تى‬ ‫و ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ى ئه‌و تێڕوانین ‌ه بوونى هه‌ی ‌ه ک ‌ه پێى‬ ‫وابوو مافى چاره‌نوس وابه‌سته‌ى قۆناغێکى‬ ‫دیاریکراوى مێژویى سه‌رده‌مى کۆلۆنیالیى‬ ‫بێت چونک ‌ه به‌م ‌ه ئه‌و ماف ‌ه ده‌چوو ‌ه خانه‌ى‬ ‫پارادۆکسێکه‌و ‌ه ل ‌ه یاساى نێوده‌وڵه‌تیدا که‌‬ ‫تواناى هه‌ڵکردن و هاوڕێکردنى په‌یماننامه‌و‬ ‫به‌ڵگه‌نامه‌کانى مافى مرۆڤى نه‌بێت وه‌ک‬ ‫سه‌رچاو ‌ه بنه‌ڕه‌تییه‌کانى یاساى نێوده‌وڵه‌تیى‬ ‫ئه‌مه‌جگه‌له‌وه‌ى ک ‌ه کێشه‌و ملمالنێکانى‬ ‫واڵتان ل ‌ه زۆربه‌ى کاتدا بوون ‌ه هۆى‬ ‫ئه‌نجامدانى چه‌ندین قه‌تڵ و عامى ئیتنیى و‬ ‫مه‌زهه‌بیى و نه‌ته‌وه‌یى جیاواز ک ‌ه ب ‌ه هۆیه‌وه‌‬ ‫ئه‌م ماف ‌ه جارێکى دیک ‌ه ماناو ده‌الالتى تایبه‌ت‬ ‫ب ‌ه خۆى هه‌بێت و له‌سایه‌ى هه‌لومه‌رجى‬ ‫تایبه‌تدا ده‌ستگرتنى پێو ‌ه بۆ هه‌بێت تا‬ ‫ئاستى سه‌ربه‌خۆیى و جیابوونه‌وه‌‪ ،‬که‌‬ ‫هه‌ندێکجار وابه‌سته‌ى یاساى نێو ده‌وڵه‌تییه‌و‬ ‫هه‌ندێکجارى دیکه‌ش وابه‌سته‌ى پشتیوانیى‬ ‫ده‌وڵه‌تانى زلهێزه‌و هه‌ندێکجاریش وابه‌سته‌ى‬ ‫هه‌ردووکیانه‌‪.‬‬ ‫مافى چاره‌نوس سه‌ره‌تا ل ‌ه ڕووى مێژوییه‌وه‌‬ ‫وه‌ک کاردانه‌وه‌ى ئه‌و ماف ‌ه ئیالهیی ‌ه هاته‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئاراو ‌ه ک ‌ه ل ‌ه فه‌رمانڕه‌وایى سه‌ده‌کانى‬ ‫ناوه‌ڕاستدا بوونى هه‌بوو ک ‌ه ته‌واوى ده‌وڵه‌ت‬ ‫و دانیشتوانى ب ‌ه موڵکى تایبه‌تى فه‌رمانڕه‌واى‬ ‫ئه‌و سه‌رده‌م ‌ه ئه‌ژمار ده‌کرد و ملکه‌چى هیچ‬ ‫یاساو سستمێک نه‌بوو ئه‌مه‌ش بوو ‌ه هۆکارى‬ ‫ئه‌وه‌ى ک ‌ه سه‌رله‌نوێ پێداچوونه‌و ‌ه بۆ چه‌مکى‬ ‫فه‌رمانڕه‌وایه‌تیى بکرێت و ده‌سه‌اڵت ل ‌ه چێوه‌ى‬ ‫ویستى گه‌لێکدا پێناسه‌بکاته‌و ‌ه ک ‌ه شیاوى‬ ‫ڕه‌فتار پێو ‌ه کردن نه‌بێت بۆ بڕیاردان له‌سه‌ر‬ ‫ئه‌و شێوازى ده‌سه‌اڵت و فه‌رمانڕه‌وایه‌تییه‌ى‬ ‫ک ‌ه ده‌خوازێت له‌سایه‌یدا بوونى هه‌بێت و‬ ‫سه‌ره‌تاکانی�شى بۆ نێو گۆڕه‌پانى نێوده‌وڵه‌تى‬ ‫ل ‌ه ڕاگه‌یه‌ندراوى سه‌ربه‌خۆى ئه‌مریکیى‬ ‫ته‌موزى ‪ 1776‬و به‌ڵگه‌نامه‌ى مافه‌کانى مرۆڤى‬ ‫فه‌ڕه‌نسیى ‪1789‬سه‌رچاو ‌ه بگرێت کاتێک که‌‬ ‫ناوچ ‌ه کۆلۆنیالییه‌کانى ئیسپانیاو پورتوگال له‌‬ ‫ئه‌مریکاى التین سه‌ربه‌خۆیى خۆیان به‌ده‌ست‬ ‫هێنا له‌سااڵنى ‪ 1825 – 1810‬و ئه‌وکاته‌ى که‌‬ ‫سه‌رۆکى ئه‌مریکا ‪ 1823‬په‌یامى زامنکردنى‬ ‫مافی چاره‌نوسیى بۆ ئه‌و ده‌وڵه‌تان ‌ه ڕاگه‌یاند و‬ ‫گفتى پشتیوانیى ئه‌ده‌بیى و سه‌ربازیى پێدان‪.‬‬ ‫ل ‌ه قۆناغه‌کانى دواتریشدا مافى چاره‌نوس‬ ‫بۆ نمون ‌ه به‌سترایه‌و ‌ه ب ‌ه جه‌نگى یه‌که‌مى‬ ‫جیهانییه‌و ‌ه ک ‌ه ل ‌ه کۆنگره‌ى ئاشتیى دواى‬ ‫جه‌نگدا جه‌ختى له‌سه‌ر کرایه‌و ‌ه و تیایدا‬ ‫جیاوازیى کرا له‌نێوان هه‌رێم ‌ه ئه‌وروپیى و‬ ‫نا ئه‌وروپییه‌کاندا ک ‌ه یه‌که‌میان پشبه‌ست‬ ‫به‌و پره‌نسیپ ‌ه سه‌ربه‌خۆیى وه‌رگرت و بۆ‬ ‫دووه‌میشیان سستمى ئینتداب ل ‌ه مادده‌ى‬ ‫‪22‬ى کۆمه‌ڵه‌ى گه‌الندا جێگیر کرا بۆ‬ ‫پراکتیزه‌کردن و ل ‌ه پێکهاته‌یدا �سێ پۆلێن‬ ‫به‌ندیى ل ‌ه خۆ ده‌گرت ک ‌ه ته‌نها یه‌کێکیان‬ ‫شیاوى سه‌ربه‌خۆیی ‌ه دواى ئه‌وه‌ى له‌واده‌یه‌کى‬ ‫نادیاریکراودا رێنوێنیى و هاوکاریى ده‌کرێت‬ ‫له‌الیه‌ن ده‌وڵه‌تى خاوه‌ن ئینتیدابه‌وه‌‪ .‬به‌اڵم‬ ‫دواى تێپه‌ڕبوونى کات و ئه‌و پێشهات ‌ه نێو‬ ‫ده‌وڵه‌تیانه‌ى ل ‌ه دواى ئه‌م قۆناغ ‌ه هاتن ‌ه ئارا‬ ‫به‌تایبه‌ت له‌سه‌روبه‌ندى جه‌نگى دووه‌مى‬

‫جیهانیدا چاره‌سه‌رو پێشنیاره‌کانى ئه‌م بابه‌ت ‌ه‬ ‫سه‌رله‌نوێ هاتنه‌و ‌ه ئاراو ل ‌ه میساقى ئه‌تڵه‌سیى‬ ‫که‌ل ‌ه ‪14‬ى ئابى ‪1941‬دا ل ‌ه نێوان سه‌رۆکى‬ ‫ئه‌مریکاو سه‌ره‌ک وه‌زیرانى به‌ریتانیدا به‌سترا‬ ‫رێککه‌وتن له‌سەر ئه‌وه‌ى هیچ گۆڕانکارییه‌کى‬ ‫هه‌رێمایه‌تى دژى خواستى گه‌الن نه‌که‌نه‌‬ ‫به‌ربه‌ست و گه‌الن مافى دیاریکردنى شێوه‌ى‬ ‫فه‌رمانڕه‌وایه‌تیى خۆیانیان هه‌بێت به‌اڵم‬ ‫ده‌قه‌کانى ئه‌م میساق ‌ه به‌شێوه‌یه‌کى گشتى‬ ‫ناڕۆشن بوون چونک ‌ه جه‌ختى ئه‌وه‌ى تێدا‬ ‫نه‌کرابویه‌و ‌ه ک ‌ه ئاخۆ له‌سه‌ر ئاستى جیهانییه‌‬ ‫یان ته‌نها بۆ گه‌النى ئه‌وروپییه‌‪.‬‬

‫مافى چاره‌نوس ل ‌ه میساق و بڕیاره‌کانى‬ ‫نه‌ته‌و ‌ه یه‌کگرتووه‌کاندا‪:‬‬ ‫سه‌ره‌تاى وروژاندنى مافى چاره‌نوس ل ‌ه‬ ‫مێژوى نه‌ته‌و ‌ه یه‌کگرتووه‌کاندا ل ‌ه کۆنگره‌ى‬ ‫سان فرانسیسکۆو ‌ه ده‌ستیپێکرد کاتێک که‌‬ ‫کۆنگر ‌ه ئه‌و هه‌موار کردنه‌وانه‌ى راساند‬ ‫ک ‌ه په‌یوه‌ست بوو ب ‌ه گفتوگۆى هه‌ر چوار‬ ‫ده‌وڵه‌تى به‌شدار بووه‌و ‌ه و به‌وه‌ش بڕگه‌ى‬ ‫دووى مادده‌ى یه‌ک ئامانج و پرانسیپه‌کانى‬ ‫نه‌ته‌و ‌ه یه‌کگرتووه‌کان پێک بێنێت ک ‌ه ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫« بوژاندنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندیی ‌ه دۆستایه‌تییه‌کانى‬ ‫نێوان گه‌الن له‌سه‌ر بنه‌ماى ڕێزگرتن له‌و‬ ‫پره‌نسیپه‌ى ک ‌ه یه‌کسانیى ل ‌ه مافه‌کاندا‬ ‫له‌نێوان گه‌الندا ده‌خوازێت و بۆ هه‌ریه‌که‌یان‬ ‫مافى چاره‌نوس هه‌بێت و ڕێ و شوێنه‌‬ ‫گونجاوه‌کانى دیکه‌ش بۆ پشتیوانیى ئاشته‌وایى‬ ‫گشتیى بگیرێت ‌ه به‌ر»‪ ،‬ئه‌م ‌ه سه‌ربارى مادده‌ى‬ ‫په‌نجاوپێنجى نه‌سکى نۆیه‌مى تایبه‌ت به‌‬ ‫هاوکاریى نێوده‌وڵه‌تیى و ئابوریى و کۆمه‌اڵیه‌تیى‬ ‫ک ‌ه ئه‌مان ‌ه ل ‌ه خۆ ده‌گرێت‪:‬‬ ‫« ئاره‌زووى بۆ ئاماده‌یى خواستى جێگیریى‬ ‫و ره‌فاهییه‌تى پێویست بۆ پایه‌دارکردنى‬ ‫په‌یوه‌ندیى دروست و دۆستانه‌ى نێوان گه‌الن‬ ‫که‌له‌سه‌ر بنه‌ماى ڕێزگرتن له‌و پره‌نسیپه‌‬ ‫دامه‌زراو ‌ه ک ‌ه یه‌کسانیى ل ‌ه نێوان مافه‌کانى‬ ‫‪31‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫گه‌الندا ده‌خوازێت و بۆ هه‌ریه‌که‌یان بڕیاردان‬ ‫له‌سه‌ر چاره‌نو�سى خۆى هه‌بێت»‪.‬‬

‫له‌سه‌ر هه‌ر ئه‌ندامێکى‬ ‫نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کانه‌‬ ‫ه مافى بڕیاردان‬ ‫ک‌‬ ‫له‌ چاره‌نوسى گه‌الن‬ ‫بپارێزێت و ڕێزى‬ ‫لێبگرێت‬ ‫ئه‌م پره‌نسیپ ‌ه ل ‌ه مادده‌ى په‌نجاو پێنجدا‬ ‫وه‌ک بنه‌مایه‌ک بۆ ئه‌فراندنى جێگیریى و‬ ‫ره‌فاى پێویست بۆ په‌یوه‌ندیی ‌ه دۆستانه‌و‬ ‫ئاشته‌واییه‌کان ل ‌ه نێوان گه‌الندا ئه‌ژمار‬ ‫ده‌کرێت‪ ،‬به‌اڵم ناڕۆشنیى ناوه‌ڕۆکه‌که‌ى بووه‌‬ ‫مایه‌ى به‌رده‌وام بوونى ملمالنێى ته‌فسیرکردنى‬ ‫ئه‌م پره‌نسیپه‌و ل ‌ه نێوان ده‌وڵه‌تانى کۆلۆنیال و‬ ‫دژ ‌ه کۆلۆنیالیدا گه‌شت ‌ه ترۆپکى خۆى‪.‬‬ ‫له‌سایه‌ىتوندبوونه‌وه‌ىئه‌مملمالنێیه‌شدا‬ ‫کۆمکارى گشتى نه‌ته‌و ‌ه یه‌کگرتووه‌کان له‌‬ ‫بڕیارى ژمار ‌ه ‪421‬ى ده‌رچوو ل ‌ه کانونى‬ ‫یه‌که‌مى ‪1950‬دا داواى ل ‌ه لیژنه‌ى مافه‌کانى‬ ‫مرۆڤ کرد ک ‌ه چه‌ند ئامۆژگارییه‌ک چێ بکات‬ ‫له‌باره‌ى ئه‌و میکانیزم و ئامرازانه‌و ‌ه ک ‌ه مافى‬ ‫چاره‌نوس بۆ گه‌الن زامن ده‌کات‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه بڕیارى ژمار ‌ه ‪545‬ى ده‌رچوو‬ ‫ل ‌ه شوباتى ‪1952‬دا باس ل ‌ه پێویستیى چێکردنى‬ ‫مادده‌یه‌کى تایبه‌ت ب ‌ه زامنکردنى مافى گه‌الن‬ ‫ده‌کات ل ‌ه بڕیاردانى چاره‌نوسییان ل ‌ه هه‌ردوو‬ ‫رێککه‌وتننامه‌ى تایبه‌ت ب ‌ه ماف ‌ه مه‌ده‌نیى و‬ ‫سیاسییه‌کان و ڕێککه‌وتننامه‌ى تایبه‌ت به‌‬ ‫ماف ‌ه ئابوریى و کۆمه‌اڵیه‌تیى و کولتورییه‌کان‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ل ‌ه بڕیارى ژمار ‌ه ‪673‬ى ‪16‬ى‬ ‫‪32‬‬

‫کانونى یه‌که‌مى ‪1952‬دا مافى گه‌الن ل ‌ه‬ ‫بڕیاردانى چاره‌نوسییان ب ‌ه مه‌رجێکى پێویست‬ ‫ده‌زانێت بۆ خاوه‌ندارێتیى ل ‌ه ته‌واوى مافه‌‬ ‫بنه‌ڕه‌تییه‌کانیان و «له‌سه‌ر هه‌ر ئه‌ندامێکى‬ ‫نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان ‌ه ک ‌ه مافى بڕیاردان له‌‬ ‫چاره‌نو�سى گه‌الن بپارێزێت و ڕێزى لێبگرێت»‪.‬‬ ‫ب ‌ه دواى ئه‌وه‌شدا کۆمکار به‌رده‌وام‬ ‫بوو له‌سه‌ر ده‌رچواندنى بڕیاره‌کانى‬ ‫جه‌ختکردنه‌وه‌ى له‌سه‌ر ئه‌م مافه‌و دواى‬ ‫ئه‌و ڕاپۆرتانه‌ى ک ‌ه لیژنه‌ى مافه‌کانى مرۆڤ‬ ‫ل ‌ه ڕێى لیژنه‌ى ئابوریى و کۆمه‌اڵیه‌تییه‌وه‌‬ ‫پێشکه‌شیکرد ل ‌ه ‪14‬ى کانونى یه‌که‌مى‬ ‫‪1960‬دا بڕیارى ژمار ‌ه ‪1514‬ى ده‌رکرد که‌‬ ‫تایبه‌ت بوو ب ‌ه به‌خشینى سه‌ربه‌خۆیى به‌‬ ‫واڵتان و گه‌النى ژێرده‌سته‌ى کۆلۆنیالیى‬ ‫ک ‌ه تایبه‌تمه‌ندیى خۆى هه‌بوو و ‌ه ته‌واوى‬ ‫بڕیاره‌کانى نه‌ته‌و ‌ه یه‌کگرتووه‌کان پشتى‬ ‫پێده‌به‌ست ل ‌ه په‌یوه‌ندیدا ب ‌ه مافى چاره‌نوسه‌وه‌‬ ‫و بێ جیاوازیى با�سى ل ‌ه مافى گه‌الن ده‌کرد بۆ‬ ‫بڕیاردان ل ‌ه چاره‌نوس و هه‌روه‌ها مافیان بێ‬ ‫جیاوازى بۆ چاره‌نو�سى سیاسیى و ئابوریى و‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تیى و کولتورییان و هه‌نگاوى نزیک‬ ‫ب ‌ه سه‌ربه‌خۆییان هه‌ڵگرێت و پاساو بۆ‬ ‫دواخستنى نه‌هێنێته‌وه‌و پێچه‌وانه‌ى ئه‌مه‌ش‬ ‫نکولیی ‌ه ل ‌ه ماف ‌ه بنه‌ڕه‌تییه‌کانى مرۆڤ و دژ‬ ‫ب ‌ه میساقى نه‌ته‌و ‌ه یه‌کگرتووه‌کانه‌و ئاشتیى و‬ ‫هاوکاریى نێو ده‌وڵه‌تیى په‌کده‌خات‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها کۆمکارى گشتیى هه‌ستا به‌‬ ‫کۆکردنه‌وه‌ى ته‌واوى ئه‌و بڕیارانه‌ى پێشوترى‬ ‫له‌م باره‌و ‌ه ل ‌ه یه‌ک بڕیاردا بۆ ڕونکردنه‌وه‌ى له‌‬ ‫بڕیارى ‪2625‬دا ک ‌ه ب ‌ه کۆى ده‌نگ ل ‌ه تشرینى‬ ‫دووه‌مى ‪1970‬دا ده‌ریکردوو ‌ه و ده‌قى ئاشکارى‬ ‫تایبه‌ت ب ‌ه په‌یوه‌ندیی ‌ه دۆستانه‌کان و هاوکاریى‬ ‫نێوان گه‌النى تێدای ‌ه به‌پێى میساقى نه‌ته‌وه‌‬ ‫یه‌کگرتووه‌کان‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها کۆمه‌ڵه‌ى گشتى ل ‌ه بڕیارى ژماره‌‬ ‫‪2787‬ى ده‌رچوو ل ‌ه ‪12‬کانونى یه‌که‌مى ‪1972‬دا‬ ‫جه‌ختى له‌سه‌ر مافى چاره‌نوس و ئازادیى و‬

‫سه‌ربه‌خۆیى و ڕه‌وایه‌تیى سستمه‌که‌ى ب ‌ه‬ ‫هه‌موو ئه‌و ئامرازانه‌ى ک ‌ه شیاون و گونجاوه‌‬ ‫له‌گه‌ڵ میساقه‌که‌دا کردۆته‌وه‌و ل ‌ه بڕیارى‬ ‫‪3970‬ى درچوش ل ‌ه تشرینى دووه‌مى ‪1973‬دا‬ ‫داواى ل ‌ه هه‌موو ده‌وڵه‌تانى ئه‌ندام کردووه‌‬ ‫ددان ب ‌ه مافى گه‌الندا بنێن بۆ مافى چاره‌نوس‬ ‫و سه‌ربه‌خۆییان و پێشکه‌شکردنى ته‌واوى‬ ‫پشتیوانیی ‌ه مادیى و مانه‌ویی و هه‌موو جۆرێکى‬ ‫هاوکاریى به‌و گه‌النه‌ى ک ‌ه له‌م پێناوه‌دا‬ ‫تێده‌کۆشن و هه‌ر له‌و سه‌رو به‌نده‌دا �سى و �سێ‬ ‫ده‌وڵه‌تى ئه‌و روپیى و ئه‌مریکا ل ‌ه ئابى ‪1975‬دا‬ ‫ل ‌ه هلسنکى ئه‌و رێککه‌وتننامه‌یه‌یان واژۆکرد‬ ‫ک ‌ه کۆنگره‌ى ئاسایش و هاوکاریى ئه‌وروپیى‬ ‫لێکه‌وته‌و ‌ه و به‌شه‌ى یه‌که‌مى ڕاگه‌یاندنى‬ ‫بۆ ئه‌و پرنسیپانه‌ى ل ‌ه خۆگرت ک ‌ه پێویسته‌‬ ‫په‌یوه‌ندیى ده‌وڵه‌تانى هاوبه‌ش ئاراسته‌‬ ‫بکات و ڕێککه‌وت له‌سه‌ر د ‌ه پره‌نسیپ که‌‬ ‫هه‌شته‌میان باس ل ‌ه مافى چاره‌نوس ده‌کات‪.‬‬ ‫دواتریش ل ‌ه کانونى یه‌که‌مى ‪1966‬دا‬ ‫بڕیارى ‪2200‬ى ده‌رکرد ک ‌ه لیژنه‌ى‬ ‫مافه‌کانى مرۆڤ به‌رده‌ستى خست و هه‌ردوو‬ ‫په‌یماننامه‌ى نێوده‌وڵه‌تى تایبه‌ت ب ‌ه مافه‌‬ ‫مه‌ده‌نیى و سیاسییه‌کان و تایبه‌ت ب ‌ه مافه‌‬ ‫ئابوریى و کۆمه‌اڵیه‌تیى و کولتورییه‌کانى‬ ‫لێکه‌وته‌وه‌و ل ‌ه ‪23‬ى ئادارى ‪1976‬و‬ ‫‪3‬کانونى دووه‌مى ‪1976‬دا که‌وتن ‌ه بوارى‬ ‫جێبه‌جێکردنه‌و ‌ه و مادده‌ى یه‌که‌مى هه‌ردوو‬ ‫ڕێککه‌وتننامه‌ک ‌ه به‌مشێوه‌ی ‌ه باس ل ‌ه مافى‬ ‫چاره‌نوس ده‌که‌ن‪ « :‬ته‌واوى گه‌الن مافى‬ ‫بڕیاردانى چاره‌نوسیان هه‌ی ‌ه و ب ‌ه پێى ئه‌م‬ ‫مافه‌ش ئازادن ل ‌ه بڕیاردان ل ‌ه ناوه‌ندێتیى‬ ‫سیاسیی و زامنکردنى گه‌شه‌سه‌ندنى ئابوریى‬ ‫و کۆمه‌اڵیه‌تیى و کولتورییان»‪.‬‬ ‫ل ‌ه ‪14‬ى کانونى یه‌که‌مى ‪1962‬شدا بڕیارى‬ ‫‪1803‬یدا ک ‌ه باس ل ‌ه مافى گه‌النى نه‌شیاو بۆ‬ ‫ڕه‌فتار پێوه‌کردن ده‌کات ب ‌ه سه‌روه‌ریى به‌سه‌ر‬ ‫سامان و سه‌رچاو ‌ه سروشتییه‌کانیدا و به‌مافى‬ ‫سه‌رچاو ‌ه گرتوو ل ‌ه مافى بڕیاردانى چاره‌نوس‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫و بڕیاردان ل ‌ه ناوه‌ندێتیى سیاسیى و زامنکردنى‬ ‫ئابورییان به‌و مه‌رجه‌ى ناکۆک نه‌یه‌ته‌وه‌‬ ‫ب ‌ه هیچکام له‌و په‌یوه‌ستییانه‌ى که‌پشت به‌‬ ‫هاوکاریى ئابوریى نێوده‌وڵه‌تیى دامه‌زراو‬ ‫له‌سه‌ر سوودى به‌رامبه‌ر و پره‌نسیپه‌کانى‬ ‫یاساى نێوده‌وڵه‌تى ده‌به‌ستێت‪.‬‬ ‫به‌هۆى ئه‌م په‌ره‌سه‌ندنانه‌ى ئه‌و بڕیارانه‌ى‬ ‫نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان و مامه‌ڵه‌کردنى‬ ‫نێوده‌وڵه‌تیى له‌باره‌ى مافى بڕیاردان ل ‌ه مافى‬ ‫چاره‌نوس و جیاوازیى هه‌ڵوێستى ده‌وڵه‌تان‬ ‫و فوقه‌هاى یاساى نێوده‌وڵه‌تیى و به‌رده‌وام‬ ‫تا هه‌نوکه‌ئه‌م ماف ‌ه بوو ‌ه خاوه‌ن ڕێساى‬ ‫ئامیر ‌ه ک ‌ه ڕێککه‌وتننامه‌ى ڤیینا بۆ یاساى‬ ‫په‌یماننامه‌کان ساڵى ‪ 1969‬جه‌ختى له‌سه‌ر‬ ‫کرده‌وه‌و تا ئه‌م ماف ‌ه خاوه‌نى ئه‌و سیفه‌ته‌‬ ‫بێت به‌ڕێساى یاساى نێوده‌وڵه‌تیى داده‌نرێت‬ ‫جا سه‌رچاوه‌که‌ى عورف ‌ه نێوده‌وڵه‌تیى یان‬ ‫ڕێککه‌وتننام ‌ه گشتیی ‌ه نێوده‌وڵه‌تییه‌کان بێت‬ ‫و په‌سه‌ندکردنى بۆهه‌ی ‌ه له‌الیه‌ن کۆمه‌ڵگاى‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌م ‌ه سه‌ربارى هه‌موو ئه‌و ڕاجیایى و‬ ‫لێکدانه‌وه‌و ڕاڤه‌کردن ‌ه جیاوازانه‌ى ک ‌ه بۆ ئه‌م‬ ‫ماف ‌ه کرا ل ‌ه نێوان ده‌وڵه‌تان و یاساناسان له‌‬ ‫په‌یوه‌ندیدا به‌و به‌ها یاساییه‌ى ک ‌ه هه‌یه‌تیى‬ ‫و تا ئه‌وه‌ى وه‌ک مافێکى یاسایى نێوده‌وڵه‌تى‬ ‫جێکه‌وێت و له‌الیه‌ن هه‌موو ده‌وڵه‌تانه‌وه‌‬ ‫په‌سه‌ندکرێت و بێ هیچ ڕێگرییه‌ک ل ‌ه بڕیاڕى‬ ‫‪1514‬دا جه‌ختى له‌سه‌ر کرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫که‌وات ‌ه ب ‌ه هه‌ند وه‌رگرتنى ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌‬ ‫نێو ده‌وڵه‌تیانه‌ى په‌یوه‌ندیى ب ‌ه ڕێککه‌وتن‬ ‫و په‌یماننامه‌و یاسا نێو ده‌وڵه‌تییه‌کان و‬ ‫سیاسه‌ت و ستراتیژى یاساى نێو ده‌وڵه‌تییه‌وه‌‬ ‫هه‌ی ‌ه له‌سه‌ره‌وه‌ى هه‌موو ئه‌و شیمانانه‌ن که‌‬ ‫پێویست ‌ه ل ‌ه سه‌روبه‌ندى ده‌ستبردن بۆ پر�سى‬ ‫بڕیاردان ل ‌ه چاره‌نوس و پیاده‌کردنى ئه‌م‬ ‫مافه‌و ‌ه ب ‌ه هه‌ند وه‌رگیرێن و دوواین بڕیارو‬ ‫پێشهات ‌ه نێوده‌وڵه‌تییه‌کان له‌سه‌ر ئه‌م پرسه‌‬ ‫یه‌کال بکرێنه‌و ‌ه چونک ‌ه ئه‌و جیاوازییانه‌ى‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫که‌هه‌ن ل ‌ه باره‌ى ئه‌م مافه‌و ‌ه چ وه‌ک ئه‌وه‌ى ک ‌ه‬ ‫پرنسیپێک بێت بۆ دابه‌شبوون یان یه‌کبوون یا‬ ‫ئه‌وه‌ى کاریگه‌ریى هه‌بێت له‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌تیى و هه‌رێمایه‌تییه‌کان گرفتگه‌لێکن‬ ‫پێشهاته‌کانیان گرتنه‌به‌رى میکانیزم و‬ ‫مامه‌ڵه‌ى پێویست ب ‌ه خۆیان ده‌خوازن و له‌‬ ‫قۆناغ ‌ه جیاوازه‌کانى ڕابردووشدا یه‌کپارچه‌یى‬ ‫خاکى هه‌رێمێکى دیارکراوو نه‌بوونى یاساى‬

‫مادده‌کانى ‪ 33‬بۆ‬

‫‪38‬ى تایبه‌ت کردووه‌‬

‫ه و بێئه‌وه‌ى‬ ‫به‌و پرس ‌‬

‫ده‌ست تێوه‌ردانى‬

‫نێو ده‌وڵه‌تیى هه‌بێت‬

‫میکانیزمه‌کانى‬

‫چاره‌سه‌رو هاوکاریى‬

‫و ئاگایى بۆ چاره‌سه‌ر‬ ‫نیشان ده‌دات‬

‫پێویست بۆ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندیى‬ ‫ده‌وڵه‌ت و هاونیشتمانیانیدا ل ‌ه پێشه‌وه‌ى‬ ‫گرفته‌کانى پیاده‌کردنى مافى چاره‌نوس بووه‌و‬ ‫دوا به‌دواى هاتن ‌ه ئاراى یاساو په‌یماننامه‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییه‌کانى تایبه‌ت ب ‌ه مافه‌کانى‬ ‫مرۆڤیش مامه‌ڵه‌کردن ل ‌ه گه‌ڵ ئه‌م مافه‌دا‬ ‫سنوردار بووه‌و ل ‌ه ده‌ستدانى ڕه‌وایه‌تیى‬ ‫ده‌سه‌اڵت و مامه‌ڵه‌ى دادپه‌روه‌رانه‌ى کردۆته‌‬ ‫پێوه‌ر بۆ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ مافى چاره‌نوس‬

‫چونک ‌ه له‌به‌رامبه‌ر هه‌ر پیاده‌کردنێکى ئه‌م‬ ‫مافه‌دا مافى ده‌وڵه‌تی�شى بۆ به‌رگریکردن له‌‬ ‫پاراستنى یه‌کپارچه‌یى هێشتۆته‌وه‌‪.‬‬ ‫به‌ندى شه‌شه‌م و حه‌وته‌مى میساقى نه‌ته‌وه‌‬ ‫یه‌کگرتووه‌کان‪:‬‬ ‫هه‌روه‌ک ئاشکرای ‌ه میساقى نه‌ته‌وه‌‬ ‫یه‌کگرتووه‌کان ل ‌ه ‪111‬مادد ‌ه پێک دێت ل ‌ه ‪19‬‬ ‫به‌ندداو به‌نده‌کانى ‪ 5‬و ‪ 6‬و ‪ 7‬یش ل ‌ه گرنگترین‬ ‫به‌نده‌کانى ئه‌و میساقه‌ن‪ ،‬به‌ندى شه‌شه‌مى‬ ‫ئه‌م میساق ‌ه ل ‌ه ژێر ناونیشانى چاره‌سه‌رى‬ ‫ناکۆکییه‌کان به‌شێوه‌یه‌کى ئاشتییان ‌ه ده‌کات و‬ ‫ئاماژ ‌ه بۆ ده‌سه‌اڵته‌کانى ئه‌نجومه‌نى ئاسایش‬ ‫ده‌کات له‌و باره‌و ‌ه و مادده‌کانى ‪ 33‬بۆ ‪38‬ى‬ ‫تایبه‌ت کردوو ‌ه به‌و پرس ‌ه و بێئه‌وه‌ى ده‌ست‬ ‫تێوه‌ردانى نێو ده‌وڵه‌تیى هه‌بێت میکانیزمه‌کانى‬ ‫چاره‌سه‌رو هاوکاریى و ئاگایى بۆ چاره‌سه‌ر‬ ‫نیشان ده‌دات ل ‌ه نێوان الیه‌ن ‌ه ناکۆکه‌کانداو‬ ‫خۆى ب ‌ه دوور ده‌گرێت ل ‌ه تێوه‌گالن و هه‌ر‬ ‫کرده‌یه‌کى ناچارکاریى بۆسه‌ر هه‌ر الیه‌نێک له‌‬ ‫الیه‌ن ‌ه ناکۆکه‌کان‪ ،‬وات ‌ه ده‌وڵه‌تى الیه‌نى ناکۆک‬ ‫ب ‌ه خاوه‌ن سه‌روه‌ریى خۆیه‌و ‌ه مامه‌ڵ ‌ه ده‌کات‬ ‫ل ‌ه گه‌ڵ ناکۆکییه‌که‌داو هیچ کۆتبه‌ندییه‌کى‬ ‫له‌الیه‌ن نه‌ته‌و ‌ه یه‌کگرتووه‌کانه‌و ‌ه ناکه‌وێته‌‬ ‫سه‌ر بۆ چاره‌سه‌رى ئه‌و ناکۆکییه‌ى که‌‬ ‫هه‌یه‌تى‪.‬‬ ‫هه‌رچى به‌ندى ح ‌هو‌ته‌مه‌یش ‌ه ک ‌ه له‌‬ ‫مادده‌ى ‪ 39‬بۆ مادده‌ى ‪51‬ى ل ‌ه خۆ گرتووه‌‬ ‫ل ‌ه ژێر ناونیشانى ( ئه‌وانه‌ى ده‌بێت بکرێت گه‌ر‬ ‫ئاشتیى نێو ده‌وڵه‌تیى که‌وت ‌ه مه‌ترسییه‌وه ‌و‬ ‫سه‌رپێچیى کراو ده‌ستدرێژیى ڕویدا)‪ ،‬ک ‌ه باس‬ ‫ل ‌ه تایبه‌تمه‌ندییه‌کانى ئه‌نجومه‌نى ئاسایش‬ ‫ده‌کرێت تیایداو پابه‌ندبوونى ناچاریى هه‌یه‌‬ ‫به‌سه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى ک ‌ه دیانگرێته‌و ‌ه و‬ ‫مادده‌کانى ‪ 39‬و ‪ 41‬و ‪ 42‬ل ‌ه گرنگترینى ئه‌و‬ ‫ماددانه‌ى ئه‌م به‌نده‌ن ک ‌ه مادده‌ى ‪ 39‬تایبه‌ته‌‬ ‫ب ‌ه قۆناغى ده‌رچواندنى بڕیارى ئه‌نجومه‌نى‬ ‫ئاسایش ل ‌ه باره‌ى ئه‌وه‌ى ک ‌ه ڕویداوه‌و ئاخۆ‬ ‫‪33‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫مه‌ترسیی ‌ه یان سه‌رپێچیی ‌ه یان ده‌ستدرێژییه‌‪.‬‬ ‫مادده‌ى ‪41‬یش قۆناغه‌کانى گرتنه‌به‌رى‬ ‫ڕێگ ‌ه چاره‌کان ‌ه دوور ل ‌ه به‌کار هێنانى هێز بۆ‬ ‫جێب ‌ه جێکردنى بڕیاره‌کان و ته‌نها سزاکان له‌‬ ‫خۆ ده‌گرێت‪ .‬مادده‌ى ‪42‬یش گه‌ر مادده‌ى‬ ‫پێشوتر سوودى نه‌بوو ڕێگه‌ى داو ‌ه به‌‬ ‫ئه‌نجومه‌نى ئاسایش بۆ به‌کار هێنانى هێز له‌و‬ ‫پێناوه‌دا‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ى بۆ ئێم ‌ه گرنگ ‌ه ئاماژه‌ى پێبده‌ین‬ ‫دۆخى ده‌وڵه‌تى ئێراقیی ‌ه ل ‌ه ژێر ئه‌حکامه‌کانى‬ ‫ئه‌و دوو به‌نده‌دا‪ ،‬ک ‌ه سه‌ره‌تاو ل ‌ه سه‌روبه‌ندى‬ ‫له‌شکرکێشیى و داگیرکردنى ده‌وڵه‌تى‬ ‫کوه‌یته‌و ‌ه ل ‌ه ساڵى ‪ 1990‬دا ئێراق که‌وته‌‬ ‫ژێر ئه‌حکامه‌کانى به‌ندى حه‌وته‌مه‌وه‌و تا‬ ‫ده‌رچوونى ل ‌ه ژێر ئه‌حکامه‌کانى ئه‌م به‌نده‌و‬ ‫گه‌ڕانه‌وه‌ى بۆ ژێر ئه‌حکامه‌کانى به‌ندى‬ ‫شه‌شه‌م ل ‌ه ‪2013‬دا ک ‌ه تیایدا ئێراق بڕى‬ ‫‪42‬ملیار دۆالرى بۆ کوه‌یت بژاردوو بڕى‬ ‫‪11‬ملیاری�شى تا ‪ 2015‬بداته‌و ‌ه هه‌روه‌ک‬ ‫وه‌زیرى ده‌ره‌وه‌ى ئێراقى ئه‌و کات ‌ه هوشیار‬ ‫زێبارى ڕایگه‌یاند ب ‌ه پێى بڕیارى ‪2107‬ى‬ ‫ئه‌نجومه‌نى ئاسایش حکومه‌تى ئێراقى له‌و‬ ‫ماوه‌یه‌دا نزیکه‌ى ‪ 60‬بڕیاری له‌باره‌وه‌‬ ‫ده‌رچوو ‌ه و هه‌ر هه‌موشیان پابه‌ند بوونیان‬ ‫بۆ هه‌بوو ‌ه ته‌نها بڕارى ‪ 688‬نه‌بێت تاکو‬ ‫ڕوخانى ڕژێمى سه‌دامیش و دواتریش درێژه‌ى‬ ‫کێشاو ل ‌ه ته‌واوى ئه‌و ماوه‌یه‌دا ده‌وڵه‌تى‬ ‫ئێراقى خاوه‌ن سه‌روه‌ریى ته‌واوى خۆى‬ ‫نه‌بوو له‌باره‌ى دادپه‌روه‌ریى و یه‌کسانیى و‬ ‫حکومڕانییه‌تێکى ته‌ندروسته‌و ‌ه ده‌کرا بۆ‬ ‫هه‌ر گرفتێکى فه‌رمانڕه‌وایى حکومه‌تى ئێراقى‬ ‫له‌و سه‌روبه‌نده‌دا سوود له‌و هه‌لومه‌رجه‌‬ ‫وه‌رگیرێت و پشتیوانیى به‌ده‌ست بێت بۆ‬ ‫بڕیاردان ل ‌ه مافى چاره‌نوس و بیرکردنه‌وه‌و‬ ‫هه‌نگاونان ل ‌ه دروستکردنى قه‌واره‌یه‌کى‬ ‫کوردى‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وه‌ى جێى سه‌رنجه‌‬ ‫به‌رپرسانى سیاسیى هه‌رێم ل ‌ه کاتێکدا که‌‬ ‫له‌سه‌ر ئاستى نێو ده‌وڵه‌تیى هه‌لومه‌رجێکى‬ ‫‪34‬‬

‫گونجاوو ل ‌ه ئارادا بوو ‌ه ده‌ستى بۆ ڕاپرسیى و‬ ‫دامه‌زراندنى قه‌واره‌ى کوردیى نه‌کردۆته‌وه‌و‬ ‫ئێستا ک ‌ه حکومه‌تى ئێراقى دواى ئه‌وه‌ى له‌‬ ‫ژێر ئه‌م به‌ند ‌ه ده‌رچووه‌و بۆ ته‌و ‌ه خاوه‌ن‬ ‫سه‌روه‌ریى ته‌واو به‌سه‌ر خاکى ئێراقدا هه‌رێم‬ ‫دێت و پر�سى ڕاپرسیى و دامه‌زراندنى قه‌واره‌‬ ‫ده‌وروژێنێت‪.‬‬

‫به‌ره‌نجام‪:‬‬ ‫له‌به‌ر ڕۆشنایى هه‌موو ئه‌و هه‌لومه‌رج ‌ه‬ ‫یاسایى و ده‌ستوریى و سیاسییانه‌ى ک ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫ئاستى ناوخۆى هه‌رێم و ئێراق و ناوچه‌که‌و‬

‫ئه‌م پرۆسه‌یه‌ الیه‌نه‌‬

‫سیاسییه‌کانى باشور‬ ‫ه به‌رده‌م‬ ‫ده‌خات ‌‬

‫به‌رپرسیارێتیى‬

‫ه دروستترو‬ ‫ئه‌وه‌ى ک ‌‬

‫حه‌کیمانه‌تر له‌م پرسه‌‬

‫بڕوانن‬

‫نێو ده‌وڵه‌تیى ل ‌ه ئارادان ده‌ست بردن بۆ‬ ‫پرسێکى ئاوا چاره‌نوس ساز ک ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫ئاستى ناوخۆى هه‌رێم پێگه‌یه‌کى ده‌ستوریى و‬ ‫یاسایى و دامه‌زراوه‌ى ڕه‌واى تایبه‌ت ب ‌ه خۆى‬ ‫نه‌بێت و نه‌توانرابێت یه‌کبونێکى سیاسیى‬ ‫ته‌ندروست و گونجاوى له‌باره‌و ‌ه ل ‌ه ده‌ور‬ ‫کۆکرابێته‌وه‌و ژینگه‌ى ئابوریى و کۆمه‌اڵیه‌تیى‬ ‫و کولتوریى ل ‌ه دۆخێکى پڕ قه‌یراناویدا بێت و‬ ‫شکستى پرۆسه‌ى سیاسیى هاوبه‌ش له‌سه‌ر‬ ‫بنه‌ماى فدرالیزم له‌گه‌ڵ حکومه‌تى ناوه‌ند‬ ‫یه‌کال نه‌کرابێته‌وه‌و یاخود کار بۆ چاره‌سه‌ر‬

‫یان تێپه‌ڕاندنى نه‌کرابێت و له‌سه‌ر ئاست ‌ه‬ ‫هه‌رێمایه‌تییه‌که‌ش ئه‌جندا ستراتیژییه‌کانى‬ ‫پاراستنى یه‌کپارچه‌یى و هه‌ڕه‌ش ‌ه به‌رده‌وام‬ ‫بوونى هه‌بێت و خودى پر�سى ڕیفڕانده‌میش‬ ‫مایه‌ى یه‌کخستنه‌وه‌ى الیه‌ن ‌ه ناکۆکه‌کانى‬ ‫دژ ب ‌ه دۆزى کورد بێت و له‌سه‌ر ئاست ‌ه نێو‬ ‫ده‌وڵه‌تییه‌که‌ى هیچ پشتیوانییه‌کى به‌رچاو‬ ‫بوونى نه‌بێت و خودى پرسه‌که‌ش خۆى‬ ‫یه‌کال نه‌کرابێته‌و ‌ه به‌وه‌ى ک ‌ه پرسێکى‬ ‫جوگرافیی ‌ه یان نیشتمانیى و نه‌ته‌وه‌ییه‌‬ ‫گره‌نتییه‌کانى سه‌رکه‌وتنى زۆر له‌و ‌ه الوازتر‬ ‫ده‌بن ک ‌ه چاوه‌ڕوان کراو ‌ه هه‌ربۆی ‌ه پێبه‌پێى‬ ‫ڕه‌وایه‌تیى پرسه‌ک ‌ه ل ‌ه به‌دیهێنانى خه‌ونى له‌‬ ‫مێژینه‌ى نه‌ته‌وه‌یى و نیشتمانیى کوردستاندا‬ ‫وه‌ک مافێکى سروشتیى و سیاسیى ڕه‌وا‬ ‫ته‌واوى الیه‌ن ‌ه سیاسییه‌کانى باشور ده‌خاته‌‬ ‫به‌رده‌م به‌رپرسیارێتیى ئه‌وه‌ى ک ‌ه دروستترو‬ ‫حه‌کیمانه‌تر له‌م پرس ‌ه بڕوانن و به‌ر له‌وه‌ى‬ ‫ئه‌نجامى بده‌ن هه‌لومه‌رج ‌ه ده‌ستوریى و‬ ‫یاسایى و سیاسییه‌کانى بۆ بڕه‌خسێنن و هه‌ر‬ ‫الیه‌نێکى سیاسیش ده‌ستپێشخه‌ربێت بۆ‬ ‫ئه‌م هه‌نگاو ‌ه ئه‌و ‌ه ده‌بێت ‌ه خاوه‌ن سه‌روه‌ریى‬ ‫و ڕابه‌رایه‌تیى ته‌ندروست و له‌سه‌ر ئاسته‌‬ ‫نه‌ته‌وه‌یى و نیشتمانییه‌که‌ى سه‌رمایه‌یه‌کى‬ ‫مانه‌وى ته‌ندروست ده‌سته‌به‌ر ده‌کات‪.‬‬

‫سه‌رچاوه‌کان‪:‬‬ ‫‪ 1‬ـ ده‌ستورى هه‌میشه‌یى ئێراق ‪.2005‬‬ ‫‪ 2‬ـ پڕۆژه‌ى ده‌ستورى هه‌رێمى‬ ‫کوردستان ـ ئێراق‪.‬‬ ‫‪ 3‬ـ میساقى نه‌ته‌و ‌ه یه‌کگرتووه‌کان‪.‬‬ ‫‪ 4‬ـ األستفتاء ‪ .....‬القدر اليمقراطي‬ ‫على حکام الشعوب‪ /‬حمز ‌ه خیرانى‪ .‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫دیموکراسی لیبرالیستی‬ ‫و قەیرانی دەسەاڵت و حوکمڕانیی لەجیهاندا‬ ‫دارا مەحمود‬ ‫به‌�شی دووه‌م‬ ‫دیموکرا�سی راستەقینە‪ ،‬سیستەمێکی‬ ‫تۆکمەو تەواوە‪ ،‬و بەدڵنیاییەوە باشترین‬ ‫سیستەمێکی حوکمڕانییە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لیبرالیزم کردوێتیە موڵکی سەرمایەداریی‪.‬‬ ‫لەحاڵێکدا سەرمایەداریی هەمیشە‬ ‫دیموکراسیی بۆداپۆشینی ناشیرینیی و‬ ‫پۆخڵەواتەکانی خۆی بەکارهێناوە‪.‬‬ ‫دیموکرا�سی وسەرمایەداریی دوو‬ ‫سیستەمی جیاوازن‪ .‬و ئەوەی رێگرە‬ ‫لەبەردەم ئەوەی دیموکرا�سی رۆڵی‬ ‫خۆی ببینێت خودی سەرمایەدارییە‪ .‬و‬ ‫ئەو بانگەشەی کەگوایە سەرمایەداریی‬ ‫الزیمەی حەتمی دیموکراسییە‪ ،‬دوورە‬ ‫لەراستییەوە‪.‬‬ ‫سیستەمی‬ ‫و‬ ‫(دیموکرا�سی‬ ‫سەرمایەداریی دەربارەی دابەشکردنی‬ ‫گونجاوی دەسەاڵت‪ ،‬بیروباوەڕی‬ ‫گەلێک جیاوازیان لەگەڵ یەکتردا هەیە‪.‬‬ ‫دیموکرا�سی باوەڕی بەدابەشکردنی‬ ‫تەواوی دەسەاڵتی سیاسییە (هەر‬ ‫کەس خاوەنی یەک دەنگی هەڵبژاردنە)‪.‬‬ ‫لەحاڵیکدا سەرمایەداریی پێیوایە ئەوە‬ ‫ئەرکی کەسانی شایستەی ئابووریە کە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫بێ کیفایەتەکانی ئابووری لەگۆڕەپانی‬ ‫چاالکییە ئابوورییەکان وەدەرنێن و‬ ‫مۆمی ژیانی ئابووریان بکوژێننەوە‪.‬‬ ‫کارایی سیستەمی ئابووری سەرمایەداری‬ ‫سەرتاپا لەدەوری مانەوەی باشترینەکان‬ ‫و نابەرابەریی توانای کڕین دەسوڕێتەوە‪.‬‬ ‫کورتیەکەی سەرمایەداریی بەشوازێکی‬ ‫تەواو لەگەڵ کۆیالیەتیدا دەگونجێت‪.‬‬ ‫ویالیەتەکانی باشووری ئەمەریکا‬ ‫بەدرێژایی دووسەدە وەها سیستەمێکی‬ ‫هەبوو‪ ،‬بەاڵم دیموکرا�سی هەرگیز لەگەڵ‬ ‫کۆیالتیدا یەکناگرێتەوە‪١٠).‬‬ ‫لەسەربنەمای‬ ‫سەرمایەداریی‬ ‫ئێلیتیزم‪ ١١‬بیردەکاتەوە و کاردەکات‬ ‫و فەرمانڕەوایی جیهان دەکات‪.‬‬ ‫ولەئاکامدا دەبێ کەسان و الیەن‬ ‫هەبن کە سوودیان پێدەگات‪ ،‬دەنا‬ ‫بەردەوام نابێت‪ .‬لەمڕووەوە ئۆجاالن‬ ‫دەڵێت‪( :‬سەرمایەداریی سەرکەوتنێکی‬ ‫زۆر بۆ ئەو هێزانە فەراهەم دەکات‬ ‫کەبەشێوازێکی تۆکمە و تەواو بەکاری‬ ‫بهێنن‪ .‬بەاڵم باجەکەی قەیرانی بەردەوامی‬ ‫کۆمەڵگه‌کان‪ ،‬ئیفلیجکردنی راوەستە‬ ‫ئەخالقی و سیاسیەکەی‪ ،‬تێوەگالندنێتی‬ ‫بۆناو شەڕە ناوەکی ودەرەکییەکان و‬

‫تووشبوونی قڕکردن و وێرانکاریی‪،‬‬ ‫لەئەنجامدا هێزو دەوڵەمندێتی لەچەند‬ ‫دەستێکی کەمدا کۆبۆتەوە و ئەو دەستانە‬ ‫سەرکەوتنیان بەدستهێناوە‪ .‬باجەکە�شی‬ ‫کۆمەڵگه‌یەکی رووخاوو ژینگەیەکە کە‬ ‫چیتر بەردەوام نابێت‪١٢).‬‬ ‫لەگەڵ ئەوەدا کەعەدالەت یەکێک‬ ‫لەبنەماکانی لیبرالیزمە‪ ،‬بەاڵم لەگەڵ‬ ‫سەرمایەدارییدا ناکۆکەو مەگەر‬ ‫تەنیا سەبارەت پرسە بچوکەکان دەنا‬ ‫سەرمایەداریی بۆخۆی لەسەر بنەمای‬ ‫پێشێلکردنی عەدالەت بەڕێوەدەچێت‪.‬‬ ‫وئەگەر بۆنموونە سیستەمی (باج)‬ ‫لەواڵتانی خۆرئاوا هەڵسەنگێنین‪،‬‬ ‫ئەمجار پەی بەو بێعەدالەتییە گەورەیە‬ ‫دەبەین کە لیبرالیزم بەڕێوەی دەبات‪.‬‬ ‫وئەگەر سیستەمی باج لەسەر بنەمای‬ ‫عەدالەت بێت دەبێ هەر کەس دەرامەدی‬ ‫زۆرتر بێت‪ ،‬باج زۆرتر و هەر کەسیش‬ ‫دەرامەدی کەمتر بێت‪ ،‬کەمتر بدات‪.‬‬ ‫بەاڵم لەژێر سێبەری سەرمایەدارییدا‬ ‫ئەم سیستەمە پێچەوانە پەیڕەودەکرێت‪.‬‬ ‫ملیاردێرە گەورەکان لەنێوان ‪،٪٢٠-١٠‬‬ ‫بەاڵم کارگەرو مووچەخۆری ئاسایی‪،‬‬ ‫یان دوکاندارو خاوەن کۆمپانیای بچوک‬ ‫‪35‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫لەنێوان ‪ ٪٥٠-٣٠‬باج دەدەن‪ .‬ساڵی ‪٢٠١٢‬‬ ‫(میت رۆمنی)‪ ،‬کاندیدی کۆمارییەکانی‬ ‫ئەمەریکا بۆسەرۆکایەتی ئەمەریکا لەکاتی‬ ‫بانگەشەی هەڵبژاردنەکاندا‪ ،‬دانی بەمەدا‬ ‫نا‪ ،‬ئەو کە ملیاردێرێکە تەنیا لە ‪ ٪١٣‬باج‬ ‫دەدات بەدەوڵەت‪ .‬لەکاتێکدا خەڵکانی‬ ‫خاوەن دەرامەدی سنووردارو کەم‪ ،‬زۆر‬ ‫لەو رێژەیە پتر دەدەن و ئەو بەڵێنی دا‬ ‫هەرکات ببێتە سەرکۆمار ئەم سیستەمە‬ ‫دەگۆڕێت و پێچەوانەی دەکاتەوە‪ .‬لێرەدا‬ ‫گرنگ نییە داخوا میت رومنی ئەگەر ببوایە‬ ‫بە سەرکۆمار بەڵینەکەی خۆی بەجێ‬ ‫دەهێنا یان نا‪ .‬بەاڵم ئەم راستییە گرنگە‪،‬‬ ‫کە ئەو ئاشکرای کرد‪ .‬بێگومان لەزۆر‬ ‫بوارو بۆنەدا رەخنە لەم بێعەدالەتییە‬ ‫گیراوە‪ ،‬بەاڵم پاساوی دەسەاڵتدارانی‬ ‫لیبرال ئەمەیە کە ئەگەر وانەکەن‪،‬‬ ‫سەرمایەدارە گەورەکان سامانی خۆیان‬ ‫ناخەنەگەڕو سەرمایەگوزاری ناکەن‪.‬‬ ‫وئەمەش بەزیانی ئابووری کۆتاییدێت‬ ‫بەاڵم گوایە بەمجۆرەی ئێستا و‬ ‫بەهۆی سەرمایەگوزارییەوە‪ ،‬بێکاری‬ ‫کەمدەبێتەوە و بزووتنەوەی ئابووری‬ ‫گەشە دەستێنێ‪ ،‬ئاکامەکەی بەسوودی‬ ‫کۆمەڵگه‌ دەشکێتەوە! سەیری لەم‬ ‫پارادۆکسە سەیرە‪ ،‬سەرمایەداریی‪،‬‬ ‫بۆئەوەی ئابووری گەشە بستێنێت‪ ،‬دەبێ‬ ‫بێعەدالەتی پەیڕەوبکات! لەمەش سەیرتر‬ ‫ئەو کە بەپێی بنەماکانی لیبرالیزم دان‬ ‫بەبوونی کۆمەڵگه‌یەکدا نانێت‪ ،‬کەچی‬ ‫لێردا ئەو کۆمەڵگه‌یەی خۆی لەگۆڕی‬ ‫ناوە کاتێک بۆ پاساوێک پێویستی پێیەتی‬ ‫شەرمێک ناکات وزیندووی دەکاتەوە‪.‬‬ ‫سەرمایەداریی بەهۆی سیستەمی‬ ‫قەیرانزاو‬ ‫ئابوورییەکەیەوە‪،‬‬ ‫کێشەخوڵقێنە‪ .‬چونکە لەقۆناغێکدا‪،‬‬ ‫‪36‬‬

‫لەئاکامی زۆری بەرهەم ورەونەقی‬ ‫بازاڕ‪ ،‬دەرامەدو سامان زۆردەبێت و‬ ‫لەقۆناغێکی تردا زۆری و فرەیی بەرهەم‬ ‫دەبێتە هۆی بەدیهێنانی السەنگی ئابووری‪.‬‬ ‫ماوەی نێوان ئەم دوو قۆناغە کە لەناو‬ ‫ئابوورییناساندا بە (خولەکانی بازرگانی)‬ ‫ناسراوە حەوت تا دە ساڵ دەخایەنێت‬ ‫و بەردەوام خۆی دووبارەدەکاتەوە‪.‬‬

‫ئەگەر سەرنجێک‬

‫بەو مەرجانە بدەین‬ ‫کە سندوقی دراوی‬ ‫نێودەوڵەتی ‪IMF‬‬

‫و بانکی جیهانی‪،‬‬

‫لەکاتی پێدانی قەرز‬ ‫بەسەر واڵتانیدا‬

‫دەسەپێنن‪ ،‬مرۆڤ‬

‫سەری سووڕدەمێنێت‬ ‫ئەم خولەبازرگانیانەش بریتییە لەچوار‬ ‫قۆناغ‪ :‬قۆناغی چاکبوونەوە‪ ،‬رەونەق‪،‬‬ ‫قەیران‪ ،‬مەنگیی ووەستان‪ .‬هەرجارێکیش‬ ‫ئابووری لەقۆناغی رەونەقەوە پێ بنێتە‬ ‫قەیران و وەستان‪ ،‬زیانێکی گەورەی‬ ‫ماڵی بەر کۆمپانیاو کارگەو دامودەزگا‬ ‫ئابووریەکان دەکەوێت و هەژاریی و‬ ‫بێکاریی تێکچوونی ژیانی خەڵکیش لەگەڵ‬ ‫خۆیدا دەهێنێت‪ .‬و درزی نێوان هەژارو‬ ‫دەوڵەمەند‪ ،‬کارگەرو خاوەن کار‪...‬‬

‫گەورەتر دەبێت و بێهیوایی ودڵەڕاوکێ‬ ‫و نیگەرانیی‪ ،‬باڵ بەسەر ژیانی خەڵکدا‬ ‫دەکێشێت و لەهەموو�شی کارییگەرتر‪،‬‬ ‫پاشەکشەپێکردنی ئاستی ئازادیی و‬ ‫مافەکانە‪ .‬ئەمەش ئاکامێکی حەتمی ئەم‬ ‫سیستەمەیە و هیچکەس! تەنانەت‬ ‫الیەنگرانی هەرەسەختی خۆ�شی پێیان‬ ‫ناشارێتەوە‪.‬‬ ‫سەرمایەداریی ئابووری ئازاد لەرێگای‬ ‫دامودەزگا ئابوورییەکانی وەک‪ :‬بانکەکان‪،‬‬ ‫کۆمپانیاکانی بیمە‪ ،‬کۆمپانیاکانی‬ ‫بەرهەمهێنانی ئەلکترۆنیکا‪ ،‬ماکیاج‬ ‫وئارایش‪ ،‬جلوبەرگ و پێاڵو‪ ...‬ئەمانەو‬ ‫هیتر توانای کاریگەریەکی وەهایان‬ ‫لەسەر خوونەریت‪ ،‬فەرهەنگ‪ ،‬سەلیقە‬ ‫و حەز و ئارەزوو‪ ،‬وبەگشتی شێوازی‬ ‫ژیانی مرۆڤ هەیە کەبەئاقارێکدادەیبەن‪،‬‬ ‫کەبەرژەوەندیی هەرچی زۆتری ئەوانی‬ ‫تێدا مەیسەربێت‪ .‬ئیتر گرنگ نییە‬ ‫ئەمە بەچ بایەخێک بەدەستدێت و کێ‬ ‫باجەکەی دەدات‪.‬‬ ‫ئەگەر سەرنجێک بەو مەرجانە‬ ‫بدەین کە سندوقی دراوی نێودەوڵەتی‬ ‫‪ IMF‬و بانکی جیهانی‪ ،‬لەکاتی پێدانی‬ ‫قەرز بەسەر واڵتانیدا دەسەپێنن‪،‬‬ ‫مرۆڤ سەری سووڕدەمێنێت‪ :‬ژمارەی‬ ‫کارمەندو کارگەری مووچەخۆر‪،‬‬ ‫تەمەنی خانەنشینیی‪ ،‬مووچە‪ ،‬کاروباری‬ ‫خزمەتگوزارییەکان‪،‬‬ ‫دامەزراوە‬ ‫یارمەتییە حکومیەکان‪ ...‬هەموو دەبێ‬ ‫بەپێی ئەو مەرج و رێنوێنیانەبێت‪،‬‬ ‫کەلەالیەن ئەو سندوق وبانکەوە دیاریی‬ ‫دەکرێت‪ .‬چەندساڵ پێش دیتمان چیان‬ ‫بەسەر یۆناندا هێنا‪ .‬کە یان دەبێ گشت‬ ‫ئەو مەرجە قورسانە قبوڵ بکات یانیش‬ ‫ئیفال�سی تەواو بکات و لەسیستەمی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫یۆرۆش دەربکرێتە دەرەوە‪ .‬ئەمەش وەک‬ ‫ئەوە وایە کەسێکی زۆر موحتاج بێت و‬ ‫داوای بڕەپارەیەک قەرز لەمن بکات‪،‬‬ ‫منیش ئەو قەرزەی لەبەرانبەر سوودێکی‬ ‫مانگانەدا بدەمێ و بۆئەوەش دڵنیابم‬ ‫لەوەی مانگانە ئەو سوودەم دەداتێ و‬ ‫پاشانیش لەماوەی دیارییکراودا تەواوی‬ ‫قەرزەکەم دەداتەوە بەچەند پێش مەرج‬ ‫دەیدەمێ‪ .‬وەک‪ :‬رۆژانە لەجیاتی �سێ ژەم‬ ‫دوو ژەم نان بخوات‪ .‬گۆشت و میوەو‬ ‫سەوزە لەژەمەکانی بهێنێتە دەرەوە‪،‬‬ ‫ئەگەر نەخۆش بوو نەچێتە الی پزیشک‬ ‫وبۆخۆی چاکبێتەوە‪ ،‬جلوبەرگ وپێاڵی‬ ‫نوێ نەکڕێت و هی کۆنەو دەستی دوو‬ ‫بەکاربهێنێت‪ .‬و دەزگا ئەلکتریکییەکانی‬ ‫وەک ماشێنی جلشتن و گەسکی کارەبایی‪...‬‬ ‫بەکارنەهێنێت و بەدەست کارەکانی‬ ‫ئەنجام بدات‪ ...‬و هتد‪.‬‬ ‫ئیتر ئەگەر پا�شی چەندساڵ ئەوواڵتە‬ ‫قەرزدارە ئەومەرجانەی بەبا�شی‬ ‫جێبەجێکرد‪ ،‬لەرێگای کۆمەڵێک‬ ‫ئامارو حسابەوە دەستخۆ�شی لەو واڵتە‬ ‫دەکرێت کەئابوورییەکەی لەقەیران‬ ‫رزگارکردووە‪ .‬ئیدی هیچکەس ئەو‬ ‫پرسیارە ناکات و ئەگەر بیشیکات ناچێتە‬ ‫هیچ خانەیەکەوە کە ئەم سەرکەوتنە‬ ‫بە چ بەیەخێک بەدەستهاتووە‪ ،‬هیچ‬ ‫بۆشاییەک بۆ وەها پرسیارێک لەئارادا‬ ‫نییە کە لەئاکامدا چەندە کەس بێکاربوون‬ ‫و چەندە هاواڵتی نەخۆش لەچارەسەریی‬ ‫پێویستی پزیشکی بێبەشکراون و چەندە‬ ‫کەس لەخانوەکانیان دەرکراون و‬ ‫بەواتایەکی دیکە بەبەختڕەشکردنی‬ ‫چەندە مرۆڤ بەدەستهاتوون‪.‬؟‬ ‫دامودەزگا‬ ‫ئەم‬ ‫ئەوەی‬ ‫سەرمایەدارییانە بەسەر واڵتانیدا‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫دەسەپێنن زۆر لەو نموونەی سەرەوە‬ ‫ئاڵۆزتر‪ ،‬قورستر‪ ،‬ووێرانکەرترە‪.‬‬ ‫کارییگەری سەرمایەداریی لەسەر‬ ‫شێوازی ژیانی خەڵک و گۆڕینی‬ ‫سەلیقەکانیان‪ ،‬مەرج نییە تەنیا‬ ‫بەشێوازی راستەوخۆ و سەپاندنەوە‬ ‫بێت‪ .‬بەڵکو بەچەندان شێوازی تری‬ ‫بەڕووخسار جوانیش پەیڕەودەکرێت‪.‬‬ ‫لەمیدیای واڵتە ئەوروپییەکان‪،‬‬ ‫بەرنامەی جۆربەجۆری تەلەفزیۆنی‬ ‫هەیە‪ ،‬کە لە چلۆنایەتی کااڵو بەرهەمە‬ ‫جۆربەجۆرەکان‪ ،‬نرخ و کوالیتەو‬ ‫بەراوردی نێوانیان و ئەو کەرەستە‬ ‫خاوانەی لێیان درووستدەکرێت‬ ‫دەکۆڵێتەوە‪ .‬لەمانگی دیسامبری ساڵی‬ ‫‪ ،٢٠١٦‬کەناڵی سێی هۆڵەندا لەیەکێک‬ ‫لەمجۆرە بارنامانەیدا دەخوازێت‬ ‫لەکااڵیەک بکۆڵێتەوە کە جۆرە کرێمێکی‬ ‫پێستە‪ .‬پتر ژنان بۆدەستوپێ و دەموچاو‬ ‫بەکاری دەهێنن‪ .‬پێشکەشکەری‬ ‫بەرنامە دەچێت و جۆرێکی ئەم کرێمە‬ ‫لەدووکانێک دەکڕێت بەتەنیا (‪ )٢‬یۆرۆ‪.‬‬ ‫پاشان دەچێتە دوکانێکی ترو دەبینێت‬ ‫هاوشێوەی ئەم کرێمە‪ ،‬بە لۆگۆی‬ ‫کۆمپانیایەکی ترەوە بە (‪ )٧٠٠‬یۆرۆیە‪.‬‬ ‫لە فرۆشیارەکە دەپرسێت بۆچی ئاوا‬ ‫گرانە‪ ،‬و لەشوێنەکانی تر هەرزانترە‪.‬؟‬ ‫فرۆشیار وەاڵمێکی چاوەڕوانکراو‬ ‫دەداتەوە کە ئەمە جۆرێکی باشترە‪!.‬‬ ‫پاشان هەڵسوڕێنەرانی ئەم بەرنامەیە‬ ‫هەردوو کرێمەکە دەبەنە تاقیگای‬ ‫تایبەتی و دەیدەنە دەست پسپۆرێک‬ ‫تا بزانێت جیاوازی ئەم دوو کرێمە‬ ‫لەگەڵ یەکتردا چییە و هەریەکەیان‬ ‫چەندەی پارە لەدرووستکردنیدا تێچوە‪.‬‬ ‫لەئاکامی ئازمایشدا دەردەکەوێت‬

‫کەهەردوو کرێمەکە وەک یەکترن و‬ ‫هیچ جیاوازییەکیان لەگەڵ یەکتردا نییە‪.‬‬ ‫تێچوی درووستکردنی هەردووکیشیان‬ ‫تەنیا (‪ )٥٠‬سنتە‪.‬‬ ‫رەنگە هەندێکمان بپرسین‪ :‬بؤچی‬ ‫الیەنە پەیوەندارەکانی دەوڵەت لەم‬ ‫جۆرە ساختەکارییانە ناپرسنەوە و پێ�شی‬ ‫پێناگرن؟ زۆر بەسادەیی دەڵێین کە ئەمە‬ ‫بەپشتیوانی دەوڵەت بەڕێوەدەچێت‪.‬‬ ‫چونکە بۆ ئەم جۆرە دەوڵەتانە تەنیا یەک‬ ‫شت گرنگە‪ ،‬ئەویش دەستاودەستکردنی‬ ‫هەرچی زۆرتری پارە‪ ،‬کەزۆرترین‬ ‫سوودی بەدواوەیە‪ ،‬ئیتر چۆن!؟ ئەمەیان‬ ‫زۆرگرنگ نییە‪ .‬و هەر لەکڕین و فرۆشتنی‬ ‫چەک وتەقەمەنی و مادە هۆشبەرەکانەوە‬ ‫بگرە‪ ،‬تا دەگاتە کڕین وفرۆشتنی مرۆڤ‬ ‫بەچەندان فێڵی یاسایی‪ ...‬بەڕێوەدەچن‪.‬‬ ‫هەروا ڕەنگە دیسان هەندکمان‬ ‫پێمانوابێ کاتێک ڕاستییەکان لە میدیای‬ ‫ئازادەوە باڵودەبنەوە و ساختەکارییەکان‬ ‫ئاشکرا دەبن‪ ،‬ئیتر خەڵک هۆشیاردەبنەوە‬ ‫و چیتر کااڵو بەرهەمی ساختە و گران‬ ‫ناکڕن‪ .‬بەاڵم بەداخەوە ئەمەشیان‬ ‫وەها نییە‪ .‬کارییگەری دامودەزگاکانی‬ ‫سەرمایەداریی و ریکالم‪ ،‬زۆرزۆر لەو‬ ‫بەرنامە تەلەفزیۆنیانە بەهێزترە‪ .‬چونکە‬ ‫گەنجان بۆ نموونە پێاڵوی (نایک) ناکڕن‬ ‫کە خۆشترە بۆ رۆیشتن و القیان پتر تێیدا‬ ‫ئاسوودەیە و پتر بەرگە دەگرێت‪ .‬بەڵکو‬ ‫بۆئەوەیە تا پۆزی پێوە لێبدەن کە بەشێک‬ ‫نین لەخەڵکی هەژارو بێ فەرهەنگ و‬ ‫بەشێکن لەو خەڵکانەی لە ریکالمەکاندا‬ ‫دەدردەکەون‪ .‬ریکالم! کارێک دەکات‬ ‫کە ناشیرینترین و بێ نرخترین کااڵیەک‬ ‫دەتوانێ لەپێش چاوی خەڵک جوانکات‬ ‫و بەسەر کڕیاریدا ساخکاتەوە‪ .‬پانتۆڵی‬ ‫‪37‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫کاوبۆی‪ ،‬بەدەستی ئەنقەست کونکون‬ ‫دەکرێت دەدڕێندرێت‪ ،‬چڵکن دەکرێت‪،‬‬ ‫بۆیەی بەسەردا دەڕژێنرێت‪ ...‬نرخی دانەی‬ ‫هەندێ جۆری تا ‪ ٣٠٠‬یۆرۆو گرانتریش‬ ‫دەڕوات و پەیتا پەیتا خەڵک لەنۆرەی‬ ‫کڕینیدا ڕادەوەستن و تاکە شتێک‬ ‫کەبۆیان گرنگە ناوی ئەو کۆمپانیایەوە‬ ‫کەلەسەر ئە پانتۆڵە هەڵکەنراوە و‬ ‫ئەمەندە بەسە بۆخۆڕاوەشاندن کە ژیانی‬ ‫لەئاستێکی بااڵدایەو لەگەڵ شەپۆلەکانی‬ ‫مۆدەدا دەڕوات‪.‬‬ ‫ئەمە سەرمایەدارییە‪ ،‬لەڕێگای‬ ‫هەزاران نموونە و شێوازی ترەوە‬ ‫قۆڵبڕییەک ئەنجامدەدات‪ ،‬کە تای‬ ‫نییەو مافیاگەرییەکی یاساییە‪ ،‬کە‬ ‫لیبرالیزم پاساوی بۆدەهێنێتەوە‪ ،‬کە‬ ‫بەمجۆرە دراو دەستاودەستدەکات‬ ‫و ئابووریی دەبوژێتەوە‪ .‬یان زۆر جار‬ ‫لەکاتی گفتووگۆ سەبارەت ئەم پرسانە‬ ‫وەک بەهانەو پاساو گووتراوە و‬ ‫دەگوترێت‪ ،‬کە بانکەکان‪ ،‬و دامودەزگا‬ ‫ماڵی و حکومییەکان و سیستەمی ماڵیاتی‬ ‫دەوڵەت ناچارە بەپەیڕەوکردنی ئەم‬ ‫رێگاوشووێنانە‪ ،‬و دەپرسن‪ :‬مەگەر‬ ‫چارەیەکی دیکە هەیە؟ کرۆکی باسەکەش‬ ‫لێرەدایە کەچارەیەکی دیکە نییە‪ .‬چونکە‬ ‫سیستەمی سەرمایەداریی ئابووری‬ ‫ئازاد چارەیەکی لەخۆ نەگرتووە‪ .‬پتر‬ ‫لەسەدەیەک پێش ئێستا‪ ،‬فەیلەسوفی‬ ‫ئەخالقگەرای ئەملانی فرێدریک نیچە‪،‬‬ ‫سیستەمی سەرمایەداری سەنعەتی بە‬ ‫حەقیقەتی خۆی شناسایی کردو گوتی‬ ‫کە ئەوەی لەم سیستەمە بەجێ دەمێنێت‪،‬‬ ‫تەنیا نەخۆشیە ئەخالقیەکان و‬ ‫لەبایەخکەوتنی فەرهەنگ و الوازکردنی‬ ‫مرۆڤ و کەسایەتییەکەی و پوچکردنی‬ ‫‪38‬‬

‫ژیان دەبێت‪.‬‬ ‫ئەمڕۆ لەخۆرئاوا تائاستێکی زۆر‬ ‫لەسەر ئەمە کۆکن کەدەبێ گۆڕانکاریی‬ ‫لەسیستەمی سەرمایەدارییدا بەدیبێت‪.‬‬ ‫بەاڵم پرسیار ئەمەیە چۆن؟ پتر‬ ‫لەنیوسەدەیە کەباس لە بیروباوەڕێکی‬ ‫نوێ دەکرێت بەناوی ڕێگای سێیەم‪.‬‬ ‫کە تێکەڵییەک لەنێوان سەرمایەداریی‬ ‫وسۆسیالیزم لەخۆی بگرێت‪ .‬لەساڵی‬ ‫‪ ١٩٤٥‬بەمالوە‪ ،‬ڕێگای سێیەم بەشێوازی‬ ‫سۆسیال دیموکرا�سی کینزی‪١٣‬‬ ‫لەهەند واڵت بەتایبەتی لەواڵتی سوید‬ ‫پەیڕەودەکرێت‪ .‬کە سامانی بەرهەمهێنان‬ ‫لەکەرتی تایبەتی بەدەستدێت و عەدالەتی‬ ‫کۆمەاڵیەتیش لەڕێگای سیستەمێکی باج‬ ‫وماڵیاتی پێشکەوتووەوە بەڕێوەدەچێت‪.‬‬ ‫هەرچەندە لەم ڕووەوە پێشکەوتنی‬ ‫بەرچاو بەدیهاتووە‪ ،‬بەاڵم هێشتا زۆر‬ ‫زووە کەئەم پێشکەوتنانە بە گۆڕانکاریی‬ ‫ڕیشەیی لەسیستەمی سەرمایەدارییدا‬ ‫ناوببەین‪ .‬وهەروا ڕێگای سێیەم‬ ‫لەسەردەمی بێل کلینتۆن لەئەمەریکاو‬ ‫تۆنی بلێر لەبەریتانیا‪ ،‬دیسان هاتەوە‬ ‫ناوناوان و باس لەوەدەکرا کە‬ ‫ئەلتەرناتیڤێک بۆ ڕێگانیزم و تاتچەریزم‬ ‫بدۆزرێتەوە‪ ،‬کە نەدۆزرایەوە! هەروا‬ ‫چارەسەری‬ ‫کۆنسێرڤاتیستەکان‪،‬‬

‫لەگەڕانەوەی نەریت و ناسیۆنالیزمدا‬ ‫دەبیننەوە‪ .‬کە فەیلەسوفی ئەڵمانی‬ ‫یورگن هابرماس لەوەاڵمی ئەم‬ ‫کۆنسێرڤاتیستانەدا دەڵێت‪( :‬ئەم خوردە‬ ‫فەرهەنگانە بێ ڕوودانی گۆڕانکاریی‬ ‫سەرمایەداریدا‪،‬‬ ‫لەسیستەمی‬ ‫لەکۆمەڵگه‌یەکدا جگە لەبۆیاخکردن‬ ‫ڕۆڵێکی دیکە ناگێڕێت)‪١٤‬‬ ‫(دیموکرا�سی سیا�سی لەخۆرئاوا‬ ‫هەمیشە لەپەیوەندی لەگەڵ دەوڵەت‪-‬‬ ‫نەتەوەدا بووە‪ .‬ئێستا یەکیەتی ئەوروپا‬ ‫بەرەو ئەمە هەنگاودەنێت کە تەواوی‬ ‫واڵتانی ئەوروپا بگرێتەخۆی‪ .‬تەنانەت‬ ‫دامەزرێنەرانی ئەم یەکیەتییە باس لە‬ ‫کەمبوونی دیموکرا�سی دەکەن‪ .‬ئایا ئەم‬ ‫کەمبوونە بەڕیسواییەوە بەردەوام‬ ‫دەبێت‪ ،‬یان دیموکرا�سی دەتوانێ تا ئاستی‬ ‫فرەنەتەوەیی بەتۆکمەبوون بگات؟ دەبێ‬ ‫هەموو چاالکوانانی سیا�سی لەبەرانبەر‬ ‫ئەم پرسەدا هەڵوێست بنوێنن‪ .‬دەنا‬ ‫چێتر بەفێڵی سیا�سی ناتوانرێ لەدەستی‬ ‫ڕابکرێت‪١٥).‬‬ ‫ئۆجاالنیش لەنێوان رەشبینی‬ ‫سنووردار‬ ‫گەشبینییەکی‬ ‫و‬ ‫بەرانبەر خۆرئاوا و سیستەمە‬ ‫سەرمایەدارییەکەی‪ ،‬لەو باوەڕەدا نییە‬ ‫گۆڕانکاریی ریشەیی وەها رووبدەن‬ ‫کەسەرلەبەری سیستەم هەڵگێڕێتەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم لەهەمان کاتدا ئەو چاوەڕوانییەی‬ ‫لەخۆرئاوا هەیە کەتوانای هەڵمژین‬ ‫و رووبەڕووبوونەوەی قەیرانەکانی‬ ‫هەبێت‪ .‬ودەڵێت‪( :‬لەدۆخێکی بەمجۆرەدا‬ ‫ئەگەرێکی بەهێزە کە ئەمەریکا لەرێگای‬ ‫نۆژەنکردنەوە‪ ،‬یەکیەتی ئەوروپاش‬ ‫لەرێگای ریفۆڕمەوە بەیەکەوە هەوڵی‬ ‫رزگاربوون لەو قەیرانە سیستەماتیکە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫بدەن‪ .‬دەنا چاوەڕوانکردنی قەڵەمبازی‬ ‫سیستەمێکی نوێ لەیەکیەتی ئەوروپا‬ ‫واقیعی نییە‪١٦).‬‬ ‫لەکۆتایی ئەم باسەدا پرسیاری‬ ‫هەرەگرنگ لێرەدا بۆ ئێمە ئەمەیە‪:‬‬ ‫ئایا لەم هەلومەرج وبارودۆخەدا کە‬ ‫کورد لەدووبە�شی باشوور و رۆژئاوای‬ ‫کوردستاندا‪ ،‬پرۆسەی دەسەاڵتدارێتی‬ ‫تاقیدەکاتەوە‪،‬‬ ‫حوکمڕانی‬ ‫و‬ ‫ئایابەهەستیاریی و ژیریی و لێهاتوویەوە‪،‬‬ ‫وەاڵمی گشت پرسە سەرەکی و‬ ‫پێدەدرێتەوە؟‬ ‫چارەنووسسازەکانی‬ ‫ئەوەی لێرەدا بەڕوونی سەملاوە ئەمەیە‬ ‫کە ئەوەی لە ماوەی چارەکەسەدەیەکدا‬ ‫لەباشووری کوردستان‪ ،‬وەاڵم نەدرایەوە‪،‬‬ ‫لەرۆژئاوای کوردستان‪ ،‬لەماوەی تەنیا‬ ‫پێنج ساڵی پڕ لەجەنگ و ئابڵووقەی‬ ‫چەندالیەنە و پەالمار و دەستدرێژی‬ ‫دەوڵەتی تورکدا بەوپەڕی شایستەییەوە‬ ‫وەاڵم درانەوە‪ .‬و ئەوهیوایانای لە سایەی‬ ‫دەسەاڵتدارییەکی گەندەڵ و نالێهاتوودا‬ ‫لەباشوور بەخونچەیی سیس بوون‪،‬‬ ‫لەرۆژئاوای کوردستان ژیانیان وەبەردا‬ ‫هاتەوە و گەش بوون‪ ،‬لەئایندەشدا‬ ‫هەروا گەشتر دەبن‪.‬‬ ‫پەراوێزەکان‬ ‫‪ -١‬سون اریک لیدمان‪ ،‬تاریخ عقاید‬ ‫سیا�سی از افالطون تا هابرماس‪ .‬مترجم‪:‬‬ ‫سعید مقدم‪ .‬نشر دانش ‪ ١٣٧٩‬ص‪-١٧٦‬‬ ‫‪١٧٧‬‬ ‫‪ -٢‬سەرمایەداریی ئابووری ئازاد‪،‬‬ ‫سیستەمێکە لە کۆتاییەکانی سەدەی‬ ‫هەژدەهەم فۆرمی گرت و بەچەندان‬ ‫قۆناغ‪ ،‬ریفۆرم وگۆڕانکاریی تێپەڕی‬ ‫گەیشتە قۆناغی ئەمڕۆی‪ .‬و لەسەر‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫دوو بنەمای‪ ،‬تاکگەرایی و ئازادیی تاک‬ ‫دامەزراوە‪. .‬سیما هەرە سەرەکییەکانی‬ ‫ئەم سیستەمە‪ -١ :‬کاری ماشێنی کەتادێت‬ ‫پتر پەرەدەستێنێت و جێگای مرۆڤی‬ ‫کارگەر دەگرێتەوە‪ -٢ ،‬بەرهێمهێنانی‬ ‫زۆرو بێسنوور‪ ،‬پەیوەستە بەسوود‬ ‫نەک بە پێویستیی خەڵک‪ -٣ .‬ریکالم و‬ ‫یارییکردن و گۆڕینی سەلیقەی خەڵک لە‬ ‫پێناو کڕینی بەرهەم و خەرجکردنی پارە‪،‬‬ ‫‪ -٤‬خەرجی کەم وسوودی زۆرو توانای‬ ‫کێبەرکێ ورکەبەریی‪ ،‬پسپۆریی و کاری‬ ‫تایبەت‪...‬‬ ‫‪ -٣‬آنتوبی بالستر‪ ،‬ظهور وسقوط‬ ‫لیبرالیسم غرب‪ ،‬ترجمە عباس مخبر‪.‬‬ ‫نشر مرکز چاپ اول ‪ ١٣٦٧‬ص‪٥٦-٥٥‬‬ ‫‪ -٤‬اندرو هیود‪ ،‬سیاست‪ ،‬ترجمە‬ ‫عبدالرحمن عالم‪ .‬نشر نی‪ .‬چاپ چهارم‬ ‫‪١٣٩٣‬‬ ‫‪ -٥‬آنتونی آربالستر‪ ،‬سەرچاقوەی‬ ‫پێشو ل‪١٣٦‬‬ ‫‪ -٦‬عەبدوڵاڵ ئۆجاالن‪ ،‬قەیرانی‬ ‫شارستانی لەخۆرهەاڵتی ناوین و‬ ‫چارەسەریی شارستانێتی دیموکراتی‪ ،‬و‪:‬‬ ‫لوقمان عەبدوڵاڵ‪ .‬چاپخانەی ڕەنج‪٢٠٠٩-‬‬ ‫ل‪٣١١‬‬ ‫‪ -٧‬هەمان سەرچاوە ل‪٣١٢‬‬ ‫‪ -٨‬اندرو هیود‪ ،‬سەراوەی پێشوو‬ ‫ل‪١١٠‬‬ ‫‪ -٩‬دونالد اتول زول‪ ،‬فلسفە سیا�سی‬ ‫قرن بیستم‪ .‬ترجمە دکتر محمد ساوجی‪.‬‬ ‫تهران‪،‬آگە‪ ،١٣٨٧-‬ل‪٢٤١‬‬ ‫‪ -١٠‬لستر تارو‪ ،‬آیندە سرمایەداری‪،‬‬ ‫ترجمە مهندس عزیز کیاوند‪ .‬نشر‬ ‫دیدار‪،‬چاپ اول‪ ١٣٧٦ ،‬ل‪٣٠٧‬‬ ‫‪ -١١‬ئێلێتیزم ‪ : Elitism‬ئێلێتیزم‪،‬‬ ‫بەواتای باوەڕهێنان بەدەسەاڵت‬

‫و فەرمانڕەوایی گروپێکی بچوک‪.‬‬ ‫ولەگەڵ ئەوەدا کە دیموکرا�سی لیبرالی‬ ‫بەوجۆرەی ئەمڕۆ لەخۆرئاوادا ڕەواجی‬ ‫هەیە وجیهانیش بەنموونەی دەگرێت‬ ‫لەسەر بنەمای هەڵبژاردنی ئازاد‬ ‫وزۆرینەی پەرلەمانی بەڕێوەدەچێت‪،‬‬ ‫بەاڵم بەشێوازێکی واقیعی و لەکرداردا‬ ‫تەنیا گروپێکی بچوک ئەو دەسەاڵتە‬ ‫بەڕێوەدەبات‪ .‬جۆزێف شۆمپیتەر لەم‬ ‫بارەیەوە دەڵێت‪( :‬گەرچی هەڵنژاردن‬ ‫ئێلێتی دەسەاتدار دیاریی دەکات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ناتوانێت گۆڕانکارییەک لەم ڕاستییەدا‬ ‫بەدیبێنێت کە دەسەاڵت هەمیشە‬ ‫لەالیەن یەک ئێلێتەوە بەڕێوەدەبرێت)‬ ‫‪ -١٢‬عەبدوڵاڵ ئۆجاالن‪ ،‬سەرچاوەی‬ ‫پێشوو ل‪٢١١‬‬ ‫‪ -١٣‬مەبەست سۆسیال دیموکراتێکە‬ ‫کە پەیڕەوی ئابووری کینزی بکات‪.‬‬ ‫ژان مینارد کینز (‪ ،)١٩٤٦-١٨٨٣‬بە‬ ‫ڕەخنەگرتن لە ئابووری کالسیک‪،‬‬ ‫تیۆرییەکی نوێی ئابووری هێنایە کایەوە‪.‬‬ ‫ڕەخنەی بنەڕەتی ئەو سەبارەت ئەو‬ ‫باوەڕە بوو کە ئابووری لەڕێگای میکانیزمی‬ ‫بازاڕەوە‪ ،‬بەرەو هاوسەنگی کاردەکات‪ .‬و‬ ‫ئەو پێیوابوو کە پشتبەستن بە میکانیزمی‬ ‫بازاڕ ڕەنگە قەیرانی وا بەدوای خۆیدا‬ ‫بهێنێت کە پەنجا ساڵ درێژە بکێشت‪.‬‬ ‫‪ -١٤‬سون اریک لیدمان‪ ،‬سەرچاوەی‬ ‫پشوو ل‪٣٨١‬‬ ‫‪ -١٥‬هەمان سەرچاوە ل‪٣٨٤‬‬ ‫‪ -١٦‬عەبدوڵاڵ ئۆجاالن‪ .‬سەرچاوەی‬ ‫پێشوو‪ .‬ل‪٢٧٨‬‬ ‫كۆت ـ ـ ــایی‬

‫‪39‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫کارڤه‌دانێن هه‌رێمایه‌تی لسه‌ر ئه‌نجامدانا‬ ‫ریفراندۆمێ‬ ‫عه‌لی ئۆره‌مار‬ ‫ریفراندۆم بڕیاره‌کا مێژویی و‬ ‫ئه‌گه‌ر‬ ‫نه‌خسام ‌ه‬ ‫چاره‌نۆسازه‌‪،‬‬ ‫ده‌رهاڤێژێن وێ‪ ،‬راگه‌هاندنا ده‌وڵه‌تا‬ ‫باشۆرێ کوردستانێ بیت‪ ،‬بووی ‌ه هه‌می ئه‌و‬ ‫گۆتار و چاالکیێن ژبۆ سه‌رئێخستنا وێژی‬ ‫تێنه‌کرن ده‌بیت ئارسته‌یا وانا ئاراسته‌یه‌کا‬ ‫لۆژیکی بیت و گۆتاره‌ک بیت بۆ مێشکێ‬ ‫تاکێن هه‌رێمێ بێت ‌ه ئاراسته‌کرن‪ ،‬دویربن‬ ‫ژ گۆتارێن سۆزداری و رومان�سی و‬ ‫ده‌روونی‪ .‬ک ‌ه بمخابنیڤ ‌ه زوربه‌یا وان‬ ‫َ‬ ‫بابه‌ت و دیبه‌یتتن ژبۆ ریفراندۆمێ هاتینه‌‬ ‫ئه‌نجامدان لجهێ ده‌ستێ خۆ بدان ‌ه سه‌ر‬ ‫برینان و ئاسته‌نگان‪ ،‬تنێ ژگۆتارێن‬ ‫سۆزداری و دڵنیابوونێ تشته‌کێ دیتر نینه‪.‬‬ ‫ل ده‌ستپێکێ ژی ده‌بیت لسه‌ر‬ ‫بژاره‌کرنا رێکه‌کێ ژبۆ ئه‌نجامدانا‬ ‫ریفراندۆمێ رێک بکه‌ڤین‪ ،‬ئه‌رێ م ‌ه دڤێت‬ ‫ریفراندۆمه‌کێ ب پێی رێکارێن یاسایی‬ ‫ئه‌نجام بده‌ین‪ ،‬یان ریفراندۆمه‌ک بۆ‬ ‫دروستکرن و سه‌پاندنا ئه‌مری واقیع‬ ‫«دیفاکتۆو»‪ ،‬پاشان وێ دیفاکتۆیێ بکه‌ینه‌‬ ‫بنیاته‌ک بۆ دان و ستاندنان‪ ،‬ژبه‌رکۆ‬ ‫هه‌رئێکێ ژڤانا رێک و میکانیزم و ئامرازێن‬ ‫خۆیێن تایبه‌ت هه‌ن ‌ه و بۆ هه‌رئێکێ ژڤاناژی‬ ‫پێویست ‌ه هه‌رێم په‌ڕه‌کێ دان و ستاندنا ژبۆ‬ ‫‪40‬‬

‫ئاماده‌بکه‌ت‪.‬‬ ‫یائێکێ‪ :‬ئه‌گه‌ر م ‌ه مه‌به‌ست بیت‬ ‫برێکارێن یاسایی ڤێ پروس�سێ ئه‌نجام‬ ‫بده‌ین‪ ،‬ئه‌ڤ ‌ه ده‌بیت‪.‬‬ ‫بێی گیروبوون په‌رله‌مان کارا‬ ‫‪- 1‬‬ ‫ببیت و یاسایه‌کا تایبه‌ت ژبۆ ئه‌نجامدانا‬ ‫ریفراندۆمێ و میکانیزمێن وێ ده‌ربچن و‬ ‫نافمالیا هه‌رێمێ بێت ‌ه رێکخستنکرن‪.‬‬ ‫‪ - 2‬ریفراندۆم ژ پروژه‌یه‌کی ته‌سکێ‬ ‫سنۆردار ببیت ‌ه پڕوژه‌یه‌کێ گشت گیرو‬ ‫خه‌لکی‪.‬‬ ‫‪ - 3‬ددستۆرێ عیراقێدا چ‬ ‫تۆشته‌ک تێدانی ‌ه بزه‌اللی ئاماژ ‌ه بۆێ ئێکێ‬ ‫دابیت کۆ دده‌مێ هه‌بوونا ناکۆکیان و‬ ‫نه‌گه‌هشتن بچاره‌سه‌رکرنا وان ناکۆکیان‬ ‫برێکێن یاسایی ودستۆری‪ ،‬یان برێکا دان‬ ‫و ستاندنان‪ ،‬په‌نا بۆ رایا گه‌ل بێته‌هاڤێتن‬ ‫و گشت پر�سی وه‌کی رێکا سێی هاتبیته‌‬ ‫جهگیرکرن‪ ،‬دڤی ئێکێ دا ئه‌ڤ ‌ه ده‌بیت مه‌‬ ‫« بیانویێن دیتر و کارتێن بهێز به‌رده‌ستی‬ ‫هه‌بن‪ ،‬مینا خۆالدان دئاڤاکرنا عیراقه‌کا‬ ‫هه‌ڤبه‌ش و شه‌راکه‌ته‌کا راست دهه‌می‬ ‫چومکه‌یێن ده‌ستهه‌التێدا ژالیێ زورینه‌یا‬ ‫ده‌ستهه‌التا جێ به‌جێکرنێ دده‌ستاندایه‌‪،‬‬ ‫پێشێلکرنا دستورێ عیراقێ ژ الیێ‬

‫ده‌ستهه‌التداریاجێبه َ‌جکرنێڤ ‌ه مینا نه‌جێ‬ ‫به‌جێکرنا مادا ‪ 140‬دده‌مێ خودا‪ ،‬برینا‬ ‫بودجه‌یا هه‌رێمێ‪ ،‬بێ به‌شکرنا هێزێن‬ ‫پێشمه‌رگه‌ی ژهه‌می پێداویستیێن‬ ‫له‌شکه‌ری و داریی ‪.‬‬ ‫‪ - 4‬ده‌بیت وێ ئێکێ ژی بزانین‬ ‫کۆ دده‌مێ چوویدا م ‌ه ده‌لیڤه‌یێن مه‌زن‬ ‫ژده‌ست داین ‌ه ک ‌ه ل ‪ 1991‬تا ‪2003‬ێ‬ ‫وه‌ک دیفاکتۆ پشتی سه‌رهلدانێ‪ ،‬عیراقێ‬ ‫سه‌روه‌ری لسه‌ر ئاخا هه‌رێمێ نه‌مابو‬ ‫وهه‌ر دسه‌روبه‌ندێن داگیرکرنا کۆێتێ‬ ‫ژالیێ عیراقێڤ ‌ه ب بریارا ژمار ‌ه ‪ 661‬ل‬ ‫ساال ‪ 1990‬و ‪ 678‬ل ساال ‪ 1991‬ژالیێ‬ ‫نه‌ته‌وێن ئێکگرتیڤ ‌ه ده‌رکه‌فتن‪ ،‬ک ‌ه ب‬ ‫پێی ڤان هه‌ردوبریاران عیراق که‌فت ‌ه بن‬ ‫ئابلوقه‌یه‌کا ئابۆریڤ ‌ه و سه‌روه‌ریا خۆ‬ ‫ژده‌ست دابۆ پشتی داگیرکرنا عیراقێ ژی‬ ‫ژالیێ هێزێن ئه‌مریکا و هه‌ڤپه‌یمانانڤ ‌ه ل‬ ‫‪2003‬ێ دیسان عیراق که‌فت ‌ه دبن به‌ندا‬ ‫«‪ « 7‬و سه‌روه‌ریا عیراقێ بسه‌ر سنورێ وێی‬ ‫ده‌ولی نه‌مابۆ و کوردستان ژده‌رڤه‌ی وێ‬ ‫سه‌روه‌ریێ دا وه‌ک هه‌رێمه‌کا سه‌ربخۆ‬ ‫ژالیێ ده‌وڵه‌تێن هه‌رێمی و جیهانیڤه‌‬ ‫سه‌ره‌ده‌ریه‌کا دیفاکتۆ وه‌کۆ ده‌وڵه‌ت‬ ‫لگه‌لدا تات ‌ه کرن‪ ،‬تا ل ‪ 2013‬ێ ب پێی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫هه‌ردو بریارێن جڤاتا ته‌ناهیێ یا نه‌ته‌ویێن‬ ‫ئێکگرتی یێن ژمار ‌ه « ‪ 2299‬و ‪« 2017‬‬ ‫عیراق لبن به‌ندا ‪ 7‬ده‌رکه‌فتی ‌ه و سه‌روه‌ریا‬ ‫عیراقێ بسه‌ر هه‌می سنورێ وێ یی ده‌ولی‬ ‫ڤه‌گه‌ریایه‌ڤ ‌ه ب هه‌رێما کوردستانێڤه‌‬ ‫ژی‪ ،‬پرسیار ل ڤێر ‌ه ئه‌و ‌ه ئه‌رێ ؟ ئه‌ڤه‌‬ ‫بووم ‌ه نابیت ‌ه گرێگه‌ک کۆ ئێک الیه‌نانه‌‬ ‫بێی رازیبوونا به‌غدا لگه‌ل بیت بچینه‌‬ ‫ریفراندۆمه‌کێ و عیراق م ‌ه ب پێشلێکرنا‬ ‫سه‌روه‌ریا والتی گۆنه‌هبارناکه‌ت و‬ ‫سکاالیا لسه‌ر م ‌ه ل دادگه‌هێن ئیتحادی‬ ‫و یێن نیف ده‌وڵه‌تی تۆمارناکه‌ت‪ ،‬م ‌ه چ‬ ‫حازری هه‌ن ‌ه بو وان دان و ستاندنان‪« .‬‬ ‫ل ڤێره‌دا گه‌له‌ک گرنگ ‌ه ئه‌م کورد کاری‬ ‫لسه‌ر دیباجا دستورێ عیراقێ بکه‌ین و وێ‬ ‫هه‌له‌یێ راستڤه‌بکه‌ین کۆ عیراق یه‌که‌یه‌کا‬ ‫سیا�سی ئێک پارچه‌یا خۆدان سه‌روه‌ریى‬ ‫یه‌‪ ،‬له‌وما ده‌ما دبێژین دان پێدانا عیراقێ‬ ‫گه‌له‌کا گرنگه‌‪ ،‬ئه‌و ‌ه ده‌وله‌ته‌کا خۆدان‬ ‫سه‌روه‌ری هه‌ر ده‌بیت رازیبوونا وێ‬ ‫لسه‌ر گشت پرسیێ هه‌بیت ئه‌گه‌ر ن ‌ه ئه‌ڤه‌‬ ‫ده‌بیت هه‌رێم خۆ بو دان و ستاندنه‌کا‬ ‫سه‌خت ئاماده‌بکه‌ت «‪.‬‬

‫‪ 3314‬یاساال ‪ « 1974‬حه‌تا ڤێر ‌ه دروست ‌ه‬ ‫وه‌ک پرنسیب مافه‌کێ ره‌وایی گه‌لێ کورده‌‬ ‫مافی چاره‌نڤیس و بوێ بژاره‌یا ئه‌و ددانیت‬ ‫بده‌ستخۆڤ ‌ه بێخیت‪ ،‬لێ ده‌بیت دیسان ل‬ ‫ڤێر ‌ه ده‌بیت لۆژیکان ‌ه بیربکه‌ین نه‌ک خۆ‬ ‫بێخین ‌ه بن باندورێن گۆتاره‌کا رومان�سی‬ ‫و چه‌وا ژدلێ بهێت لسه‌ر وێ تێلێ ئاوازان‬ ‫بژه‌نینن‪ ،‬ده‌بیت ب پرسین ئه‌ف مافێن‬ ‫هه‌نێ وه‌ک هه‌یی ژمه‌دگرن یانه‌؟ ئه‌ف‬ ‫بریار و رێکه‌فتنێن نیف ده‌وڵه‌تی چه‌ند‬ ‫پشته‌ڤانن بو سه‌ربخۆیا کوردستانێ و‬ ‫جێ به‌جێکرنا مافێن چاره‌نڤیس ب پێی‬ ‫ناڤه‌روکا ڤان بریارو رێکه‌فتنا ژ مه‌دگریت‬ ‫یانه‌؟ ‪،‬و ل ڤێره‌دا یا ژمنڤ ‌ه مه‌نه‌شیایه‌‬ ‫وه‌کی پێویست دشروڤه‌کرنا زاراڤاندا‬

‫ریفراندۆمه‌کێ بۆ‬ ‫سه‌پاندنا ئه‌مری‬ ‫واقع( دیفاکتۆ )‬

‫بکاربینین‪ ،‬ئه‌ڤه‌‬

‫دیاسایێن نیف ده‌وڵه‌تیدا‪ ،‬ده‌بیت ل ده‌ست‬

‫‪- 5‬‬ ‫کوردستان هه‌ر�سێ بنه‌مایێن ده‌وڵه‌تێ تێدا‬ ‫هه‌ن ‌ه «هه‌رێم‪ ،‬گه‌ل‪ ،‬ده‌ستهه‌التا سیا�سی‬ ‫« ئه‌وژی ب گوره‌ی مادا (‪ )1‬یا رێکه‌فتناما‬ ‫مونتیڤدیۆ‪ ،‬ماده‌یا (‪ )1‬پشکا ئێکێ و‬ ‫مادا (‪ )55‬یا میساقا نه‌ته‌ویێن ئێکگرتی‪،‬‬ ‫ماده‌یێن (‪ )60- 58‬و بریارێن ژمار ‌ه ‪1514‬‬ ‫یا خۆال ‪ 15‬ێ ‪ 14‬دیسمبه‌را ‪ 1960‬و بریارا‬ ‫ژمار ‌ه ‪ 2105‬یا خۆال ‪20‬ێ دیسمبه‌را‬ ‫‪ 1965‬و بریارا ژمار ‌ه ‪ 2625‬یا خۆال ‪25‬ێ‬ ‫ئوکتوبه‌را ‪ 1970‬و بریارا ژمار ‌ه ‪3070‬‬ ‫خۆال ‪ 28‬ێ نوڤه‌مبه‌را ‪ 1973‬و بریارا‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫پێکێ ژی وێ لبه‌ر‬ ‫چاڤ وه‌ربگرین‬

‫دسه‌رکه‌فتی بین‪ « ،‬الشعب‪ ،‬السکان « گه‌ل‬ ‫و رونشتڤان‪ ،‬ئه‌ف دو زاراڤ ‌ه د په‌یمان و‬ ‫بریارێن نه‌ته‌وێن ئێکگرتیدا جوداهیه‌کا‬ ‫مه‌زنا دناڤبه‌رێ دا هه‌ی‪ ،‬ئه‌م کورد بکیش‬ ‫ده‌سته‌واژێ حه‌تا ئیرو تێین ‌ه نیاسین‪ ،‬ئه‌ڤه‌‬ ‫بسیاره‌ک ‌ه و پێویست ‌ه که‌سانێن بسپۆر و‬

‫یاسازان به‌رسڤان لسه‌ر بده‌ن‪ ،‬ژبه‌رکۆ‬ ‫بدیتنا م ‌ه دهه‌مى ئه‌و بریارو په‌یمان و‬ ‫رێکه‌فتنێن به‌حسا کوردان دکه‌ن‪ ،‬مخابن‬ ‫تائیرو ئه‌م ب رونشتڤان « السکان « تێینه‌‬ ‫نیاسین و هێش وه‌ک گه‌ل « الشعب «‬ ‫ئه‌م نائێن ‌ه خاندن‪ ،‬بۆنمۆن ‌ه دبریارێن‬ ‫‪ 688‬و ‪ 986‬دا‪ ،‬کورد ب رونشڤان هاتینه‌‬ ‫نڤیسین‪ ،‬له‌وان ژی مخابن دڤان ‪ 26‬سالێن‬ ‫ده‌وڵه‌تا دیفاکتۆیا باشۆرێ کوردستانێ‬ ‫دا سه‌رکردایه‌تیا کوردی نه‌شیایه‌‬ ‫دبه‌لگه‌نامه‌یێن نه‌ته‌ویێن ئێکگرتی دا گه‌لێ‬ ‫کورد وه‌ک گه‌له‌کێ جودا ژ گه‌لێ عه‌ره‌ب‬ ‫یان فارس یان تورک توماربکه‌ن و هێش‬ ‫دوان به‌لگه‌نامه‌ییاندنا کورد رونشتڤانن‬ ‫نه‌ک گه‌ل‪ .‬هه‌لبه‌ت دبابه‌تێ رێکارێن‬ ‫یاساییدا ئه‌ف ئێک ‌ه پرسگرێکه‌ک ‌ه ددان و‬ ‫ستانداندا‪.‬‬ ‫دوو ‪ :‬ئه‌گه‌ر م ‌ه مه‌به‌ست ‌ه ده‌وڵه‌ت بوونا‬ ‫کوردستانی ژ ده‌رڤه‌ی رێکارێن یاسایی‬ ‫رابگه‌هینین‪ ،‬یان برێکا ریفراندۆمه‌کێ‬ ‫بۆ سه‌پاندنا ئه‌مری واقع « دیفاکتۆ «‬ ‫بکاربینین‪ ،‬ئه‌ڤ ‌ه ده‌بیت ل ده‌ست پێکێ ژی‬ ‫وێ لبه‌ر چاڤ وه‌ربگرین تێگه‌هشتنه‌ک ژ‬ ‫تێگه‌هێن سیا�سی بۆ دیفاکتۆ بێمنه‌تبوونه‌‬ ‫«ته‌حه‌دی ‌ه « و بکارئینانا ڤی زمانی‬ ‫به‌روڤاژیێ تێگه‌هێ پاراستنا « االمن و‬ ‫السلم « ئاسایش و ئیمناهی یا نیف ده‌وڵه‌تى‬ ‫ی ‌ه وئه‌ف بابه‌ت ‌ه گه‌له‌ک ژ الیێ ده‌وڵه‌تێن‬ ‫هه‌فسنۆرڤ ‌ه تێت ‌ه ئازراندن ‪،‬ده‌ما دبێژن‬ ‫دروستکرنا ده‌وڵه‌ته‌کا کوردی دێ گه‌فه‌ک‬ ‫بیت لسه‌ر ئاسایش و ئێمناهیا وه‌التێن مه‌‪،‬‬ ‫بووی ‌ه دڤێ بژارێدا ده‌بیت گه‌له‌ک بهۆیری‬ ‫هزرا خۆ تێدابکه‌ین‪ .‬لێ دیسان دئه‌گه‌رێ‬ ‫هه‌لبژاردنا ڤێ بژارێ دا ژی ده‌بیت ئه‌ف‬ ‫ئامرازێن ل خۆارێ ژی م ‌ه پێشوه‌خت‬ ‫به‌رهه‌ف کربن‪.‬‬ ‫‪41‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫‪ - 1‬ده‌بیت دهه‌رێمێدا وه‌کى‬ ‫الیه‌نێ خۆیه‌تی م ‌ه شیابیت نافمالیا‬ ‫خۆ رێکخستبیت و پرسگرێکێن خۆ یێن‬ ‫سیا�سی و ئابۆری چاره‌سه‌رکربن‪.‬‬ ‫‪ - 2‬مه‌شیابیت گۆتاره‌کا ئیکگرتی‬ ‫ئاڤابکه‌ین و هه‌می پێکهاته‌یێن نه‌ته‌ویی‬ ‫و ئاینی لسه‌ر سه‌ربخۆیا کوردستانێ‬ ‫رازیبکه‌ین و پرسا سه‌ربه‌خۆیێ ژپرسه‌کا‬ ‫تاک و سنۆردار م ‌ه کربیت ‌ه پرسا خه‌لکى و‬ ‫یا هه‌ر تاک و پێکهات ‌ه و هێزه‌کی بیت‪.‬‬ ‫‪ - 3‬م ‌ه شیابیت نمۆنه‌یه‌کا جوان یا‬ ‫ده‌ستا و ده‌ستکرنا ده‌ستهه‌التێ و پاراستنا‬ ‫مافێن مروڤی و ژنێ و روژنامه‌ڤانان و‬ ‫سیستمیه‌کێ حۆکمرانیا ساخله‌م « الحکم‬ ‫الرشید» پێشانی چڤاکێ نیف ده‌وله‌تی‬ ‫دابیت‪.‬‬ ‫‪ - 4‬م ‌ه هێزه‌کا له‌شکری بهێز و‬ ‫نیشتیمانی دویر ژ ده‌ست تێوه‌ردانێن‬ ‫حزبی ئاڤاکربیت‪ ،‬ئینتماو خۆسه‌ریاوێ بۆ‬ ‫ئاخێ بیت‪ ،‬نه‌ک بۆ به‌رنام ‌ه و ئه‌جندایێن‬ ‫حزبی‪.‬‬ ‫‪ - 5‬مه‌چه‌ند شیای ‌ه ئێماهیێ بده‌ینه‌‬ ‫هه‌ر ئێک ژ ئیرانێ و تورکیا کا چه‌وا دده‌مێ‬ ‫‪ 25‬سالێن بوریدا ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ک بووین‬ ‫کۆ سنۆرێن و ‌ه ژالیێ م ‌ه دپاراستی بن ب‬ ‫ئه‌گه‌رێ ده‌وڵه‌تبوونا باشۆردا ئه‌و سنۆر‬ ‫دێ پتر دپاراستی بن‪.‬‬ ‫‪ - 6‬مه‌چه‌ند شیای ‌ه ئابۆریه‌کا بهێز‬ ‫و فر ‌ه ژێده‌ری ئاڤابکه‌ین و خۆراکه‌کێ‬ ‫یه‌ده‌ک عۆمبارکربیت‪ .‬و چه‌ند دشیاندایه‌‬ ‫هێزو ژێده‌رێن ئابۆری و ئالۆگورێن‬ ‫بازرگانی بکه‌ین ‌ه کارته‌کا هه‌رێمایه‌تی‪.‬‬ ‫بڕیارا ئه‌نجامدانا ریفراندۆمێ و‬ ‫ئاسته‌نگێن هه‌رێمایه‌تی‪.‬‬ ‫وه‌ک پڕنسیپ و عۆرفه‌کێ کارپێ‬ ‫تێته‌کرن هیچ ده‌وڵه‌ته‌ک راناگه‌هینیت کۆ‬ ‫‪42‬‬

‫لگه‌ل گشت پرسیه‌کێ بیت ژبۆ پارچه‌کرنا‬ ‫ده‌وڵه‌ته‌کیا خودان سه‌روه‌ری‪ ،‬لێ‬ ‫ئه‌گه‌ر چ ده‌وڵه‌ته‌ک ژی ب ئاشکه‌رایی‬ ‫پشته‌ڤانیا خۆ بو ئه‌نجامدانا ریفراندۆمێ‬ ‫ڕانه‌گه‌هینیت ئه‌ڤ ‌ه وێژی ناگه‌هینیت کۆ‬ ‫ل دژی ریفرادۆما هه‌رێمێنه‌‪ ،‬ئه‌ڤ ‌ه وه‌ک‬

‫گرنگترین والت‬

‫دبابه‌تێ ژدایکبوونا‬

‫ده‌وڵه‌تا باشۆرێ‬

‫کوردستانێ عیراقه‬ ‫پڕنسیپ بۆ هه‌می ده‌وڵه‌تان دروسته‌‪،‬‬ ‫بده‌وڵه‌تێن دویرونێزیکڤه‌ژی‪ ،‬لێ هه‌ڵویستێ‬ ‫ده‌وڵه‌تێن هه‌فسنۆر و یێن راسته‌وخۆ‬ ‫په‌یوه‌ندیدارن ب گشت پرسیا هه‌رێمێ‬ ‫ڤ ‌ه یان ئه‌وێن ده‌وڵه‌تبوونا باشۆرێ‬ ‫کوردستانێ بگه‌فه‌کا راسته‌وخۆ لسه‌ر‬ ‫وه‌التێن خۆ دزانن کۆ دجه‌وهه‌ردا به‌ریا‬ ‫زێده‌تر ژ سه‌د ساالن پارچه‌یه‌ک ژ وه‌التێ‬ ‫نه‌ته‌ویێ کوردان داگیرکرین ‌ه و جوگرافیا‬ ‫واناڤ ‌ه هاتیه‌گرێدان‪ ،‬وتنێ بکارئینان و‬ ‫جهگیرکرنا وێ ئێکێ کۆ باشۆر هه‌رێمه‌کا‬ ‫داگیرکری ‌ه و عیراق وه‌الته‌کێ داگیرکه‌ره‌‬ ‫ددستۆرێ عیراقێدا تێرا وێ چه‌ندێ هه‌بو‬ ‫کۆ ئه‌ڤرو هه‌رێم ئێک الیه‌نان ‌ه بڕیارا‬ ‫گشت پڕسیێ بده‌ت‪ ،‬له‌وان ژی گرنگ ‌ه ئه‌م‬ ‫نه‌خشه‌یێ جیوسیاسیێ ده‌وڵه‌تا باشۆرێ‬ ‫کوردستانێ ده‌ست نیشان بکه‌ین و بزانین‬ ‫ل ده‌ردورێ وێ ده‌وڵه‌تێ چ ده‌وڵه‌ت و‬ ‫هه‌رێمه‌ک تێت ‌ه دیتن و شنی ل گوره‌ی‬ ‫وی نه‌خشه‌یی شروڤه‌و پێشبینیێن خۆ‬

‫وێنه‌بکه‌ین‪ .‬ژبه‌رکۆ گۆرانه‌کا مه‌زنا دوی‬ ‫نه‌خشه‌یی جیۆسیاسیدا ژی هاتی ‌ه کرن‬ ‫و سه‌ره‌رای دژمنایه‌تیه‌کا که‌ڤنارا وان‬ ‫وه‌التان لگه‌ل دوزا گه‌لێ کورد لێ دیسان‬ ‫هنده‌ک خالێن گه‌شبین ژی تێدا هه‌نه‌‬ ‫کۆ دشیاندای ‌ه باشۆر ژبۆ گه‌رێن دان و‬ ‫ستاندنا مفایی ژێ ببینیت وگه‌له‌ک کارتێن‬ ‫بهێز ده‌ستخۆ بێخیت‪.‬‬ ‫هه‌رێما کوردستانێ « ده‌وڵه‌تا‬ ‫کوردستانا باشۆر « لسه‌ر نه‌خشه‌یێ نۆیی‬ ‫دکه‌ڤیت ‌ه دناڤبه‌را چار یه‌که‌یێن سیا�سی دا‬ ‫« ده‌وڵه‌ت « دا‪.‬‬ ‫ل باشۆر – ده‌وڵه‌تا عیراقی‪ .‬‬ ‫گرنگترین والت دبابه‌تێ ژدایکبوونا‬ ‫ده‌وڵه‌تا باشۆرێ کوردستانێ عیراقه‌‪ ،‬که‌‬ ‫دئه‌ده‌بیاتێت دبلوماسیدا عیراق والتێ‬ ‫دایکه‌‪ ،‬رازیبوونا عیراقێ دبیت ‌ه ئه‌گه‌رێ‬ ‫رازیبوونا گه‌له‌ک والتێن دیتر دجیهانێدا و‬ ‫به‌روڤاژیا وێژى دروسته‌‪ ،‬به‌لکى دئه‌گه‌رێ‬ ‫نه‌رازیبوونا وێ لسه‌ر ده‌وڵه‌تا باشۆر‬ ‫به‌ره‌یه‌کێ ده‌ولی ل دژی دروست بوونا‬ ‫ده‌وڵه‌تا کوردی دروست دبیت‪.‬‬ ‫هه‌رێما کوردستانێ دنهۆدا دکه‌ڤیته‌‬ ‫دناڤه‌راستا هه‌ڤرکیه‌کا مه‌زهه‌بی یا‬ ‫هه‌رێمایه‌تی « سوننی « بسه‌رکێشیا‬ ‫هه‌رئێک ژ تورکیا و سعودی ‌ه و قه‌ته‌ر‪،‬‬ ‫دبه‌رامبه‌ردا « شیع ‌ه « ک ‌ه ژالیێ ئیرانێ‬ ‫ڤ ‌ه سه‌رکێ�شی تێته‌کرن و شیعه‌گه‌رایه‌تی‬ ‫ناوه‌ندی تر ‌ه ژ سوننیان‪ ،‬ل وێ تۆندیا‬ ‫هه‌ڤرکیان دناڤبه‌را سوننان و شیعه‌یان‬ ‫تایبه‌ت دبابه‌تێ مۆلکداریا عیراقێ بۆ‬ ‫کیشکێ ژڤانا دزڤریت ئه‌گه‌ر کورد‬ ‫دقوناغا خۆ به‌رهه‌فکرن به‌رف ده‌وڵه‌ت‬ ‫بوونێ دوماهیکێ بناکۆکیێن نافخۆیی یێن‬ ‫خۆ نه‌ئینیت ئه‌گه‌را وێ چه‌ندێ هه‌یه‌‬ ‫هه‌رێم بده‌ردێ دابه‌شبوون بسه‌ر هه‌ردو‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫زوماندا دابه‌ش ببیت‪.‬‬ ‫ژبۆ دا دخاندنا عیراقێدا دسه‌رکه‌فتى‬ ‫بین ده‌بیت دپێکهاته‌یێن وێ و مێژویا‬ ‫هه‌ڤرکی و جورێ په‌یوه‌ندیێن وان‬ ‫پێکهاته‌یان دئاگه‌هداربین « سن ‌ه و شیعه‌‬ ‫« دا بزانین چه‌وا و ب چ رێک دشیاندایه‌‬ ‫کاره‌کێ دپلوماسیێ سه‌رکه‌فتی په‌یره‌و بکه‌‬ ‫ن‪.‬‬ ‫دمێژویا عیراقا به‌ری دامه‌زراندنێ و‬ ‫پشتی هاتی ‌ه دامه‌زراندن ژی هه‌ڤرکیه‌کا‬ ‫به‌رده‌وام هه‌رهه‌بووی ‌ه لسه‌ر مۆلکداریا‬ ‫عیراقێ بۆ کێ دزڤریت بۆ سووننیان‬ ‫ویان بۆ شیعه‌یان‪ ،‬و هه‌ر ژکه‌ڤن وه‌ره‌‬ ‫ناسیۆنالیستیا سونیان بۆ عه‌ربان‬ ‫بهێزتربووی ‌ه و عیراق ببه‌شه‌ک ژ له‌�شێ‬ ‫جیهانا عه‌ره‌بی دای ‌ه نیاسین‪ ،‬هه‌ر چ شیعه‌‬ ‫ن ‌ه به‌روڤاژی هه‌ر ل په‌یدابوونا وانا وه‌کی‬ ‫بزوتنه‌وه‌یه‌کا ئۆپزسیوونی ل دژی سونه‌‬ ‫مه‌زهه‌بان هاتی ‌ه نیاسین‪ ،‬بتایبه‌ت به‌ری‬ ‫سه‌رکه‌فتنا شۆره‌شا ئیسالمیا شیعه‌یان‬ ‫ل ئیرانێ‪ ،‬ڤێ وه‌لێکری ‌ه که‌مینه‌یه‌کا سوننی‬ ‫بۆ زێده‌تر ژ ‪ 80‬ساالن ده‌ستهه‌التێ ل‬ ‫زورینه‌یا شیعه‌یان بکه‌ن و شیع ‌ه به‌رف‬ ‫زالبوونا مه‌یال مه‌زهه‌بگه‌رایه‌تی بچن‪،‬‬ ‫بتایبه‌ت پشتی سالێن شێستان و حه‌فتێ‬ ‫یان شنی پشتی گۆتارا « والی ‌ه فقی ‌ه « ل‬ ‫ئیرانێ هاتی ‌ه ئاڤاکرن کارتێکرنه‌کا مه‌زن‬ ‫دشیعه‌یان دا کری ‌ه وشنی خۆ رێکخستینه‌‬ ‫و شه‌ر لسه‌ر وه‌رگرتنا ده‌ستهه‌التێ کریه‌‪.‬‬ ‫زێده‌تر ژ �سێ چارکێن سنۆرێ باشۆرێ‬ ‫کوردستانێ هه‌فسنورێ سوننیاینه‌‬ ‫ودنهۆدا سوننی دڕه‌وشه‌کا گه‌له‌ک‬ ‫ئالوزوخراب دا ده‌ربازدبن‪.‬‬ ‫‪ - 1‬مۆلکداریه‌تا عیراقێ یا ژده‌ست‬ ‫دای‪.‬‬ ‫‪ - 2‬پشتی ‪ 80‬سالێن ده‌ستهه‌التێ‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫دنهودا‬

‫بسه‌ر زورینه‌یه‌کا شیعی‪،‬‬ ‫که‌مینه‌یه‌کا بێ ده‌ستهه‌الته‪.‬‬ ‫‪ - 3‬ل جهێ بزاڤێ بکه‌ت خۆ لگه‌ل‬ ‫گورانکاریا بگونجینیت‪ ،‬بزاڤێ دکه‌ت‬ ‫رێگریێ ل گورانکاریان دا بکه‌ت‪.‬‬ ‫‪ - 4‬پشتی تێکچوونا نافمالیا‬

‫دئه‌گه‌رێ جودابوونا‬

‫کوردان ژ عیراقێ‪،‬‬ ‫ه بشیعه‌کرنا‬ ‫ئه‌ڤ ‌‬

‫عیراقێ دێ بیته‌‬ ‫راستیه‌ک و بڤێ‬

‫وه‌رچه‌رخانه‌ک بسه‌ر‬

‫جیۆپولتیکا ڤی‬ ‫وه‌التیدا تێت‬

‫سوننیان ژی هێش دوه‌هما وه‌رگرتنا‬ ‫ده‌ستهه‌التێ دا دژین و ژبۆ وێ وه‌همێ‬ ‫بکه‌ن ‌ه راستی خۆدان ‌ه ده‌ستێ قه‌ده‌را‬ ‫ئیسالما سیاسیا تۆندره‌و‪.‬‬ ‫ل وى ده‌مێ هێش سوننی دعیراقا‬ ‫پشتی سه‌دامی ژیدا نه‌هاتین ‌ه شکاندن‬ ‫ب فیدارلیه‌تێ رازی نه‌دبوون‪ ،‬لێ پشتی‬ ‫هاتین ‌ه تێکشکاندن ئه‌و ب فیدارلیه‌تێ‬ ‫درازین ‌ه و شیع ‌ه درازی نینن لسه‌ر‪ ،‬له‌وان‬ ‫ئه‌گه‌رکا مه‌زنا هه‌ى سوننی ببن ‌ه قوربانی‬ ‫وه‌هما ده‌ستهه‌التێ‪.‬‬ ‫دنهۆدا شیع ‌ه باالده‌ست ‌ه و سوننی‬ ‫دنه‌چارن ب فیدرالیه‌ته‌کێ رازی ببن کۆ‬ ‫سنۆرێن وێ شیع ‌ه ده‌ست نیشان دکه‌ن‪،‬‬

‫ک ‌ه وات ‌ه دنهۆدا عیراق به‌شه‌ک ‌ه ژ ئاسایشا‬ ‫کۆیراتیا ئیرانێ وناسیونالیستیا سوننان‬ ‫هه‌ره‌س ئینا و سوننی دڤی بابه‌تیدا دالوازن‬ ‫و دهه‌بوونا هه‌ڤرکیه‌کا به‌رده‌وامدا نکارن‬ ‫دئێک ده‌مدا شه‌ری لگه‌ل دو نه‌یاران‬ ‫بکه‌ن‪ ،‬ل ره‌خه‌کی شیع ‌ه و ل ره‌خێ دیتر‬ ‫« کورد و کورد ژی راستیه‌کا مێژوی‬ ‫یاهه‌ی و ناسیۆنالیسته‌کا کوردیا بهێز‬ ‫هه‌ی ‌ه بۆ دامه‌زراندنا ده‌وڵه‌تا خۆ‪ ،‬و ب‬ ‫پێی ده‌ستۆرێ عیراقێ ژی فیدارلیه‌ته‌ک و‬ ‫جوگرافیایه‌ک هه‌ی ‌ه مولکداریه‌تا وێ یا‬ ‫کوردان ‌ه «‪.‬‬ ‫دئه‌گه‌رێ جودابوونا کوردان ژ‬ ‫عیراقێ‪ ،‬ئه‌ڤ ‌ه بشیعه‌کرنا عیراقێ دێ بیته‌‬ ‫راستیه‌ک و بڤێ وه‌رچه‌رخانه‌ک بسه‌ر‬ ‫جیۆپولتیکا ڤی وه‌التیدا تێت و سۆنن ‌ه دێ‬ ‫ئێن ‌ه دویرکرن ژده‌ستهه‌التێ و ل جهێ‬ ‫ناسیونالیزما عه‌ره‌بی‪ ،‬دێ ناسیونالیزما‬ ‫عیراقچیاتی جهێ وێ گریت بره‌نگ و‬ ‫تامه‌کا ئیرانی‪ ،‬بووی ‌ه ره‌نگ ‌ه جودابوونا‬ ‫کوردان دبه‌رژه‌وه‌ندیا شیعه‌یاندابیت و‬ ‫دئه‌نجامدا ژی دبه‌رژه‌وه‌ندیا ئیرانێ دایه‌‬ ‫و کورد دکاریت ب رێ نه‌گرتنا زالبوونا‬ ‫هه‌ژمونگه‌راتیا ئیرانێ بسه‌ر عیراقێ بکه‌نه‌‬ ‫کاره‌ته‌ک دده‌ستێن خۆدا‪ ،‬دبه‌رامبه‌ردا و‬ ‫هه‌ر ژبۆ هه‌ژموونا ئیرانێ نه‌بیت ‌ه گه‌فه‌کا‬ ‫راسته‌وخۆ لسه‌ر ناڤه‌ندا سونه‌تگه‌رایه‌تیێ‬ ‫ک ‌ه دنهۆدا سعودی ‌ه سه‌رکێشیا وێ دکه‌ت‬ ‫و هه‌ڤرکیه‌کا که‌ڤنار و به‌رده‌وام ژی‬ ‫دناڤبه‌را سعودی ‌ه وئیرانێ هه‌رهه‌بوویه‌‬ ‫ئه‌ڤ ‌ه ئه‌گه‌ره‌کا مه‌زن ‌ه کۆ سعودی ‌ه بخۆ‬ ‫پشته‌ڤانیا ژدایکبوونا ده‌وڵه‌تا باشۆرێ‬ ‫کوردستانێ بکه‌ت‪ ،‬دیسان ژبۆ کوردان‬ ‫وه‌ک پێکهاته‌یه‌کێ سوننی مه‌زهه‌ب نه‌که‌ته‌‬ ‫پشته‌ڤانه‌ک بۆ شیعه‌یان سونیێن عیراقێ‬ ‫ژی رازیبه‌ک دژایه‌تیا کوردان نه‌که‌ن‬ ‫‪43‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫تا ئاستێ سه‌ربخۆکرنێ ژی‪ ،‬ئه‌ڤه‌ژی‬ ‫دشیاندای ‌ه کارته‌ک بیت دده‌ستێت‬ ‫باشۆردا لێ کورد ده‌بیت گه‌له‌ک بهۆشیاری‬ ‫سه‌ره‌ده‌ریێ دڤان هه‌ردو کارتاندا بکه‌ت‪.‬‬ ‫‪ - 1‬ده‌بیت خۆ ژ سنه‌بوونێ وه‌ک‬ ‫میکانیزمه‌کا خۆپاراستنێ و به‌رهنگاریێ‬ ‫ب پارێزیت ‪،‬ب واته‌یا وه‌ک زه‌روره‌ت خۆ‬ ‫نه‌ئێخیت ‌ه دخه‌نده‌کا سونیاندا‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫کورد بچیت ‌ه دملمالنه‌یا مه‌زهه‌بیدا‪ ،‬ئه‌ڤه‌‬ ‫ل چه‌ندین ئاستاندا دێ زیان به‌رکه‌ڤیت‬ ‫و ده‌رئه‌نجامدا دێ ددان و ستاندناندا‬ ‫لگه‌ل هه‌ر به‌شه‌کێ ژوانا تشته‌ک بده‌ست‬ ‫ناکه‌ڤیت‪.‬‬ ‫‪، - 2‬دبه‌رامبه‌ری شیعه‌یاندا ده‌بیت‬ ‫بره‌نگه‌کی دان و ستاندنا بکه‌ت بێی کۆ‬ ‫شیعه‌یان بێخیت ‌ه دبه‌ره‌یێ نه‌یاردا‪ ،‬چونکه‌‬ ‫ب نه‌یارکرنه‌کا هۆسادا هه‌م عیراق و هه‌م‬ ‫ئیران ژی دێ لخۆکه‌ت ‌ه نه‌یار‪.‬‬ ‫‪ - 3‬نابیت باشۆر بکه‌ڤیته‌‬ ‫دهه‌ڤرکیێن هیاللی شیعی و هیاللی‬ ‫سوننیدا و بزه‌روره‌ت ئێکێ ژوانا‬ ‫بهه‌لبژێریت‪ ،‬گرنگ ‌ه لسه‌ر ئاستێ فه‌رمی ب‬ ‫ئێک مه‌ساف ‌ه سه‌ره‌ده‌ریێ بکه‌ت و ئه‌و دو‬ ‫کارتێن سه‌ری ژی بلێهاتیان ‌ه و بشاره‌زایانه‌‬ ‫ره‌فتارێ لگه‌لدا بکه‌ت‪.‬‬ ‫ل روژهه‌التا – ده‌وڵه‌تا ئیرانێ ‪:‬‬ ‫ئه‌ڤرو ئه‌م دروژگاره‌کێدا دژین که‌‬ ‫رۆژانێن کێمکرنا ئابلوقه‌یێن سه‌ر ئیرانێ‬ ‫نه‌‪ ،‬دهه‌مان وه‌خت دا ل چرکه‌ساتێن‬ ‫وه‌رچه‌رخانه‌کێدا دژین ک ‌ه تێدا نێزیکه‌‬ ‫سیستمێ جیهانێ باوه‌ری یا وێ به‌رامبه‌ر‬ ‫شیعه‌یان تێت ‌ه گوهارتن‪ ،‬دنهۆدا ئه‌م‬ ‫دسه‌رده‌مه‌کیدان ‌ه ک ‌ه ژ نها و وێڤ ‌ه سونه‌‬ ‫دێ بیت ‌ه الیه‌نێ مه‌ترسیدار بسه‌ر سیستمێ‬ ‫جیهانێ نه‌ک شیعه‌‪ ،‬ئیسالما شیعی‬ ‫ئارمانجا وێ سنۆرێ جوگرافیا ده‌ڤه‌را‬ ‫‪44‬‬

‫روژهه‌التا ناڤه‌راست دایه‌‪ ،‬لێ ئیسالما‬ ‫سوننی رادیکال تر ‌ه و دژی سیستمێ‬ ‫جیهانێ یه‌‪ ،‬بووی ‌ه دێ بینین ئیران یابه‌رف‬ ‫ڤه‌کرنه‌کێ ڤ ‌ه دچیت بو الیێ جیهانێدا‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر ئه‌م دقه‌ت بکه‌ین راکرنا‬ ‫ئابلوقه‌یان لسه‌ر ئیرانێ ده‌رئه‌نجامێ �سێ‬ ‫وه‌رچه‌رخان بوویه‌‪.‬‬

‫پرسا ریفراندوما‬

‫باشۆر و راگه‌هاندنا‬ ‫ده‌وله‌تا باشۆرێ‬

‫کوردستانێ گرنگه‌‬

‫کورد لگه‌ل ئیرانیان‬ ‫کاره‌کێ دبلوماسی‬

‫بکه‌ت‬

‫ئێک – تۆندره‌وببون و تیرورست بوونا‬ ‫پشکه‌کا ئیسالما سیاسیا سوننی‪.‬‬ ‫دوو – ئاماده‌بوونا ئیرانێ ببیت ‌ه به‌شه‌ک‬ ‫ل سیستمێ ئابۆریا جیهانێ‪.‬‬ ‫�سێ – ده‌رئه‌نجامێ بۆهارا عه‌ره‌بی‬ ‫و دسه‌رهلدانا داعشدا ژماره‌یه‌کا زورا‬ ‫وه‌التێن ده‌ڤه‌رێ تۆ�شی نه‌ئارامیێ بوون‪،‬‬ ‫ل ده‌مه‌کیدا ئیران تا نهۆ دئارامیه‌کێ دا یا‬ ‫پاراستیه‌‪.‬‬ ‫ئه‌وا په‌یوه‌ندی ب پرسا ریفراندوما‬ ‫باشۆر و راگه‌هاندنا ده‌وله‌تا باشۆرێ‬ ‫کوردستانێ گرنگ ‌ه کورد لگه‌ل ئیرانیان‬ ‫کاره‌کێ دبلوما�سی بکه‌ت بره‌نگه‌کی‪.‬‬ ‫‪ - 1‬ب ئاشکه‌رایی ب ئیرانیان‬ ‫رابگه‌هینیت ک ‌ه چه‌وان دده‌مێ بیست‬

‫و شه‌ش سالێن بوریدا هه‌رێمێ شیای ‌ه‬ ‫سنۆرێ دناڤبه‌را هه‌رێمێ و ئیرانی ئارام‬ ‫بکه‌ت‪ ،‬پشتی بده‌وله‌ت بوونا باشۆرێ‬ ‫کوردستانێ ئه‌ڤ ‌ه وه‌ک ئه‌رکه‌کێ یاسایی و‬ ‫عورفه‌کێ هه‌فسنوری دێ ئه‌و سنور پتر‬ ‫ئێن ‌ه پاراستن‪.‬‬ ‫‪ - 2‬گرێدان ب هه‌ڤپه‌یانیا لگه‌ل‬ ‫شیعه‌یێن عیراقێ‪ ،‬ده‌بیت وێ بو ئیرنیان‬ ‫بسه‌ملینین سه‌ربه‌خۆیا کوردستانێ نابیته‌‬ ‫رێگر لبه‌رده‌م پروژه‌یێ هه‌ژموونا ئیرانێ‬ ‫بسه‌ر عیراقێدا‪ .‬و بکردار ژی دحاله‌تێ‬ ‫ده‌وله‌ت بوونا باشۆر پتر ده‌لیڤ ‌ه بۆ ئیرانێ‬ ‫تێت ‌ه خۆشکرن په‌یوه‌ندیێن خۆ لگه‌ل‬ ‫شیعه‌یێن عیراقێ رێک بێخیت‪.‬‬ ‫‪ - 3‬ژ روویێ ئالوگورا بازگانیڤه‌‬ ‫ده‌بیت ته‌که‌سه‌یا وێ چه‌ندێ بێت ‌ه کرن‬ ‫کو بده‌وله‌ت بوونا باشۆرێ کوردستانێ‬ ‫ئه‌ڤ ‌ه ئاستێ ئالوگورێن بازرگانی دناڤبه‌را‬ ‫هه‌ردو والتان دا دێ گه‌له‌ک بلند بیت‬ ‫ک ‌ه دنهودا د ده‌وروبه‌رێن شه‌ش ملیار‬ ‫دوالر ساالنه‌دای ‌ه « دبابه‌تێ به‌رژه‌وه‌ندیێن‬ ‫ئابۆریدا ئه‌وا راستی ی ‌ه نه‌هه‌فسه‌نگیه‌ک‬ ‫هه‌ی ‌ه دناڤبه‌را په‌یوه‌ندیێن ئابۆری‬ ‫دناڤبه‌را ئیران – هه‌رێم و تورکیا – هه‌رێم‬ ‫«‪ ،‬هه‌رێم دشێت ددان و ستاندناندا لگه‌ل‬ ‫ئیرانیا قه‌ره‌بوویا وێ نه‌هه‌فسه‌نگیێ‬ ‫بده‌ت‪.‬‬ ‫‪ - 4‬ب ئه‌گه‌رێ ده‌وڵه‌تبوونا‬ ‫باشۆرێ کوردستانێ‪ ،‬زالبوونا هه‌ژموونا‬ ‫ئیرانێ بسه‌ر عیراقێ مسۆگه‌رتر دکه‌ت‬ ‫و که‌مینه‌یه‌کا سوننی هنگی نه‌چاره‌‬ ‫بوێ چاره‌سه‌ریێ رازی ببیت یا ژالیێ‬ ‫شیعه‌یانڤ ‌ه تێت ‌ه دانان‪.‬‬ ‫‪ - 5‬به‌روڤاژیا تورکیا‪ ،‬که‌‬ ‫بده‌وله‌تبوونا باشۆر‪ ،‬ئه‌و ده‌وله‌ت نابیته‌‬ ‫ئه‌گه‌ره‌ک کۆ ئیران بێت ‌ه دابران ژ عیراقێ‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫به‌لکی دهه‌مان ئه‌گه‌ر دا ده‌وڵه‌تا باشۆر‬ ‫دبیت ‌ه رێگره‌ک دناڤبه‌را تورکیا و عیراقێ و‬ ‫دڤێ دا ژی کاره‌ته‌کا بهێز دکه‌ڤیت ‌ه دده‌ستێن‬ ‫باشۆر دا دبابه‌تێ تورکیادا‪.‬‬ ‫ل روژئاڤا – ده‌وڵه‌ت سوریا «‬ ‫سوریا دنهۆدا ناڤه‌ک ‌ه بۆ ژماره‌کا ئاماژا‪،‬‬ ‫والته‌ک ‌ه بۆی ‌ه گوره‌پانا هه‌ڤرکیێن هه‌رێمی‬ ‫و ده‌وله‌تی‪ ،‬لێ دهه‌مان ده‌مدا یابۆی ‌ه جهێ‬ ‫سه‌رهلدانا نه‌فه‌سه‌کا نۆیا کوردی ژی‪،‬‬ ‫ئه‌ف نه‌فه‌س ‌ه دشێت ببیت ‌ه جهه‌ک دکیراتیا‬ ‫ئاسایشا هه‌رێما کوردستانێ ژی‪ ،‬روژئاڤا‬ ‫دده‌مه‌کیدا ژدایکبووی ‌ه ک ‌ه مۆفارق ‌ه دوێ‬ ‫ئێکێ دای ‌ه ده‌رکه‌فتنا داعش سه‌ره‌رایی‬ ‫وێ ئێکێ کۆ گه‌فه‌کا راسته‌وخۆبووی ‌ه و‬ ‫شه‌ره‌کێ ب وه‌کاله‌ت بووی ‌ه ژبۆ ژناڤبرنا‬ ‫شۆره‌شا روژئاڤا لێ مفارق ‌ه وێ چه‌ندێ‬ ‫دای ‌ه په‌یدابوونا داعش بۆ ئه‌گه‌رێ‬ ‫ناساندن و دیاربوونا ئیدارا کوردی ل‬ ‫روژئاڤا‪ ،‬بتایبه‌تی ژالیێ پشتگیریا نیف‬ ‫ده‌وله‌تی بۆ هێزێن کوردی و قبولکرنا‬ ‫ده‌رکه‌فتنا شۆره‌شا رۆژئاڤا‪ ،‬لێ دهه‌مان‬ ‫ده‌مدا بابه‌تێ هه‌ری دلگران خرابیا‬ ‫په‌یوه‌ندیێن هه‌رێمێ و روژئاڤایه‌‪ ،‬دنهۆدا‬ ‫پشتی دچه‌ندین تێستاندا دبلوماسیه‌تا‬ ‫روژئاڤا و هێزێن کوردی زیره‌کی و‬ ‫لێهاتیا خۆ سه‌ملاندین و نهۆ ژهێزه‌ک‬ ‫لۆکال یابووی ‌ه هێزه‌کا سه‌ره‌کی و وه‌کى‬ ‫هێزه‌کا دوست لنک روسیا تێته‌نیاسین و‬ ‫وه‌کى هێزه‌کا هه‌ڤپه‌یمان و ئێکان ‌ه لگه‌ل‬ ‫ئه‌مریکادای ‌ه و پشته‌ڤانیێن مه‌زن بوتێنه‌‬ ‫دان‪ ،‬هه‌رل ده‌سپێکا په‌یداوونا روژئاڤا‬ ‫تورکیا بمه‌تر�سی لسه‌ر ئاسایشا نه‌ته‌وه‌یا‬ ‫خۆزانی ‌ه و چه‌ندین جارا تورکیا هه‌وال‬ ‫ژناڤبرنا ده‌ستهه‌التێن خۆجهیێن روژئاڤا‬ ‫داین ‌ه و ئه‌گه‌ره‌ک ژ ئه‌گه‌رێن تێچوونا‬ ‫په‌یوه‌ندیێن سیا�سی و ئابۆری دناڤبه‌را‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫هه‌رێما باشۆرێ کوردستانێ و روژئاڤایێ‬ ‫کوردستانێ کارتێن فشارێن تورکیابوویه‌‬ ‫لسه‌ر هه‌رێما باشۆر و تانهۆ ژی ب زێده‌تر‬ ‫سیناریوویه‌کێ تۆرکیا دهه‌ولدانادای ‌ه ژبۆ‬ ‫ژنافبرنا هه‌رێما روژئاڤا‪ ،‬لسه‌ر بریارا‬ ‫ئه‌نجامدانا ریفرادۆمێ ل باشۆر‪ ،‬روژئاڤا و‬ ‫جودا ژهه‌لویستێ هه‌می والتێن هه‌فسنور‬ ‫پشته‌ڤانیا خۆبو پروسسا ریفراندومێ‬ ‫راگه‌هاندی ‌ه و دئه‌گه‌رێن گرتنا سنورێ‬ ‫تورکیا ئه‌ف ‌ه روژئاڤا سنورێ خۆ‬ ‫ڤه‌ده‌کت‪ ،‬بووی ‌ه روژئاڤا دکارین روله‌کێ‬

‫ئه‌ڤرو تورکیا‬

‫ئیسالمی یا پارتا‬

‫داد و گه‌شه‌پێدانه‌‪،‬‬ ‫ه ژ تورکیا‬ ‫یاجودای ‌‬

‫به‌ری شازد ‌ه ساالن‬

‫یان تورکیایه‌کا‬ ‫عه‌لمانی‬

‫مه‌زن ببیت و وه‌کی کارته‌کا دوسه‌ربیت‬ ‫ژی هه‌م بۆ باشۆر و هه‌م ژی بۆ روژئاڤا‪،‬‬ ‫بووی ‌ه دسه‌روبه‌ندێن بریارا ریفراندۆمێ‬ ‫گرنگ ‌ه روژئاڤا و باشۆر دوماهیکێ ب‬ ‫ئالوزیێن په‌یوه‌ندیێن دناڤبه‌را خۆدا بینن‬ ‫و وه‌کی ئنترناتیف مفایی دوالیه‌ن ‌ه ژئێک‬ ‫و دوو ببینن و دهه‌مان ده‌مدا دیسان‬ ‫دشیاندای ‌ه دان و ستاندنێن سیا�سی ژبۆ‬ ‫کۆنفدرلیه‌تێ بکه‌ن دناڤبه‌را باشۆر‬ ‫و روژئاڤا دا‪ ،‬ک ‌ه بدیتنا م ‌ه ئه‌ڤ ‌ه بخۆ‬ ‫زه‌نگه‌کا بهێز ‌ه بتایبه‌ت بۆ تورکیاو ژبۆ‬ ‫ئه‌ف جور ‌ه رێکه‌فته‌ن ‌ه نه‌ئێت ‌ه کرن دێ‬ ‫ئاماده‌بیت بۆ هه‌ر رێکه‌فتن و داپێدانه‌کێ‬

‫دناڤبه‌را باشۆر و ده‌وڵه‌تا تورکیا‪ ،‬و بووی ‌ه‬ ‫باشۆر دکاریت دان و ستاندێن لگه‌ل‬ ‫روژئاڤادا وه‌ک پرنسیپه‌کێ پاشه‌روژه‌کا‬ ‫دویرمه‌ودا دان و ستاندنان لسه‌ر بکه‌ت‬ ‫و دیسان وه‌کى کاره‌ته‌کا وه‌ختی ژی لگه‌ل‬ ‫تورکیا بکاربینیت‪ ،‬له‌وان روژئاڤا دکارین‬ ‫یاریکه‌ره‌کێ بهێز بیت د ب ئه‌نجامگه‌هاندنا‬ ‫ده‌وله‌تا باشۆر‪ ،‬ک ‌ه دویر نین ‌ه د ئه‌گه‌رێ‬ ‫ئاساییکرنا په‌یوه‌ندیێن باشۆر و‬ ‫روژئاڤادا‪ ،‬کرفتا ده‌وله‌ته‌کا دائێخستی‬ ‫ژی بێت ‌ه چاره‌سه‌رکرن و کۆنفیدرالیه‌تا‬ ‫باشۆر و روژئاڤا دێ ده‌وڵه‌تا باشۆر‬ ‫گه‌هیت ‌ه سه‌ر لێڤێن ده‌ریایا ناڤه‌راست‪.‬‬ ‫له‌وان و دڤێ قوناغێدا ک ‌ه باشۆر لبه‌رده‌م‬ ‫ریفرادندومێدای ‌ه گرنگ ‌ه وه‌کی ده‌ستپێک‪.‬‬ ‫‪ - 1‬بله‌ز سنۆرێ دناڤبه‌را باشۆر و‬ ‫رۆژئاڤا بێته‌ڤه‌کرن و ئالۆگورێن بازرگانی‬ ‫و دیپلۆما�سی ده‌ست پێ بکه‌ت‪.‬‬ ‫‪ - 2‬دان و ستاندنێن سیا�سی‬ ‫وه‌کى پێنگاڤه‌کا ده‌ست پێکی یا لێک‬ ‫تێگه‌هشتنه‌کێ تا ئاستێ رێکه‌فتن لسه‌ر‬ ‫کۆنفیدرالیه‌تێ دنافبه‌را دو والتێن‬ ‫سه‌ربخۆدا‪.‬‬ ‫ل باکۆر – ده‌وڵه‌تا تورکیا‪ .‬‬ ‫تورکیا ئه‌ڤرو تورکیا ئیسالمی یا پارتا‬ ‫داد و گه‌شه‌پێدانه‌‪ ،‬یاجودای ‌ه ژ تورکیا‬ ‫به‌ری شازد ‌ه ساالن یان تورکیایه‌کا‬ ‫عه‌ملانی‪ ،‬ک ‌ه به‌روڤاژی یا جارانه‌‪،‬‬ ‫ئاراسته‌یێن سیاسه‌تا خۆ ژ روژئاڤا به‌رف‬ ‫روژهه‌الت دا جهگیردکه‌ت‪ ،‬تورکیایا‬ ‫ئه‌ردوغان ئارمانجا وێ هه‌ر دسه‌ریدا‬ ‫مۆلکداریا ئیسالما سیاسیا سوننیان‬ ‫بگریت ‌ه ده‌ست و دڤێ خالێدا تورکیا خۆ‬ ‫بناکۆک یان هه‌ڤدژ لگه‌ل هه‌ژموونا‬ ‫ئیرانێ دبینیت‪ ،‬تورکیا ئاکه‌پێ تورکیایه‌کا‬ ‫‪45‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫پری کێش ‌ه و پری هه‌ڤرکی ‌ه به‌روڤاژیا‬ ‫پڕوژه‌یا بچونه‌کرنا کێشه‌یان یا پارتیا‬ ‫ئه‌ردوغان بانگ ژبۆ دکرن‪ ،‬کێش ‌ه گرفتێن‬ ‫هند ‌ه ئالوزبووین ‌ه ئه‌سته‌م ‌ه پێشبینیا‬ ‫ده‌رچوونه‌کا بسانه‌هی بکه‌ى‪.‬‬ ‫تورکیا مفاداره‌کێ مه‌زن بووی ‌ه ژنافبرنا‬ ‫رژێما به‌عس و وه‌سا بو دچو کوعیراق دێ‬ ‫بیت ‌ه باخجه‌یێ پشت ماال تورکیا‪ ،‬تورکمان‬ ‫بدوستێن که‌ڤنارێن تورکیا تێن ‌ه نیاسین لێ‬ ‫ئه‌و گورانکاریا دسیسمێ سیاسیێ تورکیادا‬ ‫هاتی ‌ه کرن تایبه‌ت ژ ناسیۆنالیزمه‌کا‬ ‫ئیتنی به‌رف ناسیۆنالیزمه‌کا تێکه‌ل ب‬ ‫ئاین ب تایبه‌ت ژی ئیسالمه‌کا سیاسیا‬ ‫سوننیا رادیکال‪ ،‬تورکیا نێزیکى سوننه‌یێن‬ ‫عیراقێ کر ب « کورد و عه‌ره‌ب»ڤه‌‪ ،‬و ڤێ‬ ‫پرو�سێ زێده‌تر خۆدید پشتی ملمالنه‌یێن‬ ‫ناف عیراقێدا گه‌شه‌یا زێده‌تر بخۆڤه‌‬ ‫دیتی‪ ،‬پشتی که‌فتنا رژێما به‌عس‪ ،‬مروڤ‬ ‫دکاریت بێژیت هه‌ژموونا ئیرانێ بسه‌ر‬ ‫عیراقێ دا پتر باالده‌ست بو‪ ،‬و ڤێ ئێکێ پتر‬ ‫تورکیا هاندا په‌نایێ بۆ کوردان و سوننیان‬ ‫ببه‌ت‪ ،‬ب الوازبوونا سوننیان کورد بوونه‌‬ ‫بژاره‌یێ ئێکێ تورکیا گرنگیێ بده‌ت‪،‬‬ ‫بووی ‌ه ئه‌گه‌ر سه‌رنچ بده‌ین په‌یوه‌ندیێن‬ ‫تورکیا لگه‌ل هه‌رێمێ دگه‌له‌ک بیاڤاندا ژ‬ ‫په‌یوه‌ندیێن سیا�سی – ئابۆری‪ ،‬گه‌شه‌یه‌کا‬ ‫مه‌زن بخوڤ ‌ه دیتی ‌ه تایبه‌ت دبیاڤێ بازارو‬ ‫وزێدا ک ‌ه ل �سێ سالێن به‌ریا نهه‌دا ئاستێ‬ ‫ئالوگورێن بازرگانی دناڤبه‌را هه‌رێمێ و‬ ‫تورکیادا ‪10‬ملیار دوالر ساالن ‌ه تێپه‌ران‬ ‫دبوون‪ ،‬زێده‌باری کارکرنا زێده‌تر ژ‬ ‫‪ 2200‬کۆمپانیایێن تورکیا ک ‌ه تێدا زێده‌تر‬ ‫ژ ‪30000‬هزار ته‌کنیکار و بزنسمان تێدا‬ ‫کاردکه‌ن‪ ،‬بووی ‌ه هه‌ر نه‌رازیبوونه‌کا‬ ‫تورکیا دگه‌ل هه‌رێمێدا بکه‌ت ئه‌ڤه‌‬ ‫راسته‌وخۆ کارڤه‌دانێن مه‌زن دێ ل‬ ‫‪46‬‬

‫ئابۆریا تورکیادا که‌ت‪ ،‬ئه‌گه‌ر کێشه‌یێن‬ ‫تورکیا دنهۆدا لبه‌رچاڤ وه‌ربگرین ژوانا «‬ ‫کێشه‌یێن تورکیا لگه‌ل ئه‌وروپا و ئه‌مریکا‪،‬‬ ‫کێشه‌ێن وێ یێن ئابۆری‪ ،‬کێشه‌یێن نافخۆ‬ ‫و هه‌بوونا به‌ره‌یه‌کێ مه‌زنێ نافخۆیی ل‬ ‫دژی ئاکه‌پێ « هه‌می پێکڤ ‌ه فشارن‪ ،‬که‌‬ ‫دئه‌نجامدا په‌یوه‌ندی و سیاسه‌تا ئه‌که‌پێ‬ ‫دله‌یزوک و نه‌جهگیرن و ڤێ ئێکێ ژی‬ ‫مه‌ترسیێن خۆیێن مه‌زن لسه‌ر ئارامیی و‬ ‫پاشه‌روژا تورکیا هه‌ن ‌ه وه‌ک ده‌وڵه‌ت‪.‬‬ ‫ڤه‌گه‌راندنا تورکیا ژ تورکیایه‌کا‬ ‫ئه‌ورووپی به‌رف بوون ب وه‌الته‌کێ‬ ‫روژهه‌التا ناڤه‌راست‪ ،‬ئه‌ف وه‌الته‌‬ ‫دپاشکه‌فتنه‌کا مه‌زندای ‌ه بتایبه‌تی‬ ‫دبواری ده‌ستهه‌التداریه‌کا دیموکرا�سی و‬ ‫ئازادیاندا‪.‬‬ ‫دنهۆداژی دده‌مه‌کیدا ک ‌ه بابه‌تێ هه‌ری‬ ‫گرنک لنک تورکیا ئه‌وبووی ‌ه دێ رولێ‬ ‫تورکیا دمۆسلدا چ بیت پشتى نه‌مانا داعش‬ ‫ک ‌ه تورکیا سه‌رزارێ زێده‌تر ژ به‌رپرسه‌کێ‬ ‫مه‌زن ئه‌و ئێک نه‌فه‌شارتی ‌ه کۆ هێش‬ ‫تورکیا موسل ب مۆلکێ خۆدزانیت و‬ ‫ئه‌گه‌رێن مه‌زن هه‌بووین ‌ه تورکیا ب‬ ‫پشته‌ڤانیا سوننیان مولکداریا خۆ لسه‌ر‬ ‫مۆسل دوباره‌بکه‌ت‪ ،‬تورکیا نهۆژی وێ‬ ‫ئێکێ باش دزانیت ب الوازبوونا سوننیان و‬ ‫مه‌زنبوونا ده‌ستهه‌التداریا شیعه‌یان چیتر‬ ‫برێکا سوننیان نکار ‌ه جهێ خو دمۆسلدا‬ ‫بکه‌ت بووی ‌ه بنه‌چاری خۆ ل نێزیکى باشۆر‬ ‫دیتی ‌ه و دحاله‌تێ سه‌ربخوبوونا باشۆر ژی‬ ‫تورکیا هندی تر دکه‌ڤیت ‌ه دته‌بکه‌کێدا که‌‬ ‫ئه‌گه‌ر بیر دژایه‌تیکرنا باشۆر بکه‌ت ئه‌ڤه‌‬ ‫ره‌نگ ‌ه نافخۆیا تورکیا تو�شی هه‌لچوونه‌کێ‬ ‫بیت و دالیه‌نه‌کێ دیتردا بسه‌ربخوبوونا‬ ‫باشۆر تورکیا به‌روڤاژی ئیرانێ سنورێ‬ ‫وێ لگه‌ل عیراقا سون ‌ه تێت ‌ه برین و ره‌نگه‌‬

‫که‌ڤنترین دوستێ خوژی ژده‌ست بده‌ت و‬ ‫چیتر بو سه‌دسالێن دیتر نه‌کاریت به‌ح�سێ‬ ‫ویالیه‌تا موسل بکه‌ت‪ ،‬بووی ‌ه دنهۆدا‬ ‫تورکیا لسه‌ر ئه‌نجامدانا ریفراندۆما‬ ‫باشۆر لسه‌ر دو الیێن وه‌ریسکی یاریێ‬ ‫دکه‌ت‪ ،‬جاره‌کێ وه‌ک گۆتاره‌کا فه‌رمی ل‬ ‫عیراقێ دبێژ ‌ه ئه‌م دژی گشت پرسیا باکۆرێ‬ ‫عیراقێ ین ‌ه و لگه‌ل ئێک پارچه‌ییا خاکا‬ ‫عیراقێداین ‌ه و ل گه‌ل هه‌رێمێ ژی دبێژیت‬ ‫ئه‌م نه‌لگه‌ل ئه‌نجامدانا ریفراندۆمێینه‌‬ ‫و ئه‌م به‌رهه‌ڤین لگه‌ل هه‌رێمێ و به‌غدا‬ ‫ناکۆکیێن وانا چاره‌سه‌ربکه‌ین‪ ،‬لێ دیسان‬ ‫ژی ناڤه‌شێریت و ئنیتێن ڤه‌شارتی و نهێنیێن‬ ‫خۆ ک ‌ه بێنا پیالنگیریه‌کێ ژی ژێ دهێت ده‌ما‬ ‫دبێژیت ئه‌گه‌ر هه‌رێما کوردستانێ پشتی‬ ‫ریفراندۆمێ هاریکارێ مه‌بیت بۆ زێده‌کرنا‬ ‫هێزێن مه‌یێن له‌شکه‌ری و ئه‌و هه‌رێم لبن‬ ‫سیبه‌را ده‌وڵه‌تا تورکیادابیت ئه‌ڤ ‌ه ئه‌م دێ‬ ‫پشته‌ڤان بین و ده‌ریێ سنۆری نائێته‌گرتن‪،‬‬ ‫ئه‌ف گۆتنێن هه‌نێ ژی وێ چه‌ندێ‬ ‫دیاردکه‌ن کۆ تورکیا لبه‌ر ‌ه ئه‌و ده‌وڵه‌تا‬ ‫ل باشۆر تێت ‌ه دروستکرن ببیت ‌ه قوبرسا‬ ‫دووێ و لجهێ خه‌ونا کوردان بێت ‌ه دی‬ ‫ده‌وڵه‌تا باشۆر بکه‌ڤیت ‌ه بن پێت له‌شکه‌رێ‬ ‫ده‌وڵه‌تا تورکیا و بتمامی باشۆر بێته‌‬ ‫داگیرکرن و بکه‌ڤیت ‌ه دخزمه‌ت پاراستنا‬ ‫ئاسایشا نه‌ته‌وه‌ییا تورکیادا و باشۆر ببیته‌‬ ‫گۆره‌پانا شه‌ره‌کێ کورد کورد و مه‌ترسیێن‬ ‫ڤێ سیناریووێ دنه‌بوونا کۆده‌نگیه‌کا‬ ‫هه‌می هێزێن سیا�سی ل هه‌رچارپارچێن‬ ‫کوردستانێدا ددیارن‪ ،‬ئه‌گه‌ر وه‌ربگرین‬ ‫ژی ئه‌نجامدانا ریفراندۆمێ دیفاکتۆیه‌‬ ‫و چ ده‌رچوون نینن ئه‌ڤ ‌ه دیسان ده‌بیت‬ ‫کورد مفایی ژ گرفت و ئالوزیێن تورکیادا‬ ‫بینیت ودویر ژ پڕوژه‌و تێگه‌هشتنا تورکیا‬ ‫بۆ ریفراندۆمێ ئه‌ڤ ‌ه کورد دیسان دکارن‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫ڤێ‬ ‫پێنگاڤێ بکه‌ن ‌ه وه‌رچه‌رخانه‌کا دیروکی و‬ ‫دبه‌رژه‌وه‌ندیا باشۆردا بێته‌خارێ‪.‬‬ ‫دبابه‌تێ په‌یوه‌ندیاندا دنهۆدا گه‌له‌ک‬ ‫گرنگ ‌ه هه‌رێم بتایبه‌ت پارتی و ئێکه‌تی‬ ‫لسه‌ر بنیاتی هه‌ژموون نێزیکبوونێ‬ ‫په‌یوه‌ندیان گرێ نه‌ده‌ن بره‌نگه‌کی‬ ‫دپه‌یوه‌ندیێن ئیرانێ دا ئێکه‌تی بێت ‌ه گازیکرن‬ ‫و هه‌مى ئه‌و به‌رژه‌وه‌ندیێن ب تورکیاڤ ‌ه ژی‬ ‫دگرێدای پارتی بێت ‌ه گازیکرن‪ ،‬گه‌له‌ک‬ ‫گرنک ‌ه دبابه‌تێ ده‌وله‌ت بوونێدا وێڤه‌تر‬ ‫هه‌رشانده‌کا سه‌ره‌دانێ دکه‌ت شانده‌کێ‬ ‫حکومه‌تێ بیت و بویاغه‌کا هیچ پارتیه‌کێ‬ ‫پێڤ ‌ه نه‌بیت‪.‬‬ ‫ئه‌و بابه‌تێن هه‌رێم دکاریت لگه‌ل‬ ‫تورکیا پێ دان و ستاندنان بکه‌ت ‪:‬‬ ‫‪ - 1‬ئاستێ ئالۆگورێن بازرگانی‬ ‫دناڤبه‌را تورکیا و هه‌رێمێ تا دده‌ورو‬ ‫به‌رێن ‪ 10‬ملیار دوالراندا ی ‌ه و دئه‌گه‌رێ‬ ‫بده‌وله‌تبوونا هه‌رێما کوردستانێ ئه‌ف‬ ‫رێژه‌ی ‌ه گه‌له‌ک بلندتردبیت‪.‬‬ ‫‪ - 2‬گرێبه‌ستا هنارده‌کرنا په‌تروال‬ ‫هه‌رێمێ یا پێنچی سالی لگه‌ل تورکیا‪.‬‬ ‫‪ - 3‬دنهۆدا زێده‌تر ژ ‪2200‬‬ ‫کۆمپانیاێن تورکیا ل هه‌رێمێدا هه‌نه‌‬ ‫و زێده‌تر ژ ‪ 30‬ته‌کنیکارو کرێکار دڤان‬ ‫کۆمپانیادا کاری دکه‌ن‪ .‬ئه‌گه‌رێن بهێزهه‌نه‌‬ ‫پشتی راگه‌هاندنا ده‌وڵه‌تا باشۆرێ‬ ‫کوردستانێ ئه‌ف رێژه‌ی ‌ه بلندتر ببیت‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪- 4‬‬ ‫‪1992‬تا‪2017‬هه‌رێما‬ ‫کوردستانێ وه‌ک‬ ‫دیفاکتۆ وه‌الته‌کێ‬ ‫سه‌ربخۆبووی ‌ه و چ‬ ‫مه‌تر�سی نه‌بووی ‌ه لسه‌ر سه‌روه‌ریا تورکیادا‬ ‫‪،‬و هه‌رێمێ هه‌می مه‌رچێن تورکیا ژبۆ‬ ‫پاراستنا سنۆرێن تورکیا جێ به‌جێکرین ‌ه تا‬ ‫ئاستێ به‌شداریکرن دشه‌ره‌کێ خۆکوژیێدا‬ ‫لگه‌ل هێزێن په‌که‌کێ دا‪ ،‬دئه‌گه‌رێ‬ ‫دروستبوونا ده‌وڵه‌تا باشۆردا دشیاندایه‌‬ ‫ده‌وڵه‌تا باشۆر برێکێن دان و ستاندنان‬ ‫کۆما جڤاکێن کوردستانێ و هێزێن په‌که‌کێ‬ ‫رازیبکه‌ت دوماهیکی بهه‌بوونا هێزێن‬ ‫خۆبینیت لسه‌ر ئاخا ده‌وڵه‌تا باشۆر‪ .‬و‬ ‫به‌روڤاژیژی دشیاندای ‌ه برێکه‌فتن لگه‌ل‬ ‫قه‌ندیل هێزێن په‌که‌کێ وه‌ک کارته‌ک‬ ‫بکاربینیت‪.‬‬ ‫‪ - 5‬لجهێ تورکیا گه‌فا بهه‌بوونا‬ ‫سه‌ربازگه‌هێن خۆ ل باشۆر بکه‌ت و ل‬ ‫هیڤیێ بیت باشۆر بکه‌ت ‌ه قوبرسه‌کا دن‬ ‫‪،‬دشیاندای ‌ه هه‌بوون و مانه‌ڤه‌یا هێزێن‬ ‫تورکیا لسه‌ر ئاخا هه‌رێمێ ببیت ‌ه کارته‌ک‬ ‫ک ‌ه دئه‌گه‌رێ ره‌تکرنا تورکیا ئه‌ڤ ‌ه هه‌رێم‬ ‫لگه‌ل عیراقێ و جڤاکێ نیف ده‌وڵه‌تی دێ‬ ‫داخازا چولکرنا وان سه‌ربازگه‌هان که‌ت‪.‬‬ ‫ئاساییکرنا‬ ‫‪ - 6‬دشیاندای ‌ه‬ ‫په‌یوه‌ندیێن هه‌رێمێ لگه‌ل روژئاڤا ببیته‌‬

‫کاره‌ته‌ک‪.‬‬ ‫‪ - 7‬دئه‌گه‌رێ ره‌تکرنا‬ ‫تورکیادا‪ ،‬دشیاندای ‌ه هه‌رێم جوگرافیا‬ ‫هه‌رێمێ ل دژی هه‌بوونا تورکیا دعیراقێدا‬ ‫بکاربینیت‪ ،‬ژبه‌رکۆ بدروستبوونا ده‌وڵه‌تا‬ ‫باشۆر‪ ،‬سنۆرێ تورکیا لگه‌ل عیراقێ قۆت‬ ‫دبیت‪.‬‬ ‫‪ - 8‬زومگه‌راتیا شیعه‌یان و‬ ‫هه‌فسنوریا لگه‌ل ئیرانێ‪ ،‬کورد دکاریت‬ ‫بکه‌ت ‌ه کارته‌ک‪ ،‬دئه‌گه‌رێ ره‌تکرنا تورکیا‪.‬‬

‫ژبۆ نڤیسینا ڤێ گۆتارێ مفا ژڤان‬ ‫ژێده‌را هاتی ‌ه وه‌رگرتن‪.‬‬ ‫‪ - 1‬ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی‬ ‫کوردستان‪ ،‬ل ‌ه ناوه‌و ‌ه بونیادنان‪ ،‬له‌‬ ‫ده‌ره‌و ‌ه داپینان‪ ،‬د‪.‬بورهان أ‪ .‬یاسین و‬ ‫د‪.‬سه‌ردار عه‌زیز‪.2017 ،‬‬ ‫‪ - 2‬ریفرادۆمی کوردستان‬ ‫به‌پێی یاسای نێوده‌وله‌تی (ریفراندۆمی‬ ‫راسته‌قین ‌ه و ریفراندۆمی عه‌به‌�سی‪،‬‬ ‫ئاماده‌کردنی ناوه‌ندی تویژنه‌وه‌ى‬ ‫ستانده‌ر‪2017 .‬‬

‫‪47‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫لەبارەی ئیکۆفێمێنیزم‪ :‬هاڤپەیڤین لەگەڵ‬ ‫ماریا میس‬ ‫جۆریس لێڤرینک‬ ‫لە ئینگلیزییەوە‪ :‬نەبەز سەمەد‬

‫ماریا میس (‪ )Maria Mies‬لێکۆڵیار‬ ‫و چاالکوانێکی فێمێنیستە‪ ،‬ئەو بە‬ ‫تیۆرییەکەی لەبارەی باوکساالری‬ ‫سەرمایەداری ناسراوە‪ .‬ئەم تیۆرییە ژن‬ ‫و سروشت وەک کۆلۆنی (داگیرکراو)‬ ‫ی هەردوو سیستەمی پیاوساالری و‬ ‫سەرمایەداری دەبینێت‪ .‬ماریا میس‬ ‫پڕۆفیسۆری سۆسیۆلۆژی بووە لە زانکۆی‬ ‫کۆلۆن بۆ زانستە پڕاکتیکییەکان‪ ،‬لە‬ ‫ساڵی ‪١٩٩٣‬ەوە لە وانەوتنەوە خانەنیشن‬ ‫کراوە‪ .‬لە کۆتایی سااڵنی ‪١٩٦٠‬ەکانەوە‬ ‫بەشداری چاالکییە فێمێنیستییەکانی‬ ‫کردووە‪ .‬پێش ئەوەی لەگەڵ ڤاندانا شیڤا‬ ‫(‪ )Vandana Shiva‬بڕیاربدەن پێکەوە‬ ‫کتێبی ئیکۆفێمێنیزم بنووسن‪ ،‬ماریا پێشتر‬ ‫کتێبی باوکساالری و کۆکردنەوە لەسەر‬ ‫ئاستی جیهانی‪ ،‬کە ساڵی ‪ ١٩٨٦‬لە الیەن‬ ‫دەزگای زێد بوکس (‪)Zed Books‬ەوە‬ ‫باڵوکراوەتەوە‪ .‬ماریا ئەم کتێبەی داوە‬ ‫بە ڤاندانا کاتێک ساڵی ‪ ١٩٩٠‬یەکتریان‬ ‫بینیوە‪ ،‬دوای ئەوە بۆ یەکەم جار ساڵی‬ ‫‪ ١٩٩٣‬کتێبی ئیکۆفێمێنیزم باڵودەبێتەوە‪.‬‬

‫‪48‬‬

‫جۆریس‪ :‬من پێم وایە ئایدیای‬ ‫جەوهەری ئیکۆفێمێنیزم‪ ،‬بریتییە لەوەی کاتە بۆ من ئاشکرا بوو کە سەرەتا دەستم‬ ‫کە زاڵبوونی پیاو بەسەر سروشتدا کرد بەم پرسیارە‪‹ :‬بنەڕەتی کۆمەاڵیەتی‬ ‫هاوتەریبە لەگەڵ زاڵبوونی پیاو بەسەر پەیوەندی هەڕەمی نێوان ژنان و پیاوان‬ ‫ژندا‪ .‬لەبەر ئەوە خەباتی فێمێنیستی چییە و لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە؟›‬ ‫و خەباتی ئیکۆلۆژی (ژینگەنا�سی) لە من وەک زۆر لە فێمێنیستەکانی دیکە لە‬ ‫بنەڕەتەوە پەیوەستن بە یەکەوە‪ .‬بۆ سااڵنی ‪١٩٨٠‬کاندا ڕازی نەبووم بە وەاڵمی‬ ‫ئەو خوێنەرانەی کە ئاشنانین لەگەڵ وەک ئەمانە‪‹ :‬پیاوان لە ڕووی فیزیکییەوە‬ ‫کۆنسێپتی ئیکۆفێمینیزم‪ ،‬دەتوانی لە ژنان بەهێزترن‪ ،‬لەبەر ئەوە دەبێت ژنان‬ ‫کورتەیەک لەبارەی ئیکۆفێمێنیزم و لە الیەن پیاوانەوە بپارێزرێن› یان ‹ژنان‬ ‫ئایدیا جەوهەرییەکانی باس بکەیت لەبەر ئەوەی منداڵ دەخەنەوە‪ ،‬بۆیە زۆر‬ ‫و هەروەها ڕوونی بکەیتەوە بۆچی زیاتر پەیوەستن بە ماڵەوە‪ ،‬یان پیاوان‬ ‫لە ژنان زیرەکترن›‪ .‬تەنانەت سیگمۆند‬ ‫ئیکۆفێمێنیزم بۆ تۆ سەرنجڕاکێشە؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬تێگەیشتن لەوەی کە فرۆید جیاوازی نێوان ژن و پیاو لە رێگەی‬ ‫زاڵبوونی پیاو بەسەر سروشتدا هاوتەریبە وتە بەناوبانگەکەیەوە روون دەکاتەوە کە‬ ‫لەگەڵ زاڵبوونی پیاو بەسەر ژندا‪ ،‬ئەو دەڵێ‪›‹ :‬توێکاریی جەستە چارەنووسە››‪.‬‬ ‫ماریا میس‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫زۆرینەی فێمێنیستەکان ئەم‬ ‫بایۆلۆجیزمە رەت دەکەنەوە‪ .‬من هەوڵم‬ ‫دا وەاڵمێک بۆ پرسیارەکەمان بدۆزمەوە‬ ‫لە رێگەی لێکۆڵینەوە لە مێژووی‬ ‫دابەشکردنی ئیش لەسەر بنەمای سێکس‬ ‫(ڕەگەز‪ /‬زایەند)‪ .‬لە کاتی لێکۆڵینەوە‬ ‫لەم پرسیارە‪ ،‬ئەوەم بۆ دەرکەوت کە‬ ‫ئیشکردنی ژنان کاتێک منداڵێکی دەبێت‬ ‫وەکو ئیش دانانرێت بەڵکو وەکو ئەرکێکی‬ ‫سروشتی جەستەی مێینەی ئەو یان وەک‬ ‫کردارێکی سروشتی دادەنرێت‪ .‬ئەمە واتای‬ ‫ئەوەیە کە پرۆسەی منداڵبوون بەبێ هیچ‬ ‫ئاگایییەک و بەبێ هیچ زانینێکی پێشوەخت‬ ‫لەبارەی ئیشەکە ڕوودەدات‪ -‬زانینێک کە‬ ‫لە سەرەتاوە لە دەستی ‹›ژنە داناکان››دا‪،‬‬ ‫واتا لە دەستی مامانەکاندا بووە‪ .‬لە‬ ‫ئینگلیزیدا ئەو ئازارەی کە لە لەدایکبووندا‬ ‫هەیە تاکو ئێستاش پێی دەوترێ ئیش‪ ،‬لە‬ ‫ئەڵمانیدا پێی دەڵێن ئازار‪.‬‬ ‫لێرەدا پێشتر ئێمە تێگەیشتنی‬ ‫بایۆلۆژیمان بۆ ئی�شی هەردوو ژن و‬ ‫سروشت هەیە‪ .‬بەگوێرەی ئەم تێگەیشتنە‬ ‫بەرهەمهێنانی ژیان شتێکی زگماکییە‪.‬‬ ‫‹توخمی ڕاستەقینەی مرۆڤ› کە بریتییە‬ ‫لە ئاگایی‪ ،‬ئامادەیی نییە لە دروستکردنی‬ ‫ژیاندا‪ .‬ئەم تێگەیشتنە هەر لە سەرەتاوە‪،‬‬ ‫پەیوەندی زاڵبوونی پیاو بەسەر ژن و‬ ‫سروشتدا لەخۆ دەگرێت‪.‬‬ ‫نزیکەیلەهەمانکاتدا‪،‬فێمێنیستەکان‬ ‫دەستیان کرد بە پرسیارکردن داخۆ‬ ‫بۆچی ئی�شی ژنان لە ماڵەکانیاندا‪ ،‬وەک‪:‬‬ ‫چێشت لێنان‪ ،‬پاککردنەوە‪ ،‬شوشتنی جل‬ ‫و بەرگ‪ ،‬بەخێوکردن و چاودێریکردنی‬ ‫مندااڵن‪ ،‬ئاگالێبوونیان کاتێک نەخۆش‬ ‫دەکەون‪ ،‬خزمەتکردنی هاوسەرەکانیان‬ ‫کاتێک لە ئیش دەگەڕێنەوە ماڵەوە‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫بەکورتی‪ :‬سەرجەم ئیشەکانی ناوماڵ‬ ‫کە ژن دەیان کات‪ ،‬بۆچی وەک ئیش‬ ‫ژمێرەیان بۆ ناکرێت؟ بۆچی ئەم‬ ‫ئیشانە هیچ کرێیەکیان بۆ دانانرێت؟‬ ‫بۆچی تەنیا ژنانی ماڵەوە کاتێک دەچنە‬ ‫تەمەنەوە خانەنیشین ناکرێن و مووچەی‬ ‫خانەنیشنیان بۆ نابڕدرێتەوە؟‬

‫مارکس‬

‫هەروەها لەوەش‬ ‫تێنەگەیشتبوو‬

‫کە ئەو قازانجەی‬ ‫سەرمایەدارەکان‬

‫بەدەستی دەهێنن‬

‫بەشێکی گەورەی‬

‫لەسەر بنەمای ئەم‬

‫(ئیشە بێکرێیە)ی ژنان‬

‫بەدیدەهێنن‬

‫هەندێک لە ئێمە دەستمان کرد بە‬ ‫خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەی مارکس‬ ‫بۆ دۆزینەوەی تێگەیشتنی ئەو بۆ ئیش‬ ‫چی بووە‪ .‬ئێمە فێربووین کە بۆ مارکس‬ ‫جیاوازی سەرەکی نێوان ئی�شی ژنێکی‬ ‫ماڵەوە لەگەڵ کرێکارێکی کارگە ئەوە‬ ‫بوو کە ئی�شی پیاوی کرێکار کە شتومەک‬ ‫بۆ بازاڕ بەرهەم دەهێنێ‪ ،‬بریتی بوو لە‬ ‫ئیشێکی ‹بەرهەمهێنەر›‪ ،‬لە کاتێکدا‬ ‫ئی�شی ژنی ماڵەوە و دایک تەنیا بریتییە‬

‫لە ‹دووبارە بەرهەمهێنانەوە›‪ .‬مارکس‬ ‫لە ئی�شی ‹دووبارە بەرهەمهێنانەوە›ی‬ ‫ژن وەها تێگەیشت بوو کە پێویستە بۆ‬ ‫‹بەرهەمهێنانەوە›ی هێزی ئی�شی پیاوان‬ ‫ڕۆژ لە دوای ڕۆژ و نەوە لە دوای نەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم مارکس لەوە تێنەگەیشت بوو کە‬ ‫سەرمایەدارەکان تەنیا کرێکارە پیاوەکان‬ ‫ناچەوسێننەوە و هێز و وزەکانیان‬ ‫بەکارناهێنن‪ ،‬بەڵکو هەروەها ژنانی‬ ‫ماڵەوەش کە ئیشەکانیان هیچ کرێیەکی‬ ‫نییە دەچەوسێننەوە و هێز و وزەکانیان‬ ‫بۆ سوودی خۆی بەکاردەهێنێت‪ .‬مارکس‬ ‫هەروەها لەوەش تێنەگەیشتبوو کە ئەو‬ ‫قازانجەی سەرمایەدارەکان بەدەستی‬ ‫دەهێنن بەشێکی گەورەی لەسەر بنەمای‬ ‫ئەم ‹ئیشە بێکرێیە›ی ژنان بەدیدەهێنن‪.‬‬ ‫بۆ سەرمایەداری ئی�شی ژنان لە ماڵەوە‬ ‫بە هەمان شێوەی ئی�شی سروشتە کە‬ ‫بریتییە لە ‹کەرەسەیەکی بەخۆڕایی›‪.‬‬ ‫من و دوو هاوڕێی دیکەم ڤێرۆنیکا‬ ‫بێنهۆلت تۆمسن و کالودیا وێرلۆف بۆ‬ ‫ماوەیەک لە ‹جیهانی سێیەم›دا ژیاوین‪.‬‬ ‫کاتێک ئێمە گفتوگۆ و دانوستانی ڕۆڵی‬ ‫ئی�شی ماڵەوە و سروشتمان دەکرد لەژێر‬ ‫دەستی سیستەمی سەرمایەداریدا ئێمە‬ ‫ئەوەمان بۆ دەرکەوت کە کۆلۆنییەکان‬ ‫و ئەو واڵتانەی لە الیەن کۆلۆنیالیزمی‬ ‫ئەروپییەوە داگیرکراون بە هەمان‬ ‫شێوەی سروشت و ژن مامەڵەیان‬ ‫لەگەڵدا کراوە‪ ،‬واتا وەک ‹›کەرەسەیەکی‬ ‫خاوی بەخۆڕایی›› کە دەتوانرێ لە الیەن‬ ‫پیاوی سپییەوە بەبێ هیچ تێچوویەک‬ ‫بەکاربهێنرێت و بچەوسێندرێتەوە‪.‬‬ ‫جۆریس‪ :‬تێگەیشتنی ئیکۆفێمێنیزم‬ ‫بۆ کۆمەڵگەی ئایدیالی چییە‪ ،‬هەروەها‬ ‫‪49‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫لە چ رێگەیەکەوە تیۆرداڕێژەرە‬ ‫بۆ‬ ‫هەوڵ‬ ‫ئیکۆفێمێنیستەکان‬ ‫بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە دەدە؟‬ ‫هەر لەم کۆنتێکستەدا‪ ،‬دەتوانی‬ ‫زاروەی ‹›ڕوانگەی بەپێی پێویستی››‬ ‫(‪ )subsistence perspective‬زیاتر‬ ‫ڕوون بکەیتەوە؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬کاتێک ئێمە بە دوای‬ ‫ئەلتەرناتیڤێکدا دەگەڕێین بۆ کۆمەڵگەی‬ ‫سەرمایەداریی باوکساالری هەبوو ئێمە‬ ‫بەمە دەڵێین ڕوانگەی بەپێی پێویستی‪ .‬ئێمە‬ ‫لەبارەی کۆمەڵگەی ئایدیالییەوە قسە‬ ‫ناکەین‪ ،‬چونکە بەپێی پێویستی ‹ئایدیال›‬ ‫نییە‪ ،‬بەڵکو زەروورییە‪ .‬زۆر خەڵک ئەم‬ ‫زاروەیە ڕەخنە دەکەن‪ .‬ئەوان دەڵێن‪›‹ :‬ئایا‬ ‫ئەمە واتای ئەوە نییە کە جارێکی دیکە‬ ‫بۆ سەدەکانی ناوەڕاست بگەڕێینەوە؟‬ ‫ئایا پێویستە جارێکی دیکە ئێمە ببینەوە‬ ‫بە جووتیاری بچوک؟ ئایا ئێمە دەبێت‬ ‫جارێکی دیکە بۆ پەیداکردنی بژێوی‬ ‫ژیانمان داس و پاچ بەکاربهێنینەوە؟››‬ ‫زۆر خەڵک پێیان وایە کە بەرهەمهێنان‬ ‫بەپێی پێویستی شتێکی مەحاڵە چونکە‬ ‫تەکنۆلۆژیای مۆدێرن توانستی ژیانێکی‬ ‫باشتری بە ئێمە داوە‪ .‬هەروەها ئەوان‬ ‫پێیان وایە گەشەکردن و زۆربوونی‬ ‫ژمارەی دانیشتوان فشاری خستۆتە‬ ‫سەر جیهان کە گەشە بە تەکنۆلۆژیای‬ ‫زیاتر بدات بۆ بەخێوکردن و خۆراک‬ ‫پەیداکردن بۆ گەشەکردنی ئەو ژمارە‬ ‫زۆرەی دانیشتوان‪ .‬ئەوان پێیانوایە‬ ‫کە روانگەی بەپێی پێویستی ئێمە وەک‬ ‫خەونێکی ڕۆمان�سی نووسراوە و نەشیاوی‬ ‫جێبەجێکردنە لەم جیهانەدا‪.‬‬ ‫لەم کتێبەدا‪ ،‬سەرەتا ئەوەم ناساندووە‬ ‫کە چی لە بەرهەمێنان بەپێی پێویستی‬ ‫‪50‬‬

‫تێگەیشتووم‪:‬‬ ‫بەرهەمهێنان بەپێی پێویستی یان‬ ‫بەرهەمهێنانی ژیان هەموو ئەو ئیشانە‬ ‫لەخۆ دەگرێت کە لەنێو ئافراندنم‬ ‫ئافراندنەوە و نۆژەنکردنەوەی خێرای‬

‫دەوڵەت لە پێگەیەکدا‬ ‫نییە کە بتوانێت‬

‫ئیش دابین بکات‬ ‫یان یارمەتی‬

‫بێکاران بدات‪ ،‬لەم‬

‫دۆخەدا ‪،‬گەڕانەوە‬

‫بۆ بەرهەمهێنان‬

‫بەپێی پێویستی‪،‬‬

‫هیچی دیکە کارێکی‬

‫نۆستالۆژی نییە بەڵکو‬ ‫زەروورە‬

‫ژیان فراوانکراوە و هیچ مەبەست و‬ ‫ئامانجێکی دیکەی نییە‪ .‬بەرهەمهێنان‬ ‫بەپێی پێویستی بەرانبەر بەرهەمهێنانی‬ ‫شتوومەک و زێدە بەهای بەرهەمهێنان‬ ‫دەوەستێتەوە‪ .‬ئامانجی بەرهەمهێنان‬ ‫بەپێی پێویستی بریتییە لە ‹ژیان›‪ ،‬لە‬ ‫کاتێکدا ئامانجی بەرهەمهێنانی شتوومەک‬ ‫بریتییە لە ‹پارە›‪ ،‬کە دەبێت پارەی زیاتر‬ ‫بەرهەمبهێنێت یان سەرمایە کۆبکاتەوە‪.‬‬ ‫بۆ ئەم جۆرەی بەرهەمهێنان ژیان تەنیا‬

‫کاریگەرییەکی الوەکییە‪ .‬ئەمە شتێکی‬ ‫ئاسایییە کە سیستەمی پیشەسازی‬ ‫سەرمایەداری ڕای بگەیەنێت هەموو‬ ‫شتێک کە ئەم سیستەمە دەیەوێت‬ ‫بەخۆڕایی بەکاریبهێنێت ئەوا دەبێتە‬ ‫بەشێک لە سروشت‪.‬‬ ‫بەاڵم ئێمە بە ژمارەیەک نموونە لە‬ ‫سەرانسەری جیهان پیشانماندا کە خەڵک‬ ‫پێشتر دەستیان کردووە بە ڕێکخستنی‬ ‫ژیانی خۆیان بەگوێرەی پرەنسیپەکانی‬ ‫بەپێی پێویستی‪ ،‬بۆ نموونە بەرهەمهێنان‬ ‫تەنیا ئەوەندە کە پێویستە؛ دروستکردنی‬ ‫کۆمۆنەی تازە‪ ،‬بەرهەمهێنان و‬ ‫بەکارهێنانی ئەو شتانەی کە لە ناوخۆ‬ ‫و لە ناوچەکەدا شیاو و پێویستن‪ ،‬بۆ‬ ‫دوورکەوتنەوە لە گواستنەوەی خۆراک‬ ‫لە ناوچە دوورەکانەوە و هەروەها ئەو‬ ‫کەرەسە پێویستانەی کە زەروورن‬ ‫بۆ ژیانی ڕۆژانەمان؛ چاودێریکردن و‬ ‫پاراستنی سروشت و لە بیرمان بێت‬ ‫کە نەوەکانی داهاتووش کەرەسە و‬ ‫سەرچاوەی تەواویان لەبەردەستدا بێت‬ ‫بۆ ژیانکردن‪.‬‬ ‫لە ئەمڕۆدا هەموو جیهان بەتایبەتی‬ ‫ئەوروپای باشور لە قەیرانی ئابووریدایە‪.‬‬ ‫لە یۆنان‪ ،‬ئیسپانیا‪ ،‬پورتوگال و ئیتاڵیا‬ ‫ڕێژەی بێکاری گەنجان گەیشتۆتە لە‬ ‫‪ .٢٥%‬دەوڵەت لە پێگەیەکدا نییە کە‬ ‫بتوانێت ئیش دابین بکات یان یارمەتی‬ ‫بێکاران بدات‪ .‬لەم دۆخەدا ‹گەڕانەوە بۆ‬ ‫بەرهەمهێنان بەپێی پێویستی› هیچی دیکە‬ ‫کارێکی نۆستالۆژی نییە بەڵکو زەروورە‪.‬‬ ‫زۆر لە گەنجان دەگەرێنەوە بۆ کێڵگەکانی‬ ‫باوانیان لە گوندەکان یان جۆرێک‬ ‫لە بەرهەمهێنان بەپێی پێویستی لەناو‬ ‫شارەکاندا دروست دەکەن بۆ ئەوەی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫بتوانن بمێننەوە‪.‬‬ ‫لەجیاتی کۆمەڵگەی ئایدیالی من‬ ‫زاراوەی ژیانی باش بەکاردەهێنم بۆ‬ ‫ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە مەبەستم‬ ‫لە بەرهەمهێنان بەپێی پێویستی چییە‪.‬‬ ‫هەروەها من لەبارەی کۆمەڵگەی‬ ‫بەختەوەرەوە قسە ناکەم‪ ،‬وەک ئەوەی کە‬ ‫پاشا بوتان (‪ )king of Bhutan‬وەک ئامانجی‬ ‫سیا�سی خۆی ڕایگەیاند‪ .‬بۆ پێوانەکردنی‬ ‫پلەی بەختەوەری خەڵکەکەی‪ ،‬ئەو‬ ‫ئیندێکسێکی بۆ گەشەکردنی بەختەوەری‬ ‫نیشتیمانی دروست کرد‪ .‬ژیانی باش‬ ‫واتای ئەوە ناگەیەنێت کە ئێمە هەمیشە‬ ‫بەختەوەر بین‪ .‬بۆ ڕوونکردنەوەی‬ ‫ئەوەی کە من مەبەستمە لە ژیانی باش و‬ ‫بەرهەمهێنان بەپێی پێویستی دەمەوێ دوو‬ ‫کورتە چیرۆک بگێڕمەوە‪:‬‬ ‫دایکم کە دوازدە منداڵی ببوو و لە‬ ‫هەموو ژیانیدا هەر ئی�شی کردبوو لە‬ ‫کێڵگە بچوکە پێویستەکەمان لە تەمەنی‬ ‫‪ ٨٧‬ساڵیدا مرد‪ .‬چەند ساڵێک پێش ئەوەی‬ ‫بمرێت ئەو سەیری ژیانی ڕابووردی خۆی‬ ‫کرد و بەو ئەنجامە گەیشتبوو کە بڵێت‬ ‫‹›ئایا ئەمە ژیانێکی باش نەبوو! بێگومان‬ ‫ئیشکردنێکی زۆر هەبوو‪ ،‬بەاڵم من حەزم‬ ‫لە ئیشکردن بوو››‪ .‬بۆ من ئەم ڕستەیەی‬ ‫دایکم ئەوە دەردەبڕێت کە من چۆن لە‬ ‫ژیانی باش تێگەیشتووم‪ .‬خۆزگەی ئەوە‬ ‫دەخوازم هەموو کەسێک لەسەر زەوی‬ ‫پێش ئەوەی بمرێت بتوانێ بڵێت ‹›ئایا ئەمە‬ ‫ژیانێکی باش نەبوو!››‬ ‫من فێربووم بەرهەمهێنان بەپێی‬ ‫پێویستی واتای چی‪-‬نەک تەنیا بۆ تاکەکان‬ ‫بەڵکو بۆ هەموو جیهان‪ -‬کاتێک من بۆ‬ ‫کۆنفڕانسێک بانگهێشت کرابووم کە‬ ‫لە الیەن کۆمەڵەی کاسۆلیکی ژنانی‬

‫گوندەوە رێکخرا بوو‪ ،‬داوام لێکرابوو ئەم دابەشکارییەی ئیش لە ئەو مۆدێلەی‬ ‫لەبارەی بەرهەمهێنان بەپێی پێویستی کە پێی دەوترێ ‹پیاوی ڕاوکەر›ەوە‬ ‫قسەبکەم‪ .‬من کەمێک سەرم لێ شێوا سەری هەڵداوە‪ .‬لەم تێگەیشتنەدا‪،‬‬ ‫بوو‪ ،‬ئایا دەبێ چی بە ژنانی گوند بڵێم دەمەوێ ئەوەت لێبپرسم ئایا بە بروای‬ ‫لەبارەی بەرهەمهێنان بەپێی پێویست؟ تۆ کام خەباتەیان یەکەمییە‪ :‬خەبات بۆ‬ ‫کاتێک چوومە نێو هۆڵی کۆنفڕانسەکەوە کۆتاییهێنان بە سەرمایەداری یان خەبات‬ ‫ئەوەم بینی کە ژنان هەموو جۆرەکانی بۆ پێزانینی ئی�شی بەرهەمهێنەری ژنان؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬لە پەیوەندی نێوان‬ ‫میوە و سەوزەی وەک‪ :‬کەلەرم‪ ،‬پەتاتە‪،‬‬ ‫گێزەر‪ ،‬سێو‪ ،‬هەرمێ و هەروەها هەندێک پیاوساالری و سەرمایەداریدا پرسیارەکە‬ ‫گوڵیشیان لەسەر پالتفۆڕمەکە دانابوو‪ .‬ئەوە نییە کامیان پێش ئەوەی دیکەیان‬ ‫هەروەها لەسەر ئەو میوە و سەوزانەی دێت‪ .‬چەوساندنەوە و ستەمکاری‬ ‫کە بەرهەمی ئی�شی هەموو ساڵەکەیان بەرانبەر بە ژنان لە الیەن پیاوانەوە‬ ‫بوو لەسەر پارچە کاغەزێک نووسیبویان‪ :‬بریتییە لە بناغەی هەردوو سیستەمەکە‪.‬‬ ‫«جیهان بریتییە لە ماڵەکەمان!» ئێستا لە ئەمڕۆدا‪ ،‬تەنانەت من لەبارەی‬ ‫من دەتوانم چی تر لەبارەی بەرهەمهێنان دوو سیستەمەوە قسە ناکەم‪ ،‬بەڵکو‬ ‫بەپێی پێویستی بڵێم! ئەگەر هەموو خەڵک لەبارەی یەک سیستەمی سەرمایەداری‪-‬‬ ‫لەسەر زەوی‪ ،‬ژنان و پیاوان‪ ،‬وەک ماڵی پیاوساالرەوە قسەدەکەم‪ .‬هەروەها‬ ‫خۆیان ئاگایان لەم جیهانە بێت و چاودێری من هیچی تر مۆدێلی ‹پیاوی ڕاوکەر›‬ ‫بکەن‪ ،‬ئەوا جیهان دەبێتە شوێنێکی جیاواز بەکارناهێنم بۆ دەربڕین و ڕوونکردنەوەی‬ ‫ئەوەی کە ئەم دوو سیستەمە چۆن‬ ‫و باشتر‪.‬‬ ‫پەیوەستن بە یەکەوە‪ .‬من وا بیردەکەمەوە‬ ‫جۆریس‪ :‬یەکێک لە تایبەتمەندییە کە سەرمایەداری بریتییە لە دواترین‬ ‫سەرەکییەکانی هزری ئیکۆفێمێنیزم وێنەی پیاوساالری‪ .‬لەبەر ئەوە کەس‬ ‫ئەوەیە کە باوکساالری بریتییە لە ناتوانێت خەبات لە دژی پیاوساالری و‬ ‫بناغەی سەرمایەداری‪ -‬نەک وەک ئەوەی خەبات لە دژی سەرمایەداری لە یەکدی‬ ‫زۆر دەوترێ کە باوکساالری دەرئەنجامی جیا بکاتەوە‪ .‬خەباتکردن بۆ پێزانینی‬ ‫سەرمایەدارییە‪ .‬لە کتێبەکەتدا ئی�شی بەرهەمهێنەری ژن بەدڵنیاییەوە‬ ‫باوکساالری و کۆکردنەوە لەسەر پێویستە‪ .‬بەاڵم ئەگەر ئەم خەباتە تەنیا‬ ‫ئاستی جیهان‪ :‬ژنان لەنێو دابەشکاری بۆ داواکاری کرێی یەکسان بۆ ژنان و‬ ‫نێودەوڵەتی ئیشکردندا‪ ،‬تۆ ئارگومێنتی پیاوان کورت بکرێتەوە ئەوا ئێمە ناتوانین‬ ‫ئەوە دەکەی کە لەبەرئەوەی باوکساالری بگەین بە ئاستە قووڵەکانی پیاوساالری‪.‬‬ ‫بەرهەمی سەرمایەداری نییە‪ ،‬بۆیە بە بێگومان دیارکەوتن و مانیفێستی‬ ‫لەناوچوونی سەرمایەداری ئەویش پیاوساالری ئەمڕۆ وەک پیاوساالری‬ ‫لەناوناچێت‪ .‬تۆ ئەوەت ڕاگەیاندووە کە هەزارن ساڵ لەمەوبەر نییە‪ ،‬بەاڵم لە‬ ‫چەساندنەوەی سێکسوالێتی بناغەیەکی جەوهەر و کڕۆکدا هێشتاش هەمان‬ ‫بنەڕەتی چەوساندنەوەی پیاوساالرییە‪ ،‬شتن‪ :‬توندوتیژی دژی ژنان‪ ،‬تێکشکاندنی‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪51‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫ژنان‪ ،‬و چەوساندنەوەی ژنان‪ .‬بۆ‬ ‫نموونە‪ ،‬کۆکردنەوەی ژنان لە شوێنی‬ ‫ئیشەکانیان تەنیا دەرکەوتنێکی مۆدێرنی‬ ‫پیاوساالرییە‪ .‬ئەوە گرنگە کە تێبگەین‬ ‫نهێنی زاڵبوونی پیاوان بەسەر ژناندا چییە‪.‬‬ ‫نهێنییەکە جیاوازی توێکاری جەستەیی‬ ‫نێوان دوو جێندەرەکە نییە‪ ،‬وەک فرۆید‬ ‫باوەڕی کردووە‪ ،‬بەڵکو توندوتیژییە‪.‬‬ ‫پیاوان لە رێگەی جیناتەکانیانەوە وەک‬ ‫جەنگاوەر‪ ،‬دەستدرێژیکەری سێک�سی‪،‬‬ ‫بکوژ یان ڕامبۆ چارەنووسیان دیاری‬ ‫نەکراوە‪ .‬ئەوان دەبێ ڕابهێنرێن بۆ‬ ‫ئەوەی ببن بە مەکینەی کوشتن‪ .‬پیاوان‬ ‫دەبێت فێرکرابن بۆ ئەوەی بەسەر خووە‬ ‫سروشتییەکانیان و ترسیان لە کوشتن‬ ‫زاڵ ببن‪ .‬ئەوان دەبێت ڕاهێنرابن بۆ ئەوەی‬ ‫ببن بە فڕۆکەوان و ڕۆکێت فڕێبدەنە سەر‬ ‫ئامانجە مرۆڤییەکان‪ ،‬یان بە جۆرێکی دی‬ ‫بێژین خەڵکی نەناسراو لەسەر زەوی‪.‬‬ ‫دوای تراومای دۆڕانی جەنگی ڤێتنام‪،‬‬ ‫پیاوە گەنجە ئەمریکییەکان نەیاندەویست‬ ‫جارێکی دیکە بچنەوە بۆ شەڕ‪ .‬پاشان‬ ‫فیلمی ڕامبۆ هاتە سینەماکانەوە‪ .‬ڕامبۆ‬ ‫پیاوێک بوو بە جل وبەرگی شەڕکردنەوە‪،‬‬ ‫بەتەواوی چەکدار بوو لە سەرییەوە‬ ‫تاکو پێیەکانی‪ ،‬هەموو جۆرە چەکێکی‬ ‫بە جەستەی خۆیدا هەڵوا�سی بوو‪،‬‬ ‫کاڵشینکۆفی لەناو دەستیدا بوو‪ ،‬لە دژی‬ ‫دوژمن شەڕی دەکرد و دەی کوشتن‪ .‬ئەم‬ ‫فیلمە زۆر باو بوو لە ئەمریکا بووە هۆی‬ ‫ئەوەی کە پیاوە گەنجە ئەمریکییەکان‬ ‫جارێکی دیکە ئامادەبن بچنەوە بۆ شەڕ‪.‬‬ ‫لە ئەمڕۆدا‪ ،‬وەزارەتەکانی بەرگری‬ ‫پێویستیان بە بەرهەمهێنانی فیلمی زیاتی‬ ‫وەک ڕامبۆ نییە بۆ ئەوەی گەنجان‬ ‫بگەڕێننەوە بۆ بەرەکانی شەڕ‪ .‬ئەم ئیشە‬ ‫‪52‬‬

‫زۆر کاریگەرتر لەالیەن پیشەسازی دیاریکراون‪ .‬پیاوان بە هەمان شێوەی‬ ‫بەرهەمهێنانی و گەشەکردنی یارییە ژنان هەم هۆشەکی و هەم سۆزەکین‪.‬‬ ‫بۆیە جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان‬ ‫ئەلیکترۆنییەکانەوە دەکرێت‪.‬‬ ‫ژنان و پیاواندا نییە‪ .‬ئەو فاکتەی کە‬ ‫جۆریس‪ :‬یەکێک لە بەشەکانی ئەمڕۆ پیاوان وەک زۆر هۆشەکیتر لە‬ ‫ئیکۆفێمێنیزم بە هەستە ڕۆحانییەکانە‪ ،‬ژنان دادەنرێن دەرەنجامی پرۆسەیەکی‬ ‫کە پێشنیازی ئەوە دەکات ژنان زیاتر لە کۆمەاڵیەتییە کە لە ڕێنیسانسەوە‬ ‫سروشتەوە نزیکن نەک لە پیاوانەوە‪ ،‬دەست پێدەکات دوای ئەوەی زانینی ‹ژنە‬ ‫هەروەها داهێنانە زانستییەکان داناکان›‪ ،‬مامانەکان کە دەیانزانی چۆن‬ ‫خزمەتی بەردەوامی زاڵبوونی کولتوور یارمەتی ژنان بدەن لە کاتی لە دایکبوونی‬ ‫(هۆشەکێتی‪/‬پیاو) بەسەر سروشت منداڵەکانیاندا‪ ،‬بە شێوەیەکی توندوتیژانە‬ ‫(سۆزەکی‪/‬ژن) دەکات‪ ،‬لەبەرئەوە کاتێک لەناوبران لە ماوەی ڕاوکردن و کوشتنی‬ ‫لێی دەرباز دەبین ئەگەر کۆمەڵگەی جادووگەرەکان لە ئەوروپادا‪‹ .‬پیاوی‬ ‫یەکسانی ڕاستەقینە هاتبێتە ئاراوە‪ .‬نوێ› وەک فڕانسیس بەیکن دەی وت‪،‬‬ ‫تۆلە کوێی ئەم باسەدایت‪ ،‬دەتوانی گریمانەی ئەوە دەکرد کە لە ڕێگەی‬ ‫ڕوونکردنەوەی زیاتر لەبارەی دوانێتی زانستی ئۆبژێکتیڤەوە فەرمانڕەوایی‬ ‫ئیکۆفێمێنیزمی ماتریالی و ڕۆحی بدەیت؟ جیهان بکات‪ .‬ئەرکەکەی بریتییە لە‬ ‫هەروەها چۆن وەاڵمی ئەو ڕووخاندنی سەرجەم ‹سروشتی کێوی›‬ ‫ڕەخنانە دەدەیتەوە کە لە ئایدیۆلۆژی بۆ ئەوەی ڕامی بکات‪ ،‬بە شارستانی‬ ‫ئیکۆفێمێنیزم دەگیرێن کە پێشنیازی بکات و زۆری لێ بکات بۆئەوەی بێتە‬ ‫ئەوە دەکەن ئیکۆفێمێنیزم لە ڕێگەی خزمەتی ‹پیاوی هۆشمەند›‪ .‬ئەگەر ئێمە‬ ‫ئەو زمان و ستایلەی بەکاری دەهێنێ سەیری ئەو دەرئەنجامە مۆدێرن و‬ ‫لەگەڵ ئەو پشتگیرییەی لە جیاوازییە زانستەسادەکراوە بکەین‪ ،‬ئەوە دەبینین‬ ‫بنەڕەتییەکانی نێوان ژنان و پیاوان کە جیهانی نەکردووە بە شوێنێکی‬ ‫دەیکات‪ ،‬دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانەوەی باشتر‪ .‬وزەی ئەتۆمی‪ ،‬تەکنۆلۆژیی‬ ‫ئەو دوانێتییەی نێوان ژن و پیاو کە بەرهەمهێنانەوە و جینات‪ ،‬داهێنانەکانی‬ ‫بایۆتەکنۆلۆژی و تەکنۆلۆژییەکانی‬ ‫هەوڵدەدرێت کۆتایی پێبهێنرێت؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬من بەشێک نیم لە دیکەی پێشخستنی سروشت بوونەتە هۆی‬ ‫ڕوانگەی ‹ئیکۆفێمینیستی ڕۆحانی›‪ ،‬کە وا زیاتر وێرانکردنی سروشت‪ .‬خەباتکردن‬ ‫بیردەکەنەوە ژنان لە سروشتەوە نزیکترن دژی ئەو داهێنانە نوێیانە من و ڤاندانا‬ ‫تا لە پیاوان هەروەها هۆشەکێتی کایەی شیڤای پێکەو کۆکردەوە‪ .‬ئێمە وانەکانمان‬ ‫پیاوانە لە کاتێکدا سۆزەکێتی کایەی ژنانە‪ .‬لە ڕێگەی دانیشتن لە کتێبخانەکان‬ ‫ئەمە ڕاستە کە گەشەکردنی زانست و و خوێندنەوەی کتێبەکانەوە لەبارەی‬ ‫تەکنۆلۆژیی مۆدێرن بەزۆری بەرهەمی ئیکۆلۆژی و فێمێنیزم فێرنەبووین‪ ،‬بەڵکو‬ ‫ئی�شی پیاوانە‪ .‬بەاڵم ئەمە لەبەر ئەوە لە ڕێگەی بەشداریکردن لە خەباتەکانی‬ ‫نییە کە لە جینەکانیاندا وەک داهێنەر دژی پیاوساالریی سەرمایەداری جیهانی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫و ستراتیژییە نیولیبڕاڵەکانی کە دەیەوێت‬ ‫دەست بەسەر سروشت و خەڵک‬ ‫دابگرێت و لەپێناو قازانج و بەرژەوەندی‬ ‫خۆی کۆنتڕۆڵیان بکات و بەکاریان بهێنێت‪.‬‬ ‫کتێبی ئیکۆفێمێنیزم بریتییە لە دەرەنجامی‬ ‫خەباتە هاوبەشەکانمان‪.‬‬ ‫لەبارەی دوانێتی نێوان ئیکۆفێمێنیزمی‬ ‫ماتریالی و ڕۆحانی‪ ،‬من ڕای دەگەیەنم‬ ‫کە من ئیکۆفێمێنیستێکی ماتریالیم‪.‬‬ ‫ئاخر ڕۆحانییەت ناتوانێ بە تەنیا بوونی‬ ‫هەبێت‪ ،‬بەڵکو دەبێت لەنێو بوونێکی‬ ‫ماتریالیدا بەرجەستە ببێت‪ .‬ئەم‬ ‫دوانێتییەی نێوان ماتریال و ڕۆحانیەت‬ ‫بە شێوەیەکی سەرەکی ڕەگی لەنێو‬ ‫ئاینە یەکتاپەرستەکانی وەک جودایزم‪،‬‬ ‫مەسیحیەت و ئیسالمدا هەیە‪ .‬خوای‬ ‫ناماتریالی نادیار کە بریتییە لە ڕۆحی پەتی‬ ‫پیاوی لەسەر زەوی دروستکردووە‪.‬‬ ‫پاشان ڕۆحی خۆی بۆ ناردووە تاکو‬ ‫زیندوو بێت و بژیت‪ .‬ئەمە واتای ئەوەیە‬ ‫کە سروشت‪ ،‬زەوی بە تەنیا خۆی توانای‬ ‫دروستکردنی ژیانی نییە‪ .‬سروشت‬ ‫مادەیەکی مردووە‪ .‬هەروەها ئەم مادە‬ ‫مردووە ناپاکژ و تاوانبارە‪ .‬ئەم دوانێتییە‬ ‫لە نێوان ڕۆحی باش و ناماتریال لەگەڵ‬ ‫جیهانی ماتریال‪ ،‬خراپ و ناپاکژدا ئەمە‬ ‫هاوتەریبە لەگەڵ دوانێتی نێوان ژنان و‬ ‫پیاوان‪ .‬وەک پێشتر وترا‪« :‬پیاو هەڵگری‬ ‫زیرەکی و هۆشەکێتییە‪ ،‬ژن سروشتە‪،‬‬ ‫زەوییە‪ ،‬کە دەبێت ‹دووگیان› بکرێت لە‬ ‫الیەن پیاوەوە‪ ،‬بۆئەوەی منداڵ بخاتەوە‪،‬‬ ‫بەتایبەتی کوڕ»‪ .‬ڕۆح توخمی ژیان بەخشە‬ ‫بێگومان بۆیە لە ماتەر (ئەستوو) بااڵترە‪.‬‬ ‫ئەم جیهانبینییە شارستانیەتی ئێمەی لە‬ ‫خۆرئاوا دروست کردووە‪ :‬ئیسۆسەکەی‪،‬‬ ‫کولتوورەکەی‪ ،‬زانستەکەی‪ ،‬ئاینەکەی‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫دامەزراوە کۆمەاڵیەتی‪ ،‬سیا�سی و‬ ‫ئابوورییەکانی دروست کردووە‪ .‬تەنانەت‬ ‫ڕۆشنگەری و سێکوالریسیۆنی ئاینیش‬ ‫ئەم دوانێتییەی نێوان ڕۆحی چاک و مادەی‬ ‫خراپی نەگۆڕیوە‪.‬‬

‫ئامانجی زۆر لەم‬ ‫خەباتانە تەنیا‬

‫ڕووخاندنی دیکتاتۆر‬ ‫و دامەزراندنی‬

‫ڕژێمێکی جیاوازە‬

‫لەگەڵ ئەوەشدا‪ ،‬بۆ من مادە گرنگە‪.‬‬ ‫مادە مردوو نییە‪ .‬هەسارەکەمان تۆپێکی‬ ‫مردووی مادە کیمیاییە جیاوازەکان‬ ‫نییە‪ .‬بەڵکو هەسارەکەمان ئۆرگانیزمێکی‬ ‫زیندووە و بەردەوامە لە دروستکردنی‬ ‫ژیان‪ .‬زەوی دایکی ژیانە‪ .‬ئەوەی پێی‬ ‫دەوترێ دوانێتی نێوان ڕۆح و مادە لە‬ ‫جیاوازی نێوان ئیکۆفێمێنیزمی ڕۆحی‬ ‫و مادی قووڵترە‪ .‬ئەگەر ئێمە بەڕاستی‬ ‫بمانەوێت خۆمان لەم بیرکردنەوە‬ ‫دوانێتییە ئازاد بکەین ئەوا پێویستە ئێمە‬ ‫لە ڕوانگەیەکی دیکەوە سەیری جیهان‬ ‫بکەین‪ .‬ئەم ڕوانگەیەی دی هێشتاش لەنێو‬ ‫زۆر خەڵکی ڕەسەنی واڵتان بوونی هەیە‬ ‫کە وەک دایکیان ڕێز لە زەوی دەگرن‪.‬‬ ‫ئێمە هەموومان‪ ،‬ژنان‪ ،‬پیاوان‪ ،‬ئاژەاڵن‪،‬‬ ‫و ڕووەکەکان منداڵی دایکە زەویین‪ .‬ئێمە‬

‫تەنیا یەک دایکمان هەیە‪ .‬بۆیە پێویستە‬ ‫ڕێزی بگرین و بیپارێزین‪.‬‬ ‫جۆریس‪ :‬دەتوانی لە ڕوانگەیەکی‬ ‫ئیکۆفێمێنیستانەوە باس لە سەرهەڵدان‬ ‫و خۆپیشاندانەکانی ئێستای جیهان‬ ‫بکەی‪ ،‬کە سەرەڕای جیاوازییان‬ ‫هەموویان لە مەدا یەکدەگرنەوە‬ ‫کە داوای دیموکرا�سی ڕاستەقینە و‬ ‫ڕەتکردنەوە سەرمایەداری نیولیبڕال‬ ‫دەکەن؟ لە ڕوانگەی تۆوە لەم داواکاری‬ ‫و کردارانەی بزووتنەوەی چاالکوانە‬ ‫هاوچەرخەکان چ شتێک ونە؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬کاتێک من وەک‬ ‫سەیری‬ ‫ئیکۆفێمێنیستێک‬ ‫سەرهەڵدانەکانی ئێستای جیهان دەکەم‪،‬‬ ‫وەک‪ :‬بزووتنەوەی ئۆکیوپای لە ئەمریکا‪،‬‬ ‫سەرهەڵدانەکانی جیهانی عەرەبی (میسر‪،‬‬ ‫لیبیا‪ ،‬تونس)‪ ،‬لە تورکیا و زۆر لە واڵتانی‬ ‫دیکەی جیهان‪ ،‬لەوە تێدەگەم کە ئامانجی‬ ‫سەرەکی زۆرینەیان تەنیا ‹دیموکرا�سی‬ ‫ڕاستەقینە›یە‪ .‬من وا هەستدەکەم کە‬ ‫ئەم ئامانجە زۆر کورتبینانەیە‪ .‬ئامانجی‬ ‫زۆر لەم خەباتانە تەنیا ڕووخاندنی‬ ‫دیکتاتۆر و دامەزراندنی ڕژێمێکی‬ ‫جیاوازە‪ .‬من گوێبیستی ئەوە نەبوومە‬ ‫کە خۆپیشاندەران هەروەها لە دژی‬ ‫سەرمایەداری‪ ،‬وێرانکردنی ژینگەش‬ ‫خەبات بکەن و داوای سیستەمێکی‬ ‫ئابووری ئەلتەرناتیڤ بکەن‪.‬‬ ‫بزووتنەوەی ئۆکیوپای لە نیۆڕک‬ ‫لەبارەی‬ ‫قسەنەکردن‬ ‫تابووی‬ ‫سەرمایەداری شکاند‪ .‬چاالکوانەکان‬ ‫هێرشیان کردە سەر نیولیبڕالیزم‪ ،‬بانکە‬ ‫گەورەکان و کۆمپانیا جیهانییەکان‪ .‬بەاڵم‬ ‫ئەوەندی من بزانم هیچ ڕەخنەیەکی‬ ‫‪53‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫ڕاستەوخۆ نەبووە بۆ سەر سەرمایەداری‬ ‫پیاوساالر‪ .‬لە تەلەفیزیۆن بینم کە‬ ‫لە خۆپیشاندانەکانی میسر و تورکیا‬ ‫ژمارەیەکی زۆری ژنان بەشدارییان‬ ‫کردووە‪ ،‬هەندێکیان بە سەرپۆشەوە‬ ‫و هەندێکیان بێسەرپۆش‪ .‬بۆ زۆربەی‬ ‫خەڵک لە خۆرئاوا پرسیارەکە ئەوەیە‬ ‫کە ئەو ژنانەی بەشداریان کردووە‬ ‫سەریان داپۆشیوە یان نا‪ .‬سەرپۆش‬ ‫بووە بە ڕەمزێکی ئاینی و سیا�سی‪ .‬جگەلە‬ ‫تورکیا من پەیوەندی کەسیم لەگەڵ‬ ‫ژنانی خۆرهەاڵتی ناوەڕاست نییە‪.‬‬ ‫لەبەر ئەوە ناتوانم بڵێم ژنان چۆن‬ ‫بیر لە ئامانجەکانی ئەم سەرهەڵدان و‬ ‫خۆپیشاندانانە دەکەنەوە‪ ،‬ئایا دانوستان‬ ‫و گفتوگۆ لەبارەی ‹پر�سی ژن› هەیە لەم‬ ‫سەرهەڵدانانەدا؛ هەروەها لەبارەی‬ ‫ئەوەی کە پیاوان چۆن لەبارەی ئازادبوونی‬ ‫ژنانەوە بیردەکەنەوە‪.‬‬ ‫من ئەوە دەزانم کە لە تورکیا‬ ‫فێمێنیزم کێشەیەکی گرنگە لە‬ ‫بزووتنەوەی پرۆتێستەکان‪ .‬دوو کتێبم‬ ‫وەرگیڕدراونەتە سەر زمانی تورکی و لە‬ ‫تورکیا باڵوبوونەتەوە‪ .‬هاوڕێ تورکەکانم‬ ‫پێیان وتووم کە کتێبەکانم لە تورکیادا‬ ‫زۆر ناسراون‪ .‬ئەمە ئەوە پیشان دەدات‬ ‫سەرهەڵدانەکانی جیهان سەرەڕای‬ ‫کورتهێنانیان لە بواری ستراتیژی و بنەمای‬ ‫تیۆرییان‪ ،‬ڕەنگە ببنە هۆی هێنانەگۆرێی‬ ‫پرسیاری قووڵی وەک ئەمە‪ :‬ئێمە لەنێو‬ ‫چ سیستەمێکدا دەژین؟ ئایا مۆدێلی‬ ‫ژیانی خۆرئاوایی شتێکە شایەنی ئەوە‬ ‫بێت خەباتی بۆ بکرێت؟ لە داهاتوودا‬ ‫پەیوەندی نێوان پیاو و ژن چۆن دەبێت؟‬ ‫بۆچی لە ئەمڕۆدا‪ ،‬شەڕەکان بوونەتە‬ ‫شتێکی زۆر باو؟ ئایا ئاین چ ڕۆڵێکی لەم‬ ‫‪54‬‬

‫شەڕە نوێیانەدا هەیە؟ ئەلتەرناتیڤەکان‬ ‫چین؟‬ ‫جۆریس‪ :‬لە کۆتاییدا‪ ،‬دەمەوێ بپرسم‬ ‫بە بڕوای تۆ تیۆرییەکانی ئیکۆفیمێنیزم‬ ‫چۆن دەتوانن بزووتنەوەی چاالکوانە‬ ‫هاوچەرخەکان دەوڵەمەند بکەن؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬لە ڕوانگەی منەوە‬ ‫ئیکۆفێمێنیزم دەتوانێ ڕۆڵێکی گرنگ‬ ‫بگیڕێت لە سەرهەڵدانە تازەکانی‬ ‫گەنجان لە سەرانسەری جیهان‪،‬‬ ‫چونکە خەباتی پاراستنی سروشت و‬ ‫ئازادکردنی ژن لە ئەجێندادایە لە هەموو‬ ‫شوێنێک‪ .‬تێگەیشتنە تیۆرییەکانی ئێمە‬ ‫ئیکۆفێمێنیستە کۆنەکان کە لە ماوەی‬ ‫خەباتە جیهانییەکەمان بەدەستمان‬ ‫هێناوە دەتوانێ خەڵکانی گەنج فێربکات‬ ‫کە ئەمە شتێکی گرنگ و بەسوودە کە‬ ‫ڕووبەڕووی دەسەاڵتەکانی ئەمڕۆی جیهان‬ ‫ببیتەوە و پێیان بڵێی نەخێر‪ .‬تیۆرییەکانمان‬ ‫لە ئەزموونەکانمانەوە سەریهەڵداوە کە‬ ‫لە ماوەی خەباتەکەماندا بەدەستمان‬ ‫هێناوە‪ ،‬ئێمە لە پراکتیکەوە فێریان‬ ‫بووین‪ .‬ئێمە هەرگیز نەماندەتوانی‬ ‫کتێبی ئیکۆفێمێنیزم بنووسین ئەگەر‬ ‫پێشتر ئێمە ڤاندانا لە هیندستان و من‬ ‫لە ئەڵمانیا‪ ،‬یەکتریمان نەبینیبوایە و‬ ‫ئەوەمان نەدۆزیبوایەوە کە خەباتەکەمان‬ ‫هاوبەشە سەرەڕای جیاوازی جوگرافی‪،‬‬ ‫کولتووری و تەمەنەوە‪ .‬ئەمە ئەزموونێکی‬ ‫گەورە و کاریگەر و هیوابەخشە‪ .‬ئەمە‬ ‫پیشانمان دەدات کە سەرەڕای ئەوەش کە‬ ‫ئێمە جیاوازین بەاڵم نابێت ئەو جیاوازیانە‬ ‫دابەشمان بکەن‪ ،‬چونکە ئێمە خاوەنی‬ ‫پرسێکی هاوبەشین‪ .‬لەبەرئەوە ئێمە‬ ‫بزووتنەوەیەکمان دامەزراند‪ :‬فرەیی ژنان‬

‫بۆ فرەیی (‪ .)DWD‬ئێمە جەختمان لەسەر‬ ‫ئەوە کردەوە کە پاراستنی فرەیی لە نێوان‬ ‫مرۆڤەکان‪ ،‬هەروەها لە نێوان ئاژەاڵن و‬ ‫ڕووەکەکانیش تاکە رێگەیە بۆ پاراستنی‬ ‫ژیان لەسەر ئەم هەسارەیە‪ .‬تاککولتووری‬ ‫ژیان دەکوژێت‪.‬‬ ‫ئامۆژگاریم بۆ گەنجە چاالکوانەکان‬ ‫لە هەموو واڵتان ئەوەیە کە کۆبوونەوەی‬ ‫نێودەڵەتی ڕێکبخەن کە تێیدا خەڵک‬ ‫دەتوانن یەکدی ببینن و ئاڵوگۆڕی فرەیی‬ ‫ئەزموون‪ ،‬ئاستەنگەکان‪ ،‬ئایدیاکان‪،‬‬ ‫تیۆرییەکان بکەن و لە ئەنجامدا‬ ‫کۆمەڵەیەکی نێودەوڵەتی سەبارەت بە‬ ‫پرسێکی هاوبەش دروست بکەن‪ .‬ئێمە‬ ‫بە سەدان کۆبوونەوەی نێودەوڵەتی بەم‬ ‫شێوەیەمان رێکخستووە و بەشداریمان‬ ‫تێدا کردووە‪ ،‬وەک کۆبوونەوەی‬ ‫ئیکۆفێمێنیزم‪ ،‬ژینگەیی‪ ،‬دژە‪-‬جیهانگەرایی‬ ‫و کۆبوونەوەی ئاشتی‪ .‬لەم کۆبوونەوانەدا‬ ‫ژنان و پیاوان ئامادەبوون‪ .‬کێشەی‬ ‫جێندەر هیچی تر بوونی نەبوو‪ .‬ئەم جۆرە‬ ‫کۆبوونەوە نێودەوڵەتییانە زەروورن‬ ‫ئەگەر بمانەوێت خەڵک یەکدی بناسن‪،‬‬ ‫متمانە بە یەکدی بکەن و ببن بە هاوڕێی‬ ‫یەکدی‪ .‬بەبێ ئەم جۆرە کۆبوونەوە‬ ‫راستەوخۆیانەی خەڵک بزووتنەوەکە‬ ‫دەبێتە شتێکی بێبەرهەم‪ -‬پەیوەندی‬ ‫دیجیتاڵی بەس نییە بۆ ئەم جۆرە‬ ‫بزووتنەوە زیندوانە‪ .‬هیوادارم دووبارە‬ ‫چاپکردنەوەی کتێبی ئیکۆفێمێنیزم‬ ‫کاریگەری لەسەر چاالکوانەکان دابنێت و‬ ‫خەباتەکەیان دەوڵەندتر بکات‪ ،‬تاکو ئەوە‬ ‫ببینین کە خەباتکردن پێکەوە بۆ جیهانێکی‬ ‫باشتر تەنیا ئیشێکی قورس نییە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫شادییەکی گەورەشە‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫لە (‪)٣‬مین ساڵیادی جینۆسایدی شەنگال‪-‬دا‬ ‫ئاوارە حسێن‬

‫هەڵسەنگاندنی یاسایی تاوانەکانی‬ ‫داعش‬ ‫لێرەدا هەوڵ دەدەین بە کورتی‬ ‫ئاماژە بکەین بەو تاوانە نێودەوڵەتیانەی‬ ‫کە داعش ئەنجامی داوە‪ ،‬هەروەها‬ ‫هەڵسەنگاندنی یاسایی تاوانەکانیان کە لە‬ ‫یاسای تاوانکاری نێودەوڵەتیدا چ تاوانێکی‬ ‫پێکهێناوە‪.‬‬ ‫آ‪ /‬تاوانی جینۆساید‬ ‫تاوانی جینۆساید لە (‪)١٩٤٨٨/١٢/٩‬‬ ‫لەالیەن کۆمەڵەی گشتيی ڕێکخراوی‬ ‫نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بە بڕیاری ژمارە‬ ‫(‪ )٢٦٠‬بووە بە یاسا و هەر لەو بڕیارەشدا‬ ‫قەدەغەکردنی‬ ‫ڕێککەوتننامەی‬ ‫جینۆسایدو سزا خستنە سەر تاوانکارانی‬ ‫پێکهات‪ ،‬ئەو ڕێكکەوتننامەیەش لە (‪)١٩‬‬ ‫نۆزدە ماددە پێکهاتووەو لە (‪)١٩٥١/١/١٢‬‬ ‫ه‌وە کاریپێدەکرێت و تا ئێستا (‪)١٤٧‬‬ ‫دەوڵەت لەو ڕێککەوتننامەیەدا ئەندامن‪،‬‬ ‫و لە ماددەی (‪)٢‬دا پێناسەی جینۆسایدی‬ ‫کردووە‪ .‬هەروەها لە (‪)١٩٩٨/٧/١٧‬‬ ‫لەڕێکەوتننامەی ڕۆما دادگای تاوانکاری‬ ‫نێودەوڵەتی پێکهات و یاسای ئەو‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫دادگایەش لە (‪ )١٢٨‬ماددە پێکهاتووە و لە‬ ‫(‪)٢٠٠٢/٧/١‬ەوە کاریپێدەکرێت و تا ئێستا‬ ‫(‪ )١٢٤‬دەوڵەت لەو دادگایەدا ئەندامن‪ ،‬و‬ ‫لە ماددەی (‪)٦‬یدا پێناسەی جینۆسایدی‬ ‫کردووە‪.‬‬ ‫تاوانی جینۆسایدی بەپێنج شێواز‬ ‫ئەنجامدەدرێت‪ ،‬ئەوانیش بریتین لە‬ ‫(کوشتن‪ -‬ئەشکەنجەدانی هزری و‬ ‫جەستەی‪ -‬دانانی قوربانیان لە ژیانێکی‬ ‫سەختدا‪ -‬ڕێگیرکردن لە زاوزێ و‬ ‫زۆربوون‪ -‬ڕاگواستنی منداڵ بەزۆر)‬ ‫بەمەبەستی لە ناوبردنی هەموو یان‬ ‫بەشێکی گروپێکی نەتەوەی‪ ،‬یان‬ ‫نەژادی‪ ،‬یان ڕەگەزی‪ ،‬یان ئاینی‪ .‬لێرەدا‬ ‫هەوڵدەدەین ڕەنگدانەوەی شێوازەکان لە‬ ‫تاوانەکانی داعشدا باسبکەین‪.‬‬ ‫لە (‪ )٢٠١٤/٨/٣‬داعش دەستیگرت‬ ‫بەسەر هەردوو شاری شەنگال و زوماردا‪.‬‬ ‫و نزیکەی (‪� )٥٠،٠٠٠ -٣٠،٠٠٠٠‬سی‬ ‫هەزار بۆ پەنجا هەزار لە ئێزدیەکان بۆ‬ ‫پاراستنی ژیانیان پەنادەبەنەبەر شاخی‬ ‫شەنگال‪ ،‬لەو هێرشانەدا بەپێی ئامارێکی‬ ‫نەتەوە یەکگرتووەکان نزیکەی (‪)٥،٠٠٠‬‬ ‫پێنج هەزار کەس کوژراون و نزیکەی‬ ‫(‪ )٥٠٠،٠٠٠‬پێنج سەد هەزاری تر ئاوارە‬

‫بوون‪.‬‬ ‫هەر لەو هێرشانەدا ئەوانەی کە‬ ‫لەالیەن داعشەوە دەستگیر دەکران و‬ ‫پەیڕەوی ئاینێکی تریان کردووە ناچاریان‬ ‫کردوون یان ئاینەکەیان بگۆرن بۆ ئیسالم‬ ‫ڕێبازی سونی‪ ،‬یان جزیە بدەن‪ .‬چەندین‬ ‫ڕاپۆرت دەریدەخەن کە داعش هەستاون‬ ‫بە هەڕەشەی کوشتن و ئەشکەنجەدان‬ ‫بۆ گۆڕینی ئاینەکەیان بۆ ئیسالم‪ ،‬لەناو‬ ‫ئەوانەدا هەندێکیان کوژراون بەتایبەتی‬ ‫پیرەکان کە ئامادەنەبوون ئاینەکەیان‬ ‫بگۆڕن‪ .‬ئەو کەمینە ئاینییانە�شی کە داعش‬ ‫دەستگیریکردوون و داوای گۆڕینی ئاین‬ ‫و ڕێبازی ئاینەکەیانی لێکردوون بریتین‬ ‫لە شیعە‪ ،‬سریان‪ ،‬کلدان‪ ،‬ئاشوری‪،‬‬ ‫ئەرمەن‪ ،‬مەسیحی و ئێزدییەکان‪.‬‬ ‫ب‪ /‬تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی‬ ‫بەپێی بڕگەی (‪)١‬ی ماددەی (‪)٧‬‬ ‫ی دادگای تاوانکاريی نێودەوڵەتی‪،‬‬ ‫تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی ڕیزبەند‬ ‫کردووە‪ ،‬کە ئەگەر هاتوو هەرکاتێک‬ ‫ئەنجامدرا لەچوارچێوەی هێرشێکی‬ ‫بەرفراوانی ئاراستەکراو و پالن بۆ‬ ‫داڕێژراو دژی کۆمەڵێک لەدانیشتوانی‬ ‫‪55‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫سڤیل وە زانیاری بەو هێرشانە هەبێت‬ ‫ئەوا دەچێتە چوارچێوەی تاوانی دژ‬ ‫بەمرۆڤایەتییەوە‪ .‬ئەو تاوانەش یەکێکی‬ ‫ترە لەو تاوانانەی کە داعش لەدژی‬ ‫کورد و کەمینە ئاینی و نەتەوەییەکانی‬ ‫تر لە عێراق و سوریا ئەنجامیداوە‪ .‬ئەو‬ ‫کردارانەش کە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتین و‬ ‫داعش ئەنجامی داون بەکورتی بریتین لە‬ ‫(کوشتن‪ -‬بەکۆیلەکردن‪ -‬ئەشکەنجەدان‪-‬‬ ‫گواستنەوەی‬ ‫یان‬ ‫دورخستنەوە‬ ‫دانیشتوان بە زۆر‪ -‬ونکردن و ڕفاندنی‬ ‫کەسانێک بە زۆر‪ -‬دەستدرێژی کردنە‬ ‫سەر ناموس‪ ،‬کۆیلەکردنی سێک�سی‪،‬‬ ‫لەشفرۆشيی بەزۆر‪ ،‬سک پڕبوون بە زۆر‪،‬‬ ‫نەزۆککردنی بەزۆر‪ ،‬یان هەر شێوەیەک‬ ‫لەشێوەکانی توندو تیژی سێک�سی کە بەم‬ ‫پلەیە ترسناک بێت)‪.‬‬ ‫ئێزدیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە‬ ‫لەگەڵ گرتنی شەنگال و گوندەکانی‬ ‫دەوروبەری مافەکانیان پێشێلکراوەو‬ ‫چەندین تاوان لەدژیان ئەنجامدراوە‪،‬‬ ‫هەزارانیان ڕفێندراون و کوژراون و‬ ‫سەدانیشیان خۆیان ڕزگارکردووە و‬ ‫هەڵهاتوون بە ئاراستەی سوریا و شاخی‬ ‫شەنگال‪.‬‬ ‫بەپێی زانیارییەکی باڵوکراوەی‬ ‫بەڕێوەبەرایەتی کاروباری ئێزدییەکان‬ ‫لە وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئاینی‬ ‫حکومەتی هەرێمی کوردستان‪ -‬نوسینگەی‬ ‫کاروباری ڕفێندراوان لە دهۆک‪ ،‬تێیدا‬ ‫ئاماژە بە ڕفاندنی (‪ )٦٤٠٤‬کەس دەکات‬ ‫کە (‪)٣٥٣٨‬یان مێینەن و (‪)٢٨٦٦‬یان‬ ‫نێرینەن‪ .‬ژمارەی ئەوانە�شی کە ڕزگاریان‬ ‫بووە (‪ )٢٦٤٠‬ئێزدین‪ ،‬لەناویشیاندا (‪)٩٥٣‬‬ ‫یان کچ و ژنن و (‪)٣٢٨‬یان پیاون‪ ،‬هەروەها‬ ‫(‪)٦٧٥‬یان منداڵی کچن و (‪)٦٨٤‬یان منداڵی‬ ‫‪56‬‬

‫کوڕن‪ ،‬وە ئەوانە�شی تا ئێستا لەژێر دەستی‬ ‫داعشدان (‪ )٣٧٧٠‬کەسن‪.‬‬ ‫زۆرینەی کچ و ژنە دەربازبووە‬ ‫ئێزدییەکان کە چیرۆکی ڕفاندنیان‬ ‫دەگێڕنەوە ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە‬ ‫چەندین جار لەالیەن چەکدارانی‬ ‫داعشەوە دەستدرێژی کراوەتە سەر‬

‫زۆرینەی کچ و‬

‫ژنە دەربازبووە‬

‫ئێزدییەکان کە‬

‫چیرۆکی ڕفاندنیان‬ ‫دەگێڕنەوە ئاماژە‬

‫بۆ ئەوە دەکەن کە‬

‫چەندین جار لەالیەن‬

‫چەکدارانی داعشەوە‬ ‫دەستدرێژی کراوەتە‬ ‫سەر‬

‫ناموسیان‪ ،‬کراون بەکۆیلەی سێک�سی‬ ‫و بەنرخێکی کەم فرۆشراون‪ .‬نادییە‬ ‫موراد زیندوترین شایەدحاڵە کە باس لە‬ ‫هەڵسوکەوتی نامرۆییانەی داعش دەکات‬ ‫هەر لە گرتنیان و ڕفاندنیان‪ ،‬تا داوای‬ ‫هاوسەرگیری بەزۆر و بەزۆر سێکسکردن‬ ‫لەگەڵیان و فرۆشتنیان‪.‬‬ ‫ج‪ /‬تاوانەکانی جەنگ‬ ‫بەپێی خاڵی (‪)١‬ی بڕگەی (‪)٢‬ی ماددەی‬

‫(‪)٨٨‬ی دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی‪.‬‬ ‫تاوانەکانی جەنگ بریتین لە پێشێلکردنی‬ ‫پێشێلکردنی‬ ‫جەنگ‪.‬‬ ‫یاساکانی‬ ‫تەواوی ڕێککەوتننامەکانی (جنێف)‬ ‫ی (‪ ،)١٩٤٩/٨/١٢‬وە بەدیاریکراوی‬ ‫هەریەک لەم کرادارانەی خوارەوە کە‬ ‫ڕیزبەندکراوە و ئەنجامدراوە دژی کەسان‬ ‫یان موڵک و ماڵی پارێزراو‪ .‬ئەوانیش بریتین‬ ‫لە (کوشتنی بە ئەنقەست‪ -‬بە بارمتە گرتن‬ ‫ناچارکردنی دیلەکانی جەنگ یان کە�سی‬ ‫پارێزراو بۆ ڕاژە لە سوپای دوژمن‪-‬‬ ‫بێبەشکردنی هەر دیلێکی جەنگ یان‬ ‫کە�سی پارێزراو لە مافی خۆی بۆ دادبینی‬ ‫کردن لەدادگایەکی دادپەروەرو ڕێک و‬ ‫پێک‪ ،‬بە مەبەست‪ -‬هێر�شی بەمەبەست و‬ ‫ئاراستە کراو دژی دانیشتوانی سڤیل یان‬ ‫کەسانی سڤیل کە ڕاستەوخۆ لە کردارە‬ ‫جەنگیيەکان بەشدار نەبوون‪ -‬هێرش یان‬ ‫بۆردومانی شارەکان‪ ،‬گوندەکان‪ ،‬ماڵەکان‬ ‫یان باڵەخانەکان بە هەر ئامرازێک بێت‬ ‫کە هیچ جۆرە بەرگرییەکیان نییەو‬ ‫ئامانجی سەربازیيش نین‪ -‬کوشتن یان‬ ‫بریندارکردنی جەنگاوەرێک کە دەست‬ ‫بەرداری چەکەکەی بووبێت یان‬ ‫ئامرازی بەرگری لە خۆکردنی نەبێت و‬ ‫بە شێوەیەکی ئاشکرا خۆی بەدەستەوە‬ ‫دابێت‪ -‬هێر�شی بەمەبەست ئاراستە کراو‬ ‫دژی باڵەخانەکان کە ئامانجی سەربازی نین‬ ‫و تایبەتن بۆ مەبەستی ئاینی‪ ،‬پەروەردەيی‪،‬‬ ‫خێرخوازی‪ ،‬مۆنۆمێنتە مێژووییەکان‪،‬‬ ‫نەخۆشخانەکان و شوێنی کۆبونەوەی‬ ‫نەخۆش و برینداران‪ -‬ژەهر بەکارهێنان‬ ‫یان چەکی ژەهراوی‪ -‬سەربازگیری یان‬ ‫تۆمارکردنی منااڵنی خوار تەمەنی (‪)١٥‬‬ ‫پانزە ساڵی لەهێزی سوپای نیشتیمانی‬ ‫یان بەشداری پێکردنیان لەکردارە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫دوژمنکاریيەکاندا)‪.‬‬ ‫گەر بەوردی سەرنجی تاوانەکانی‬ ‫جەنگ بکەین و بەراوردی بکەین بە‬ ‫کردارەکانی داعش ئەوا بە ئاسانی ئەوەمان‬ ‫بۆ دەردەکەوێت هەروەک چۆن ئەو گروپە‬ ‫چەکدارە تاوانەکانی جینۆساید و دژ بە‬ ‫مرۆڤایەتییان ئەنجامداوە‪ ،‬بەو شێوەیەش‬ ‫تاوانەکانی جەنگی�شی ئەنجامداوە‪ .‬لە‬ ‫دیارترین تاوانەکانی جەنگ کە داعش‬ ‫ئەنجامیداوە کوشتنی ئەو دیالنەبوون‬ ‫کە دەکەوتنە دەست داعش زۆرینەیان‬ ‫بە شێوازی زۆر نامرۆییانەو نایاساییانە‬ ‫و نائاینیانە دەیکوشتن‪ ،‬جا بە کوشتنی‬ ‫ڕاستەوخۆ بێت یان سەربڕین و سوتان‪.‬‬ ‫هەروەها ڕوخاندنی پەرستگای کەمینە‬ ‫ئاینییەکان و گرتنی مندااڵنی تەمەن نۆ‬ ‫سااڵن بۆ ڕاژەکردن لە ڕیزەکانی داعش‪.‬‬ ‫دادگای تایبەتمەند بە دادگایکردنی‬ ‫داعش‬ ‫دادگای تایبەتمەند بە لێکۆڵینەوە‬ ‫لە تاوانەکانی داعش و دادگایکردنی‬ ‫تاوانکاران بریتییە لە دادگای تاوانکاری‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫نێودەوڵەتی‪ .‬ئەو دادگایە لە (‪)١٩٩٨/٧/١٧‬‬ ‫دامەزراوە و لە (‪ )٢٠٠٢/٧/١‬ه‌وە چووەتە‬ ‫بواری جیبەجێکردنەوە‪ .‬بەپێی ماددەی (‪)٥‬‬ ‫دەسەاڵتی دادگا پەیڕەو دەکرێت بەسەر‬ ‫ئەنجامدەرانی چوار تاوانی نێودەوڵەتی‬ ‫ئەوانیش (تاوانەکانی جینۆساید‪-‬‬ ‫تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی‪ -‬تاوانەکانی‬ ‫جەنگ‪ -‬تاوانەکانی دوژمنکاری)ن‪.‬‬ ‫دادگای تاوانکاريی نێودەوڵەتی بە هەر‬ ‫یەکێک لەم ڕێگایانەی خوارەوە دەتوانێت‬ ‫دەسەاڵتەکانی خۆی بەکاربهێنێت و‬ ‫دادگایی تۆمەتبارانی کەی�سی جینۆسایدی‬ ‫شەنگال (داعش) بکات و لێکۆڵینەوە لە‬ ‫تاوانەکانیاندا بکات‪ ،‬ئەوانیش بریتین لە‪:‬‬ ‫‪ /١‬بە ئەندامبوونی عێراق و سوریا‬ ‫لە دادگاکەدا‪ .‬بەوەش دادگا دەتوانێت‬ ‫دەسەاڵتەکانی خۆی پەیڕەو بکات و‬ ‫لێکۆڵینەوە لە تاوانەکانیاندا ئەنجامبدات‪.‬‬ ‫چونکە یاسای دادگاکە بەشێوازێک‬ ‫داڕێژراوە گەر دەوڵەتێک ئەندامی‬ ‫دادگاکە نەبوو ئەوا دەزگای داواکاری‬ ‫گشتی ناتوانێت دەسەاڵتەکانی خۆی لە‬

‫هەرێمەکانی ئەو دەوڵەتەدا بەکاربهێنێت‪.‬‬ ‫‪ /٢‬ڕەزامەندی دەربڕین و‬ ‫پەسەندکردنی دەسەاڵتەکانی دادگا‬ ‫لەالیەن هەردوو حکومەتی عێراق و‬ ‫سوریا بۆ دادگا‪ ،‬ئەویش بەپێی بڕگەی (‪)٣‬‬ ‫ی ماددەی (‪ )١٢‬لە یاسای دادگاکە‪ ،‬بۆ‬ ‫ئەوەی دادگا لێکۆڵینەوە لەو تاوانانەدا‬ ‫بکات کە لە هەرێمەکانیاندا ئەنجامدراوە‪.‬‬ ‫لە ڕێگای ئەنجومەنی ئاسای�شی نەتەوە‬ ‫یەکگرتووەکانەوە‪ ،‬ئەویش ‪ /٣‬بە بڕیارێک‬ ‫بەپێی بە�شی حەوتەمی دەستووری‬ ‫ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان و بەپێی‬ ‫بڕگەی (‪)٢‬ی ماددەی (‪)١٣‬ی دادگاکە‬ ‫داواکاری گشتی ڕاسپێرێت بۆ لێکۆڵینەوە‬ ‫لە تاوانەکان‪.‬‬ ‫‪ /٤‬ئەو چەکدارە بیانیانەی کە لە‬ ‫ڕیزەکانی داعشدان و دەوڵەتەکانیان‬ ‫ئەندامی دادگاکەن‪ .‬ئەویش بەپێی خاڵی‬ ‫(‪)٢‬ی بڕگەی (‪)٢‬ی ماددەی (‪)١٢‬ی یاسای‬ ‫دادگاکە‪ ،‬دەتوانن سكااڵیان لەسەر‬ ‫تۆمار بکەن لە دادگاو دادگاش دەتوانێت‬ ‫لێکۆڵینەوە و دادگاییان بکات‪.‬‬

‫‪57‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫لێکنزیک بوونەوەی واڵتانی دراوسێ‬ ‫پیالنگێڕییەکی دیکەیە دژی کورد‬ ‫ئومید ناسح جیهانی‬

‫ئەو چوار دراو�سێ دوژمنەی‬ ‫کوردستانیان بەسەردا دابەشکراوە‪،‬‬ ‫بەهۆی پێکدادانی بەرژەوەندییەکانیانەوە‬ ‫لەسەر زۆر بابەت ناکۆکن‪ ،‬تەنانەت‬ ‫ناکۆکی تورک و فارس ڕیشەیەکی قوڵی‬ ‫مێژوویی هەیە‪ ،‬یان ملمالنێی سوونە و‬ ‫شیعە ڕیشەیەکی دوور و درێژی مێژوویی‬ ‫هەیە‪ ،‬لەسەر هەموو بابەتێک ناکۆک‬ ‫بن‪ ،‬بەاڵم لە بابەتی دژایەتیکردن و‬ ‫پیالنڕێژی دژی کورد کۆک و برا و خاوەن‬ ‫یەک بڕیارن و واڵتی یەکتریش بەکاردێنن‬ ‫دژی کورد‪.‬‬ ‫کاتێک سەرهەڵدانی ئارارات لە‬ ‫باکووری کوردستان لە سییەکانی‬ ‫سەدەیی ڕابردوو‪ ،‬بە سەرکردایەتی‬ ‫(ئیحسان نوری پاشا)دژی دەوڵەتی‬ ‫تورکیا هەڵگیرسا‪ ،‬لە پێناو مافەڕەواکانی‬ ‫گەلی کورد‪ ،‬گەلێک سەرکەوتنی‬ ‫بەدەست هێنا‪ ،‬کۆتایی پێهێنانی لەالیەن‬ ‫دەوڵەتی تورکەوە گەلێک قورس و‬ ‫ئەستەم بوو‪ ،‬دواجار بۆ شکست پێهێنان‬ ‫بە سەرهەڵدانەکە‪ ،‬تورکیا پەنای‬ ‫بردە بەر ئێران‪ ،‬ڕێکەوتننامەی لەگەڵ‬ ‫ئێران واژۆکرد‪ ،‬بەپێ ڕێکەوتننامەکە‬ ‫‪58‬‬

‫تورکیا خاکی ئێرانی بەکارهێنا‪ ،‬بۆ‬ ‫لێدان لە جواڵنەوەی ئارارات‪ ،‬ئەوە‬ ‫بوو‪ ،‬بەم ڕێکەوتننامەیەی ئێران و‬ ‫تورکیا‪ ،‬شکست و لە ناوچوون بوویە‬ ‫چارەنوو�سی سەرهەڵدانەکە و لە‬ ‫ناوچوونی سەرکردەکانی‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪ 1975‬دا‪ ،‬عێراق و ئێران‪،‬‬ ‫ڕێکەوتننامەی جەزائیریان ئیمزاکرد‪،‬‬ ‫بۆ تێکشکاندنی جواڵنەوەی ئەیلول بە‬ ‫ڕابەرایەتی (مەال مستەفا)‪ ،‬ئەوە بوو‬ ‫عێراق کۆمەڵێک تەنازووالتی بۆ ئێران‬ ‫کرد‪ ،‬لەبەرامبەر دەستبەرداربوونی‬ ‫ئێران لە هاوکاری مەال مستەفا و‬ ‫جواڵنەوەکەی‪ ،‬سەرئەنجام واژۆکردنی‬ ‫ئەم ڕێکەوتننامەیە ئاشبەتاڵی کردە‬ ‫چارەنوو�سی جواڵنەوەی ئەیلوول‪ ،‬ئەگەر‬ ‫چی جواڵنەوەکە و سەرکردایەتیەکەی و‬ ‫پشت بەستن بە دوژمن و ئاشبەتاڵەکەی‬ ‫هەزاران قسە و ڕەخنە و لێکۆڵینەوە‬ ‫هەڵدەگرێت‪ ،‬بەاڵم مەبەستی ئێمە لەم‬ ‫نووسینە هاوکاری و کۆکی دوژمنانە دژی‬ ‫کورد‪.‬‬ ‫سوریاش گەر هاوکارییەکی کوردی‬ ‫باشوری کوردستانی کرد بێت‪ ،‬بە‬ ‫خاتری قەزییەی کورد نەبووە‪ ،‬چونکە‬ ‫لەالیەکەوە سوریا پڕۆسەی پاکتاوی‬

‫ڕەگەزی کوردی خۆرئاوای کوردستانی‬ ‫ئەنجامداوە‪ ،‬له‌الیەکی دیکەشەوە‪،‬‬ ‫هاوکاری کردنی کوردی باشور لە پێناو‬ ‫ڕووخاندنی بەع�سی عێراقی دا بووە‪،‬‬ ‫کە ملمالنێیەکی قوڵی ئایدۆلۆژی و‬ ‫مەزهەبی و کەلتوری و هەژموونی لە‬ ‫نێوانیاندا هەبوو‪ ،‬هەروەها کاتێک‬ ‫شۆڕ�شی ئیسالمی ئێران لە ساڵی ‪1979‬‬ ‫دا سەرکەوت‪ ،‬لە پێناو باڵوکردنەوەی‬ ‫شیعەگەری و دژایەتیکردنی کورد‪،‬‬ ‫سوریا و ئێران ڕێکەوتننامەیان واژۆکرد‪.‬‬ ‫لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو‪،‬‬ ‫تورکیا و عێراق بەمەبەستی‬ ‫بزووتنەوەی‬ ‫دژایەتیکردنی‬ ‫ڕزگاریخوازی کورد لە باشوور و‬ ‫باکووری کوردستان ڕێکەوتننامەیان‬ ‫واژۆکرد‪ ،‬بە پێی ئەو ڕێکەوتننامەیە‬ ‫هەریەکەیان دەیانتوانی بە قواڵیی ‪30‬کم‬ ‫خاکی یەکتر کە هەر دەکاتە خاکی باشوور‬ ‫و باکووری کوردستان‪ ،‬بەکاربهێنن‪ ،‬ئەمە‬ ‫سەرەڕای هاوکاریکردنی یەکتری لە‬ ‫ڕووی سەربازی و سیخوڕییەوە‪.‬‬ ‫ئەمە جگە لەوەی ئەم چوار واڵتە‬ ‫چەندین ڕێکەوتننامەی دووقۆڵی و �سێ‬ ‫قوڵی و چوار قوڵی ئابووری و سیا�سی و‬ ‫کەلتوری و یاسایی لە نێوان دا هەیە‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫بۆ پاکتاوکردنی کورد‪ ،‬لە ڕاستیشدا‬ ‫ئامانجی ئەم ڕێکەوتننامانەش تاڕادەیەکی‬ ‫زۆر ئەنجامی هەبووە بە قازانجی‬ ‫دوژمنان‪ ،‬و لە ناوبردن و دابەشبوونی‬ ‫قوڵی سیا�سی و کۆمەاڵیەتی و فەرهەنگی‬ ‫کورد و کوردستان‪ ،‬بە جۆرێک هەریەک‬ ‫لەم دوژمنانە پارتی گردێدراویان لە‬ ‫کوردستاندا هەیە‪ ،‬بە قازانجی پیالن‬ ‫و ئەجندانی ئەوان کاردەکەن‪ ،‬و گەلی‬ ‫کوردیش دووچاری چارەنووسێکی نادیار‬ ‫بووەتەوە‪.‬‬ ‫لەگەڵ ئەوەشدا ئەم واڵتانە‬ ‫دەیانتوانی مەرج بەسەر ئەمریکا و‬ ‫زلهێزەکانی دیکە و واڵتانی ئەوروپی‬ ‫دا بسەپێنن‪ ،‬پۆزشیان پێ بهێننەوە‪،‬‬ ‫لەبەرئەوەی دۆست و هاوپەیمان و‬ ‫گرێدراوی ئەوروپی و ئەمریک بوون و‬ ‫دەبن‪ ،‬بەرژەوەندی ئەوانیان پاراستووە‪،‬‬ ‫لە ناوچەکەدا‪ ،‬ئەوانیش چاویان لە‬ ‫جینۆساید و پڕۆسەی پاکتاوی ڕەگەزی‬ ‫کورد دەپۆ�شی‪ ،‬بەڵگە و دیکۆمێنتەکانی‬ ‫جینۆسایدی کوردیشان ڕەتدەکردەوە‪،‬‬ ‫چونکە کورد خاوەنی جوگرافیاکەی‬ ‫خۆی�شی نەبوو‪ ،‬تا بەرژەوەندی‬ ‫زلهێزەکان بێتە واڵتەکەیەوە‪ ،‬لەبەرئەوە‬ ‫واڵتان بە گشتی و ئەمریکا بە تایبەتی‬ ‫تەنیا گوێیان لە خواست و سیاسەتی‬ ‫واڵتە داگیرکەرەکانی کوردستان‬ ‫دەگرت‪ ،‬کاتێک (مام جەالل)لەگەرمەی‬ ‫شااڵوەکانی ئەنفال و کیمیاباراندا‬ ‫سەردانی ویالیەتە یەکگرتووەکانی‬ ‫ئەمریکای کرد‪ ،‬هیچ بەرپرسێکی‬ ‫حوکمەتەکەی (ڕۆناڵد ڕیگان)ئامادە‬ ‫نەبوو چاوی بە تااڵبانی بکەوێت‪ ،‬دواتر‬ ‫(الری پۆپ)ی بەرپر�سی نوسینگەی‬ ‫عێراق ‪ -‬ئێران لە وەزارەتی دەرەوەی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئەمریکا‪ ،‬بە هۆی بێزاری دیمەنەکانی‬ ‫کیمیابارانی هەڵەبجە‪ ،‬بڕیاری دا چاوی‬ ‫بە تاڵەبانی بکەوێت‪( .‬کەنعان ئیڤرن)ی‬ ‫سەرۆک کۆماری ئەو کاتی تورکیا‪ ،‬کە‬ ‫ئەو کات بۆ دیداری (جۆرج شۆڵز)ی‬ ‫وەزیری دەرەوەی ئەمریکا‪ ،‬لە واشنتن‬ ‫بوو‪ ،‬یەکەم کاردانەوەی ناڕەزایەتی‬ ‫نیشاندا‪ ،‬کاتێک چاوی بە جۆرج شوڵز‬ ‫کەوت‪ ،‬پرسیاری ئەوەی لێکرد کە ‪ :‬بۆچی‬ ‫الری پۆپ چاوی بە کوردە تیرۆرستەکان‬ ‫دەکەوێت؟ شۆڵز شۆڵزیش نیگەرانی‬ ‫خۆی بۆ ئەو دیدارە نیشاندا‪.‬‬

‫لە"‪"2003‬ش دا‬

‫کاتێک ئەمریکا و‬

‫هاوپەیمانەکانی‬

‫هێرشیانکردە سەر‬ ‫عێراقی سەدام‪،‬‬ ‫تورکیا ڕازی‬

‫نەبوو ئەمریکا‬

‫بنکەی ئەنجەرلیک‬ ‫بەکاربهێنێت‬

‫عێراقیش دەستبەجێ کاردانەوەی‬ ‫خۆی نیشاندا‪( ،‬تاریق عەزیز)ی‬ ‫وەزیری دەرەوەی عێراق دیدارە‬ ‫چاوەڕوانکراوەکەی لەگەڵ جۆرج‬ ‫شۆڵز ڕەتکردەوە‪ ،‬وەزارەتی دەرەوەی‬ ‫ئەمریکا بۆ هێورکردنەوەی عێراق‬

‫بەیانێکی خێرای دەرکرد‪ ،‬کە دەڵێت‪:‬‬ ‫ئەمریکا بە هیچ شێوەیەک دەست‬ ‫وەرناداتە کاروباری ناوخۆی ئەو‬ ‫واڵتانەی کەمینەی کوردیان هەیە‪.‬‬ ‫(الری پۆپ)یش بە هۆکاری دیدارەکەی‬ ‫لەگەڵ تاڵەبانی بە توندی سەرزەنشت‬ ‫کرا‪ ،‬وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکاش‬ ‫بڕیاری قەدەغەکردنی هەموو جۆرە‬ ‫دیدار و چاوپێکەوتنی لەگەڵ هێزە‬ ‫بەرهەڵستکارەکانی عێراق‪ ،‬بە تایبەتی‬ ‫کورد دەرکرد‪.‬‬ ‫لە (‪)2003‬ش دا کاتێک ئەمریکا‬ ‫و هاوپەیمانەکانی هێرشیانکردە‬ ‫سەر عێراقی سەدام‪ ،‬تورکیا ڕازی‬ ‫نەبوو ئەمریکا بنکەی ئەنجەرلیک‬ ‫بەکاربهێنێت‪ ،‬و ئەمریکاش نەیتوانی‬ ‫پەرچەکرداری دژی تورکیا هەبێت‪،‬‬ ‫چونکە تا ڕزگاربوونی خۆرئاوای‬ ‫کوردستان‪ ،‬ئەمریکا هیچ بنکەیەکی‬ ‫سەربازی لە ناوچەکەدا نەبوو‪ ،‬تا وەکو‬ ‫بەدلیل بەکاریبهێنێت و مەرجی تورکیا‬ ‫قبوڵ نەکات‪.‬‬ ‫لەگەڵ سەرهەڵدانی جەنگی ناوخۆی‬ ‫سوریا بە دەستێوەردانی دەرەکی لە ساڵی‬ ‫‪ 2011‬دا‪ ،‬کورد لە خۆرئاوای کوردستان‬ ‫توانی بە پەیڕەوکردنی هێڵی سێیەم‪،‬‬ ‫خاکی خۆی ڕزگاربکات‪ ،‬و سیستمی‬ ‫کانتۆنی دابمەزرێنێ و ئەزموونێکی جوانی‬ ‫دیموکرا�سی و پێکەوەژیان‪ ،‬لە ناو گێژاوی‬ ‫تیرۆر و کاولکاری سوریادا پێشکەش‬ ‫بکات‪ .‬تورکیا ئەمەی پێ ئەزم نەدەکرا‪،‬‬ ‫بەردەوام پیالنی لە دژی خۆرئاوای‬ ‫کوردستان دادەڕشت‪ ،‬هەر سەرەتا‬ ‫لە ڕێگەی چەتەکانی جەبهەتولنوسڕە‬ ‫و داعش و گروپەکە گرێدراوەکانی‬ ‫دیکە‪ ،‬هێرشیان کردە سەر گرێ سپی‬ ‫‪59‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫و سەرێکانی‪ ،‬بەاڵم سیاسەتی بەرگری‬ ‫ڕەواو دژە پیالن توانیان خۆڕاگرانە‬ ‫تێکۆشان بکەن و بمێننەوە‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪ 2014‬دا‪ ،‬بۆ جارێکی دیکە‬ ‫لەڕێگەی چەتەکانی داعشەوە هێرشێکی‬ ‫وەحشیانەی کاولکارییان کردە سەر‬ ‫کانتۆنی کۆبانێ‪ ،‬ئەردۆغان بەردەوام‬ ‫دەیگووت‪ :‬هاکا ئەمڕۆ بەیانی کۆبانێ‬ ‫دەکەوێت‪ .‬ئەمەش بەڵگەی ئەوە بوو کە‬ ‫تورکیا بە هەموو ئیمکانیەتێکی سەربازی‬ ‫و سیخوری یارمەتی چەتەکانی داع�شی‬ ‫دەدا‪ ،‬بەاڵم تێکۆشانی شەرڤانان ئەو‬ ‫پیالنە�شی تێکشکاند و دوای دوومانگ‬ ‫بەرگری توانیان سەرنجی دنیا بەالی‬ ‫خۆیاندا ڕابکێش و هاوکاری نێودەوڵەتی‬ ‫و ئەمریکیش بەدەست بێنن‪ ،‬قۆناغی‬ ‫فیرار و کۆڕەویش لە مێژووی هاوچەرخی‬ ‫کورددا کۆتایی پێبێنن‪ ،‬سیاسەتی بەرگری‬ ‫ڕەواو دژە پیالن پەیڕەوبکەن‪.‬‬ ‫تا سەرکەوتنی کۆبانێ‪ ،‬تورکیا لەگەڵ‬ ‫بەرەی خۆرئاوادا بوو‪ ،‬لە ئاریشەی‬ ‫سوریادا‪ ،‬لەگەڵ ڕووخانی ئەسەد دا‬ ‫بوو‪ ،‬دژی ئێران و سوریا و عێراق و‬ ‫ڕووسیا‪ ،‬بەاڵم لەگەڵ سەرکەوتنی‬ ‫کۆبانێ دا‪ ،‬ئەمریکاش لە ڕێگەی‬ ‫خۆرئاوای کوردستانەوە بە کرداری هاتە‬ ‫ناوچەکە‪ ،‬چەند بنکەیەکی سەربازی لە‬ ‫کۆبانێ‪ ،‬ناوچەکانی دیکە کردەوە‪ ،‬ئەمە‬ ‫سەرەڕای بنکە و سەربازی ڕووسیا‬ ‫لە خۆرئاوای کوردستان‪ ،‬واتا کورد‬ ‫توانی بەرژەوەندی ئەمریکا و ڕووسیا‬ ‫بهێنێتە خۆرئاواوە و بە ئاڕاستەی‬ ‫بەرژەوەندی میللەت بەکاریبهێنێت‪ .‬بە‬ ‫جۆرێک ئەمریکا وەکو جاران گوێ لە‬ ‫مەرج و خواستەکانی تورکیا نەگرێت‪،‬‬ ‫چونکە ئێستا لە جیاتی تورکیا بەدیلی‬ ‫‪60‬‬

‫لە ناوچەکەدا هەیە‪ ،‬ئەویش خۆرئاوای‬ ‫کوردستانە‪ ،‬ئەمەش بە مانای تەسلیم‬ ‫بوون نیە‪ ،‬بەڵکو بە واتای سیاسەت‬ ‫کردن دێت بە ئاڕاستەی پێگەی کورد لە‬ ‫ناوچەکەدا‪ ،‬چەند جارێک تورکیا داوای‬ ‫لە ئەمریکا کرد‪ ،‬کە لە نێوان تورکیا و‬ ‫یەپەگە دا یەکێکیان هەڵبژێرێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە بەرامبەردا ئەمریکا بنکەی سەربازی‬ ‫لە خۆرئاوا دەکردەوە‪ ،‬ڕاستەوخۆش‬ ‫هێزەکانی سوریایی دیموکراتی پڕ چەک‬

‫تورکیا لە ڕێگەی‬ ‫حیزبە کوردییە‬

‫گرێدراوەکانی لە‬

‫باشوور و خۆرئاوای‬

‫کوردستان‪ ،‬لە ڕێگەی‬ ‫هێزی(پێشمەرگەی‬ ‫ڕۆژ)ەوە‪ ،‬ویستی‬

‫پەالماری شەنگال و‬

‫خۆرئاوای کوردستان‬

‫بدات‬

‫دەکرد‪ ،‬کە یەپەگە هێزێکی سەرەکی‬ ‫پێکهاتەی هێزەکانی سوریای دیموکراتە‪،‬‬ ‫ئەم سیاسەتی کورد و هەڵوێستەی‬ ‫ئەمریکا بوویە هۆی بەهێز بوونر کورد‬ ‫و پاشەکشێی تورکیا لە ئاستی ناوچەیی و‬ ‫نێودەوڵەتی‪.‬‬ ‫لەالیەکی دیکەوە دوای سەرکەوتنی‬

‫کۆبانێ‪ ،‬تورکیاش سیاسەتی خۆی گۆڕی‬ ‫و گەڕایەوە بۆ الی بەرەی خۆرهەاڵت‪،‬‬ ‫چونکە نەیتوانی لە ڕێگەی گروپە‬ ‫تیرۆرست و چەتەکانەوە ئامانجەکانی‬ ‫کە لەنابردنی خۆرئاوای کوردستانە‬ ‫سەربگرێت‪ ،‬لەبەرئەوە گەڕایەوە بۆ‬ ‫الی بەرەی خۆرهەاڵت تا بۆ دژایەتی‬ ‫کورد بەکاریبێنێت‪ .‬ئەردۆغان سەردانی‬ ‫ڕووسیای کرد‪ ،‬داوای هاوکاری لە‬ ‫ڕووسیا کرد دژی کورد‪ ،‬بەاڵم تا ئێستاش‬ ‫ئەم سیاسەتە هیچی لێ سەوز نەبووە بە‬ ‫قازانجی تورکیا‪.‬‬ ‫هەروەها تورکیا لە ڕێگەی حیزبە‬ ‫کوردییە گرێدراوەکانی لە باشوور‬ ‫و خۆرئاوای کوردستان‪ ،‬لە ڕێگەی‬ ‫هێزی(پێشمەرگەی ڕۆژ)ەوە‪ ،‬ویستی‬ ‫پەالماری شەنگال و خۆرئاوای‬ ‫کوردستان بدات‪ ،‬بەاڵم دیسان لەم‬ ‫سیاسەتەی�شی دا شکستی هێنا‪ ،‬تورکیا‬ ‫بۆ دژایەتی شۆڕ�شی خۆرئاوا هەموو‬ ‫ڕێگەیەک دەگرێتە بەر‪ ،‬بەاڵم ئەوە‬ ‫کوردە دەبێت نەکەوێتە ناو پیالن و‬ ‫موئامەرەکانی تورکیاوە‪ ،‬دەبێت لە‬ ‫ڕێگەی سیاسەتی نەتەوەیی و بەرگری‬ ‫ڕەوا و پەیوەندی دبلۆما�سی و هێنانی‬ ‫بەرژەوەندی زلهێزەکان بۆ ناوچەکە‬ ‫خۆی بپارێزێت‪.‬‬ ‫پاشان تورکیا لە ڕێگەی سیاسەتی‬ ‫دروستکردنی ناوچەی ئارام و‬ ‫لەشکرکێ�شی بۆ ناوخاکی سوریا‪،‬‬ ‫بە هاوکاری گروپە ئۆپۆزسیۆنە‬ ‫چەتییەکانی گرێدراوییەوە‪ ،‬ویستی‬ ‫دژایەتی خۆرئاوای کوردستان بکات‪،‬‬ ‫چەند ناوچەیەکی داگیرکرد‪ ،‬هەڕەشەی‬ ‫لەشکرکێ�شی بۆ سەر کانتۆنی عەفرین‬ ‫و هەرێمی شەهبا دەکرد‪ ،‬بەاڵم بە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،20‬تشرینی یه‌كه‌م ‪ 2017‬ز \ گه‌اڵڕێزان ‪2717‬ك‬

‫هۆی تێکۆشان و سیاسەتی عاقاڵنە‬ ‫و بەرگری ڕەوای کوردی خۆرئاواو‪،‬‬ ‫بوونی بەرژەوەندی ئەمریکا و پەیوەندی‬ ‫دبلۆما�سی کورد‪ ،‬ئەم سیاسەت و پیالنەی‬ ‫تورکیا هیچ ئەنجامێکی دڵخۆشکەری بۆ‬ ‫تورکیا نەبووە‪.‬‬ ‫کاتێک تورکیا ئەم هەموو پیالنگێڕی‬ ‫و لەشکرکێشییەی ئەنجامێکی ئەوتۆی‬ ‫نەبوو‪ ،‬پەنای بردەوە بەر سیاسەتی‬ ‫کۆنی‪ ،‬ڕێکەوتن و لێکنزیک بوونەوە‬ ‫لەگەڵ دوژمنە شیعییه لە مێژینەکەی‪،‬‬ ‫سوریا و ئێران‪ ،‬بە تایبەتیش دوای‬ ‫قەیرانی قەتەر‪ ،‬تورکیا زیاتر لە بەرەی‬ ‫سوونە دوورکەوتەوە‪ ،‬و نزیک بوویەوە‬ ‫لە بەرەی شیعەی سەرکەوتوو لە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ناوچەکەدا‪ .‬لە ماوەی ڕابوردودا‪ ،‬تورکیا‬ ‫ئامادەی نیشاندا هاوکاری ئەسەد بکات‪،‬‬ ‫دژ بە کوردی خۆرئاوا‪ ،‬لەکاتێکدا بە�شی‬ ‫گەورەی کاولکارییەکانی سوریا لەسەر‬ ‫دەستی تورکیا و چەتە گرێدراوەکانیەوە‬ ‫بوو‪ ،‬ئێران هاوکاری تورکیای بۆ ئەسەد‬ ‫بە وەرچەرخان و دەرفەت زانی و لەگەڵ‬ ‫تورکیا لێکنزیک بوونەوە‪ ،‬و محمد باقری‬ ‫سەرۆک ئەرکانی هێزە چەکدارەکانی‬ ‫ئێران‪ ،‬سەردانی ئەنقەرەی کرد‪ ،‬و‬ ‫لێکتێگەیشتن و ڕێکەوتننامەی سەربازی‬ ‫و یسخوڕییان بەست‪ ،‬کە هەمیشە بەم‬ ‫ڕێگەیە کۆک بوون بۆ الوازکردنی کورد‪.‬‬ ‫تەواوی پیالن و ڕێکەوتنەکانی‬ ‫ئێران و تورکیا دژی باکور و خۆرئاواو‬

‫خۆرهەاڵتە‪ ،‬واتا ئەو پارچانەی کە‬ ‫پەکەکەی تێدا بااڵ دەستە‪ ،‬باشوریش‬ ‫لەڕێگەی پارتی و یەکێتییەوە بۆتە جێ‬ ‫هەژموونی هەردوو ئیمپریالیزمی کورد‪.‬‬ ‫لەگەڵ ئەوەشدا ئەم ڕێکەوتنەی ئێران‬ ‫و تورکیا وەاڵمێکە بۆ گرێدراوە ئیسالمی‬ ‫و نائیسالمیەکانی تورکیا و ئێران لە‬ ‫باشووری کوردستان‪ ،‬کە دەیانووت‬ ‫هەدەپە سەرکردەکانی شیعەن و‬ ‫بۆ بەرژەوەندی ئێران کاردەکەن‪،‬‬ ‫یان دەیانگووت پژاک دروستکراوی‬ ‫تورکیایە‪ ،‬بەاڵم ئەم ڕێکەوتنەی هەردوو‬ ‫واڵت ڕاستی هەدەپ و پژاکی دەرخست‬ ‫کە هێزی گەلن‪.‬‬ ‫ئێران و تورکیا‪ ،‬دەتوانن لە هەندێک‬ ‫‪61‬‬

‫‪NO:20 - APRIL 2017‬‬

‫بواردا ناکۆک بن‪ ،‬بەاڵم لە بواری‬ ‫تردا هاوکاربن‪ ،‬هەروەکو باقری‬ ‫دەڵێت ‪ :‬لە سەردانەکەمدا بۆ تورکیا‬ ‫پر�سی سنوریمان تاوتوێکردووە‪ ،‬و‬ ‫گەیشتووینەتە ڕێکەوتنێکی باش‪ .‬ئەم‬ ‫ڕێکەوتنەش بۆ دژایەتیکردنی پەکەکە‬ ‫و پژاکە لە باکوور و خۆرهەاڵتی‬ ‫کوردستان‪ ،‬تورکیا دیوارێکی کۆنکرێتی‬ ‫لەسەر سنوری باکوور و خۆرهەاڵت‬ ‫دروستدەکات بە درێژیی‪ 144‬کم‪ ،‬هەر‬ ‫بەپێی هەمان ڕێکەوتن ئۆپەراسیۆنی‬ ‫سەرسنورەکان‬ ‫لە‬ ‫هاوبەش‬ ‫زانیاری‬ ‫باقری‬ ‫ئەنجامدەدەن‪،‬‬ ‫هەواڵگیری داوەتە ئەنقەرە‪ ،‬بەمەبەستی‬ ‫پیالنگێڕی هاوبەش لە داهاتوودا‪،‬‬ ‫هەروەها تورکیا بۆ ماوەی دوو ساڵیشە‬ ‫خەریکی دروستکردنی دیوارێکی‬ ‫کۆنکرێتییە لە نێوان خۆرئاوا و باکوور‬ ‫دا‪ .‬بەاڵم تا ئێستا ساسیەتی هێڵی سێیەم‬ ‫و بەرگری ڕەواو دژەپیالنی خۆرئاوا‬ ‫تەواوی پیالنگێڕییەکانی تورکیایی مایە‬ ‫پووچکردووە‪.‬‬ ‫هەروەها ئێستا هەردوو واڵت دژ‬ ‫بە بوونی ئەمریکان‪ ،‬لە خۆرئاوا‪ ،‬ئەمە‬ ‫خاڵێکی تری لێکتر نزیکبونەوەیان‬ ‫بوو‪ .‬یەکێک لە سیاسەتە سەرەکییە‬ ‫هەرێمییەکانی ئێران ئەوەیە کە بنکەی‬ ‫سەربازی ئەمریکی لە ناوچەی ژێر‬ ‫رکێفیدا بوونی نەبێت‪ ،‬کە ڕێگر دەبێت لە‬ ‫زیاتر بەهێزبوونی هێز و هەژموونی شیعە‬ ‫لە ناوچەکەدا‪ ،‬تورکەکانیش دژ بە بوونی‬ ‫بنکەی سەربازی ئەمریکین لە خۆرئاوا‪،‬‬ ‫چونکە داڵدەی کورد دەدات‪ ،‬دەبێتە‬ ‫هۆی پاشەکشێی بەرژەوەندییەکانی‬ ‫خۆی لەگەڵ ئەمریکادا‪.‬‬ ‫لە سەردانی محمد باقر بۆ تورکیا و‬ ‫‪62‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫لە سەردانی وەزیری دەرەوەی تورکیا‬ ‫مەولود چاوش ئۆغڵو بۆ بەغداد و‬ ‫هەولێر‪ ،‬باشوری کوردستان یان هەرێمی‬ ‫کوردستان‪ ،‬باسێکی سەرەکی بووە‪ ،‬لە‬

‫ئەنجامنەدانی‬

‫گەمەی ڕیفراندۆم‬

‫لە باشوور لە ڕێگەی‬ ‫بانگەشەکانی‬

‫ڕیفراندۆم و‬

‫گرێدراوی خۆیانەوە‪،‬‬

‫ئێران و تورکیا‪ ،‬وەک‬

‫عێراقیش وەکو خۆ بەخاوەنداری‬ ‫باشوری کوردستان‪ ،‬هەمیشە لە سەر‬ ‫ئەوە کۆک بوون‪ ،‬کە کورد دەبێت لە چ‬ ‫دۆخێکدا بێت‪ .‬ئێران و تورکیا حەزناکەن‬ ‫کوردی باشوور زۆر الوازبێت‪ ،‬هەریەک‬ ‫لەبەر بەرژەوەندی تایبەتی خۆی‪ ،‬لە‬ ‫هەمانکاتدا نایانەوێت کورد‪ ،‬هەنگاوبنێت‬ ‫بەرەو قۆناغی دەوڵەتی‪ .‬قۆناغی دەوڵەتی‬ ‫الی ئەوان یانی بوونی توانا الی کورد‬ ‫بۆ ئەوەی کێشەکانی ناوخۆی چارەسەر‬ ‫بکات‪ ،‬ئەوان نایانەوێت کوردستان‬ ‫لە دۆخی شەڕ و لێک ترازان و‬ ‫یەکنەگرتوویی‪ ،‬قوتاری بێت‪ ،‬سیاسەتی‬ ‫هەردووال ئەوەیە‪ ،‬کە چۆن کورد هێندە‬ ‫الواز نەبێت کە زیانیان پێبگەیەنێت‪،‬‬ ‫هێندەش بەهێز نەبێت کە بێ گوێیان‬ ‫بکات‪.‬‬

‫دوو ئاغا سەرەکی‬

‫کورد لە ناوچەکدا‪،‬‬

‫عێراقیش وەکو خۆ‬

‫بەخاوەنداری باشوری‬ ‫کوردستان‪ ،‬هەمیشە‬

‫لە سەر ئەوە کۆک‬

‫بوون‪ ،‬کە کورد دەبێت‬

‫لە چ دۆخێکدا بێت‬

‫هەوڵی بەردەوامدان بۆ ئەنجامنەدانی‬ ‫گەمەی ڕیفراندۆم لە باشوور لە ڕێگەی‬ ‫بانگەشەکانی ڕیفراندۆم و گرێدراوی‬ ‫خۆیانەوە‪ ،‬ئێران و تورکیا‪ ،‬وەک دوو‬ ‫ئاغا سەرەکی کورد لە ناوچەکدا‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬