Azade komalga no19

‫دیدگــــــــــا‬

‫فاشیزمی سیاسی و ئیراده‌ی دیموكراسی‬ ‫فاشیزم وه‌ك گوتارێكی په‌تاداری په‌ڕگیر له‌هه‌ناوی هه‌موو ئه‌و‬ ‫ده‌سه‌اڵتانه‌دا سه‌رده‌ردێنێت كه‌ چیدی ناتوانێت به‌ «ده‌مامكی‬ ‫دیموكراتی» یان به‌ «شه‌رعیه‌تی شۆڕشگێڕی» به‌رده‌وامیی به‌‬ ‫هه‌ژموونگه‌رایی خۆی بدات‪ .‬فاشیزم له‌ ساده‌ترین پێناسه‌ی‬ ‫خۆیدا؛ سڕینه‌وه‌ی جیاوازییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی فره‌چه‌شن‬ ‫و فره‌ڕه‌نگه‌‪ .‬واتا ئاراسته‌كردنی زۆره‌ملێیانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ بۆ‬ ‫یه‌كچه‌شنی و یه‌كڕه‌نگی‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش له‌كۆتادا به‌واتای بێچه‌شنی‬ ‫و بێڕه‌نگی دێت‪ .‬چونكه‌ وه‌ك راستییه‌كی گه‌ردوونی؛ هه‌ر‬ ‫ره‌نگێك به‌ بوونی ره‌نگه‌كانی دیكه‌وه‌ گوزارشت له‌ جیاوازی و‬ ‫تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی خۆیه‌و ‌ه ده‌كات‪ .‬به‌اڵم به‌ دیوێكی دیكه‌شدا؛‬ ‫فاشیزم له‌ ئانی سڕینه‌وه‌ی جیاوازییه‌كاندا جۆرێك له‌ دابه‌شكاری‬ ‫و پۆلینكاری ساخته‌ و ناڕه‌سه‌نیش له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌دا دروست‬ ‫ده‌كات‪ ،‬كه ده‌مارگیری رۆحه‌كه‌یه‌تی‪ ،‬رق و كینه‌ و شه‌ڕانگێزی‬ ‫نێوان پێكهاته‌ جیاوازه‌كانیش بنه‌مای كاركردنییه‌تی‪ .‬واتا‬ ‫فاشیزم له‌سه‌ر دوو بنچینه‌ی ناكۆك به‌یه‌ك(پارادۆكس) و‬ ‫دوو قاچی هاوته‌ریب به‌یه‌ك ده‌ڕوات و گه‌شه‌ به‌خۆی ده‌دات‪.‬‬ ‫له‌الیه‌كه‌وه؛ جیاوازییه‌كانی نێو پێكهاته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌سڕێته‌وه‌‬ ‫و له‌هه‌وڵی هۆمۆژه‌نكركردن (یه‌كشێوه‌كردن‪ ،‬یه‌كڕه‌نگكردن‪،‬‬ ‫یه‌كچه‌شنكردن) ده‌دات‪ ،‬له‌الیه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ خۆی جۆرێك‬ ‫له‌ دابه‌شبوون و پۆلینكاری له‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌ دروست ده‌كات‬ ‫و هه‌موو كۆمه‌ڵگ ‌ه ده‌كاته‌ دووژمنی یه‌كتر‪ .‬به‌مه‌ش ئاشته‌وایی‬ ‫جیاوازییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ پارچه‌ پارچ ‌ه ده‌كات و ده‌یانكاته‌ دووژمنی‬ ‫یه‌كتر‌‪ .‬كه‌واته‌ فاشیزم له‌یه‌ككاتدا جیاوازییه‌كان ده‌سڕێته‌وه‌‪،‬‬ ‫هه‌میش یه‌كێتی جیاوازییه‌كان پارچه‌ده‌كات‌‪.‬‬ ‫فاشیزم سروشتی هه‌موو ده‌سه‌اڵتێكه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێو‬ ‫قه‌یرانه‌ جۆربه‌جۆره‌كانه‌وه‌ و به‌دوایدا ل ‌ه گێژاوێكی گشتگیردا گیر‬ ‫ده‌خوات و گێژاوه‌كه‌ی خۆیی�شی به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌سه‌پێنێت‬ ‫و ده‌گشتێنێت‪ .‬بێگومان له‌ڕووی كه‌توار(واقیع)ه‌وه‌ سروشتی‬ ‫هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌كان فره‌ پێكهاته‌یین‌‪ .‬ره‌نگبێ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك‬ ‫نه‌بینرێت یه‌كڕه‌نگ و یه‌كچه‌شن بێت‪ .‬ئه‌گه‌ر له‌هیچ رووێكه‌وه‌‬ ‫فره‌چه‌شنی و فره‌ڕه‌نگیش نه‌بێت ئه‌وا له‌ڕووی جیهانبینی‬ ‫سیاسییه‌وه‌ فره ‌بۆچوون و فره‌ به‌رژه‌وه‌ندی و فره‌شێوازی‬ ‫تێدایه‌‌‪ .‬به‌اڵم «فاشیزمی سیا�سی» كه‌ یه‌كێك له‌ ترسناكترین‬

‫جۆره‌كانی فاشیزمه‌‪ ،‬له‌هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ی ئه‌و فره‌یی و جیاوازییه‌‬ ‫سیاسییه‌ ده‌دات‪.‬‬ ‫ئه‌مڕۆ ل ‌ه باشووردا؛ له‌گه‌ڵ به‌رۆژه‌ڤبوونی باسوخوا�سی‬ ‫ریفراندۆمدا‪ ،‬گوتارێكی فاشیستانه‌ی ده‌سه‌اڵتداران دژ‬ ‫به‌وانه‌ی له‌گه‌ڵ ریفراندۆم نین‪ ،‬یان به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان‪،‬‬ ‫ره‌خنه‌ و سه‌رنج و تێبینییان له‌سه‌ر كات و شێواز و گوتار و‬ ‫ئامانجی ریفراندۆمه‌كه‌ هه‌یه‌‪ ،‬ناویان ده‌زڕێندرێت‪ ،‬كه‌رامه‌تی‬ ‫مرۆییان ده‌وڕوشێنرێت‪ ،‬ته‌خوین ده‌كرێن‪ ،‬ته‌نانه‌ت هه‌وڵی‬ ‫لێدان و له‌ناوبردنیشیان ده‌درێت‪ .‬ئه‌مانه‌ش هه‌مووی شێوازی‬ ‫گوزارشت له‌خۆكردنی فاشیزمن‪ .‬ئێستا به‌و گوتاره‌ ده‌مارگیر و‬ ‫رقبه‌خش و كینه‌به‌خش و شه‌ڕانگێزه‌وه‌ دۆخی رۆحی و ده‌روونی‬ ‫كۆی كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان گه‌یه‌نراوه‌ته‌ ئاستی دۆخێكی هیستریای‬ ‫شه‌ڕانگێزانه‌ی ئه‌وتۆ‪ ،‬كه‌ ئه‌گه‌ر ریفراندۆم بكرێت یان نه‌كرێت‪،‬‬ ‫هه‌ر چ ئه‌نجامێكی�شی لێبكه‌وێته‌وه‌‪ ،‬به‌قه‌د دروستبوونی ئه‌و‬ ‫دۆخه‌ هیستریا جڤاكییه‌‌ كاریگه‌ری مه‌ترسیداری نییه‌‪ .‬ئه‌وه‌ی ئه‌و‬ ‫مه‌ترسییه‌ی زیاتركردووه؛‌ ده‌سه‌اڵت كه‌ناڵه‌ راگه‌یاندنییه‌كان‬ ‫و تۆڕه‌ كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان و مینبه‌ری مزگه‌وته‌كان و چاالكیی ‌ه‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی كردۆته‌‌ بڵندگۆ و سه‌كۆی بانگه‌شه‌‬ ‫فاشیسته‌كانی خۆی و سه‌نگه‌ری ل ‌ه زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ش گرتووه‌‬ ‫و به‌ لۆژیكی «یان له‌گه‌ڵ منیت یان دووژمنیت» گوتار ده‌دات و‬ ‫هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كات‪.‬‬ ‫مسۆگه‌ر وه‌كچۆن هیچ كاتێك فاشیزم نه‌یتوانیوه‌ ته‌مه‌نی‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌ گێژاوداره‌كان درێژبكاته‌وه‌‌‪ ،‬به‌هه‌مانشێوه‌ش نه‌بۆته‌‬ ‫چاره‌سه‌ری بۆ هیچ گرفت و قه‌یران و گێژاوێك‪ ،‬چونكه‌ خۆی‬ ‫به‌رهه‌می ئه‌و گرفت و قه‌یران و گێژاوانه‌ی ده‌سه‌اڵته‌ كه‌ جگه‌‬ ‫له‌ فاشیزم ده‌ره‌تانی دیكه‌ نابینێت و نادۆزێته‌وه‌ و ده‌ركی پێناكات‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا له‌ دیموكراسییدا‪ ،‬كه‌ ته‌واو ناكۆك و پێچه‌وانه‌ی‬ ‫فاشیزمه‌‪ ،‬چاره‌سه‌ری ریشه‌یی هه‌موو گرفت و قه‌یران و گێژاوێك‬ ‫له‌خۆوه‌ی ده‌گرێت‪ ،‬چونكه‌ دیموكرا�سی له‌ ساده‌ترین واتاییدا؛‬ ‫داننانه‌ به‌ هه‌موو جیاوازییه‌كان‪ ،‬واتا یه‌كێتی جیاوازییه‌كان ‌و‬ ‫یه‌كبوونی ئیراده‌كانه‌‪ ،‬به‌یه‌كه‌وه‌ژیانی ئازاد‪ ،‬دادپه‌روه‌ر و یه‌كسان‬ ‫و ئاشتیانه‌ی پێكهاته‌ فره‌چه‌شن و فره‌ڕه‌نگه‌كانه‌‪ .‬بۆیه‌ فاشیزم‬ ‫په‌تای ده‌سه‌اڵته‌ و دیموكراسیش ئیراده‌ی چاره‌سه‌ری كۆمه‌ڵگه‌یه‌‌‪.‬‬

‫‪NO:19 - August 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫مەنتک‪ :‬حیزبەکانی هەرێم نەک لە فیکری‬ ‫سیاسیی بەڵکو لە رووی بوونیشەوە مردوون‬ ‫دیدار‪ :‬ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‬

‫دكتۆر كامه‌ران مه‌نتك‬

‫کامەران مەنتک‪ ،‬رایدەگەیەنێت‪ :‬ئه‌وه‌ی‬ ‫له‌ كوردستان له‌ ژێر ناوی حیزبی سیاسییدا‬ ‫خۆیان مۆڵ ‌داوه‌ خێڵه‌كیین و هه‌وڵده‌ده‌ن‬ ‫قاڵبی حیزبی سیاسیی وه‌ربگرن‪ ،‬مانه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌م حیزبانه‌ نه‌ پێوه‌ندی به‌ فیكری‬ ‫سیاسییه‌وه‌ هه‌یه‌‪ ،‬نه‌ ده‌نگدەرانی و نه ‌به‬ ‫‌ئیراده‌ی خه‌ڵكیش‪ ،‬به‌ڵکو پێوەندی بە هێز ‌ه‬ ‫هه‌رێمییه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌‪.‬‬ ‫مەنتک‪ ،‬لەم دیدارەی ئازادیی کۆمەڵگەدا‪،‬‬ ‫وتیشی‪ :‬هەموو سیستمێکی دواکەوتوو‪،‬‬ ‫هوشیاریی سیاسیی لەبەرژەوەندیی خۆی‬ ‫نابینێت‪ ،‬حیزبەکانی هەرێمی کوردستان‬ ‫‪4‬‬

‫بەرژەوەندییان و مانەوەیان لەوەدایە‪،‬‬ ‫خەڵک بە ناهۆشیاریی و نەزانی مبێنێتەوە‪.‬‬ ‫جەختیشی کردەوە‪ :‬حیزبەکانی‬ ‫کوردستان‪ ،‬بەرژەوەدندیی بنەماڵە و‬ ‫خێڵەکانی خۆیان و حیزبەکانی خۆیان‪ ،‬پێش‬ ‫بەرژەوەندیی نەتەوەکەیان دەخەن‪ .‬هەر‬ ‫بۆیە ریفراندۆمیش لە کوردستان هەوڵدانە‬ ‫بۆ هەناردە کردنی کێشەکانی ناوخۆی‬ ‫حیزب‪.‬‬

‫بۆچی لە نێو پارتە کوردییەکانی‬ ‫هەرێمی کوردستان قەیرانی فیکری‬ ‫سیاسیی هەیە؟‬ ‫کامەران مەنتک‪ :‬لەڕاستییدا‬ ‫تاوه‌كو ئێستا ئه‌مانه‌ خاوه‌ن فیکریكی‬ ‫سیاسیی خۆیان نین‪ ،‬زیاتر فیكرییان‬ ‫رۆژئاواییه؛ به‌اڵم ئه‌م قۆناغه‌ی تێیدا‬ ‫ده‌ژین مه‌سه‌له‌ی ئایدۆلۆژیا تێیدا‬ ‫زاڵتره‌ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان زه‌قتر بووە‬ ‫ته‌وه‌‪ .‬پێشتر له‌ پاڵ فیكرێكی سیاسیی و‬ ‫ئایدۆلۆژییه‌كی سیاسییه‌وه‌ هه‌وڵده‌درا‬ ‫كۆمه‌ڵیك شت بشاردرێته‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫هه‌ندێك‬ ‫واده‌كات‬ ‫جیهانگه‌رایی‬ ‫شاردنه‌وه‌یان زه‌حمه‌ت بێت‪ ،‬ئێستا‬ ‫سیاسه‌ت راسته‌وخۆ‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان ده‌كات له‌به‌رچاوی‬ ‫خه‌ڵك‪ ،‬به‌نمونه‌‪ :‬ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌‬ ‫جیهاندا باوه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌ كوردستاندا‬ ‫زه‌قترە‪ ،‬هه‌رچه‌نده‌ ره‌نگه‌ كوردستان‬ ‫جیاوازتر بێت له‌ جیهان‪ ،‬چونكه‌ ئه‌وه‌ی‬ ‫له‌ كوردستان له‌ ژێر ناوی حیزبی‬ ‫سیاسییدا خۆیان مۆڵ ‌داوه‌‪ ،‬ئه‌وان ‌ه‬ ‫حیزبی خێڵه‌كیین و هه‌وڵده‌ده‌ن قاڵبی‬ ‫حیزبی سیاسیی وه‌ربگرن‪ ،‬به‌اڵم تاوه‌كو‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫ئێستا نه‌یان توانیه‌وه‌‪.‬‬ ‫هۆکار چییە پارتەکانی هەرێم خاوەن‬ ‫گوتارێکی فیکریی نین؟‬ ‫کامەران مەنتک‪ :‬شۆڕ�شی باشووری‬ ‫كوردستان‪ ،‬له‌ دوای جه‌نگی جیهانییه‌وه‌‬ ‫زیاتر پارچه‌ كرداربووه‌‪ ،‬حكومه‌تی‬ ‫به‌عس هه‌وڵیده‌دا ئامانجه‌كانی خۆی‬ ‫بچه‌سپێنێ به‌سه‌ر گه‌لی كوردا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫حیزبه‌ كوردییه‌كان هیچ پالنێكیان‬ ‫نه‌بووه‌ له‌ به‌رانبه‌ر پالنه‌كانی حكومه‌ت‪.‬‬ ‫ته‌نها هه‌وڵیانداوه‌ روبه‌ڕووی پالنه‌كانی‬ ‫حكومه‌ت ببنه‌وه‌‌‪ ،‬كۆمه‌ڵێك خه‌ڵك‬ ‫بوونه‌ كه‌ خه‌باتیان كرد‌وه‌‪ ،‬ئێستاش‬ ‫كۆتاییان پێنه‌هاتووه‌ و بخۆرانه‌ ل ‌ه‬ ‫سه‌رحوكمن‪ .‬چونكه‌ خۆیان به‌ خاوه‌ن‬ ‫فیكرێكی سیاسیی ده‌زانن‪ ،‬له‌ دوای‬ ‫روخانی بلۆكی رۆژهه‌اڵت و سه‌رهه‌ڵدانی‬ ‫تاك جه‌مسه‌ریی كه‌ له‌ كوردستان‬ ‫شۆڕش سه‌ری هه‌ڵدا‪ ،‬قۆناغێكی نوێ‬ ‫سه‌ری هه‌ڵدا كه‌ ئه‌و حیزبانه‌ ئیدی‬ ‫به‌سه‌رچوون‪ ،‬نه‌ك ته‌نها له‌ رووی‬ ‫فیكری سیاسیی و ئایدۆلۆژیانه‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌ڵكو له‌ رووی بوونیشه‌وه‌ حیزبی‬ ‫مردوون‪ ،‬ئه‌وه‌ی هێشتونیه‌ته‌وه‌ توانای‬ ‫خۆیان نییه‌‪ ،‬ئه‌وملمال نێ‌ ئاڵۆزه‌ی لە‬ ‫ناوچه‌كه‌داهه‌یه‌‪ ،‬كه‌واته‌ مانه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌م حیزبانه‌ نه‌ پێوه‌ندی به‌ فیكری‬ ‫سیاسییه‌وه‌ هه‌یه‌‪ ،‬نه‌ ده‌نگدەرانی و نه‌به‬ ‫‌ئیراده‌ی خه‌ڵكیش‪ ،‬واته‌ پێوه‌ندی به‌ هێز ‌ه‬ ‫هه‌رێمییه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌‪ .‬ئه‌گه‌ر توركیا‬ ‫نه‌بێت پارتی دیموکراتی کوردستان‬ ‫ناتوانێت ببێتە ئەو هێزە‪ .‬ئێمە بینیمان‬ ‫لە دوا هەڵبژاردندا یەکێتیی نیشتمانیی‬ ‫کوردستان کەمترین کور�سی هێنا و زۆر‬ ‫ئاستی کورسییەکانی دابەزی‪ ،‬بەاڵم لە‬ ‫رووی دەسەاڵت و هێزەوە وەک خۆی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫مایەوە‪ .‬لەبەرئەوەی بنەمای تواناکانی‬ ‫ئەو لەسەر دەنگدەران نەبوو‪ ،‬بەڵکو لە‬ ‫ئێرانەوە بوو‪ ،‬لەبەرئەوەی شتیك قۆناغی‬ ‫بەسەر چووبێت ناتوانرێت فیکری‬ ‫لەسەر دابنرێت ناتواندرێت هاو فیکری‬ ‫سەردەمەکەی خۆی بێت‪.‬‬ ‫هەرێمی‬ ‫پارتەکوردییەکانی‬ ‫کوردستان‪ ،‬بۆچی نایانەوێت هۆشیاریی‬ ‫سیاسیی و فیکری سیاسیی گەشە‬ ‫بکات؟‬ ‫کامەران مەنتەک‪ :‬هەموو سیستمێکی‬ ‫دواکەوتوو‪ ،‬هوشیاریی سیی سیاسیی‬ ‫لەبەرژەوەندیی خۆی نابینێت‪ .‬لە چیرۆکی‬ ‫نەمروود کە ئیدعای ئەوەی دەکرد کە‬ ‫خوایە‪ ،‬دەچێتە الی یەکێک لە وەزیرەکانی‬ ‫و دەڵێت دەزانی ئەو خەڵکە ئەوەندە‬ ‫نەزانن وادەزانن من خوام‪ ،‬وەزیرەکە‬ ‫زۆر زیرەکە‪ ،‬دەڵێت تۆ پێویستە بە‬ ‫هەموو شێوەیەک پارێزگاریی لە نەزانی‬ ‫خەڵک بکەی! ئێستا لە بەرژەوەندیی ئەو‬ ‫حیزبانەیە کەوا خەڵک بە نا هوشیاریی‬ ‫و نەزانی بمێنێتەوە‪ ،‬بۆ ئەوەی بتوانن‬ ‫بمێننەوە‪ ،‬واتە مانەوە و بەردەوام بوونی‬ ‫ئەوان‪ ،‬یەکێک لە فاکتەرەکانە نەک‬ ‫هەموو فاکتەرەکان؛ بەشێکی زۆری‬ ‫پێوەندی بە هێزە هەرێمییەکانەوە هەیە‪،‬‬ ‫یەکێکی تر لە فاکتەرەکان ئەوەیە کە‬ ‫خەڵک نەگەیشتووەتە ئاستی پێویست‬ ‫روو بە روویان ببێتەوە‪ ،‬بۆیە ئەوان‬ ‫بەرژەوەندییان و مانەوەیان لەوەدایە‬ ‫خەڵک بە ناهۆشیاریی و نەزانی‬ ‫بمێنێتەوە‪.‬‬ ‫چی بکرێت بۆ ئەوەی ناوەندە‬ ‫ئەکادیمیییەکان لە هەرێمی کوردستان‬

‫هۆشیاریی سیاسیی و فیکری سیاسیی‬ ‫گەشە پێبدەن؟‬ ‫کێشەکە‬ ‫مەنتک‪:‬‬ ‫کامەران‬ ‫ئەلەوەدایە‪ ،‬ئەوان نەک هەر خەڵک‬ ‫بەڵکو هەموو ئەو ئامرازانەشیان ستۆک‬ ‫کردوە‌ کە دەبنە هۆی هۆشیار بوونەوە‪،‬‬ ‫ئێستا زانکۆ و ناوەندە ئەکادیمییەکانی‬ ‫هەرێمی کوردستان لە جیاتی ئەوەی‬ ‫فیکر بەرهەم بهێنن نەزانی بەرهەم دێنن!‬ ‫لە راستییدا ئەوەنەی لە کوردستاندا‬ ‫پێدەوترێت زانکۆ‪ ،‬بەشێکی هەرە زۆری‬ ‫وەکو پەیمانگەیەکی کادیرانی لێهاتووە‬ ‫کە زیاتر کەوتووەتە ژێر کاریگەریی‬ ‫ئەو حیزبانەوە کە تێیدا بااڵدەستن‪.‬‬ ‫لەکوردستان بە چەمکە زانستییەکەی‬ ‫شتێک نەماوە پێی بوترێت زانکۆ کە‬ ‫بتوانێت مەعریفە بەرهەم بهێنێت‪،‬‬ ‫ئێستا زانکۆ لە کوردستان بەو پەڕی‬ ‫هۆشیارییەوە السایی شەقام دەکاتەوە‬ ‫لە کاتێکدا لە هەموو دونیادا شەقام‬ ‫السایی زانکۆ دەکاتەوە‪ .‬لە دونیا دا‬ ‫حیزبەکان دەکەونە ژێر کاریگەریی‬ ‫زانکۆکان‪ ،‬بەاڵم لە کوردستاندا‬ ‫حیزب زانکۆی کۆنترۆڵکردوە‪ .‬بە‬ ‫نموونە هەندێک جار کە لە دونیا دا‬ ‫کۆنفرانس دەکرێت‪ ،‬ئەکادیمیستەکان‬ ‫قسەدەکەن سیاسەتمەدارەکان گوێ‬ ‫دەگرن‪ ،‬بەاڵم لە کوردستان نەک‬ ‫سیاستەمەداران ئەوانەی کادیرێکی‬ ‫حیزبیین لە کۆنفرانسەکان قسەدەکەن‬ ‫و ئەوانەی بە ناو ئەکادیمین وادەزانن‬ ‫قسەی زۆر گرینگ دەکەن دانیشتوون‬ ‫و گوێ دەگرن‪ ،‬لە کوردستان هەموو‬ ‫پێگەکان ئاوەژوو بووەتەوە‪ ،‬رۆڵی تاك‬ ‫لە کوردستان شێوێندراوە و کااڵ بە‬ ‫گوێرەی بااڵ نییە‪.‬‬ ‫‪5‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫حیزبەکانی هەرێمی کوردستان‪،‬‬ ‫ناوەند و دامەزراوەی گەورەیان هەیە‪،‬‬ ‫بەاڵم کادیرەکانیان زۆر کۆڵەوارن لە‬ ‫ئاستیی فیکریی دا‪ ،‬ئەمەیان بۆچیی؟‬ ‫کامەران مەنتک‪ :‬ئەو ناوەندانە‬ ‫وانیین‪ ،‬لە کوردستان ئەو حیزبانە‬ ‫پێویستیان بە ناو نیشتان هەیە‪،‬‬ ‫دەسەاڵتی کوردیی یان حیزبە کوردییەکان‬ ‫بۆ ئەوەی وای نیشان بدات‪ ،‬حەزدەکەن‬ ‫زانکۆ‪ ،‬رێکخراوی کۆمەڵگەی مەدەنی‬ ‫زۆر بێت‪ ،‬بۆ ئەوەی وای نیشان بدەن‬ ‫یان پێچەوانەکەی خۆیان بشارنەوە‪،‬‬ ‫لە کوردستان ئەو هەموو رێکخراو‪،‬‬ ‫سەنتەری توێژینەوە‪ ،‬راگەیاندنە هەیە‪،‬‬ ‫پێموانییە لە زۆر دەوڵەتدا هەبێت‪ .‬ئەمە‬ ‫بۆ ئەوەیە پەردەپۆ�شی ئەوە بکەن کە‬ ‫ئەوان دژی دیموکراسیین‪ ،‬لەبەرئەوەی‬ ‫بە فیعلی هەموو رەفتارەکانیان‬ ‫لەگەڵ دیموکراسیی ناگونجێت! ئەو‬ ‫سەنتەرانەی هەن لە کوردستان وانەبێت‬ ‫هەموویان بەیکجار سفر بکەین‪ ،‬بەڵک‬ ‫هەندێک جار بەرهەمی باش و کتێبی‬ ‫باشیان هەیە‪ ،‬بەاڵم بەشیوەیەکی گشتیی‬ ‫لە ئاستیی ئەو قۆناغەدا نیین و لە ئاست‬ ‫ئەو خەرجییەدا نین کە دەیکەن‪.‬‬ ‫زۆربەی حیزبەکانی هەرێم دەیانەوێت‬ ‫لە رێگەی ناسیۆنالیزمەوە بگەن بە‬ ‫ئامانج‪ ،‬ئایا ناسیۆنالیزمی کوردیی‬ ‫تەنها فۆڕمێکە بەکاردەهێندرێت یان‬ ‫ناوەڕۆکێکی فیکریی هەیە الی ئەم‬ ‫حیزبانە؟‬ ‫کامەران مەنتک‪ :‬من پێموایە‪ ،‬ئەوان‬ ‫ئیش لەسەر ناسیۆنالیزم ناکەن و هێشتا‬ ‫نە گەیشتوونەتە قۆناغی ناسیۆنالیزم؛‬ ‫‪6‬‬

‫ئەوان لە قۆناغی بەبنەماڵە کردندا‬ ‫دەژین‪ ،‬ناسیۆنالیزم الی ئەوان تەنها‬ ‫ئامرازێکە بەکاری دەهێنن وەکو دورشم‪.‬‬ ‫کەسێک لەرووی ناسیۆنالیزمەوە‬ ‫کاربکات‪ ،‬بەرژەوەندیی نەتەوە و‬ ‫کۆمەڵگەکەی پێش بەرژەوەندییە خێڵە‬ ‫کییەکان دەخات‪ ،‬بەاڵم لە قۆناغی‬ ‫خێڵ بەرژەوەندیی بنەماڵە و خێڵ پێش‬ ‫بەرژەوەندیی نەتەوە دەخرێت‪ ،‬حیزبەکانی‬ ‫کوردستان بەرژەوەدندیی بنەماڵە و‬ ‫خێڵەکانی خۆیان و حیزبەکانی خۆیان‬ ‫پێش بەرژەوەندیی نەتەوەکەیان دەخەن‪،‬‬ ‫بەاڵم بەداخەوە زۆر خەڵک واتێدەگات‬ ‫ئەوانە با�سی کوردایەتیی دەکەن‪ ،‬نەخێر‬ ‫ئەوان قۆناغێک کوردایەتییان وەک‬ ‫دروشمێک بەکاریان هێناوە بۆ خزمەت‬ ‫کردنی پێگە خێڵەکیی و بنەماڵەییەکەی‬ ‫خۆیان‪ .‬لە ناسیۆنالیزمدا بییری سیاسیی‬ ‫لەبەرژەوەندیی کۆی نەتەوە کەدایە‪،‬‬ ‫کاتێکیش ئەم ئە حیزبانە دەبینی نەک‬ ‫لەبەرژەوەندیی نەتەوە کەیان بوونە‪،‬‬ ‫بەڵکو بە رێک بە پێچەوانەوە دژی نەتەوە‬ ‫کەیان بوونە! شەڕی هەموو الیەکیان‬ ‫کردوە‪ ،‬لە کوردەکانی رۆژهەاڵتیان‬ ‫داوە‪ ،‬لە کوردەکانی باکوردەدەن و کێشە‬ ‫بۆ کوردەکانی رۆژئاوا دروست دەکەن؛‬ ‫من پێموایە گوناحە ئەوانە پێیان بوترێت‬ ‫حیزبی ناسیۆنالیستین‪ .‬تێنەگەیشتنێکی‬ ‫زۆر نەزانانەیە ئەو حیزبانەی باشووری‬ ‫کوردستان بە حیزبی ناسیۆنالیستی‬ ‫تێبگەین‪ ،‬بەداخەوە! بەشێکی زۆر لە‬ ‫رۆشنبیران کەوتوونەتە ئەو هەڵەیەوە‪،‬‬ ‫شەڕی ناسیۆنالیزم دەکەن وەک ئەوەی‬ ‫پێیان وابێت شەڕی یەکێتیی و پارتیی و‬ ‫ئەو حیزبانەی باشوور دەکەن‪ ،‬کەواتە‬ ‫ناسیۆنالیستی کوردیی لە دووال شەڕی‬

‫لەسەر دەکرێت‪ ،‬ئەوانەی بەناوی‬ ‫ناسیۆنالیستییەوە کاردەکەن‪ ،‬لە‬ ‫راستتیی دا ئیش لەسەر بێ هێزکردنی‬ ‫پێگە خێڵەکییەکان دەکەن و ئەوانە�شی‬ ‫کە دژی ناسیۆنالیستن ئەوانەش هەر‬ ‫ناسیۆنالیست باش تێنەگەیشتوون‪،‬‬ ‫ئەوانە�شی کە دژی یەکێتیی و پارتین‬ ‫شەڕی ئەو دروشمانە دەکەن کە پارتی و‬ ‫یەکێتیی بەرزییان کردوەتەوە‪.‬‬ ‫کوردایەتیی وەک عروبە دەچێتە‬ ‫خانەی رەگەز پەرستییەوە‪ ،‬ئەمە چۆن‬ ‫هەڵ دەسەنگێنیت؟‬ ‫کامەران مەنتک‪ :‬ئاماژەم بەوەکرد‪،‬‬ ‫کوردایەتیی راست تەرجەمەی عەرەبیی‬ ‫عروبەکەیە‪ ،‬لە کوتایی چلەکان‬ ‫و پەنجاکان –سەدەی رابردوو‪-‬‬ ‫مەسەلەی ناسیۆنالیزم سەری هەڵدا‬ ‫و ناسیۆنالیزمی عەرەبیی کە با�سی‬ ‫عروبە دەکات و با�سی نەتەوەی عەرەب‬ ‫دەکرا‪ .‬بۆیە ئەوان لەسەر ئەوە سەریان‬ ‫هەڵدا؛ عەرەبەیاتیی کوردایەتیی هاتا‬ ‫پاشگرەکەی�شی لەو نزیکە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫مەسەلەی کوردایەتیی ئەو ناسیۆنالیستە‬ ‫نییە یان ئەو رەگەز پەرستییەنییە کە‬ ‫ئاماژەت پێکرد‪ ،‬کاتێک نەتەوە دەگاتە‬ ‫قۆناغی ئەوەی کە بڵێت هەر من هەم و‬ ‫دژی نەتەوەکانی تر بێت‪ ،‬وەک نەتەوەی‬ ‫تورک کە دەگاتە رەگەز پەرستیی و بەرەو‬ ‫فاشیزم دەڕوا؛ بەاڵم لە کوردستان ئەوە‬ ‫نەبووە‪ ،‬کورد هەر بە تەبیعەت رەگەز‬ ‫پەرست نەبووە‪ ،‬کەی کەسێک دەتوانێت‬ ‫رەگەز پەرست بێت کاتێک بە هەزاران‬ ‫کە�سی ئەنفال کرابێت و بچێت دەست‬ ‫لە نێو دەستی عەرەبێک بنێت‪ ،‬دەست لە‬ ‫نێو دەستی تورکێک بنێت و سەروەتوو‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫سامانی واڵتەکەی پێشکەشبکات و تورک‬ ‫ئامادەنەبێت گوێ لە مۆزکی کوردیی‬ ‫بگرێت‪ ،‬ئەوە کەی ناسیۆنالیستە ئەوە‬ ‫کەی رەگەز پەرستییە‪ .‬مەسەلەی نەتەوە‬ ‫پێویستی بە کۆمەڵێک بنەماهەیە‪ ،‬ئەو‬ ‫بنەمایانە لە کوردستان هەتا ئێستا‬ ‫بوونیان نییە‪ ،‬پێویستیی بە یەکێتییەکی‬ ‫ئابووریی هەیە نییە‪ ،‬پێویستیی بە‬ ‫بازاڕە و ئەو بازاڕە لە کوردستان‬ ‫نییە‪ .‬بازاڕ هەیە‪ ،‬بەاڵم گەشەسەندنی‬ ‫بازاڕەکان بەشێوەیەکی قورغکارانەیە‬ ‫لەالیەن بازرگانەکانەوە‪ ،‬نەک لەرێگەی‬ ‫ئەو کەسانەی کە بەشێوەیەکی‬ ‫سروشتیی لە رێگەی ئیشکردنەوە‬ ‫بوون بە سەرمایەدار‪ .‬ئەوانەی شەڕی‬ ‫کوردایەتیی دەکەن‪ ،‬من پێموایە بەهەڵە‬ ‫تێگەیشتوون‪ ،‬مەسەلەی کوردایەتیی‬ ‫مانای رەگەز پەرستیی و ناسیۆلیست‬ ‫نییە‪ ،‬هەر بۆیە مەسەلەی کوردایەتیی‬ ‫السایکرنەوەیەکی کوێرانەی عروبەیە‪،‬‬ ‫عروبە بەرەو راسیزم رۆیشت‪ ،‬بەاڵم لە‬ ‫ناو کوردستان کوردایەتییەکە گەشەی‬ ‫نەکرد‪ .‬کوردایەتییەک بەس وەک‬ ‫دروشم مایەوە‪ ،‬یەکێتیی و پارتی بەرزیان‬ ‫کردەوە‪ ،‬ئەو کەسانەی ئێستا شەڕی‬ ‫کوردایەتیی دەکەن‪ ،‬پێویستە راستەوخۆ‬ ‫شەڕی یەکێتیی و پارتیی ئەفکارەکانیان‬ ‫بکەن‪ ،‬نەک شەڕی مەسەلەیەک بکەن‬ ‫مەسەلەی کوردبوون‪ ،‬لەگەڵ مەسەلەی‬ ‫خەبات کردن لە پێناو نەتەوە و هەوڵدان‬ ‫بۆ ئەوەی کوردیش وەک نەتەوەکانی تر‬ ‫بژیت‪ ،‬من پێموایە شتێکی پیرۆزە‪ ،‬خۆ تۆ‬ ‫ناکرێت بۆ تورکیا کاربکەیت و نەتەوەی‬ ‫خۆت لەبییر بکەیت‪ ،‬پێویستە کورد بۆ‬ ‫کورد کاربکات‪ ،‬بەاڵم لە کار کردنەکەدا‬ ‫نابێت تو�شی ئەو نەخۆشییە ببین کە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫عەرەب و تورک و فارسەکان تو�شی‬ ‫بوون‪ ،‬نەتەوەی بەرانبەر رەت بکەنەوە‪.‬‬ ‫ناسیۆنالیزم هەتا لەالی مارکسیزمیش‬ ‫قۆناغێکی پێشکەوتووخوازە‪ ،‬لە سەرەتا‬ ‫دا قۆناغێکی پێشکەوتووخوازە هەتا‬ ‫بۆ ئەوەی خزمەتی ئەو بنەمایانە بکات‬ ‫کە بەرەو ئیشتراکییەت و با بڵێن بەرەو‬ ‫کۆمۆنیزم دەڕوات‪ ،‬بەاڵم دواتر کە زۆر‬ ‫گەشەدەکات وەک ئەوەی عروبە و تورک‬ ‫بەروە راسیزم دەڕوات! ئێمە پێویستمان‬ ‫بەم ناسیۆنالیزمە پێشکەوتووخوازە‬ ‫هەیە کە بتوانێت خزمەت بە نەتەوەی‬ ‫خۆتباکات و هەست بە کوردبوون بکات‪،‬‬ ‫بەاڵم لە هەمان کات دا دژی تورک نەبێت‬ ‫دژی عەرەب و نەتەوەکانی تر نەبێت‪.‬‬ ‫ئەوان واتێگەیشتوو‪ ،‬بەداخەوە! ئێستا‬ ‫زۆر دەنووسن خەریکە دەبێتە مۆدێل‪،‬‬ ‫ئەو مۆدێلە زیان بە مەسلە نەتەوەییەکە‬ ‫دەگەیەنێت‪ ،‬لەبەرئەوەی مەسەلەی‬ ‫کوردایەتیی رەگێکی دروست کردوە‪ ،‬لەو‬ ‫رەگەوە خەڵکێک واتێدەگات ئەگەر بێت‬ ‫و لە کوردایەتیی بدرێت واتە لە ناخی ئەو‬ ‫هەموو کوردێک دەدرێت‪.‬‬ ‫لەالیەن ژمارەیەک لە حیزبەکانەوە‬ ‫ریفراندۆم وەک ئامرازێک بە‬ ‫کاردەهێندرێت‪ ،‬دەیانەوێت لەو بۆ‬ ‫شاییە فیکریی و بێچارەییە خۆیان‬ ‫دەرباز بکەن‪ ،‬ئەمەش هۆکاری ئەوەیە‬ ‫کە کۆڵەوارن لە فیکری سیاسییدا؟‬ ‫کامەران مەنتک‪ :‬بەر لە هەمووشت‬ ‫دەبێت خەڵکی کوردستان تێبگات‪،‬‬ ‫مەسەلەی ریفراندۆم و دەوڵەت‬ ‫مافێکی کوردە پێویستە ئەو ریفراندۆمە‬ ‫و ئەو مافە تێکەڵ نەکات لەگەڵ‬ ‫ئەو دروشمانەی کە پارتی دەیەوێت‬

‫پێشەنگایەتی بکات‪ .‬مەسەلەی ریفراندۆم‬ ‫وەرگرتنی رەئی خەڵک بۆ ئەوەی بڕیار‬ ‫لەسەر چارەنوو�سی خۆی بدات‪ ،‬دواتر‬ ‫سیستمی سیاسیی یاخود دەسەاڵت‬ ‫تەنفیزیی کار لەسەر ئەو بڕیارەی خەڵک‬ ‫بکات‪ ،‬ئەوە شتێکی پیرۆزە! بەاڵم ئەوەی‬ ‫کێشەی لە کوردستان دا هەیە‪ ،‬ئەو‬ ‫کەسانەی با�سی ریفراندۆم دەکەن‬ ‫ئەهمیەتی ریفراندۆمیان نییە‪ ،‬ریفراندۆم‬ ‫لە کوردستان هەوڵدانە بۆ هەناردە‬ ‫کردنی کێشەکانی ناوخۆی حیزب‪،‬‬ ‫پارتی لە قەیران دا دەژی‪ ،‬چ بەرانبەر‬ ‫حیزبەکان چ بەرانبەر هەرێمایەتی و چ‬ ‫بەرانبە خودی ناوخۆی‪ .‬ئەو کێشەیە‬ ‫کە هەیە و کاتی خۆی کە ئەوان هەڵەیان‬ ‫کرد و گەیشتوونەتە قۆناغێکی هەڵەکە!‬ ‫تورکیا نزیک بووتەوە و خەریکە پەالمار‬ ‫دەدات و هێرش دەکات‪ .‬ئەو دۆخەی کە‬ ‫هەیە خەریکە لەباردەچێت؟! ئەوان‬ ‫دەزانن کە لەماوەی ‪ ٢٥‬ساڵی رابردوو‬ ‫دا نەیان توانی شتێک بکەن‪ ،‬ئێستا‬ ‫دەیانەوێت مەسەلەی ریفراندۆم‬ ‫وەک کارتێک بەکار بهێنن و خۆیان‬ ‫لە قەیرانەکان بدزنەوە و بۆ ئەوەی‬ ‫مەسەلەکان بخەنە ئەستۆی خەڵک‪ ،‬بە‬ ‫بۆچوونی من ئەگەر سبەی ریفراندۆم‬ ‫بکرێت بۆ دەوڵەتی کوردیی ئەگەر خەڵک‬ ‫بڵێت بەڵێ ئەو کاتە ئەو حیزبانە خۆیان‬ ‫دژی رادەوەستن؟! لەبەرئەوەی ئەسڵەن‬ ‫ئەوان ئەو توانایەیان نییە لە کوردستان‪.‬‬ ‫لەبەرئەوەی نە ئەهمیەتی ئەوەیان هەیە و‬ ‫نە بەو پاشخانە مێژووییەوە کە هەیانە نە‬ ‫ئەوعەقڵییەت و توانایەیان هەیە و نە ئەو‬ ‫ئیرادەیەیان هەیە دەوڵەت دامەزرێنن‪.‬‬

‫‪7‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫«دەسەاڵتی پارتیی لە فاشیزمی ئیتاڵیی و‬ ‫نازیی ئەڵمانیی خراپترە!»‬ ‫ئا‪ :‬ئاسۆ جەوهەر‬ ‫و‬ ‫سیاسیی‬ ‫که‌سایه‌تییه‌‬ ‫ئه‌کادیمیسته‌کان رایده‌گه‌یه‌نن‪ :‬پارته‌‬ ‫سیاسییه‌کانی هه‌رێمی کوردستان‬ ‫رووداوه‌کان دروستی کردون و بونیادێکی‬ ‫فیکرییان نییه ‌‪ ،‬به‌ڵکو لە فیکری سیاسیی‬ ‫دا پێناسەشیان نییە و بوونه‌ته‌ بارگرانی‬ ‫بۆ گه‌لی کورد‪.‬‬ ‫جه‌ختده‌که‌نه‌وه‌‪ :‬پارته‌کان هێنده‌ی‬ ‫خه‌ریکی جه‌ده‌لی سیاسیین‪ ،‬هێنده‌‬ ‫خه‌ریکی ئه‌وه‌نیین که‌ جه‌ده‌لێکی فیکریی‬ ‫له‌ هه‌رێمی کوردستاندا دروست‌ببێت‪.‬‬

‫محەمەد کیانی کەسایەتیی سیاسیی‬ ‫و خاوه‌نئیمتیازی گۆڤاری ئازادیی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌کات ل ‌ه‬ ‫سه‌ده‌ی رابردوو دا پارته‌ کوردییه‌کان‬ ‫که‌وتوونه‌ته‌ ژێر کاریگه‌ریی ناسیۆنالیزمی‬ ‫گه‌النی دراوسێی و «کاتێک کە رێکخستنە‬ ‫‪8‬‬

‫سیاسییەکان سه‌ریانهه‌ڵدا‪ ،‬له‌ سەرەتای‬ ‫سەدەی بیستەم ئەو رێکخراوە کوردییانە‬ ‫کە سەریانهەڵدا بوو لە ئەستەمبوڵ و‬ ‫سلێمانیی‪ ،‬لە راستییدا بنەمایەکی فیکری‬ ‫ناسیۆنالیستیانه‌یان هه‌بوو‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫کاریگەر بوون بە ناسیۆنالیسیزمی‬ ‫تورکیی و فەرەنسیی و ناسیۆنالیسیزمی‬ ‫عەرەبیی‪ .‬بەو تێکەڵ بوونە توانیبویان‬ ‫بابەتی کورد بکەنە بابەتێکی ناسیۆنالیزم‪،‬‬ ‫بەاڵم لەبەرئەوەی کۆمەڵگەی کوردستان‬ ‫کومەڵگەیەکی خێڵەکیی بوو‪ ،‬نەیانتوانی‬ ‫زیاتر پەرە بە ناسیۆنالیزم بدەن‪».‬‬ ‫کیانی‪ ،‬الی وایه‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌ی ل ‌ه‬ ‫کوردستاندا فۆڕمی خێڵ له‌ پێشه‌وه‌یه‌‬ ‫و به‌کاریگه‌ره‪ ‌،‬ئه‌مه‌ وایکردوه‌ که‌‬ ‫ناسیۆنالیزمی کوردیی گه‌شه‌ نه‌کات‪ ،‬ئه‌و‬ ‫بۆ ئازادیی کۆمه‌ڵگ ‌ه جه‌ختیکرده‌وه‌‪ :‬لە‬ ‫کۆتایی سەدەی نۆزدەیەمیدا که‌ رۆژنامەی‬ ‫کوردستان دەرچوو‪ ،‬پێداگری لە‬ ‫مەسەلەی نەتەوەیی کورد کردووەتەوە و‬ ‫پێداگری لەسەر مافی گەلی کورد کردووە‪،‬‬ ‫پێداگری لە سەربەخۆیی کردووە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لەبری ئەوەی گەشە بکات‪ ،‬ئێمە کەوتینە‬

‫بارودۆخێکەوە بە تایبەتی لە دوای جەنگی‬ ‫جیهانیی دووەم کە کوردستان دابەشکرا‬ ‫بە سەر چوار پارچەدا‪ ،‬ئەو پارچەکردنە‬ ‫جێگەی خۆی گرت و هێدی هێدی فیکری‬ ‫ناسیۆنالیزمی کوردیی بەرەوالوازی چوو‪.‬‬ ‫پێشتر لە سەردەمی شێخ مەحمود دا‪ ،‬هەتا‬ ‫بزوتنەوەکەی شێخ مەحمود کەوتە یەک‬ ‫ناوچەوە‪ ،‬لە ناوچەی سلێمانییدا مایەوە‪،‬‬ ‫زیاتر رێینەدا بکەوێتە هەولێر و پەرە‬ ‫بسێنێ‪ .‬هەروەها بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی‬ ‫کوردیی لە باکوریشدا بەو شێوەیە لە‬ ‫ناوچەیەکدا ده‌مایەوە‪ ،‬بە حوکمی ئەوەی‬ ‫کۆمەڵگەی کوردستان کۆمەڵگەیەکی‬ ‫خێڵەکیی بوو‪ ،‬وای لێکرد زیاتر خەڵکی‬ ‫کورد وابه‌سته‌ی خێڵ و سەرۆک خێڵەکان‬ ‫بن‪ ،‬له‌بری ئه‌وەی وابەستە بێت بە نەتەوە‬ ‫کەیەوە‪ .‬هه‌ر بۆیه‌ نەتوانرا بوعدێکی‬ ‫رۆشنبیریی گەورە وەربگرێت‪ ،‬لەبەر‬ ‫باڵوی و نارۆشنبیریی لە ناو کورددا‪ .‬هەتا‬ ‫کۆماری مهابادیش سه‌رنج بده‌ین‪ ،‬هەر لە‬ ‫ناوچەی مهاباد بوو نەیتوانی بگاتە سنە‪،‬‬ ‫بۆیە ئەو ناوچەگەرییەی پێوە بوو‪ ،‬له‌‬ ‫ئەنجامی زاڵ بوونی فیکری خێڵە بەسەر‬ ‫خەڵکدا‪ ،‬زاڵبوونی وابەستە بوونی خەڵکە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫بە خێڵەوە‪ ،‬زیاتر لەوەی بە نەتەوەوە‪.‬‬ ‫ناوبراو‪ ،‬الی وایه‌ که‌ له‌سه‌رتادا‬ ‫پارتیی دیموکراتی کوردستانی عێراق‬ ‫گوتارێکی نه‌ته‌وه‌یی هه‌بووه‌ و وتی‪:‬‬ ‫دواتر کە حیزب دروست بوو‪ ،‬ئەو‬ ‫حیزبانەش بۆ نموونە له‌سه‌ره‌تادا پارتیی‬ ‫دیموکراتی کوردستانی عێراق‪ ،‬خیتابێکی‬ ‫نەتەوەیی هەبوو‪ ،‬بەاڵم له‌ دواییدا‬ ‫خۆی خستە قاڵبێکی خێڵەکییەوە‪ .‬ئەو‬ ‫کەسەی لە خێڵدا دەستڕۆیشتووە‪،‬‬ ‫ئه‌وا لەسەر رێکخستنەکان و لەسەر‬ ‫حیزب هەمیشە به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی و‬ ‫هەژموونی خۆی لەسەر حیزبەکە زاڵ‬ ‫کردووە؛ بۆیە ئەوانەی کە لە پارتییش‬ ‫جیا بوونەتەوە‪ ،‬لە پاشاندا هەر هەمان‬ ‫شێوەیان وەرگرتووە‪ .‬ئەگەر نموونە‬ ‫بێنینەوە لەسەر جەاللیی و مەالیی‬ ‫کە دروست بوون‪ ،‬جەاللیی و مەالیی‬ ‫لەسەر ئەسا�سی ئەو بوعدە فیکرییەی‬ ‫کە ل ‌ه راستیی دا رەنگە به‌ شێوەیەک‬ ‫بانگەشەی فیکری ناسیۆنالیزمیی الی‬ ‫جەاللییەکان هه‌بووبێت و خێڵەکیی‪-‬ش‬ ‫الی مەالییەکان هه‌بووبێت‪ ،‬دواتر ببوو‬ ‫بە ملمالنێی شەخ�سی و به‌رژه‌وه‌ندیی‬ ‫تایبەت‪ ،‬ئەو به‌رژه‌وه‌ندییە تایبەتە‬ ‫ئێستاش بەردەوامە لە نێوان یەکێتیی‬ ‫و پارتیی‪ ،‬هەتا بە گۆڕانیشەوە‪ .‬ناتوانین‬ ‫بڵێین ئه‌و حیزبان ‌ه شوناسێکی نەتەوەییان‬ ‫هەیە‪ ،‬بۆچی ئەو شوناسە نەتەوەییانە‬ ‫وەرناگرن؟ لەبەرئەوەی ناتوانن لە قاڵبی‬ ‫تەوجیهی کەسێکدا دەربچێت‪ ،‬دەبینیت‬ ‫هەموو شێوازەکانیان بگرە شێوازی‬ ‫خێڵەکیی پێوەیە‪ .‬پارتەکانی ئێمە مۆرکی‬ ‫خێڵەکیی پێوەیە‪ ،‬بۆیە نەیانتوانیو ‌ه‬ ‫لەسەر ئەساسێک خۆیان رێکبخه‌ن لە‬ ‫دەرەوەی خێڵ بێت و سیستمێکی سیاسیی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫دابمه‌زرێنن‪ ،‬کاتێک نه‌یانتوانیو ‌ه ئه‌وه‬ ‫تەجاوزه‌ بکه‌ن لەو قاڵبەدا ماونه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫ئینجا ئەگەر پێشتر لەسەر بنەمای خێڵ‬ ‫بوو بێت‪ ،‬ئێستا شەخس هاتووه‌ته‌‬ ‫جێگای سەرۆک خێڵ و بڕیار دەدات‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی هەیە‪ ،‬هەر هەژموونی تاکە کەسه‌‬ ‫و تاکگەرایی و خێڵه‌کییه‌‪ ،‬بۆیە زۆر جار‬ ‫وتارەکانیشیان دەبێتە وتاری لۆکاڵیی؛ بۆ‬ ‫نموونە دێگەڵە بە الی پارتیییەوە ئەوە‬ ‫سنوورە و هەرکەسێک رای لەگەڵی‬ ‫نەبێت‪ ،‬ئه‌وا دەینێرێتە ئەودیو دێگەڵە‪.‬‬

‫ئەوەی کە ئێمە دەی‬ ‫بینین بەکار هێنانی‬

‫فیکری ناسیۆنالیزمە‬ ‫بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی‬ ‫تایبەت‬

‫ئه‌و که‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌‪ ،‬الی وای ‌ه‬ ‫«ئێمە ناتوانین رەفزی ناسیۆنالیزم‬ ‫بکەینەوە‪ ،‬ناشتوانین هەمووی بکەینە‬ ‫فاشیزم‪ .‬فۆرمی ناسیۆنالیزم کە هاتە‬ ‫سەر حوکم ئەو دەمە تۆ دەزانی و دەتوانی‬ ‫بڕیاری لەسەر بدەی کە بەرەو فاشیزم‬ ‫دەچێت یان نا‪ ،‬بەاڵم من ئەوەی دەی بینم‬ ‫لەم حیزبانە دیارە هێشتا نەگەیشتوونە‬ ‫بە پلەی ناسیۆنالیزم‪ ،‬چونکە‬ ‫ناسیۆنالیزم لە راستیی دا سیستمە‪،‬‬ ‫نەک تەنها بانگەشە بێت‪ ،‬سیستمەکەش‬ ‫دیارە کە بە چی ئاراستەیەکدا دەڕوات‪.‬‬ ‫ناسیۆنالیزمی نیشتمانیی‪-‬یش هه‌یه‌‪،‬‬ ‫ئەوەیە کە مەسەلەکە لەسەر بنەمایەک‬

‫دروست دەبێت و چوارچێوەیەکی‬ ‫نیشتمانیی هەیە کە ئەو نیشتمانە هی‬ ‫هەموو کەسە‪ ،‬دەبێت هەموو کەس تێیدا‬ ‫بەهرەمەند بێت‪ ،‬یان هەموو کەس هەلی‬ ‫یەکسانی هەبێت‪ ،‬یان هەموو کەس بە‬ ‫هەمان شێوەی خەڵکانی تر بەبێ ئەوەی‬ ‫کە بابەتی ئەتنیکی هەبێت‪ ،‬دەوری‬ ‫بنەڕەتی ببینێت لە فۆرم کردنی فیکر‬ ‫و زاڵ بوون بە سەر سیستمدا‪ .‬ئەوەی‬ ‫کە ئێمە دەی بینین بەکار هێنانی فیکری‬ ‫ناسیۆنالیزمە بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی تایبەت‪.‬‬ ‫بەکار هێنانی ناسیۆنالیزم‪ ،‬بەکار هێنانی‬ ‫فیکری نەتەوەییە‪ ،‬ئەو بابەتە نەتەوەییانە‬ ‫بەکار دێت بۆ بابەتی تایبەت‪ ،‬ئەوە دوو‬ ‫شتی جیاوازن بۆ نموونە سەیری کاری‬ ‫هیتلەر بکەین‪ ،‬هیتلەر شتێکی نەکرد کە‬ ‫بۆ خۆی بێت یان بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی تایبەتی‬ ‫خۆی بێت‪ ،‬راستە خیتابی نەتەوەیی‬ ‫بەکارهێنا بۆ زاڵ بوون‪ ،‬بەاڵم هەموو‬ ‫فیکرەکەی ئەوە بوو کە دەبێت نەتەوەی‬ ‫ئەڵمانی ئەو ناسیۆنالیزمەبێت کە بتوانێت‬ ‫سەیتەرە بکات لە سەرهەموو جێیەک!‬ ‫لەبەرئەوە بە گەورەتری ده‌زانی لەوانی‬ ‫تر‪ ،‬یان ئەوەی ئەگەر سەیری فاشیستی‬ ‫ئیتاڵی بکەین‪ ،‬هەمان شێوە شتێکی وای‬ ‫نەبووە کە لە چوارچێوەی به‌رژه‌وه‌ندیی‬ ‫تایبەتی کەسێکدا بێت‪ ،‬راستە خیتابەکە‬ ‫بەکارهاتووە بۆ دیکتاتۆریی‪ ،‬ئەوەی‬ ‫ئێمە خراپترە! لەبەرئەوەی گشتگیر نییە‬ ‫زۆر ئێکسکلوسیڤە‪ ،‬ئێکسکلوسیڤه‌‬ ‫چونکە دەکەوێتە قاڵبی بەکارهێنانی‬ ‫فۆرمی ناسیۆنالیزم بۆ خزمەتکردنی‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندیی تایبەتی تاک‪ ،‬یان خێزانێک‪،‬‬ ‫ئەوە جیاوازە لەوەی کە تۆ دەتەوێت‬ ‫خزمەتی هەموو نەتەوەکەت بکەیت‪،‬‬ ‫بەاڵم جار هەبووە ناسیۆنالیزمی نازیی و‬ ‫‪9‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫فاشیزم و هەتا کۆمەنیزمیش کە فیکری‬ ‫شمولییە‪ ،‬ئەوە بووە کە وای کردووە‬ ‫بووەتە هۆی تێکشکانی نەتەوەکان‪،‬‬ ‫بووەتە تێکشکانی دەوڵەتەکە خۆی�شی‬ ‫لەبەرئەوەی ئەو شمولییەتە بوو بووه‌تە‬ ‫دیکتاتۆرییەت‪».‬‬ ‫محه‌مه‌د کیانی‪ ،‬له‌ درێژه‌ی‬ ‫لێدوانه‌که‌یدا جه‌ختی له‌وه‌کرده‌وه‌‪»:‬ئەو‬ ‫دەسەاڵتەی ئێستای پارتیی لە فاشیزمی‬ ‫ئیتاڵی و لە نازییەتی ئەڵمانی خراپترە!‬ ‫لە یەک شتدا دەگەڕێنەوە سەر‬ ‫مۆدێلی شەرقی که‌ بەکارهێنانی فیکری‬ ‫ناسیۆنالیزمه‌ بۆ دروست کردنی‬ ‫دیکتاتۆرییەت‪ ،‬ئەوەی کە پێی دەوترێت‬ ‫کلیپتۆکرا�سی (‪ )Kleptocracy‬واتە‬ ‫حوکمی دزوجەردەکان! لەبەرئەوە‬ ‫کۆمەڵێکی کەم ئەوەی کە ئۆلیگاری�شی‬ ‫پێدەڵێن گروپێکن ئەو گروپە دەتوانن‬ ‫دەستبگرن بەسەر حوکم و بەکار هێنانی‬ ‫هەموو مقەدەرات و ئیمکانیاتی دەوڵەت‬ ‫بۆ خزمەت و به‌رژه‌وه‌ندیی تاقمێکی‬ ‫زۆرکەم‪ ،‬ئەوە خراپتترە لەوانی تر‪».‬‬ ‫کیانی‪ ،‬ئه‌وه‌ش ده‌خاته‌روو ک ‌ه ئه‌و‬ ‫فۆرمه‌ سیاسییه‌ی هه‌رێمی کوردستان‪،‬‬ ‫له چاخه‌کانی تاریکی ده‌چێت و زیاتر‌‬ ‫لێیده‌دوێت‪ :‬ئەو فۆرمەی ئێمە‬ ‫چەقبەستنە‪ ،‬چەقبەستنە لە رابردوودا‬ ‫و نەهاتنە نێو مێژووە‪ .‬لەبەرئەوەی ئێمە‬ ‫هەتا ئێستا لەچاخەکانی ناوەڕاستدا‬ ‫دەژین ئەو فیکرە و ئەو شێوەی‬ ‫کارکردنە هی چاخەکانی ناوەڕاستە‪،‬‬ ‫نەهاتووین لە سەر بنەمایەکی فیکریی‬ ‫دەوڵەت دروست بکرێ‪ ،‬ئەوە لەسەر‬ ‫بنەمای به‌رژه‌وه‌ندیییە‪ ،‬ئەوانە ئەسڵەن‬ ‫پێناسەیان نییە لە سیاسەتدا‪ ،‬ئەمانە‬ ‫لە فیکری سیاسیی دا پێناسەیان‬ ‫‪10‬‬

‫نییە‪ .‬مەسەلەن لیبرالیزم هەیە ئەوان‬ ‫لیبرالیزمیش نین‪ ،‬سەرمایەداریی‬ ‫هەیە ئەوانە ناتواین پێیان بڵێین‬ ‫سەرمایەداریین‪ ،‬ئەوانە کلیپتۆکراسیین‬ ‫واتە دزوجەردەن‪ .‬لێرە سیستم جیاوازی‬ ‫هەیە لەگەڵ نەبوونی سیستم‪ ،‬ئێمە‬ ‫لە حاڵەتێکدا دەژین نەبوونی سیستم‬ ‫و ئیدامەدانە بە ئەوەی نەگەیەن بە‬ ‫سیستمێک کە کۆمەڵگە رێک بخات‪.‬‬ ‫نووسه‌رێک له‌وه‌دوێت که‌ پارت ‌ه‬ ‫کوردییه‌کانی هه‌رێم نه‌زه‌رییه‌کیان نییه‌‪،‬‬ ‫هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ ستراتیژییه‌تێکی رونیان‬ ‫نییه‌‪.‬‬

‫مه‌سعود عه‌بدولخالق‪ ،‬نووسەر و‬ ‫خاوه‌ن ئیمتیازی ده‌سگای ستاندەر‪،‬‬ ‫به‌ ئازادیی کۆمه‌ڵگه‌ی راگه‌یاند‪ :‬حیزبی‬ ‫سیاسیی رۆژهه‌اڵتیی به‌ تایبه‌ت لە جیهانی‬ ‫سێیه‌م‪ ،‬جیاوازیی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ جیهانی‬ ‫یه‌که‌م که‌ سه‌رمایه‌دارییه‌‪ ،‬چونکه‌‬ ‫جیهانی سێیه‌م زیاتر ئایدیۆلۆژییه‌‪،‬‬ ‫حیزبه‌ کوردستانییه‌کانیش که‌ دروست‬ ‫بوونه‌ له‌‌ئەسڵه‌دا به‌ ئایدیۆلۆژیا دروست‬ ‫بوونه‌؛ له‌م دواییه‌ش فیکری مارک�سی‬ ‫زۆر زاڵ بووه‌ به‌سه‌ر حیزبه‌کان دا‪ ،‬به‌‬ ‫تایبه‌تی مارکسیزمی لینینیی‪.‬‬ ‫خاوه‌ن ئیمتیازی ده‌سگای ستاندەر‪،‬‬ ‫ئاماژە بۆ ئەوەشدەکات»هه‌تا پارتیی‬

‫دیموکراتی کوردستانیش له‌ کۆنگره‌ی‬ ‫نۆ له‌ مادده‌ی چوار و پێنج‪ ،‬له‌ پێڕه‌وی‬ ‫ناوخۆدا‪ ،‬به‌ پشتیوانی مارکسیزمی‬ ‫لینینیی کار و پیشه‌کانی خۆیان ده‌کرد و‬ ‫که‌ واته‌ هه‌موویان هاتوونه‌ته‌ سه‌ر ئه‌و‬ ‫قوتابخانه‌یه‌‪ .‬له‌ دواییدا قوتانخانه‌ی‬ ‫مارکسیزمی لینینیی که‌ ئه‌زمونی‬ ‫سۆشیالیزمی ل ‌ه دونیادا رووخا! ئه‌وان‬ ‫ئه‌و کاته‌ که‌وتنه‌ بۆ شاییه‌کی فیکرییه‌وه‌‪،‬‬ ‫نه‌یانتوانی نه‌زه‌رییه‌کی روون دابڕێژن؟‬ ‫تاڕاده‌یه‌ک ده‌توانین بڵێین گه‌ڕانه‌و ‌ه سه‌ر‬ ‫قه‌ومیی و دروشمی قه‌ومیی و سۆزی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی‪...‬هتد‪ ،‬بێئه‌وه‌ی رێکخستن‬ ‫بکه‌ن‪ ،‬ته‌نها هه‌ندێک کتێب داندراون‬ ‫له‌الیه‌ن هه‌ندێک که‌سه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم وه‌کو‬ ‫حیزب‪ ،‬ئێستا حیزبه‌ عه‌ره‌بییه‌کان وه‌ک‬ ‫به‌عس‪ ،‬حیزبی قه‌ومیی سوریا‪ ،‬زۆر‬ ‫که‌سایه‌تی گه‌وره‌یان هه‌ی ‌ه نه‌زه‌رییه‬ ‫داده‌ڕێژێن و خاوه‌نی نه‌زه‌رییه‌ی قه‌ومیین‬ ‫و نه‌خشه‌ڕێگه‌ی قه‌ومییان بۆ ده‌وڵه‌ت‬ ‫داڕشتووه‌‪ ،‬واته‌ چۆنییه‌تی پێوه‌ندی‬ ‫که‌سێک به‌ قه‌ومه‌وه‪ ‌،‬چۆنێتی دیین به‬ ‫‌قه‌ومه‌وه‌ و چۆنییه‌تی مرۆڤایه‌تیی به‌‬ ‫قه‌ومه‌وه‌‪ ،‬ئەوانەیان داڕشتووه‌‪.‬‬ ‫ئەو نووسەرە‪ ،‬رەخنەی ئەوە لە‬ ‫حیزبە کوردییەکان دەگرێت کە خاوەنی‬ ‫نەزەرییەک نەبوونە‪ ،‬بەڵکو بوونەتە‬ ‫بارگرانی بۆ کورد و وتی‪ :‬هه‌رچی‬ ‫حیزبه‌ کوردییه‌کانه‌ نه‌یان توانییه‌وه‌‬ ‫ئه‌و نه‌زه‌رییە‌ دابڕێژن و به‌ روونی‬ ‫فیکریان دیار نییە؟! له‌الیه‌کی تریش‬ ‫زیاتر خه‌ریکی گه‌نده‌ڵی بوونه‌‪ ،‬بۆیه‌ به‌‬ ‫پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی نه‌زه‌رییه‌کی قه‌ومیی‬ ‫دابڕێژن‪ ،‬بڵکو ئینتیمای قه‌ومییان‬ ‫الواز کردوه‌‪ ،‬حیزبه‌کانی کوردستان‬ ‫بوونه‌ته‌ بارگرانییه‌ک بۆ کورد! بوونه‌ته‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫پرۆژه‌یه‌ک دژی پرۆژه‌ی قه‌ومی کورد‬ ‫ئه‌گه‌ر جوان لێکی بده‌ینه‌وه‌! ‌هه‌ر بۆی ‌ه‬ ‫روانگه‌یه‌کی روونی حیزبه‌کان بۆ پر�سی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی نییه‪.‬‬ ‫مەسعود عەبدولخالق جەختی‬ ‫لەوەکردەوە‪ :‬حیزبه‌کان نه‌زه‌رییه‌کی‬ ‫سیاسیی قه‌ومییان نییه‌‪ ،‬کێشه‌ هه‌ر ‌ه‬ ‫گه‌وره‌که‌ ئه‌وه‌یه‌! بۆیه‌ هه‌ر که‌سه‌و‬ ‫به‌پێی خۆی هه‌ر کۆنگره‌یه‌ک‌ له‌سه‌ر‬ ‫جۆره‌ وه‌ته‌رێک ده‌ڕۆن و هه‌ر رۆژه‌ی‬ ‫له‌گەڵ الیه‌نی هه‌رێمیی و جیهانیی په‌یمان‬ ‫ده‌به‌ستن و ستراتیژ داده‌نێن‪ ،‬چونکه‌‬ ‫ستراتیژییه‌تێکی روونیان نییه‌‪ ،‬هه‌ر‬ ‫چه‌ند ده‌ڵێن « با ماڵی کوردیی یه‌کخه‌ین»‪،‬‬ ‫ته‌نانه‌ت ده‌توانین بڵێین جارێ ماڵی‬ ‫کوردیی‪-‬شیان نییه‌؟‬ ‫یه‌ک ل ‌ه ئه‌کادیمیسته‌کان‪� ،‬سێ‬ ‫له‌و هۆکارانه‌‌ ده‌خاته‌ڕوو که‌ بۆچی‬ ‫پارته‌کوردییه‌کانی هه‌رێمی کوردستان‬ ‫فیکری سیاسییان نییه‌‪.‬‬

‫د‪ .‬سەردار قادر‪ ،‬مامۆستای زانستە‬ ‫سیاسییەکان لە زانکۆی سلێمانیی‪،‬‬ ‫ئەوە بۆ ئازادیی کۆمەڵگە دەخاتەروو‬ ‫کە �سێ هۆکار هەیە وایکردوە‪ ،‬حیزبە‬ ‫کوردییەکانی هەرێمی کوردستان‬ ‫خاوەنی فیکری سیاسیی نەبن‪ ،‬وتی‪:‬‬ ‫یه‌که‌م‪ :‬له‌ پێکهاته‌ی دروستبوونی ئه‌و‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫پارته‌ سیاسیانه‌ی هه‌رێمی کوردستان‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ی که‌ رووداوه‌کان وه‌ک‬ ‫په‌رچه‌کردار دروستی کردون‪ ،‬ئه‌وه‌نده‌‬ ‫ئه‌و پارته‌ سیاسییانه‌ی هه‌رێمی‬ ‫کوردستان وه‌ک پرۆس ‌ه یاخود وه‌ک‬ ‫په‌یامێکی سیاسیی کامڵ که‌ گه‌لی‬ ‫کورد پێویستی پێیبێت‪ ،‬دروست‬ ‫نه‌بوون‪ .‬پارته‌کانی هه‌رێمی کوردستان‬ ‫رووداوه‌کان دروستی کردون‪ ،‬نه‌ک‬ ‫پێویستی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستان کە‬ ‫بوونیادی فیکریی و بونیادی کۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫کوردستان پێویستی بووبێت‪ .‬ئه‌گه‌ر بێت‬ ‫و با�سی ئه‌و پێویستییه‌ کۆمه‌اڵیه‌تیی ‌هی‌‬ ‫پارته‌ سیاسییه‌کانی هه‌رێمی کوردستان‬ ‫بکه‌ین‪ ،‬له‌وانه‌یه‌ له‌ کۆی ‪ 37‬حیزبی‬ ‫هه‌رێمی کوردستان‪ ،‬دوو حیزبی لێبه‌ده‌ر‬ ‫نابێت‪.‬‬ ‫زانستە‬ ‫مامۆستایەی‬ ‫ئەو‬ ‫سیاسییەکان‪ ،‬ئاماژە بۆ ئەوەشدەکات‬ ‫کە حیزبەکانی هەرێمی کوردستان‪ ،‬بە‬ ‫جەدەلی فیکرییەوە خۆیان سەرقاڵ‬ ‫ناکەن و جەختدەکاتەوە‪ :‬هۆکاری‬ ‫دووه‌میش ئه‌وه‌یه‌ پارتیی سیاسیی‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ی ک ‌ه خه‌ریکی جه‌ده‌لی سیاسییه‌‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ خه‌ریکی ئه‌وه‌نییه‌ که‌ جه‌ده‌لێکی‬ ‫فیکریی له‌ هه‌رێمی کوردستاندا دروست‬ ‫ببێت؛ به‌ڵکو کۆمه‌ڵێک به‌های فیکریی و‬ ‫کۆمه‌ڵێک به‌های مرۆیی تێدا سه‌قامگیر‪،‬‬ ‫ببێت؟ ‌! ئه‌مه ‌وابکات ئێم ‌ه له‌و سه‌ره‌وه‌‬ ‫خاوه‌نی پرۆسه‌ یاخود پرۆژه‌یەکی‬ ‫فیکری نه‌ته‌وه‌یی بین و له‌سه‌ری‬ ‫کۆک بین‪ ،‬هه‌ر بابه‌تێک له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردستاندا ده‌که‌یه‌ته‌وه‌ نه‌ک له‌ گوتاره‌‬ ‫سیاسییه‌کاندا جیاوازییان هه‌یه‌‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌بینی تا سه‌رئێسقان‬ ‫به‌ ناکۆکیی ‪ 180‬پله‌ لێکتری جیاوازن!‌‬

‫ئه‌مه‌ واده‌کات هه‌میشه‌ پارتیی سیاسیی‬ ‫ل ‌ه بازنه‌یه‌کدا بخولێته‌وه‌ و نازانێت‬ ‫ئه‌م بازنه‌یه‌ کۆتایه‌که‌ی چییه‌ و نازانێت‬ ‫ده‌رچه‌که‌ی چییه‌؟! چونکه‌ به‌رده‌وام‬ ‫رووداوی سیاسیی هه‌یه‌‪ ،‬به‌رده‌وام‬ ‫پێویستی به‌ هه‌ڵویستی سیاسیی ده‌بێت‪،‬‬ ‫به‌رده‌وام پێوستی به‌و ‌ه ده‌بێت که‌ گوتاری‬ ‫ئه‌مڕۆی له‌ هی دوێنێی جیاوازه‌‪ .‬جاری‬ ‫وایه‌ ئه‌م گوتاره‌ سیاسییانه‌ له‌سه‌ر هیچ‬ ‫پێکهاته‌ و له‌سه‌ر هیچ بوونیادێکی فیکریی‬ ‫بینا نه‌نکراوه‌‪ ،‬بۆیه‌ پارتیی سیاسیی خۆی‬ ‫له‌خۆیدا پێویستی به‌وه‌ نه‌بووه‌ و ئه‌م ‌ه‬ ‫واقیعه‌‌کەیەتی کە له‌ هه‌رێمی کوردستان‬ ‫دا هه‌یه‌‪.‬‬ ‫د‪ .‬سەردار‪ ،‬هێما بۆ هۆکاری سێیه‌م‬ ‫دەکات و وتی‪ :‬پارتی سیاسیی کوردیی‬ ‫له‌ زه‌رووره‌تدا به‌و شێوازه‌ نه‌بووه‌ که‌‬ ‫پێویست بووه‌‪ ،‬به‌ڵکو خه‌ریکی جه‌ده‌لی‬ ‫سیاسیی بووه‌‪ ،‬هه‌میشه‌ به‌ دوای کااڵی‬ ‫رۆژگاردا ده‌گه‌ڕێت موناقه‌شه‌ی بکات‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ وایکردوه‌ که‌ عه‌قڵییه‌تێک یان‬ ‫زهنییه‌تێکی سیاسیی هه‌بێت‪ ،‬نه‌ک‬ ‫عه‌قڵییه‌تێکی وای هه‌بێت به‌رده‌وام‬ ‫له‌گه‌ڵ کێشه‌ و بوونیاده‌ فیکرییه‌کانی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستان دا بێت‪ .‬هه‌ر‬ ‫بۆی ‌ه ئه‌وه‌نده‌ی که‌ ئێم ‌ه به‌ سیاسه‌ته‌وه‌‬ ‫مه‌ژخوڵین‪ ،‬هێنده‌ به‌ سیاسه‌ت‬ ‫کاریگه‌رین‪ ،‬هێنده‌ به‌‌ واقیع ‌ه کولتووریی‬ ‫و فیکرییه‌ کاریگه‌ر نین که‌ بۆ میلله‌تی‬ ‫کورد بینا بکرێت‪ .‬ئێمه‌ تا ئێستا به‌ هایه‌کی‬ ‫سیاسیی یه‌کگرتوومان لەال دروست‬ ‫نه‌بووه‌‪ ،‬نه‌شما ‌ن توانیوه‌ بوونیادێکی‬ ‫فیکریی له‌ناو پارته‌ سیاسییه‌‌کان دروست‬ ‫بکه‌ین‪.‬‬

‫‪11‬‬

‫‪NO:19 - August 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بۆچی بارزانی ده‌یه‌وێت ریفراندۆم ئه‌نجامبدات؟‬ ‫دیارى خالید‬ ‫سوربون و موکوڕی مه‌سعود‬ ‫بارزانی بۆ ئه‌نجامدانی ریفراندۆم‪ ،‬به‌بێ‬ ‫کۆده‌نگی نیشتمانی و ئاماده‌سازی و‬ ‫گفتوگۆ له‌گه‌ڵ الیه‌نه‌ ناوخۆی و عێراقی‬ ‫و نێوده‌وڵه‌تیه‌کان چه‌ندین خوێندنه‌وه‌‬ ‫و گریمانه‌ی بۆده‌کرێت‪ .‬ئه‌وه‌ی پرسیاره‌‬ ‫الی چاودێران به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵکی‬ ‫وای لێده‌کات ریفراندۆم بکات‪ ،‬یاخود‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندی خۆی و مه‌تر�سی له‌سه‌ر‬ ‫حیزبه‌که‌ی و پێگه‌ی داهاتویی؟ ئامانج و‬ ‫پاڵنه‌ره‌کانی ئه‌نجامدانی ریفراندۆمه‌که‌ی‬ ‫بارزانی چیه‌؟ ئایا ویست و خواستی‬ ‫راگه‌یاندنی ده‌وڵه‌تی هه‌یه‌ یاخود وه‌ک‬ ‫فشار و کارتی سیا�سی به‌کاری ده‌هێنیت؟‬ ‫هه‌ڵچون و لێدوانه‌کانی بارزانی ل ‌ه‬ ‫ناوخۆ و له‌ پاڕله‌مانی ئه‌وروپا له‌ یه‌کێک‬ ‫له‌ هه‌رێمه‌کانی به‌لجیکا‪ ،‬وه‌اڵمێکی‬ ‫باش و خستنه‌ڕووی کۆمه‌ڵێ هه‌قیقه‌ته‌‬ ‫که‌ بارزانی له‌پێناو خۆی و حیزبه‌که‌ی‬ ‫ده‌یه‌وێت ریفراندۆم بکات‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫سه‌ملێنه‌رێکی دیکه‌ی ئه‌و راستیه‌ ئه‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫به‌بێ پالن وپێشینه‌ و باسکردنی کاتی‬ ‫دیاریکراوی ریفراندۆم‪ ،‬له‌کۆبونه‌وه‌ی‬ ‫سه‌ره‌تای مانگی حوزه‌یران له‌گه‌ڵ‬ ‫نوێنه‌ری چه‌ند حیزبێک رۆژی ‪-٢٥‬‬ ‫‪12‬‬

‫‪٢٠١٧-٩‬ی وه‌ک رۆژی ئه‌نجامدانی‬ ‫ریفراندۆم راگه‌یاند‪ ،‬ته‌نانه‌ت هه‌ندێک‬ ‫له‌ ئاماده‌بوانی کۆبونه‌وه‌که‌ی بارزانی‬ ‫ئاگاداری بڕیاری له‌وشێوه‌نه‌بون و‬ ‫قسه‌ له‌سه‌ر دواخستن و پیشخستنی‬ ‫هه‌روه‌ها‬ ‫نه‌بوه‌‪.‬‬ ‫به‌رواره‌که‌ی‬ ‫له‌لێدوانێکی دواتردا بارزانی رایگه‌یاند‪،‬‬

‫بارزانی ده‌یه‌وێت‬

‫شه‌رعیه‌ت به‌خۆی‬

‫بدات له‌کورسیه‌که‌ی‬ ‫بمێنێته‌وه‬

‫به‌ هه‌رجۆرێک بێت ریفراندۆم‬ ‫ده‌کات‪ ،‬ئه‌گه‌ر الیه‌نه‌کانی دیکه‌�شی‬ ‫له‌گه‌ڵ نه‌بێت‪ .‬ئه‌م جۆره‌ لێدوان و‬ ‫سوربون و كه‌موکوڕی بونه‌ دیاره‌ که‌‬ ‫بارزانی به‌رژه‌وه‌ندی گه‌ل و نیشتمانی‬ ‫له‌به‌رچاونه‌گرتوه‌‪ ،‬به‌ڵکو بڕیارێکی تاکه‌‬ ‫که‌�سی و تاک حیزبیه‌ که‌ به‌بێ هه‌مو الیه‌ک‬ ‫کاره‌که‌ی ده‌کات‪ ،‬دیاره‌ بیرکردنه‌وه‌ی‬ ‫تاکه‌که‌سێک ته‌نیا له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫تاکه‌که‌س و حیزبێکدایه‌‪.‬‬

‫بۆیه‌ به‌پێی لێدانه‌وه‌ و خویندنه‌وه‌کان‪،‬‬ ‫ئامانج و مه‌به‌ستی بارزانی له‌ ئه‌نجامدانی‬ ‫ریفراندۆم‪ ،‬له‌پێناو پرۆسه‌یه‌کی‬ ‫نیشتمانی و باشترکردنی ژیانی خه‌ڵکی‬ ‫نیه‌‪ ،‬به‌ڵکو ده‌یه‌وێت له‌چه‌ندین کێش ‌ه‬ ‫قوتاری بێت؛ وه‌ک‪ :‬کێشه‌ خودیه‌کانی‬ ‫بارزانی‪ ،‬کێشه‌ی ناوخۆیی حیزبه‌که‌ی‪،‬‬ ‫کێشه‌کانی شکستی حکومه‌ت و‬ ‫بارودۆخی کوردستان‪ ،‬کێشه‌ له‌گه‌ڵ‬ ‫حیزبه‌کان‪ ،‬کێشه‌ له‌سه‌ر کورسیه‌که‌ی‪.‬‬ ‫له‌سه‌رئاستی عێراق ده‌یه‌وێت کێشه‌کان‬ ‫له‌به‌رژه‌وه‌ندی خۆی یه‌کالی بکاته‌وه‌ و‬ ‫له‌سه‌رئاستی ناوچه‌که‌‪ ،‬ویستی هه‌ندێک‬ ‫له‌ واڵتانی ده‌وروبه‌ر به‌دیده‌هێنێت‪،‬‬ ‫له‌سه‌رئاستی نێوده‌وڵه‌تی مه‌به‌ستیه‌تی‪،‬‬ ‫واڵتان چاو له‌ حوکمڕانیه‌ ناشه‌رعیه‌که‌ی‬ ‫بپۆشن‪ .‬هه‌ریه‌ک له‌و الیه‌ن و ئامانجانه‌‪،‬‬ ‫کاریگه‌ری له‌سه‌ر بارزانی هه‌یه‌ که‌‬ ‫ریفرادنۆم بکات‪ ،‬به‌مشێوه‌یه‌‪:‬‬ ‫کێشه‌ خودیه‌کانی بارزانی‬ ‫به‌شێوه‌یه‌یکی گشتی بارزانی ده‌یه‌وێت‬ ‫شه‌رعیه‌ت به‌خۆی بدات له‌کورسیه‌که‌ی‬ ‫بمێنێته‌وه‌‪ ،‬که‌ به‌هۆیه‌وه‌ کێش ‌ه‬ ‫خودیه‌کانی چاره‌سه‌ربکات یان چیدی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫خه‌ڵکی باسیان نه‌کات له‌وانه‌‪:‬‬ ‫‪ -١‬کێشه‌ی کاریزمابونی بارزانی‬ ‫بارزانی چه‌ندین کێشه‌ی له‌گه‌ڵ‬ ‫خودی خۆی هه‌یه‌ و ره‌نگه‌ ئازاریان بدات‬ ‫که‌ تاکو ئێستا نه‌توانیوه‌‪ ،‬وه‌ک کاریزما‬ ‫ده‌رکه‌وێت و رۆڵی هه‌بێت‪ ،‬هه‌ریه‌ک له‌و‬ ‫سه‌رکردانه‌ی که‌بارزانی خۆی ده‌خاته‌‬ ‫هاوشانیان و خه‌باتی له‌گه‌ل کردون‪،‬‬ ‫جۆرێک له‌ کاریزمایی و کاریگه‌ریان‬ ‫هه‌بووه‌‪ ،‬توانیوه‌یانه‌ سه‌رنجی کۆمه‌ڵێکی‬ ‫زۆرله‌خه‌ڵکی راکێشن‪ ،‬به‌اڵم مه‌سعود‬ ‫بارزانی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی به‌میرات ده‌سه‌اڵتی‬ ‫بۆ جێماوه‌ و کوڕی مه‌ال مسته‌فای ‌ه‬ ‫نه‌یتوانیوه‌ کارامه‌ی خۆی بسه‌ملێنێت‪،‬‬ ‫ته‌نانه‌ت نه‌یتوانیوه‌ وه‌ک باوکی‬ ‫کاریگه‌ری هه‌بێت‪ ،‬له‌به‌رئه‌وه‌ی بارزانی‬ ‫باوک جۆرێک له‌کاریزمای و کاریگه‌ری‬ ‫هه‌بوه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ به‌جۆرێک بوه‌ له‌سه‌ر‬ ‫ئاستی کوردستانی گه‌وره‌ و عێراق خه‌ڵکی‬ ‫له‌به‌ر هه‌ستی نه‌ته‌وه‌ی خۆشه‌ویستی‬ ‫خۆیان بۆ ده‌ربڕیوه‌ و له‌سه‌رده‌می‬ ‫جواڵنه‌وه‌که‌ی له‌زۆرینه‌ی ناوچه‌کانی‬ ‫کوردستانی عێراق و ژێرده‌سه‌اڵتی‬ ‫پێشمه‌رگه‌ هێز و ده‌سه‌اڵتی هه‌بوه‌‪ ،‬به‌الم‬ ‫بارزانی کوڕ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی چه‌ندین ساڵ‬ ‫پۆستی سه‌رۆکی هه‌رێمی له‌ده‌ستدایه‌‬ ‫و له‌دوای ‪ ،١٩٩١‬پاره‌ و هێزێکی زۆری‬ ‫البوه‌‪ ،‬نه‌یتوانیوه‌ کاریگه‌ری قوڵ دانێت‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ نه‌ک له‌سه‌رئاستی کوردستانی‬ ‫گه‌وره‌‪ ،‬به‌ڵکو له‌سه‌رئاستی کوردستانی‬ ‫عێراق ده‌سه‌اڵتی زۆری نیه‌ و بڕیاره‌کانی‬ ‫له‌هه‌ندێک شوێن کاری پێناکرێت‪.‬‬ ‫‪ -٢‬دروستکردنی مێژوو‬ ‫یه‌کێکی دیکه‌ له‌ کێشه‌کانی بارزانی‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫له‌ماوه‌ی ‪ ٥٠‬ساڵی خه‌بات و ماندوبونی‪،‬‬ ‫نه‌یتوانیوه‌ ده‌ستی له‌ دروستکردنی‬ ‫مێژووی کورد هه‌بێت‪ ،‬یاخود بارزانی‬ ‫شانازی مێژوویی نیه‌‪ ،‬وه‌ک چۆن مه‌ال‬

‫هه‌ریه‌ک له‌و‬ ‫سه‌رکردانه‌‬

‫خۆشه‌ویستیان الی‬

‫زۆرینه‌ی خه‌ڵکی‬

‫هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر باس‬ ‫له‌ کۆتای ته‌مه‌نی‬

‫سیاسیه‌کان بکرێت‬

‫ئه‌وا الیه‌نی ئه‌رێنی‬

‫و پۆزه‌‌تیڤیان‬

‫زۆرتره‌‪ ،‬به‌اڵم بارزانی‬ ‫به‌هۆی مانه‌وه‌ی له‌‬

‫کورسیه‌که‌ی بۆ دوو‬

‫خولی نایاسای و‬

‫کار ‌ه نایاساییه‌کانی‬ ‫کۆمه‌ڵی کوردی و‬

‫هێز ‌ه عێراقییه‌كان‬

‫خوێندنه‌وه‌ی دیکه‌ی‬ ‫بۆ ده‌که‌ن‬

‫مسته‌فا رۆڵی له‌ جواڵنه‌وه‌ی ئه‌یلول‬ ‫و چه‌ند قۆناغێکی دواتر هه‌بو‪ .‬یاخود‬ ‫هاوته‌مه‌نه‌ سیاسیه‌کانی مه‌سعود بارزانی‬ ‫خاوه‌نی مێژو و دروستکه‌ری مێژون‬ ‫وه‌ک عه‌بدواڵ ئۆجاالن رێبه‌ری پارتی‬ ‫کرێکارانی کوردستان‪ ،‬له‌ناوه‌ڕاستی‬ ‫ساڵێ‌نی ‪١٩٧٠‬کان له‌سه‌خترین سه‌رده‌می‬ ‫تورکیا‪ ،‬رووبه‌ڕووی ده‌سه‌اڵ‌تداران بوه‌‬ ‫و بناغه‌ی شۆرشێکی به‌هێزی دامه‌زراند‪.‬‬ ‫له‌ کوردستانی عێراق جه‌الل تاڵه‌بانی و‬ ‫نه‌وشیروان مسته‌فا و هاڕێکانیان له‌دوای‬ ‫شکستی جواڵنه‌وه‌کان و رێکه‌وتننامه‌ی‬ ‫جه‌زائیر ده‌ستیان به‌ جواڵنه‌وه‌کرده‌وه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم بارزانی ئه‌م سه‌روه‌ریانه‌ی‬ ‫پێنه‌بڕاوه‌‪ ،‬به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌وه‌ به‌‬ ‫کۆمه‌ڵێک رووداو تۆمه‌تبارده‌کرێت‬ ‫که‌ به‌ مێژوی ره‌ش داده‌نرێت‪ ،‬وه‌ک‬ ‫رووداوی ‪ ٣١‬ئابی ساڵی ‪ ،١٩٩٦‬ک ‌ه‬ ‫سوپای عێراقی هێنایه‌ هه‌ولێر‪ ،‬هێنانی‬ ‫سوپای تورکیا‪ ،‬رووداوی ‪ ١٢‬ئۆکتۆبه‌ر‬ ‫و داخستنی پاڕله‌مان و رێگیریکردن‬ ‫له‌ سه‌رۆکی پاڕله‌مانی کوردستان بۆ‬ ‫سه‌رکاره‌که‌ی‪ .‬بۆیه‌ بۆ داپۆشینی ئه‌مانه‌‬ ‫و دروستکردنی مێژوو‪ ،‬بارزانی ده‌یه‌وێت‬ ‫ریفراندۆم بکات و له‌کۆتاییه‌کانی ته‌مه‌نی‬ ‫سیا�سی خۆی ده‌ستکه‌وتێکی هه‌بێت‪.‬‬ ‫‪ -٣‬نه‌مانی هاوته‌مه‌نه‌ سیاسیه‌کانی‬ ‫هه‌ریه‌ک له‌ هاوته‌مه‌نه‌ سیاسیه‌کانی‬ ‫بارزانی‪ ،‬له‌کایه‌ی سیاسیدا نه‌ماون‪،‬‬ ‫به‌وپێیه‌ی نه‌وشیروان مسته‌فا و‬ ‫قاسملو کۆچی دواییان کردوه‌‪ ،‬به‌هۆی‬ ‫نه‌خۆشیه‌وه‌ تاڵه‌بانی له‌ مه‌یدانه‌ک ‌ه‬ ‫دورکه‌وتوه‌ته‌وه‌‪ ،‬عه‌بدواڵ ئۆجاالن‬ ‫زیندانی کراوه‌‪ ،‬به‌اڵم هه‌ریه‌ک له‌و‬ ‫سه‌رکردانه‌ خۆشه‌ویستیان الی‬ ‫‪13‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫زۆرینه‌ی خه‌ڵکی هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر باس ل ‌ه‬ ‫کۆتای ته‌مه‌نی سیاسیه‌کان بکرێت ئه‌وا‬ ‫الیه‌نی ئه‌رێنی و پۆسه‌تیڤیان زۆرتره‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم بارزانی به‌هۆی مانه‌وه‌ی له‌‬ ‫کورسیه‌که‌ی بۆ دوو خولی نایاسای و‬ ‫کاره‌ نایاساییه‌کانی کۆمه‌ڵی کوردی و هێز ‌ه‬ ‫عێراق و نێوده‌وڵه‌تیه‌کان خوێندنه‌وه‌ی‬ ‫دیکه‌ی بۆ ده‌که‌ن و وێنایه‌کی خراپی‬ ‫هه‌یه‌ و ئه‌دای باش نه‌بوه‌‪ ،‬بۆیه‌ ده‌یه‌وێت‬ ‫کۆتایی ته‌مه‌نی سیا�سی ئه‌و وێنایان ‌ه‬ ‫بگۆڕێت و به‌ئه‌نجامدانی ریفراندۆم‬ ‫خه‌ڵکی ئاشتبکاته‌وه‌ و وه‌ک کۆتای‬ ‫هاوته‌مه‌نه‌ سیاسیه‌کانی بێت‪.‬‬ ‫له‌سه‌رئاستی ناوخۆی حیزبه‌که‌ی‪،‬‬ ‫له‌ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان‪،‬‬ ‫چه‌ندین کێشه‌ هه‌یه‌ و تادێت ئاراسته‌ی‬ ‫ئه‌و حیزبه‌ به‌ره‌و خراپی ده‌بات‪ ،‬وه‌ک ‪:‬‬ ‫‪ -١‬کێشه‌ی نێوان کوڕ و برازاکه‌ی‬ ‫کێشه‌ی نێوان مه‌سروربازانی کوڕی‬ ‫و نێچیرڤان بارزانی برازای‪ ،‬گه‌یشتوه‌ت ‌ه‬ ‫ئاستێک که‌ به‌ دورکه‌وتنه‌وه‌ی بارزانی‬ ‫ئه‌گه‌ری ته‌قینه‌وه‌ و په‌رت بونی‬ ‫ئه‌و حیزبه‌ی لێده‌کرێت‪ ،‬به‌شێک له‌‬ ‫کێشه‌کانی نێوان کورو برازاکه‌ی‬ ‫بارزانی‪ ،‬نیگه‌رانی بۆ بارزانی‬ ‫دروستکردوه‌ و ناتوانێت چاره‌سه‌ریان‬ ‫بکات‪ .‬ئه‌مه‌ به‌جۆرێکه‌ ته‌سفیه‌ی باڵه‌کان‬ ‫ده‌کرێت و الیه‌نگری یه‌کتر سزاده‌ده‌ن‪،‬‬ ‫له‌ ئێستاوه‌ پرسیار له‌سه‌رئه‌وه‌ ده‌کرێت‬ ‫له‌کۆنگره‌ی داهاوتی ئه‌و حیزبه‌ کامیان‬ ‫ده‌بێته‌ جێگری سه‌رۆکی پارتی؟ یان‬ ‫دوای دورکه‌تنه‌وه‌ و مردنی مه‌سعود‬ ‫بارزانی کامیان ده‌بیته‌ سه‌رۆکی پارتی‬ ‫و شوێنی ده‌گرێته‌وه‌؟ بۆیه‌ بارزانی‬ ‫ده‌یه‌وێت له‌دوای ریفراندۆم دۆخێکی‬ ‫‪14‬‬

‫دیکه‌ دروست بێت و کێشه‌ناوخۆییه‌کانی‬ ‫حیزبه‌که‌ی له‌خۆی دروبخاته‌وه‌ و کوڕ و‬ ‫برازه‌که‌ی به‌ پۆستی جیاواز رازیبکات‪.‬‬

‫بارزانی حیزبه‌که‌ی و‬ ‫کوردستانی بردوه‌ته‌‬

‫تونێلێک گه‌رانه‌وه‌ی‬

‫زۆر زه‌حمه‌ته‌ و‬ ‫ده‌ربازبونیشی‬

‫کارێکی ئاسان نیه‬ ‫‪ -٢‬کێشه‌ی شنگال و جینۆسایدی‬ ‫ئێزیدیه‌کان‬ ‫یه‌کێکی دیکه‌ له‌و کێشانه‌ی‬ ‫رووبه‌ڕووی پارتی بوه‌ته‌وه‌ کێشه‌ی‬ ‫جینۆسایدی ئێزیدیه‌کان و که‌وتنی‬ ‫شنگاله‌‪ .‬دیاره‌ به‌رپرسایرێتی که‌وتنی‬ ‫ئه‌و شاره‌ له‌ ئه‌ستۆی حیزبه‌که‌ی‬ ‫بارزانیه‌‪ ،‬چونکه‌ سه‌رجه‌م پۆسته‌‬ ‫حوکمیه‌کانی ده‌ڤه‌ره‌که‌ی هه‌بوه‌ و‬ ‫حیزبه‌که‌ی ده‌سه‌اڵتی یه‌که‌م بووه‌‪ .‬بۆیه‌‬ ‫تا ئێستا هیچ که‌س له‌سه‌ر ئه‌و پرسه‌‬ ‫دادگایی نه‌کراوه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت روونکردنه‌وه‌‬ ‫له‌باره‌ی که‌وتنی شنگال نه‌دراوه‌‪ .‬ئه‌مه‌ش‬ ‫واده‌کات گومانه‌کانی سه‌ر پارتی زۆرن که‌‬ ‫ئه‌گه‌ری هه‌یه‌ دوای کۆتای هاتنی داعش‪،‬‬ ‫پرسیاری زۆرتر رووبه‌ڕووی ئه‌و حیزبه‌‬ ‫بکرێته‌وه‌‪ .‬به‌م چه‌شنه‌ بارزانی ده‌یه‌وێت‬ ‫له‌ رێگای ریفراندۆمه‌وه‌ جینۆسایدی‬ ‫شنگال په‌رده‌پش بکات‪.‬‬ ‫‪ -٣‬تر�سی هه‌ڵبژاردن‬

‫چوونه‌ ناو هه‌ڵبژاردن به‌و دۆخه‌ی‬ ‫ئێستاوه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ساخته‌کاری‬ ‫و ته‌زویریش بکرێت‪ ،‬بارزانی دڵنیایه‌‬ ‫له‌وه‌ی که‌ قه‌واره‌ی حیزبه‌که‌ی بچووک‬ ‫ده‌بێته‌وه‌‪ ،‬چونکه‌ به‌شێک له‌ پارتیه‌کان‬ ‫ئه‌و هه‌سته‌یان بۆ دروست بوه‌ به‌کار ‌ه‬ ‫نایاساییه‌کانی بارزانی هه‌یمه‌نه‌ی‬ ‫حیزبه‌که‌یان نه‌ماوه‌ بۆیه‌ بۆ په‌کخستنی‬ ‫هه‌ڵبژاردن‪ ،‬په‌نا بۆ ریفراندۆم ده‌بات‬ ‫و مه‌سه‌له‌ی سه‌ربه‌خۆیی و ده‌وڵه‌تی‬ ‫کوردی ده‌کاته‌ قه‌لغان و شکسته‌کانی‬ ‫خۆی له‌ په‌نا ده‌شارێته‌وه‬ ‫ئامانجه‌کان له‌سه‌رئاستی هه‌رێم‬ ‫له‌سه‌رئاستی هه‌رێمی کوردستان‬ ‫بارزانی و حزیبه‌که‌ی رووبه‌ڕووی‬ ‫چه‌ندین کێشه‌ بونه‌ته‌وه‌ و رۆشتوه‌ته‌‬ ‫قۆناغیک چاره‌سه‌ری به‌و تێڕوانین و‬ ‫بیرکردنه‌وانه‌ زه‌حمه‌ته‌‪ ،‬چونکه‌ بارزانی‬ ‫حیزبه‌که‌ی و کوردستانی بردوه‌ته‌‬ ‫تونێلێک گه‌رانه‌وه‌ی زۆر زه‌حمه‌ته‌ و‬ ‫ده‌ربازبونی�شی کارێکی ئاسان نیه‌‪ .‬ئه‌مه‌ش‬ ‫له‌به‌رچه‌ند هۆکارێکه‬ ‫‌‬ ‫‪ -١‬نه‌مانی شه‌رعیه‌تی کورسیه‌که‌ی‬ ‫بارازانی‬ ‫بارزانی ده‌یه‌وێت شه‌رعیه‌ت ب ‌ه‬ ‫کور�سی سه‌رۆکی هه‌رێم بداته‌وه‌ ‪ ،‬چونکه‌‬ ‫دڵنیایه‌ به‌هۆی مانه‌وه‌ی له‌ کورسیه‌که‌ی‬ ‫بۆماوه‌ی دوو خولی نایاسایی‪ ،‬له‌‬ ‫که‌سایه‌تی هێناوه‌ته‌ خواره‌وه‌و ئه‌گه‌ر‬ ‫بیه‌وێت له‌ کورسیه‌که‌ی بمێنێته‌وه‌ و‬ ‫ده‌زگای سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێمیش ئه‌و‬ ‫بڕیاره‌ بدات‪ ،‬بێگومان پارتی خۆی دڵنیایه‌‬ ‫له‌وه‌ی که‌ بارزانی ئه‌و شه‌رعیه‌ته‌ی‬ ‫نه‌ماوه‌و ماوه‌که‌ی به‌سه‌رچووه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت‬ ‫خودی بارزانی خۆ�شی ماوه‌یه‌کی زۆره‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫ئاماده‌ نیه‌ وه‌ک سه‌رۆکی هه‌رێم ئیمزا‬ ‫بکات‪ ،‬واته‌ ئه‌ویش ده‌زانێت و به‌کردار‬ ‫دان به‌وه‌دا ده‌نێت که‌ شه‌رعیه‌تی نه‌ماوه‌‪.‬‬ ‫بۆیه‌ ده‌یه‌وێت له‌ رێگای ریفراندۆمه‌وه‌‬ ‫به‌شێوه‌یه‌کی دیکه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ ناوخه‌ڵک‪.‬‬ ‫‪ -٢‬بێبایه‌خکردنی پاڕله‌مان‬ ‫یه‌کێکی دیکه‌ له‌ مه‌به‌سته‌ سیاسیه‌کانی‬ ‫پشت مه‌سه‌له‌ی ریفراندۆم له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردستان زیاتر بێبایه‌خکردنی‬ ‫په‌رله‌مانی کوردستانه‌‪ ،‬ده‌یانه‌وێت به‌‬ ‫خه‌ڵک بڵێن په‌رله‌مان هه‌بێت یاخود‬ ‫نه‌بێت‪ ،‬ئه‌وان ده‌توانن بڕیار له‌سه‌ر‬ ‫پر�سی چاره‌نووسساز بده‌ن و بگه‌ڕێنه‌و ‌ه‬ ‫بۆ رای خه‌ڵکیش‪ .‬ئیدی پێویستیان به‌‬ ‫یاسانه‌بێت‪ .‬بۆیه‌ ریفراندۆم بازدانێکه‌‬ ‫به‌سه‌ر په‌ر له‌مان و بچوککردنه‌وه‌ی‬ ‫وێنای پاڕله‌مان الی خه‌ڵکی‪ .‬له‌وێشه‌وه‌‬ ‫ئه‌و خه‌باته‌ مه‌ده‌نیه‌ی له‌ رابردودا هه‌بوه‌‬ ‫بسڕێته‌وه‌ و مۆدێلێکی دیکه‌ی سیاسه‌ت‬ ‫بهێنێته‌ ئاراوه‌‪.‬‬ ‫‪ -٣‬حوکمی تاکه‌که‌�سی و بنه‌ماڵ ‌ه‬ ‫یه‌کێکی دیکه‌ له‌ مه‌به‌ست و‬ ‫له‌دوای‬ ‫بارزانی‪،‬‬ ‫ئامانجه‌کانی‬ ‫پاڕله‌مان‬ ‫رۆڵی‬ ‫بێبایه‌خکردنی‬ ‫ده‌یه‌وێت ده‌سه‌اڵتی تاکه‌که‌�سی و‬ ‫بنه‌ماڵه‌یی دروستبکات و پرۆسه‌ی‬ ‫به‌که‌سایه‌تیکردنی سیاسیه‌ت له‌‬ ‫کوردستان بێته‌ ئاراوه‌‪ .‬یه‌کێک له‌‬ ‫ئه‌گه‌ره‌کانی ئه‌م مه‌ترسیه‌ که‌ خۆی‬ ‫له‌ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی ده‌سه‌اڵتدا‬ ‫مه‌تر�سی‬ ‫ئه‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫ده‌بینێته‌وه‌‬ ‫دروستبوونی دیکتاتۆریه‌تی حوکم و‬ ‫ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنێتی له‌الیه‌ن خێزانێکی‬ ‫ده‌سه‌اڵتداره‌وه‌ بێته‌ کایه‌وه‌ ‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪ -٤‬شکانی گه‌مارۆکان و ده‌رچون له‌‬ ‫قه‌فه‌زی ئاسنین‬ ‫له‌هاتنی داعشه‌وه‌‪ ،‬پارتی دیموکراتی‬ ‫کوردستان گه‌مارۆدراوه‌‪ ،‬چونکه‌ له‌گه‌ڵ‬ ‫حکومه‌تی عێراق دۆخێکی خراپیان‬ ‫دروستکردوه‌‪ ،‬حه‌شدی شه‌عبی‬ ‫هێنراوه‌ته‌ سنوره‌کانی کوردستان‪.‬‬ ‫به‌شێک له‌ ده‌سه‌اڵته‌که‌ی له‌ شنگال و‬ ‫چه‌ند ناوچیه‌یه‌کی دیکه‌ که‌مکراوه‌ته‌وه‌‬ ‫و هێزێکی ئێزیدیه‌کان سه‌ر به‌ په‌که‌که‌‬ ‫له‌وناوچانه‌ دروستکراوه‌ و ناچنه‌ ژیر‬ ‫ده‌سه‌اڵتی پارتی‪ .‬له‌الیه‌کی دیکه‌وه‌‬ ‫پارتی به‌شێک له‌ ده‌ڤه‌ره‌کانی پارتی‬ ‫له‌ژێرده‌ستدایه‌‪ ،‬به‌هۆی سیاسیه‌تی‬ ‫هه‌ڵه‌وه‌ له‌سلێمانی و هه‌ڵه‌بجه‌ و‬ ‫که‌رکوک ده‌سه‌التی نیه‌‪ ،‬له‌گه‌ڵ ئێران‬ ‫نێوانی تێکداوه‌‪ ،‬بۆیه‌ ئێستا پارتی به‌مانا‬ ‫سیاسیه‌که‌ی گه‌مارۆدراوه‌ و ده‌یه‌وێت‬ ‫له‌رێگای ریفراندۆمه‌وه‌ له‌و قه‌فه‌زه‌‬ ‫ئاسنینه‌ ده‌رچێت‪.‬‬

‫بارزانی ده‌یه‌وێت‬ ‫به‌ئه‌نجامدانی‬

‫ریفه‌راندۆم خۆی له‌‬

‫چه‌ندین کێشه‌ البدات‬

‫و پێگه‌ی به‌هێزبكات‬

‫‪ -٤‬دابه‌شکردنی کۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫یه‌کێک له‌و هۆکارانه‌ی که‌ له‌‬ ‫رابردودا به‌شیک له‌ حیزبه‌ کوردیه‌کان‪،‬‬

‫بۆ مانه‌وه‌یان سودیان لێ بینیوه‌‪،‬‬ ‫دابه‌شکردنی کۆمه‌لگه‌ بوه‌‪ ،‬چونک ‌ه‬ ‫هه‌رحیزبێک ئه‌وکاته‌ی به‌شێک ل ‌ه‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ پشتی لێکردبێت‪ ،‬به‌شه‌که‌ی‬ ‫دیکه‌ پشتیوانی کردوه‌‪ .‬بۆیه‌ ئه‌و نه‌ریته‌‬ ‫خراپه‌‪ ،‬ئێستا بارزانی په‌نای بۆ ده‌باته‌وه‌‬ ‫و ره‌نگه‌ ئێستای کوردستان بگه‌ڕیه‌ته‌و ‌ه‬ ‫سه‌ر ده‌می شه‌ڕی ناوخۆ و سااڵنی‬ ‫نه‌وه‌ده‌کان که‌ هه‌رێمی کوردستان‬ ‫دابه‌ش و په‌رت بوبو‪ ،‬ئه‌م دابه‌شبون ‌ه‬ ‫هه‌ندێکی وه‌الئی بۆ بارزانی ده‌بێت‬ ‫و زیاترپشتیوانی ده‌بن و ده‌توانێت‬ ‫له‌ کورسیه‌که‌ی بمێنێته‌وه‌‪ .‬ئه‌مه‌ش‬ ‫گه‌مه‌یه‌کی سیا�سی بێزراوه‌‪ ،‬که‌ خه‌ریک ‌ه‬ ‫کۆمه‌ڵگای کوردی زیاتر‌ دابه‌ش ده‌کات‪.‬‬ ‫واته‌ له‌ ریفراندۆمه‌وه‌ زه‌مینه‌ سازی‬ ‫ناکرێت بۆ یه‌ک ده‌نگی‪ ،‬به‌ڵکو زه‌مینه‌‬ ‫سازی ده‌کرێت بۆ زیاتر دابه‌شکردن و‬ ‫له‌تکردنی باشووری کوردستان‪.‬‬ ‫به‌بێ‬

‫ناوچه‌‬

‫‪ -٥‬ریفراندۆم‬ ‫دابڕاوه‌کان‬ ‫یه‌کێک له‌و ئامانجانه‌ی دیکه‌ی‬ ‫بارزانی که‌ ده‌یه‌وێت ریفراندۆم‬ ‫ئه‌نجام بدات و حیزبه‌که‌ی به‌هێزبێت‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌یه‌؛ نایه‌وێت که‌رکوک‪ ،‬خانه‌قین‬ ‫و ناوچه‌که‌ کوردستانیه‌کانی دیکه‌‪،‬‬ ‫ریفراندۆمی تێدابکرێت‪ ،‬چونکه‌‬ ‫حیزبه‌که‌ی له‌وناوچانه‌ جه‌ماوه‌ری‬ ‫که‌مه‌ و سه‌رکه‌وتونابێت‪ .‬ئه‌مه‌ش واتای‬ ‫ده‌سته‌به‌رداربونی ئه‌م ناوچانه‌یه که‌‬ ‫خواستی تورکیا�شی له‌سه‌ره‌‪.‬‬ ‫ئامانجه‌کانی بارزانی له‌ عێراق‬ ‫له‌سه‌ر ئاستی عێراق‪ ،‬بارزانی‬ ‫ده‌یه‌وێت به‌ئه‌نجامدانی ریفراندۆم‬ ‫‪15‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫خۆی له‌ چه‌ندین کێشه‌ البدات و پێگه‌ی‬ ‫به‌هێزبێت‪ ،‬وه‌ک‪:‬‬ ‫عێراق‬

‫بۆ‬

‫‪ -١‬ناچارکردنی‬ ‫خواسته‌کانی بارزانی‬ ‫له‌ماوه‌ی چه‌ند ساڵی رابردو‪ ،‬بارزانی‬ ‫له‌پێناو پێگه‌ی خۆی و حیزبه‌که‌ی‬ ‫کێشه‌ی له‌گه‌ل حکومه‌تی عێراقی و‬ ‫به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ سه‌رۆک وه‌زیرانی‬ ‫پێشوو نوری مالیکی دروست کرد‪،‬‬ ‫کێشه‌کان‪ ،‬په‌یوه‌ندی به‌ هه‌ردوو‬ ‫که‌سایه‌تیه‌که‌وه‌هه‌بوه‌ نه‌ک کێشه‌ی‬ ‫نه‌ته‌وه‌ی و نیشتمانی‪ ،‬که‌چی ده‌یانکردن‬ ‫به‌ کێشه‌ی خه‌ڵکی و به‌هۆیه‌وه‌‬ ‫کوردستان رووبه‌ڕووی قه‌یرانی ئابوری‬ ‫و سیا�سی قوڵ بوه‌وه‌‪ ،‬خواستی کورد‬ ‫له‌ به‌غداد زیاتر که‌م بووه‌وه‌‪ .‬به‌هۆی‬ ‫ئه‌مانه‌وه‌ واچاوه‌ڕوان ده‌کرێت دوای‬ ‫کۆتایی شه‌ڕی داعش که‌متر گوێ‬

‫له‌خواسته‌کانی بارزانی بگیرێت‪ ،‬چونک ‌ه‬ ‫له‌کاتی هاتنی داعش و گرتنی موسڵ‬ ‫بێمنه‌تانه‌ لێدوانی دژی حکومه‌تی عێراق‬ ‫ئه‌دا‪ .‬بۆیه‌ گریمانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌کرێت‬ ‫رووداوه‌کان که‌متر له‌به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫بارزانی بێت‪ ،‬له‌مه‌وه‌ بارزانی ده‌یه‌وێت‬ ‫ڕیفراندۆم به‌کاربهێنێت وه‌ک کارتی‬ ‫فشاری سیا�سی بۆ ده‌سکه‌وتی حزبی له‌‬ ‫به‌غدا و له‌وێ هه‌ندێک پله‌ و پۆست و‬ ‫پاره‌ی پێ به‌ده‌ست بێنێت‪.‬‬ ‫‪ -٢‬پر�سی که‌وتنی موسڵ و دادگای‬ ‫بارزانی‬ ‫به‌ر له‌شه‌ڕی مووسڵ بارزانی‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ حکومه‌تی عێراق ده‌کرد‬ ‫و فشاری ده‌کرد‪ ،‬داعش هاوشێوه‌ی‬ ‫ده‌وڵه‌تی عێراق ده‌بینی‪ ،‬ته‌نانه‌ت به‌‬ ‫شێوه‌یه‌کی ناراسته‌وخۆش به‌ یه‌کێک‬ ‫له‌ هۆکاره‌کانی که‌وتنی مووسڵ له‌قه‌ڵه‌م‬

‫ده‌درێت‪ .‬ئه‌مه‌ش به‌و گۆڕانکاریانه‌‌ی ک ‌ه‬ ‫دوای شه‌ڕی مووسڵ دێنه‌ ئاراوه‌‪ ،‬واتای‬ ‫ته‌سفیه‌ی حیساب ده‌بێت له‌گه‌ڵ بارزانی‪،‬‬ ‫چونکه‌ له‌ ئێستاوه‌‪ .‬لیژنه‌ی ئاسایش و‬ ‫به‌رگری ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق‬ ‫داوا ده‌کات له‌ دۆسیه‌ی که‌وتنی موسڵدا‬ ‫هه‌ر که‌سێک بوه‌ته‌ هۆکاری هاتنی‬ ‫داعش بۆ واڵت و وێرانکاریی بۆ شاره‌که‌‬ ‫و له‌ هه‌ر پۆست و پله‌و پایه‌یه‌کدا بێت‪,‬‬ ‫ره‌وانه‌ی دادگا بکرێت‪ ،‬دیاره‌ بارزانیش‬ ‫گومانی ده‌کرێته‌ سه‌ر بۆیه‌ به‌ پر�سی‬ ‫ریفرندۆم ده‌یه‌وێت پر�سی دادگای کردنی‬ ‫بسڕیته‌وه‌ مه‌رجیان بۆ دانێت باس له‌و‬ ‫پرسه‌نه‌کرێت‪.‬‬ ‫‪ -٣‬هه‌وڵی بچوکرده‌نه‌وه‌ی‬ ‫حیزبه‌که‌ی بارزانی له‌عێراق‬ ‫یه‌کێکی دیکه‌ له‌و مه‌ترسیانه‌ی‬ ‫که‌ له‌داهاتودا به‌رۆکی بارزانی و‬

‫مه‌سعود بارزانی(سه‌رۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان)‬

‫‪16‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫حیزبه‌که‌ی ده‌بێته‌وه‌‪ ،‬ئه‌وه‌یه‌؛ هه‌ولی‬ ‫بچوکردنه‌وه‌ی ده‌درێت و زیاتر گرنگی‬ ‫به‌ هێزه‌کوردیه‌کانی دیکه‌ ده‌دێت‪ ،‬چونکه‌‬ ‫هه‌ر له‌ شنگاله‌وه‌ تاوه‌کو دوا خاڵی زۆنی‬ ‫زه‌رد ئابڵووقه‌ دراوه‌‪ ،‬بۆیه‌ ده‌یه‌وێت له‌‬ ‫رێگای مه‌سه‌له‌ی ریفراندرمه‌وه‌ کێشه‌ی‬ ‫حزبه‌که‌ی بکا به‌ کێشه‌ی هه‌موو کوردو‬ ‫هه‌موو کورد رابکێیشێته‌ نێو ملمالنێ و‬ ‫شه‌ڕێی چاره‌نووس نادیاره‌وه‌‪.‬‬ ‫بارزانی و ئه‌جێندای تورکیا له‌ عێراق‬ ‫یه‌کێک له‌ ئامانجه‌ گه‌وره‌ و دیاره‌کانی‬ ‫بارزانی که‌ ده‌یه‌وێت ڕیفراندۆم بکات‪،‬‬ ‫په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌جێندای تورکیاوه‌ هه‌یه‌‬ ‫له‌ عێراق و کوردستان‪،‬چونکه‌ بارزانی‬ ‫به‌جۆرێک تێکه‌ڵی ئه‌جێندای ئه‌و واڵته‌‬ ‫بوه‌ زه‌حمه‌ته‌ بتواێت خۆی بکێشێته‌‬ ‫دواوه‌ و سه‌المه‌ت بێت‪ ،‬خۆ ڕه‌نگه‌‬ ‫له‌ دهاتودا تورکیا له‌پێناو پاراستنی‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی زیاتر بارزانی بخاته‌‬ ‫گه‌مه‌که‌وه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش له‌به‌ر چه‌ند‬ ‫هۆکارێک‪:‬‬

‫یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی دیکه‌ی‬ ‫ئه‌نجامدانی ریفراندۆم په‌یوه‌ندی‬ ‫به‌و گرێبه‌سته‌ نه‌وتیانه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌‬ ‫بارزانی له‌گه‌ڵ تورکیا ئه‌نجامی داوه‌‪،‬‬ ‫گرێبه‌سته‌کان بۆماوه‌ی ‪ ٥٠‬ساڵه‌ و زیاتر‬

‫بارزانی ریفراندۆم‬

‫بۆمه‌به‌ستی شه‌خسی‬

‫و حیزبی ده‌وێت‪ ،‬نه‌ک‬ ‫بۆئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت‬

‫راگه‌یه‌نێت‪ ،‬چونکه‌ نه‌‬

‫کورستان به‌و قه‌یرانه‌‬

‫زۆرانه‌وه‌ ده‌توانێت‬

‫ببێته‌ ده‌وڵه‌ت نه‌‬

‫خواستی نێوده‌وڵه‌تی‬

‫‪ -١‬په‌راویزخستنی تورکیا له‌الیه‌ن له‌سه‌ر ‌ه و نه‌ خودی‬

‫ئه‌مریکاوه‌‬ ‫له‌گه‌ڵ به‌هێزبونی هێزه‌کوردیه‌کانی‬ ‫رۆژئاوای کوردستان و نزیکی نێوان‬ ‫ئه‌مریکا و ئه‌وهێزانه‌‪ ،‬دورکه‌وتنه‌وه‌ی‬ ‫زیاتری تورکیا و ئه‌مریکایه‌‪ ،‬بۆی ‌ه‬ ‫به‌په‌راوێزخستنی تورکیا‪ ،‬ئه‌ردۆگانی‬ ‫نیگه‌رانکردوه‌ و ده‌یه‌وێت له‌ عێراقه‌و ‌ه‬ ‫تۆڵه‌ له‌ ئه‌مریکا بکاته‌وه‌‪ ،‬النیکه‌م گوێ‬ ‫بۆ خواسته‌کانی بگریت دژی رۆژئاوای‬ ‫کوردستان و په‌که‌که‌‪.‬‬ ‫‪ -٢‬په‌رده‌پۆشکردنی‬ ‫نه‌وت و غاز‬

‫گرێبه‌ستی‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫بارزانیش باوه‌ڕی به‌‬

‫پرسی ده‌وڵه‌ت هه‌یه‬

‫له‌به‌رژه‌وه‌ندی تورکیایه‌‪ ،‬بۆیه‌ هه‌رکات‬ ‫ئه‌ردۆگان داوای له‌ بارزانی هه‌بوو‬ ‫ناچاره‌ جێبه‌جێی بکات‪ .‬هه‌روه‌ها نزیکه‌ی‬ ‫‪ ١٨‬بنکه‌ی سه‌ربازی تورکیا له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردستان هه‌یه‌ و به‌پێی رێکه‌وتنی‬ ‫هه‌ردوو والت بارزانی ناچاره‌ به‌رگری‬ ‫له‌خواستی تورکیا بکات‪.‬‬

‫‪-٣‬هه‌موو ئاماژه‌کان بۆ ئه‌وه‌ ده‌چن‬ ‫رووبه‌رووبوونه‌وه‌ له‌نێوان کوردو‬ ‫حه‌شدی شه‌عبی و سوپای عێراق‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫گه‌یشتوونه‌ته‌وه‌ سه‌ر سنووره‌کانی‬ ‫هه‌رێمی کوردستان رووده‌دات‪،‬‬ ‫له‌وحاڵه‌ته‌دا ئه‌گه‌ر پارتی به‌ ته‌نیا‬ ‫بمێنێته‌وه‌ سوپای تورکیا ده‌هێنێته‌‬ ‫هه‌رێم و ریفراندۆم وه‌ک ئامڕازێک‬ ‫به‌کاربهێنرێت بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ویالیه‌تی‬ ‫مووسڵ‪ ،‬به‌ تایبه‌تی ده‌ڤه‌ری زه‌رد بۆ‬ ‫سه‌ر تورکیا‪ ،‬جا له‌ ژێر هه‌ر ناوێکی‬ ‫بێت‪ ،‬باشترین سه‌ملێنه‌ری ئه‌م راستیه‌‪،‬‬ ‫ماوه‌یه‌کی زۆره‌ کادیره‌کانی ئاکپارتی‬ ‫له‌ کۆڕو کۆبوونه‌وه‌کانیان با�سی ئه‌و ‌ه‬ ‫ده‌که‌ن که‌ له‌ رێگای ریفراندۆم ‌ه‬ ‫ژماره‌یه‌ک له‌ ناوچه‌کانی ده‌وڵه‌تی‬ ‫عوسمانی روخاو ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ سه‌ر‬ ‫ئیمپراتۆری عوسمانی نوێ‪ ،‬له‌مه‌شدا‬ ‫ناوی باکووری عێراق ده‌هێنن‪ ،‬که‌ دیاره‌‬ ‫ناتوانن به‌ هۆی دابه‌ش بوونی سیا�سی‬ ‫و رۆڵی ئێران ئه‌مه‌ له‌ناوچه‌ی زه‌ردیشدا‬ ‫بکه‌ن‪ ،‬بۆیه‌ ئه‌و دۆخه‌ی پارتی ده‌قۆزنه‌و ‌ه‬ ‫و سیاسه‌ته‌که‌ی خۆیات پراکتیزه‌ ده‌که‌ن‪.‬‬ ‫به‌پێی ئه‌و گریمانه‌ و خویندنه‌وانه‌ی‬ ‫خرانه‌ڕوو بارزانی ریفراندۆم بۆمه‌به‌ستی‬ ‫شه‌خ�سی و حیزبی ده‌وێت‪ ،‬نه‌ک بۆئه‌وه‌ی‬ ‫ده‌وڵه‌ت راگه‌یه‌نێت‪ ،‬چونکه‌ نه‌ کورستان‬ ‫به‌و قه‌یرانه‌ زۆرانه‌وه‌ ده‌توانێت ببێت ‌ه‬ ‫ده‌وڵه‌ت نه‌ خواستی نێوده‌وڵه‌تی له‌سه‌ره‌‬ ‫و نه‌ خودی بارزانیش باوه‌ڕی به‌ پر�سی‬ ‫ده‌وڵت هه‌یه‌‪ ،‬چونکه‌ کاره‌کانی بارزانی‬ ‫و نه‌یارانی کورد له‌ رابردوودا دژی‬ ‫ده‌وڵه‌تی کوردی بوه‌ نه‌ک دروستکه‌ری‬ ‫ده‌وڵه‌ت‪ ،‬به‌الم ده‌یه‌وێت له‌رێگای‬ ‫ریفراندۆمه‌وه‌ خواسته‌کانی خۆی حیزب‬ ‫و چه‌ند هێزێکی ناوچه‌که‌ بێته‌دی‪.‬‬ ‫‪17‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫ریفەراندۆمی ‪ 9/25‬بۆ کێ؟‬ ‫ڕێبوارڕەشید‬

‫چەند هەفتەی ڕابردوو بە سەدان‬ ‫لە ڕۆشنبیرانی دڵسۆز قسەوباسیی‬ ‫جیددیان لە سەر ڕیفەراندۆمی ‪٩/٢٥‬‬ ‫کردووە‪ .‬قسەوباسەکان هەمەالیەنە و‬ ‫تایبەتگیرن و لە ڕووانگەی جیاوازەوە‬ ‫ڕیفەراندۆمی ‪ ٩/٢٥‬ـیان هەڵسەنگاندووە‪،‬‬ ‫رەخنەکردووە و هەندێک جاریش‬ ‫پێشنیاریان خستووەتە بەردەست‪.‬‬ ‫بە پێی ڕاگەیاندنی فەرمیی رۆژی‬ ‫چوارشەممە ‪٧‬ـی ‪٦‬ـی ‪ ٢٠١٧‬لە‬ ‫سەالحەدین پازدە ڕێکخراوی کوردیی‬ ‫و باشووری کوردستانیی لە ئاشوور‬ ‫و تورکەمان و ئەرمەن و کلدان‬ ‫کۆبوونەتەوە و لەوێدا بڕیار دراوە‬ ‫کە لە ‪ ٢٠١٧/٩/٢٥‬دا ڕیفەراندۆمێک‬ ‫بە مەبەستی ڕاپرسیی لە باشووری‬ ‫کوردستان سەبارەت بە پر�سی [گوایا]‬ ‫سەربەخۆیی یان مانەوە لەگەڵ دەوڵەتی‬ ‫ئێراق بکرێت‪.‬‬ ‫لە ڕاستییدا هیچ بەڵگەنامەیەک تا‬ ‫ئێستا لەبەردەستدا نییە نیشانی بدات کە‬ ‫ئایا پرسیاری سەرەکیی لەو ڕاپرسیەدا‬ ‫کامە دەبێت و چۆن فۆرمولە دەکرێت‪.‬‬ ‫یەکیەتیی نیشتیمانیی کوردستان‬ ‫‪18‬‬

‫گەورەترین حیزبی‬ ‫ناو ئەو گرووپە‬ ‫‪ ١٥‬الیەنەیە کە‬ ‫تا ئێستا بێ بڕیار‬ ‫ماوەتەوە‪ ،‬و القێکی‬ ‫لە ناو کۆبوونەوە‬ ‫و‬ ‫فەرمیەکان‬ ‫القیکی دیکەی لە‬ ‫ناو دەنگی «نا» بۆ‬ ‫ڕیفەراندۆمی ‪٩/٢٥‬‬ ‫یە‪.‬‬ ‫بڕیاری ‪ ٦/٧‬ی‬ ‫سەالحەدین خەڵکی‬ ‫باشووری النی کەم‬ ‫کردووە بە دوو‬ ‫بەشەوە‪.‬‬ ‫الیەنی فەرمیی‬ ‫ئەو بەرەیەی لەگەڵ‬ ‫گشتپرسیی ‪ ٩/٢٥‬دایە تەنیا و تەنیا باس‬ ‫لە هەبوونی «ماف» و «دروستکردنی»‬ ‫دەوڵەتێک دەکات و تا ئێستا خۆی‬ ‫بە دەلیلهێنانەوە و ڕوونکردنەوەی‬ ‫سیاسەیەوە خەریک ناکات‪ .‬بەتایبەتیش‬ ‫پەنا دەباتە بەر گوتارە نەریتیە‬ ‫سوننەتیەکان وەکوو «دوژمنایەتیی کورد‬

‫و عەرەب»‪« ،‬مافی کورد بۆ دەوڵەت» و‬ ‫کە ئەم ڕیفەراندۆمە راستەوڕاست بە‬ ‫مانای دروستکردنی «دەوڵەت» دێت و‬ ‫هتاد‪ .‬هەڵەیەکی گرینگ و مەترسیداری‬ ‫ئەم بەرەیە ئەوەیە کە هەر کەس لە‬ ‫ڕیفەرندۆمی ‪ ٩/٢٥‬بە گومان بێت ئەوا‬ ‫بە «دژ بە سەربەخۆیی» و «دژ دەوڵەتی‬ ‫کوردی» دەبینرێت‪ .‬بە مانایەکی دیکە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫ڕیفەراندۆمی ‪ ٩/٢٥‬بێ هیچ ئەمالو ال نەخراوەتە بەردەست کە شێوەی‬ ‫و بێنەوبەرەیەک کراوە بە سینۆنۆم‪ /‬ئاخافتن‪ ،‬پرسیار و وەاڵم‪ ،‬ئاستی‬ ‫هاوواتا بۆ سەربەخۆیی‪ /‬دەوڵەت‪.‬‬ ‫بەشداریکردن و دابەشکردنی کار‪،‬‬ ‫الیەنی دووهەم پێیان وایە ئەو دەنگدان‪ ،‬پالن و پالنسازیی‪ ،‬پالنی‬ ‫گشتپرسییە بە کۆمەڵێک دەلیل پێگەی‬ ‫نەتەوەیی کورد لە باشوور الواز دەکات‪،‬‬ ‫و ناتوانێت وەاڵمی دروست بداتەوە‪.‬‬ ‫نفوزی دەوڵەتی ئێران‬ ‫دەلیلەکانی ئەم الیەنە بریتین لە‪:‬‬ ‫‪� .١‬سێ مانگ و نیو ماوەیەکی کورتە‬ ‫بە تایبەتیی لە رێگای‬ ‫بۆ ئەوەی سەرتاسەری هاوواڵتیانی‬ ‫باشووری تێدا بەرێکخستن بکرێت ئیتالعات ـەوە لە زوونی‬ ‫تاوەکوو بە زۆرینە وەاڵمێکی ئەرێنیی‪/‬‬ ‫پۆزەتیڤ بە گشتپرسیەکە بدەنەوە کە سەوزدا زیاتر لەوەیە‬ ‫دیارە دەبێت سەربەخۆیی کوردستان کە ئاسایشی نەتەوەیی‬ ‫بێت‪.‬‬ ‫‪ .٢‬پارلەمانی کوردستان لە کار خراوە‪ .‬کورد پێ هەڵبگیرێت‬ ‫بە بێ هەبوونی پارلەمانێک کە لە راستییدا پاشەکشە‪ ،‬شێوەی جێبەجێکردن‪،‬‬ ‫تەنیا دامێکی سەروەرە بۆ بڕیاردان و ئاخافتن لەگەڵ حکومەتی ناوەند و‬ ‫یاسادەرکردن‪ ،‬راپرسیی گشتیی هیچ دۆستەکانی کورد وەکوو ئەمەریکا و هتاد‬ ‫سەنگ و قورساییەکی نییە و ناتوانێت تێدا بێت‪ .‬لە خودی ماڵپەڕی حکومەتی‬ ‫سەرورەر بێت‪.‬‬ ‫هەرێمی کوردستاندا تا نووسینی ئەم‬ ‫‪ .٣‬کابینەی ‪٨‬ی حکومەتی هەرێم کە بە وتارە هیچ زانیارییەک لە سەر ئەم پرسە‬ ‫پێی دروستبوونی دەبێت «حکومەتی بنکە چارەنووسسازەی تێدا نییە‪ ،‬و تەنانەت‬ ‫فراوان» بێت‪ ،‬لە ئێستادا بە پێی شێوەی وەکوو هەواڵیش باڵو نەکراوەتەوە‪.‬‬ ‫پێکهاتەی خۆی هیچ مانایەکی حکومەتی‬ ‫‪ .٥‬لە ناو باشووردا ناتەبایی و‬ ‫نەماوە‪ .‬هەرچۆنییەک بێت دروستبوونی ملمالنێیەکی بەرچاو لە ئارادایە‪ .‬باشوور‬ ‫حکومەتێکی نوێ کە توانای پیادەکردنی بە ڕەسمیی بریتییە لە دوو زوونی زەرد و‬ ‫بڕیار و جێبەجێکردنی هەبێت ستونێکی سەوز‪ ،‬و لە هەموو ڕوویەکی سەربازیی‪،‬‬ ‫دیکەیە بۆ ئەوەی گشتپرسییەکە ئابووریی‪ ،‬کۆمەاڵیەتیی و هتاد جیاوازن‪.‬‬ ‫پرۆتۆکۆلی جیددی لە چوارچێوەی‬ ‫‪ .٦‬لە باشووری کوردستان قەیرانی‬ ‫سەروەریی خۆیدا هەبێت‪.‬‬ ‫جیددیی سیستەم هەیە‪ ،‬بۆ نموونە‬ ‫‪ .٤‬ئەگەرچی پازدە (‪ )١٥‬حیزبی کارەبا‪ /‬ئەلەتریک‪ ،‬کشتوکاڵ‪ ،‬بەرهەمی‬ ‫کوردیی و باشووریی لە کۆبوونەوەکەدا بژێوی‪ ،‬ئاوی خواردنەوە‪ ،‬سووتەمەنیی‪،‬‬ ‫بەشدار بوون‪ ،‬بە یەکیەتیی نیشتیمانیی خوێندن‪ ،‬نەخۆشخانە و چاوەدێریی‪،‬‬ ‫کوردستانەوە‪ ،‬ڕای گشتیی کوردستانیی بێکاریی و هتاد نەک هەر لە ئاستی‬ ‫پرۆتۆکۆلێکی نووسراوەی وردەکارگیری خۆحوکمرانیی و دەوڵەتدارییدا نییە‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫بەڵکو لە ئاستی ماڵوێرانە و تێکدەرانە‬ ‫دایە‪.‬‬ ‫‪ .٧‬پێوەندییەکانی حکومەتی هەرێمی‬ ‫کوردستان و ناوەند‪ ،‬لەوانە متمانە و‬ ‫باوەڕ بەیەکترکردن‪ ،‬زۆر خراپن‪.‬‬ ‫‪ .٨‬مۆڵگاگەلێکی بەئەژماری سەربازیی‬ ‫تورک بە میت و دەستگاکانی سیخوڕییەوە‬ ‫لە باشوور لە ناوچەی بەهدینان هەن‪.‬‬ ‫‪ .٩‬نفوزی دەوڵەتی ئێران بە تایبەتیی‬ ‫لە رێگای ئیتالعات ـەوە لە زوونی سەوزدا‬ ‫زیاتر لەوەیە کە ئاسای�شی نەتەوەیی کورد‬ ‫پێ هەڵبگیرێت‪ .‬خاڵی ‪ ٨‬و خاڵی ‪ ٩‬دوو‬ ‫خاڵن کە ئەمەریکا و هەندێک دەولەتی‬ ‫ئوروپایان بە تەواوی ناڕەحەت و نیگەران‬ ‫کردووە‪.‬‬ ‫‪ .١٠‬پێوەندییەکانی پارتی دیموکراتی‬ ‫کوردستان و حکومەتی دادوگەشە‪،‬‬ ‫لەوانە فرۆشتنی نەوت‪ ،‬پارەی کورد لە‬ ‫«خەڵک بانکی تورک» دا‪ ،‬و هتاد‪ ،‬هەروەها‬ ‫پێوەندیەکانی یەکیەتیی نیشتیمانیی‬ ‫کوردستان و ئێران‪ ،‬فرۆشتنی نەوت و‬ ‫بازرگانی دیکەی نائاسایی لە ئاستێکی وا‬ ‫بااڵدایە کە دۆستە گەورە و جیددیەکانی‬ ‫کورد‪ ،‬وەکوو ئەمەریکا و هەندێک لە‬ ‫دیموکراسیەکانی ڕۆژئاوا‪ ،‬پێی نیگەرانن‪.‬‬ ‫‪ .١١‬ئەو ناوچانەی باشووری واڵت‬ ‫کە تا ئێستا نەخراونەتەوە سەر باشوور‬ ‫ناسکن و لە دۆخی تالوکەدان کە کاری‬ ‫ڕیفەراندۆم وا زەحمەت دەکەن لە‬ ‫زەرەری بێت وەکوو لە قازانج‪.‬‬ ‫‪ .١٢‬هەبوونی ژمارەیەکی زۆر لە‬ ‫پەناهێندەی ئێراقیی و سووریایی لە تەواوی‬ ‫باشووردا کە تا ئێستا پێناسەیەکی یاسایی‬ ‫ڕوون بۆ هەبوونیان نییە و کە کاریگەریی‬ ‫جیددیان لە سەر گشتپرسیەکە دەبێت‪.‬‬ ‫هاوکات پێکهاتەی زەرەرلێکەوتووی‬ ‫‪19‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫وەکوو ئێزیدیەکان تا ئێستایش لە ناو‬ ‫کامپی زۆر خراپدا دەژین‪.‬‬ ‫‪ .١٣‬کۆنسێسوس‪ /‬هاوڕایی گشتیی‬ ‫لە سەر کۆمەڵیک پر�سی گرینگ لە‬ ‫نێوان الیەنەکاندا نییە‪ .‬بە پێچەوانەوە‬ ‫بێمتمانەیی‪ ،‬گومان و شک‪ ،‬و تا ڕادەیەکی‬ ‫زۆر تووڕەیی و ڕک لە ئارادایە‪.‬‬ ‫‪ .١٤‬باشووری کوردستان خاوەنی‬ ‫خەزێنەیەکی گشتیی شەفاف نییە‪،‬‬ ‫سیاسەتێکی روونی کوردستانیی بەرامبەر‬ ‫بە ڕۆژهەاڵت‪ ،‬ڕۆژئاوا و باکوور نییە‪ ،‬و‬ ‫بڵندگۆیەکی هاوبەش النی کەم بۆ ڕای‬ ‫گشتیی باشوور لە ئارادا نییە‪.‬‬ ‫‪ .١٥‬پشتگوێخستنی بزووتنەوەی‬ ‫گۆڕان لەگەڵ ئەوەشدا کە لەو پەڕی‬ ‫شەفافیەتدا ‪ ٢٥‬کور�سی پارلەمانی‬ ‫بردووەتەوە ناتوانێت بە قازانجی‬ ‫گشتپرسیەکیی باشوور بۆ سەربەخۆیی‬ ‫بێتەوە‪.‬‬ ‫‪ .١٦‬هەوڵێکی زۆری داگیرکەران‬ ‫لە گەڕدایە کە �سێ شاری سلێمانی‪،‬‬ ‫هەولێر و دهۆک بە «کوردستان»‬ ‫مۆر بکرێت و بەو شێوەیە پارچەکانی‬ ‫دیکەی کوردستان سەنگ و ناوێکیان‬ ‫لە مێژوودا نەمێنێت‪ .‬لەبەرئەوە گرینگە‬ ‫کە لە هەموو ئاستێکی قسەوباسدا ناوی‬ ‫«باشووری کوردستان» ڕوون و دیار بێت‬ ‫و بریتیی لە هەموو ئەو ناوچانە بێت کە‬ ‫لە پرۆتۆکۆلی حکومەتی پادشایەتی پادشا‬ ‫مەحمودی حەفید دا هەیە‪ .‬لە خراپترین‬ ‫حاڵەتی داگیرکراویشیدا کوردستانیان‬ ‫دەتوانن موسڵ وەکوو کارتی فشار بەکار‬ ‫بهێنن‪ .‬بەشێکی سیاسەت سازکردن و‬ ‫فەراهەمکردن و کردنەوەی دەروازەیە لە‬ ‫سەر پرسە ئاڵۆزەکان‪.‬‬ ‫‪ .١٧‬تا ئێستا دەسەاڵتدارانی باشوور‬ ‫‪20‬‬

‫حاڵیی نیین لەوەی کە ئاشتیەوانی‬ ‫گشتیی‪ ،‬ئاوەدانکردنەوەی کوردستان‪،‬‬ ‫بە پیشەسازیکردن و بەکشتوکاڵکردنی‬ ‫واڵت‪ ،‬خوێندن و پەروەردە‪ ،‬یەکیەتیی‬ ‫نەتەوەیی و نیشتیمانیی‪ ،‬خزمەتگوزاریی‬ ‫گشتیی بەردی بناخەی دروستکردنی‬ ‫دەوڵەتن‪ .‬دەوڵەت لە سەرئەنجامی‬

‫باشووری کوردستان‬

‫خاوەنی خەزێنەیەکی‬

‫گشتیی شەفاف نییە‪،‬‬ ‫سیاسەتێکی روونی‬

‫کوردستانیی بەرامبەر‬

‫بە ڕۆژهەاڵت‪ ،‬ڕۆژئاوا و‬ ‫باکوور نییە‬

‫راپرسیی گشتیی دروست ناکرێت‪،‬‬ ‫بەڵکو لە سەرئەنجامی پێکەوەگرێدان‬ ‫و پێشخستنی نەتەوەیەک لە رووگەلی‬ ‫سیاسیی و ئابووریی و کۆمەاڵیەتیی‬ ‫دروست دەبێت‪.‬‬ ‫فەلەستینیەکان النی کەم لە ‪٣‬‬ ‫و‬ ‫شێوەپێناسەی»فەلەستینبوون»‬ ‫«عارەببوون» و «ئیسالمبوون» ـەوە هیچ‬ ‫کێشەیەکیان نییە و نەشیانتووانیوە‬ ‫دەوڵەتێک دابمەزرێنن و ناشتوانن‬ ‫دایبمەزرێنن‪.‬‬ ‫دەوڵەت بە گوتاری سۆز و هەستگیر‪،‬‬ ‫بە خۆهێنانوخۆبردن و پەیداکردنی‬ ‫دۆستی درۆزنە و ناجێگای بەقا‪ ،‬بە‬ ‫پەیداکردنی «دوژمنی هاوبەش» دروست‬ ‫ناکرێت‪.‬‬

‫خاڵگەلێکی دیکە هەن کە وەکوو ئەو‬ ‫خااڵنەی پێشوو نەرێنیی‪ ،‬واتە نێگەتیڤ‬ ‫نیین‪ ،‬بەڵکو ئەرێنین‪ ،‬واتە پۆزەتیڤن‪،‬‬ ‫کە کەڵکی گەورە بە گشتپرسییەک بۆ‬ ‫سەربەخۆیی دەگەیەنن و کە دەبێت هەبن‬ ‫بەاڵم نیین‪ .‬بۆ نموونە ئەمانەن‪:‬‬ ‫‪ .١‬لە ڕاستییدا گشتپرسیی بۆ‬ ‫ساخکردنەوەی پر�سی سەربەخۆیی‬ ‫مژارێکی نەتەوەیی بە جۆشە و بۆ‬ ‫نزیکەی زۆرینەی خەڵک بریتییە لە ڕۆژی‬ ‫خۆشحاڵیی و ئومێد و هیوا‪ .‬لەبەرئەوە‬ ‫پێویستە بەو شێوەیە بەرخوردی لەگەڵدا‬ ‫بکرێت‪ .‬واتە ڕۆژی ریفەراندۆم بکرێت بە‬ ‫ڕۆژی خۆشیی و شادیی‪ ،‬بە ڕۆژی متمانە‬ ‫بەیەککردن و پێکەوەبوون‪ ،‬بە ڕۆژی‬ ‫شانبەشانبوون و جیددیەتی سیاسیی‪.‬‬ ‫‪ .٢‬بەرلەوە دەبێت دۆخێکی ئاشتیەوانیی‬ ‫گشتیی ساز بکرێت کە لە تاکەکەسەوە‬ ‫هەتا پێکهاتەی گەورەی زەرەرلێکەوتوو‬ ‫بتوانن پەڕەیەکی سپی هەڵ بدەنەوە و‬ ‫ئەو ڕۆژە بکەن بە ڕۆژی پرۆتۆکۆلێکی‬ ‫نەتەوەیی و نیشتیمانیی بۆ ڕۆژانی ئاییندە‬ ‫وا کە بتوانن لە دۆخی دژواردا ئاماژەی‬ ‫پێ بکەن‪ .‬ئامادەبوون بۆ هەڵدانەوەی‬ ‫پەڕەیەکی نوێ و هەڵگرتنی یەکەم هەنگاو‬ ‫بە متمانەوە یەکێک لە ستونە گرینگەکانی‬ ‫دامەزراندنی دەوڵەتە‪.‬‬ ‫بۆ‬ ‫تایبەتیی‬ ‫کۆمیتەی‬ ‫‪.٣‬‬ ‫بەجۆشوخرۆشتنی و ڕاگرتنی ورەی‬ ‫خەڵک لە هەموو پێکهاتەیەکی کوردستان‬ ‫دروست بکرێت و سەردانی یەکتر بکەن‪،‬‬ ‫بۆ نموونە هەورامان بۆ الی ئێزیدیەکان‪،‬‬ ‫ئێزیدیەکان بۆ الی یارسانەکان‪،‬‬ ‫یارسەنەکان بۆ الی عەلەویەکان‪،‬‬ ‫عەلەویەکان بۆ الی شەبەک‪ ،‬سوننە‬ ‫بۆ الی شیعە و بەو شێوەیە‪ .‬سەردانی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫کەسوکارانی شەهیدان‪ ،‬سەردانی‬ ‫قەندیل و پێشمەرگە‪ ،‬سەردانی‬ ‫جەنگاوەرانی برینداران‪ ،‬سەردانی‬ ‫کۆمیتەی کەمئەندامان بۆ شوێنی جیاواز‬ ‫و هتاد‪ .‬وەکوو ئەوانە گرینگ کۆمیتەگەلی‬ ‫ژنان هەبن کە لە ڕووانگەی ژنانەوە لەو‬ ‫گشتپرسییە و لە گرینگیی سەربەخۆیی‬ ‫بدوێن‪ .‬ئێمە دەبێت ئاستی گشتیی ژنانی‬ ‫باشوور کە خاوەنی خەبات و تێکۆشانن‬ ‫بگەیەنینە ئاستیی ژنانی باکوور و‬ ‫ڕۆژئاوا و لە ڕیفەراندۆم و ڕاگەیاندنی‬ ‫سەربەخۆییدا کۆڵەکەی گرینگ بن‪.‬‬ ‫کوردستانی ئاییندە بە دەستی ژنان و‬ ‫لەسەر دەستی ئەوان ڕادەگیرێت‪.‬‬ ‫‪ .٤‬دیاریکردنی ڕۆژێکی گرینگ‬ ‫لە مێژووی کورددا‪ ،‬بۆ نموونە ‪١‬ی‬ ‫نەورۆز‪ ،‬ساڵڕۆژی گازبارانکردنی‬ ‫هەڵەبجە‪ ،‬ساڵیادی دامەزراندنی کۆماری‬ ‫کوردستان‪ ،‬سەرهەڵدانی ئاگری یان هەر‬ ‫ڕووداوێکی گرینگی دیکە کە مێژوویەکی‬ ‫شایانباس وەبیر خەڵکی کوردستان‬ ‫بهێنێتەوە‪ ،‬بکرێت بە ڕۆژی ڕیفەراندۆم‪.‬‬ ‫ڕیفەراندۆم سەیرانی دوو خانەوادە و‬ ‫ئاهەنگی حیزبێک نییە‪ .‬ڕیفەراندۆمێکی‬ ‫سەرکەوتوو هەنگاوێکی گەورە و کاریگەر‬ ‫دەبێت لە مێژووی بەرخۆدانی کورددا‪.‬‬ ‫‪ .٥‬النی کەم دوو هەفتە بەر لە ڕۆژی‬ ‫دیاریکراو دەست بە دەربڕینی خۆشیی و‬ ‫شادیی‪ ،‬بە هەڵپەڕکێ و سەما و گۆرانیی و‬ ‫دەربڕینی هەستی ئازادیی و سەربەخۆیی‬ ‫لە هەموو شونێکی باشوور بکرێت‪ .‬ئێمە‬ ‫پێکەوە دەتوانین دوژمن دوورەبەزێن‬ ‫بکەین‪ ،‬هاوکات کە دەتوانین پەیامی‬ ‫ئاشتیی و دەراوسێیەتیی بە گەالنی‬ ‫ناوچەکە و بە پێکهاتەکانی ناوچەکە‬ ‫بگەیەنین‪ .‬بناخەی دەوڵەت دەبێت توند و‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫سەقامگیر و بەهێز دابڕێژرێت‪.‬‬ ‫‪ .٦‬تا دەکرێت هەمئاهەنگیی لەگەڵ‬ ‫پارچەکانی دیکەی کوردستان لە هەموو‬ ‫ڕوویەکی سیاسیی‪ ،‬کولتوریی‪ ،‬چاالکیی‬ ‫هاوبەش و هتاد بکرێت‪ .‬نابێت بۆ یەک‬ ‫چاوترووکاندنیش لە یادمان بچێت کە‬ ‫پارچەکانی دیکەی کوردستان‪ ،‬لەوپەڕی‬ ‫داگیرکراویی و بێدەسەڵآتیشیاندا‪ ،‬تەنیا‬ ‫و تاکە پشتوپەنای ڕاستەقینەی ئێمەن‪.‬‬ ‫ئەوان هەمیشە ئەو ئامێزە بوون کە بێ‬ ‫هیچ مەرجێک بۆ ئێمە ئاوەڵەبوون‪.‬‬

‫بەهێزکردنی‬ ‫ناوچە دابڕاوەکان‪،‬‬ ‫ئاوەدانکردنەوەی‬ ‫هەموو کوردستان‪،‬‬ ‫پێشخستنی‬ ‫خزمەتگوزاریی‬ ‫گشتیی و‬ ‫شەفافیەتیی‬ ‫ئابووریی و هتاد‪،‬‬ ‫یەکێک لە کۆڵەکە‬ ‫گرینگەکانی‬ ‫سەرکەوتنی‬ ‫گشتپرسییە‬ ‫‪ .٧‬دەبێت لەگەڵ دۆستەکانماندا‬ ‫بدوێین و تا دەکرێت لە پێوەندی ئاسایی‬ ‫لەگەڵ بەغداد دا ڕیفەراندۆم پێش‬ ‫بخەین‪ .‬الیەنێکی هونەری سیاسەت‬ ‫کەمکردنەوەی نەیار و بەئەژمارکردنی‬ ‫دۆستانە‪ .‬سیاسەتی سەرکەوتوو‬

‫ئەوەیە کە بە کەمترین قوربانی زۆرترین‬ ‫دەستکەوت وەدەستبهێنرێت‪ .‬هێشتنەوەی‬ ‫پێوەندیی دەراوسێیاتی قازانج بە دواڕۆژی‬ ‫نەوەکانی کوردستان دەگەیەنێت‪ .‬ئێمە‬ ‫دەبێت سیاسەت لە دەرەوەی گوزەرانی‬ ‫خۆمان و لە پاش تەمەنی خۆمان ببینین‪.‬‬ ‫‪ .٨‬کارێکی دروست ئەوەیە کە لە‬ ‫ماوەی خۆئامادەکردنی گشتپرسیەکەدا‬ ‫دەستوورێکی نوێ ئامادە بکرێت کە وەاڵم‬ ‫بە قەیرانەکانی ئەوڕۆ بداتەوە‪ ،.‬لە پر�سی‬ ‫پێویستیەک بۆ هەبوونی سەرۆکێکی‬ ‫هەرێم تا دەگاتە شێوەی ماندات و ئەرک‬ ‫و ماف و هتاد و هەموو ئەو پرسانەی‬ ‫دیکە کە ئێستا کێشەن‪ .‬یەکگرتنەوەی‬ ‫ئیدارەکان و چەسپاندنی یەک ئیدارەیی‬ ‫لە هەموو روویەکەوە دەبێت لەم کاتەدا‬ ‫ئەرکی سەرەکیی هەمووان بێت‪.‬‬ ‫‪ .٩‬بەهێزکردنی ناوچە دابڕاوەکان‪،‬‬ ‫ئاوەدانکردنەوەی هەموو کوردستان‪،‬‬ ‫پێشخستنی خزمەتگوزاریی گشتیی و‬ ‫شەفافیەتیی ئابووریی و هتاد‪ .‬یەکێک‬ ‫لە کۆڵەکە گرینگەکانی سەرکەوتنی‬ ‫گشتپرسییە بە مەبەستی سەربەخۆیی‪.‬‬ ‫سەرکەوتنی ئێمە لەو مەیدانەدا دیارە کە‬ ‫تا چ ئاستێک دەتوانین کوردستان بکەین‬ ‫بە شوێنی مرۆڤی سەربەرز و بەو جێگایەی‬ ‫کە رێزی مرۆڤی تیادا دەگیرێت‪.‬‬ ‫سەرئەنجام‪:‬‬ ‫هەموو ئەو خااڵنەی سەرەوە‬ ‫دەیسەملێنن کە دواخستنی ڕیفەراندۆم‬ ‫ئەرکێکی نەتەوەیی و نیشتیمانییە‪ .‬ئێمە‬ ‫دەبێت کاتێک هەڵبژێرین کە بە�شی‬ ‫خۆئامادەکردن و خۆسازکردن بکات‪.‬‬ ‫ئامانج گرتنی ڕیفەراندۆمێک نییە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫سەرخستنیەتی‪.‬‬ ‫بە حوکمی ئەوەی گشتپرسیی‬ ‫‪21‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫میتۆدێکی سیاسیی دیموکراتییە دەبێت لە‬ ‫سەرئەنجامی بڕیاری پارلەمانێکی جیددیی‬ ‫نیشتیمانییدا بخرێتە ڕۆژەڤەوە و بەو‬ ‫شێوەیەش زەمینەی بۆ ساز بکرێت و‬ ‫پێش بخرێت‪.‬‬ ‫دەنگدانی گشتیی دەبێت بۆ‬ ‫سەربەخۆیی و ڕاگەیاندنی دەوڵەت‬ ‫بێت‪ .‬ئەوە مافێکی حاشاهەڵنەگری گەلی‬ ‫کوردستانە و پێویست ناکات بیشارینەوە‪،‬‬ ‫بەڵکو دەبێت وا زەمینەی بۆ خۆش بکەین‬ ‫و ئامادەکاریی بۆ بکەین کە تەواوی گەلی‬ ‫خۆمانی بۆ کۆبکەینوە وا کە لە ئاییندەدا‬ ‫ببێت بە نموونە بۆ پارچەکانی دیکەیش‪.‬‬ ‫ئامانجی ئێمە نابێت ئەوە بێت کە‬ ‫زۆرینەیەک دەنگی سەربەخۆبوونی تیادا‬ ‫بدات‪ ،‬بەڵکو دەبێت ئەوە بێت کە هەرە‬ ‫زۆربایەتی گەلەکەمان لە باشوور دەنگی‬ ‫پێ بدات‪ ،‬بۆ نموونە نە کەمتر لە ‪.٪ ٩٥‬‬ ‫ئێمە بینیمان کە ساڵی ‪ ٢٠٠٥‬نزیکەی ‪٩٨‬‬ ‫‪ ٪‬دەنگیان بە سەربەخۆیی دا‪.‬‬ ‫ئەوانەی پێ دادەگرن کە حیزبێک یان‬ ‫الیەنێک بە تەنیا دەتوانێت بەرپرسیاریی‬ ‫هەڵبگرێت‪،‬‬ ‫گشتیی‬ ‫ڕاپرسیەکی‬ ‫پێداگرتنێکی چەوتە و هاوکاتیش‬ ‫مەترسیدارە‪ .‬پاش ڕێککەوتننامەی‬ ‫جەزائیر و لە بڕیاری ‪١٩٧٥/٣/٢٠‬‬ ‫بۆ وازهێنان و چەک دانان کاتێک کە‬ ‫بزووتنەوەی چەکداریی ئازادیخوازیی‬ ‫لە باشووری کوردستان لەو پەری‬ ‫بەهێزیدا بوو‪ ،‬هیچ کام لە بەرپرسانی‬ ‫باڵآی ئەو کاتە خوێن لە لووتی خۆیان‬ ‫یان کەسوکاریان نەهات و دوو فلسیان‬ ‫زەرەر نەکرد‪ ،‬تەنانەت بە پەسپۆرت و‬ ‫هاسانکاریشەوە گەیشتنە واڵتانی ئوروپا‬ ‫و ئەمەریکا‪ ،‬بەاڵم کوردی باشوور ‪،‬‬ ‫پاش زەرەوزیانی گەورەوگران کەوتە‬ ‫‪22‬‬

‫ناو دۆزەخی داگیرکەرانەوە‪ .‬ڕۆژهەاڵتیی‬ ‫و باکووریی و ڕۆژئاوایی و خۆراسانیی و‬ ‫کوردانی رووسیا و ئەرمێنیا و لوبنان و‬ ‫هتاد لە شیوەنی نەتەوەییدا بوون‪.‬‬ ‫نموونە زۆرن نیشانی دەدەن کە قسەی‬ ‫ڕەنگاورەنگ و بەڕۆمانسیکردنی شۆڕش‬ ‫و ئامانجی نەتەوەیەک قڕانێک ناژی‪.‬‬

‫لە پایتەختی هەرێم‬ ‫ڕۆژنامەی ئاژانسی‬ ‫ئەنادۆڵۆ و ‪AA‬‬

‫زمانحالی فاشیزم و‬ ‫داگیرکەریی تورک‬

‫بە پیتی عەرەبیی و‬

‫التینیی دەر دەچێت‬

‫تاکەکەسێک‪ ،‬حیزبێک یان الیەنێک‬ ‫هەرگیزاوهەرگیز ناتوانێت بەرپرسیاریی‬ ‫شانازیی و غروری شکێندراوی‬ ‫نەتەوەیەک هەڵبگرێت‪ .‬باشوور خۆی لە‬ ‫ئێستادا لە دۆخێکی فرە ناسک و دژواردایە‬ ‫و نابێت ڕێگا بدەین هیچ کەسێک بیکات بە‬ ‫مەیدانی ڕمبازێنی دۆمکیشۆتیانە و ئەقڵی‬ ‫هەرزەکارانە‪.‬‬ ‫سەرخستنی باشووری کوردستان بە‬ ‫کەسایەتیگەلێک دەکرێت کە دەستیان لە‬ ‫تااڵنیی و دزیی و گەندەڵیی‪ ،‬لە دابەشکردنی‬ ‫کوردستان و پارچەپارچەکردنی‬ ‫کوردستان و لەیەکتردوورخستنەوەی‬ ‫پێکهاتەکان و لە بێدەربەستیی و ناپاکیی لە‬

‫خەڵک و لە نیشتیماندا نەبێت‪.‬‬ ‫ئەوانەی لە دەرەوەی کاری خۆبەخش‬ ‫و دڵخوازانە‪ ،‬بە پارەوپول و بە وەرگرتنی‬ ‫زەویوزار و پلەوپایە‪ ،‬خۆیان خزاندووەتە‬ ‫ناو ئەم گفتوگۆیە‪ ،‬دەبێت ڕێگایان پێ‬ ‫نەدرێت‪.‬‬ ‫هاوکات ئەوانەی مووچەی بندیوار‪،‬‬ ‫پول و پارە و زەویوزار یان پلەوپایەیەکیان‬ ‫وەرنەگرتووە و وەرناگرن‪ ،‬بێگومان‬ ‫مافی خۆیانە لەو گفتوگۆیەدا یان لە هەر‬ ‫گفتوگۆیەکی دیکەدا بە ئارەزووی خۆیان‬ ‫بەشدار بن‪ .‬ڕا و بۆچوون و هەڵوێستی‬ ‫ئەوان هەرچییەک بێت‪ ،‬بەشێکی گرینگە‬ ‫لە سامانی سیاسیی نیشتیمانییمان‪.‬‬ ‫جیاوازییەکی پرینسیپیی گرینگ لە‬ ‫نێوان ئەو دوو گرووپەدا هەیە‪.‬‬ ‫ئەوڕۆ لە هەولێر لە پایتەختی هەرێم‬ ‫ڕۆژنامەی «ئاژان�سی ئەنادۆڵۆو »‪AA‬‬ ‫‪ )/(http://aa.com.tr/ks‬زمانحالی فاشیزم‬ ‫و داگیرکەریی تورک بە پیتی عەرەبیی و‬ ‫التینیی لەو پەڕی ئازادییدا دەر دەچێت‪،‬‬ ‫بەشێکی ڕاگەیاندنی کوردیی بە شێوەیەکی‬ ‫ڕێکخراو کولتور و سیاسەتی ئێران و‬ ‫تورکیا باڵو دەکەنەوە‪ .‬ڕۆژانە خەڵک لە‬ ‫باشوور بەو پەروەردەیە گۆش دەکرێن‪.‬‬ ‫هاوکات ڕێگا بە هیچ شێوەدەنگێک نادرێت‬ ‫کە لەو پەڕی دلشۆزییدا ڕیفەراندۆمی‬ ‫‪ ٩/٢٥‬بخاتە ژێر پرسیار‪.‬‬ ‫هاوواڵتیانی باشوور مافی خۆیانە بیر لە‬ ‫هەرچی زووتری سەربەخۆیی و دەوڵەت‬ ‫دروستکردن بکەنەوە‪ .‬هاوواڵتییانی ژیر‬ ‫ئەوانەن کە پرسیاری زەحمەت و گران‬ ‫لە خۆیان دەکەن و کە بە گومانەوە لە‬ ‫خاڵەکان ورد دەبنەوە و داوای وەاڵمی‬ ‫ورد و کۆنکرێت لە دەسەاڵتداران دەکەن‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫ئیسالمیزم‪ ،‬فاشیزم و تۆتالیتاریزمێکی نوێ‬

‫پ‪ .‬د‪ .‬ساالرباسیره‌‬ ‫ئیسالمیزمدا‬ ‫هه‌ناوی‬ ‫له‌ناو‬ ‫بزوتنه‌وه‌یه‌کی جیهادیی تۆتالیتێر سه‌ری‬ ‫هه‌ڵداوه‌ که‌ جێگای مه‌ترسیه‌ بۆ سه‌ر‬ ‫ئاشتی كۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬که‌ ده‌یه‌وێت به‌‬ ‫رێگه‌ی زه‌بروزه‌نگ و تیرۆره‌و ‌ه و دژ به‌‬ ‫دیموکراسیه‌تی عه‌ملانی خه‌الفه‌تێکی‬ ‫ئیسالمی و ده‌وڵه‌تی خودا دروستبکات‪ .‬ئه‌و‬ ‫تۆتالیتاریزمه‌ نوێیه‌ ئیسالمیه‌ جه‌نگێکی‬ ‫نوێی له‌گه‌ل خۆی هێناوه‌ته‌ کایه‌وه‌و‬ ‫پێداگریی له‌سه‌ر فه‌رمانڕه‌وایه‌تیه‌کی‬ ‫خودایی تۆتالیتێر ده‌کات‪ .‬هه‌ر الیه‌نێکی‬ ‫سیا�سی نه‌یه‌وێت دین و ده‌وڵه‌ت ل ‌ه‬ ‫یه‌کتر جودا بکاته‌و ‌ه نابێته‌ ئالته‌رناتیڤێکی‬ ‫دیموکراسیانه‌و له‌م تێڕوانینه‌وه‌ ناکرێ‬ ‫هه‌ڵگری فکری مه‌ر‌که‌زیه‌ت نه‌بێت و‬ ‫مه‌رکه‌زیه‌تیش له‌گه‌ڵ دیموکراسیه‌تدا‬ ‫یه‌ک ناگرێته‌وه‌‪ .‬الیه‌نێک ته‌نها کاتێک‬ ‫ده‌توانێت تاکڕه‌وانه‌ فه‌رمانڕه‌وایی‬ ‫ده‌وڵه‌ت بکات ک ‌ه ببێته‌ دیکتاتۆرێکی‬ ‫موتڵه‌ق‪ .‬هه‌ر سیسته‌مێکی سیا�سی له‌سه‌ر‬ ‫بنه‌مای ئاین و مه‌زهه‌ب دروستبوبێت‬ ‫هه‌رگیز نابێته‌ ئالته‌رناتیڤ و مۆدێلێکی‬ ‫ته‌ندروست و ئه‌قاڵنی بۆ كۆمه‌ڵگه‌‪ .‬ب ‌ه‬ ‫ڕای من ئاینده‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقیش‬ ‫ئاینده‌ی ناکۆکی و ملمالنێی توندی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫نێوان هێز ‌ه دیموکرات و عه‌ملانیه‌کان ‌ه‬ ‫له‌ الیه‌که‌وه ‌و ئیسالم ‌ه ده‌مارگیره‌کان‬ ‫و هیزه‌ ناسیۆنالیسته‌کان ده‌بێت له‌‬ ‫الیه‌کی تره‌وه ‌و ده‌بێته‌ بابه‌تی سیسته‌می‬

‫ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌‬ ‫پێویستی پێیه‌تی‬ ‫سیسته‌م و‬ ‫ده‌ستورێکی‬ ‫ته‌ندروست و‬ ‫ئه‌قاڵنیه‌ که‌ تێیدا‬ ‫جێگای سه‌رجه‌م‬ ‫چین و توێژ ‌ه‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان به‌‬ ‫ئاین‪ ،‬ئاینه‌کان‪ ،‬و‬ ‫مه‌زهه‌هه‌به‌کان و‬ ‫که‌لتور و ئه‌تنیکه‌‬ ‫جیاوازه‌کانه‌وه‌‬ ‫ببێته‌وه‬

‫سیا�سی عێراقی ئاینده‌‪ .‬ئێمه‌ی کوردیش‬ ‫بێبه‌ش نین لێی‪ .‬ئه‌گه‌ر بڕوانینه‌ مێژوی‬ ‫ئیسالم و به‌ حوکمی ئایدۆلۆژیاکه‌ی‬ ‫ده‌بینین ئاڕاسته‌یه‌کی حیزبیی هه‌بوه‌و‬ ‫شه‌ڕی له‌ پێناوی ده‌سه‌اڵتدا کردوه‌و‬ ‫کار بۆ دروستبوونی ده‌وڵه‌تێکی ئیسالمی‬ ‫ده‌کات له‌سه‌ر بنه‌مای شه‌ریعه‪ ‌،‬ئه‌وه‌ ب ‌ه‬ ‫ئیسالمه‌ سیاسیه‌ میانڕه‌وه‌کانیشه‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ پێویستی پێیه‌تی‬ ‫سیسته‌م و ده‌ستورێکی ته‌ندروست‬ ‫و ئه‌قاڵنیه‌ که‌ تێیدا جێگای سه‌رجه‌م‬ ‫چین و توێژه‌ کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان به‌ ئاین‬ ‫(ئاینه‌کان) و مه‌زهه‌هه‌به‌کان و که‌لتور‬ ‫و ئه‌تنیکه‌ جیاوازه‌کانه‌وه‌ ببێته‌وه‪ ‌،‬به‌اڵم‬ ‫رۆڵێکی تری کۆمه‌اڵیه‌تی بدرێت به‌ ئاین‬ ‫که‌ ده‌توانێت خزمه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ی پێبکات‪.‬‬ ‫دوای کۆتایی جه‌نگی سارد زۆریک‬ ‫له‌ گه‌شبینکاران بڕوایان وابوو ک ‌ه‬ ‫چیتر سه‌رده‌می ئاشتی دیموکرا�سی‬ ‫پێگه‌یشتووه‌‪ ،‬به‌اڵم شێوه‌یه‌کی نوێی‬ ‫تۆتالیتاریزم له‌به‌ر چاو نه‌گیرابوو ک ‌ه‬ ‫زۆر پێشتر له‌ جه‌نگی سارد له‌ جیهانی‬ ‫ئیسالمدا سه‌ری هه‌ڵدابوو‪ ،‬ئه‌ویش‬ ‫ئیسالمیزمه‌‪ .‬هه‌ڕه‌شه‌ی جیهادیزم ده‌بێت‬ ‫به‌ جدی له‌به‌ر چاو بگیرێت ئه‌وه‌ش ب ‌ه‬ ‫‪23‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫هه‌ر به‌ گۆڕینی رژێمه‌کان کۆتایی نایه‌ت‬ ‫ب ‌ه ئامرازی جه‌نگ به‌ڵکو به‌ وه‌ستانه‌وه‌ به‌‬ ‫رێگه‌ی رێفۆرمی دیموکرا�سی و که‌لتوریی‬ ‫به‌رامبه‌ر به‌و ئاراست ‌ه ئیسالمیانه‌‪.‬‬ ‫زۆرێک له‌و گه‌شبینانه‌ی موژده‌ی‬ ‫دیموکراسیه‌تیان دوای روخانی فاشیزم‬ ‫به‌ جیهان ده‌دا نه‌یانده‌زانی که‌ له‌ جیهانی‬ ‫ئیسالمدا له‌ ‪ 1928‬وه‌ تۆتالیتاریزمێکی‬ ‫نوێی بزوتنه‌وه‌ی ئیخوان املوسلیمین‬ ‫له‌ دروستبووندا بووه‌‪ .‬دوای دۆڕانی‬ ‫سوپای عه‌ره‌ب له‌ جه‌نگی شه‌ش ڕۆژه‌ی‬ ‫‪ 1967‬و الوازبوونی پان عه‌ره‌بیزم‪ ،‬به‌‬ ‫سیا�سی کردنی ئیسالم به‌ ئیسالمیستێکی‬ ‫جیهادیه‌وه‌ وه‌ک ده‌رئه‌نجام که‌ به‌‬ ‫تۆتالیتاریزمێکی نوێ ناو ده‌برێت به‌ره‌و‬ ‫پێش برا‪ .‬به‌اڵم ل ‌ه هێرشه‌که‌ی ‪11‬ی‬ ‫سه‌بته‌مبه‌ر له‌ ‪ 2001‬چاوی الیه‌نه‌کانی‬ ‫کرده‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ مه‌تر�سی ئه‌م‬ ‫بزوتنه‌و ‌ه ئیسالمیه‌‪.‬‬ ‫هه‌موو سیسته‌مێکی سته‌مکار‬ ‫تۆتالیتیر نیه‌و له‌ رۆژهه‌اڵتی ناوه‌ڕاستدا‬ ‫هه‌میشه‌ رژێمی دیسپۆتیزم (سته‌مکار)‬ ‫هه‌بووه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌ جیهانبینی ئیسالمیزمه‌وه‌‬ ‫خۆمان له‌به‌رده‌م دیارده‌ی فه‌رمانره‌وایی‬ ‫خودا ده‌بینینه‌وه‌ که‌ تۆتالیتاریزمه‌‪.‬‬ ‫بزوتنه‌و ‌ه ئیسالمیه‌کان له‌ ته‌واوی جیهاندا‬ ‫هه‌وڵ بۆ ئه‌م شێوه‌ فه‌رمانڕه‌وایی ‌ه‬ ‫ئه‌ده‌ن‪ .‬تۆتالیتاریزمی جیهادیی هێشتا‬ ‫ئه‌و ئایدۆلۆژیایه‌یه‌ که‌ ده‌یه‌وێ شێوازی‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌که‌ی به‌ جیهاد به‌ده‌ست بهێنێت‪.‬‬ ‫به‌کارهێنانی‬ ‫قورئانیشدا‬ ‫ل ‌ه‬ ‫زه‌بروزه‌نگ القتال بۆ باڵوکردنه‌وه‌ی‬ ‫ئاینی ئیسالم رێگه‌پێدراوه‌‪ .‬ئه‌وه‌ له‌ مێژودا‬ ‫له‌ کاتی داگیرکاریه‌ جیهادیه‌کاندا به‌کار‬ ‫هاتوه‌‪ .‬هه‌ر که‌سێک ئینکاری ئه‌و ‌ه بکات‬ ‫نه‌ ئاگاداری ئایه‌ت و سوره‌ته‌کانی ناو‬ ‫‪24‬‬

‫قورئانه‌‪ ،‬نه‌ ئاگاداری مێژووی ئیسالمه‌‪.‬‬ ‫تۆتالیتاریزمی جیهادیی هه‌ر هێشتا‬ ‫ئایدۆلۆژیای بزوتنه‌وه‌ ئیسالمیه‌ دیارو‬ ‫نادیاره‌کانه‌‪ ،‬که‌ ده‌یانه‌وه‌ێ فۆرمێکی‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارێتیی ب ‌ه رێگه‌ی جیهاد به‌ده‌ست‬ ‫بهێنێت‪ .‬له‌ قورئانیشدا بوونی جیهاد‬ ‫هه‌یه‌و به‌کارهێنانی توندوتیژیی (القتال)‬

‫له‌ مێژووی نوێدا‬ ‫رۆژئاوا به‌ هۆی‬ ‫شارستانیه‌ته‌وه‌‬ ‫ئیسالمی برده‌ دواوه‪،‬‬ ‫ئیسالمه‌کانی سه‌ده‌ی‬ ‫نۆزد ‌ه کاردانه‌وه‌ی خۆ‬ ‫گونجاندنیان هه‌بوو‬ ‫ی له‌ پێناوی باڵوکردنه‌وه‌ی ئیسالمدا‬ ‫گرتۆته‌ خۆی و له‌ مێژووی داگیرکاریه‌کانی‬ ‫ئیسالمدا به‌کار هێنراوه‌ و هه‌ر که‌سێک‬ ‫نه‌هی له‌و ‌ه بکات ن ‌ه ئاگاداری ئایه‌ته‌کانی‬ ‫قورئانه‌و نه‌ مێژووی ئیسالم‪ .‬هه‌رچه‌نده‌‬ ‫جیهادی کالسیک جه‌نگخواز بوون‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌و جۆره‌ تیرۆریزمه‌ نه‌بوو به‌ تێگه‌یشتنی‬ ‫ئه‌مڕۆی پۆست کالوزه‌ڤیتس بۆ جه‌نگ‪.‬‬ ‫هه‌رچه‌نده‌ باس له‌ لیبه‌رالیزمی‬ ‫ئیسالمی و له‌ تۆتالیتاریزمی ئیسالمی‬ ‫بکرێت‪ ،‬به‌اڵم هه‌ردوکیان ئیسالم‬ ‫بنه‌مای سه‌ره‌کییانه‌و له‌ بۆچونه‌کانیان‬ ‫ده‌گه‌رێنه‌وه‌ بۆ ئیسالم‪ .‬دروستبوون‬ ‫و فراوانبوونی ئیسالمیزم وه‌ک‬ ‫بزوتنه‌وه‌یه‌کی تۆتالیتێر باکگراوندێکی‬ ‫مێژویی خۆی هه‌یه‌‪.‬‬ ‫له‌ مێژووی نوێدا رۆژئاوا به‌ هۆی‬

‫شارستانیه‌ته‌وه‌ ئیسالمی برده‌ دواوه‌‪.‬‬ ‫ئیسالمه‌کانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ کاردانه‌وه‌ی‬ ‫خۆ گونجاندنیان هه‌بوو‪ ،‬هزری‬ ‫رۆژئاوایان وه‌رگرت سه‌باره‌ت به‌ مۆدێلی‬ ‫ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌و ‌ه هه‌رچه‌نده‌‬ ‫مۆدێلی ده‌وڵه‌ت له‌ قورئاندا نیه‌‪ .‬فه‌شه‌ل‬ ‫هێنانی ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ سێکوالره‌کان‬ ‫و قه‌یرانی موئه‌سه‌ساته‌کانی له‌ جیهانی‬ ‫ئیسالمدا بوونه‌ هۆی دروستبوونی‬ ‫ئیسالمیزم‪ .‬که‌واته‌ ئیسالمیزم له‌ بنه‌ڕه‌تدا‬ ‫وه‌ک تۆتالیتاریزمێکی نوێش ناکۆکه‌ بۆ‬ ‫پره‌نسیپه‌ دیموکراتیه‌کان که‌ له‌سه‌ر‬ ‫پره‌نسیپی سه‌ربه‌خۆیی گه‌ل و ده‌وڵه‌تی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی سێکوالر وه‌ستاوه‌‪.‬‬ ‫نوسه‌ری ئه‌ملانی هانا ئاڕندت ل ‌ه‬ ‫مه‌سه‌له‌ی تۆتالیتاریزمدا ته‌نیا باس ل ‌ه‬ ‫ده‌سه‌اڵت ناکات‪ ،‬به‌ڵکو وه‌ک بزوتنه‌وه‌ش‬ ‫با�سی لێوه‌ ده‌کات‪ ،‬ده‌وڵه‌تان به‌رژه‌وه‌ندی‬ ‫و حیساباتی نه‌ته‌وه‌یی و ده‌وڵه‌تییان هه‌یه‌و‬ ‫پابه‌ندن ب ‌ه رێنماییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌کان‬ ‫و سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تیشدا‪ .‬دژی ئه‌و‬ ‫ده‌وڵه‌تانه‌ی که‌ پابه‌ند نابن به‌ رێکه‌وتنه‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌تیه‌کانه‌و ‌ه ده‌کرێ سزای‬ ‫نێوده‌وڵه‌تی بسه‌پێندرێت به‌سه‌ریاندا‬ ‫وه‌ک ده‌وڵه‌ته‌ دیکتاتۆره‌کان و ئه‌وانه‌ی‬ ‫پشتی تیرۆریزم ده‌گرن و پابه‌ند نابن‬ ‫به‌ رێکه‌وتننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌کان‪،‬‬ ‫وه‌ک ئه‌وه‌ی به‌رامبه‌ر عێراقی به‌عس‬ ‫و ئه‌فغانستانی تالیبان و تورکیاش‬ ‫کراو ده‌کرێت‪ ،‬به‌اڵم به‌رامبه‌ر به‌‬ ‫بزوتنه‌وه‌ جیهادیه‌ سه‌رانسه‌ریه‌کان‪،‬‬ ‫وه‌ک القاعیده‌و داعش و بۆکۆ حه‌رام‬ ‫ئه‌وا پراکتیزه‌ کردنی ستراتیجیه‌کی‬ ‫له‌م جۆره‌ کارێکی ئاسان نیه‌ به‌رامبه‌ر‬ ‫به‌ بزوتنه‌وه‌یه‌کی تۆتالیتاریی جیهادی‬ ‫ناده‌وڵه‌تیی چه‌کداریی ئیسالمی سیا�سی‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫الیه‌ن ‌ه ناده‌وڵه‌تیه‌کان به‌ پێچه‌وانه‌و ‌ه‬ ‫بۆنمونه‌ الیه‌نه‌ ئاینیه‌ فه‌نده‌مینتالیسته‌‬ ‫بزوتنه‌وه‌ جیهادیه‌کانی ئه‌نجامده‌رانی‬ ‫جه‌نگ خزاونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌که‌‪.‬‬ ‫مه‌ترسیه‌که‌ لێره‌دا ته‌نها زه‌بروزه‌نگ‬ ‫نیه‌ وه‌ک میتۆدێکی تیرۆر به‌ڵکو مه‌ترسیه‌‬ ‫بۆ سه‌ر ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬هه‌ربۆیه‌‬ ‫لێره‌دا ده‌کرێ باس له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی جیهادیی‬ ‫بکرێت له‌ شێوه‌ی تۆتالیتاریزمه‌ نوێکه‌‬ ‫بۆ كۆمه‌ڵگه‌کان به‌ گه‌وره‌ترین هه‌ڕه‌شه‌و‬ ‫ته‌حه‌دای سه‌ده‌ی ‪ 21‬ده‌بینرێ‪.‬‬ ‫له‌ دوای کۆمۆنیزمی ستالین و فاشیزمی‬ ‫هیتله‌ر به‌ تێزه‌کانی هانا ئاڕندت و کارل‬ ‫پۆپه‌رس و ماکس هۆک هایمه‌رس‪،‬‬ ‫جیهادیزمی ئیسالمیی نوێترین جۆری‬ ‫تۆتالیتاریزم به‌ده‌ی ده‌کرێت‪ .‬ئه‌م شێوه‌‬ ‫تۆتالیتاریزمه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ کاریگه‌رترو‬ ‫له‌ هه‌مان کاتدا مه‌ترسیدارتره‪ ‌،‬وه‌ک له‌‬ ‫تۆتالیتاریزمه‌ کۆنه‌ک ‌ه چونکه‌ له‌سه‌ر ب ‌ه‬ ‫سیاسه‌ت کردنی ئاین بنه‌مای وه‌رگرتوه‌و‬ ‫به‌مه‌ش شه‌رعیه‌تێکی ئاینیی بڕوا بوون‬ ‫ئه‌دات به‌ خۆی‪ .‬لێره‌دا به‌ ئایدۆلۆژی‬ ‫کردنی ئاین کاریگه‌رتر ‌ه وه‌ک له‌ هه‌ر‬ ‫ئایدۆلۆژیایه‌کی سێکوالر‪.‬‬ ‫تۆتالیتاریزمی نوێی ئاینیی خۆی وه‌ک‬ ‫جیهادیست ده‌بینێت و ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌شنا‬ ‫که‌ وه‌ک چاالکوانێکی سیا�سی ئاماده‌یه‌‬ ‫بۆ زه‌بروزه‌نگ‪ ،‬به‌ڵکو بۆ باوه‌رێکی‬ ‫ئاینییشه‌‪ ،‬که‌ بۆ حوکمڕانیی خودا له‌سه‌ر‬ ‫ئاستی جیهاندا ده‌جه‌نگێت‪ .‬ئه‌م کۆمه‌ڵه‌‬ ‫مرۆڤه‌ ئیسالمیانه‌ سه‌ره‌ڕای جیاوازیی‬ ‫که‌لتوری و ئیتنیکییان جیهانبینیه‌کی‬ ‫هاوبه‌ش پێکیانه‌وه‌ ده‌به‌ستێت که‌ ئاینه‌‪.‬‬ ‫لێره‌دا ئاڕاسته‌یه‌کی ئیسالمی سیا�سی کار‬ ‫له‌سه‌ر به‌ سیا�سی کردنی ئه‌م جیهانبینی ‌ه‬ ‫ده‌کات‪ .‬ئایدۆلیۆژیای جیهادیزم له‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئیسالمه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌‪ .‬بسام‬ ‫تیبی‪ ،‬به‌ ڕه‌چه‌له‌ک سوری و پسپۆر له‌‬ ‫بواری ئیسالمدا ئاگاداریی ئه‌وه‌ ئه‌دات‬ ‫که‌ ئیسالم و ئیسالمیزم هاوتا نه‌کرێن‬ ‫به‌ یه‌ک و ڕای وایه‌ «جیهادیزم کار بۆ دار‬

‫ده‌وڵه‌تی ئیسالمی‬

‫هه‌ن که‌ به‌ رێگه‌ی‬ ‫داموده‌زگای‬

‫ده‌وڵه‌تیه‌و ‌ه ده‌یانه‌وێ‬

‫خه‌وی ده‌وڵه‌ت و‬

‫ئیداره‌یه‌کی خودایی‬ ‫بهێننه‌دی‬

‫االسالم ده‌کات که‌ جیهان بگرێته‌وه‌و‬ ‫به‌وه‌ش ئه‌و تۆتالیتاریزمه‌ی نوێنه‌رایه‌تی‬ ‫ده‌کات هه‌ڕه‌شه‌یه‌کی سیا�سی جیهانیه‌‪.‬‬ ‫ڕێفۆرمێکی مۆدێرن بۆ ئیسالم به‌‬ ‫جیهانبینیه‌کی لیبرال و دیموکرات و‬ ‫میانڕه‌و ده‌توانێت ببێته‌ ئالته‌رناتیڤ بۆ‬ ‫جیهادیزمێکی عه‌سکه‌ریانه‌«‪ .‬سه‌رجه‌م‬ ‫رێکخراو ‌ه ئیسالمیه‌ تیرۆریسته‌کان‬ ‫دروشمی جیهادیان هه‌ڵگرتوه‌ (جیهاد له‌‬ ‫میسر‪ ،‬جیهادی ئیسالمی له‌ فه‌له‌ستین‪،‬‬ ‫جیهاد ل ‌ه کشمیر‪ ،‬له‌ ئه‌نده‌نوسیا ‪..‬تاد) که‌‬ ‫ئه‌مانه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی جیهادیین چ بۆ ئاسای�شی‬ ‫نێوده‌وڵه‌تی و چ بۆ ئه‌و موسوڵمانانه‌ی‬ ‫وه‌ک ئه‌وان بیر ناکه‌نه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئایدیۆلۆژیای ئیسالمیزم خوتبه‌ی‬ ‫ئیداره‌یه‌کی خودایی ئه‌دات که‌ سه‌ره‌تا‬ ‫بۆ جیهانی ئیسالم و دواتر سه‌رجه‌م‬

‫مرۆڤایه‌تی بگرێته‌وه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ش ئه‌و‬ ‫تۆتالیتاریزمه‌ نوێیه‌ی سه‌ده‌ی بیست و‬ ‫یه‌که‌مه‌‪ .‬به‌اڵم به‌ پێچه‌وانه‌ی فاشیزمی‬ ‫نازی و کۆمۆنیزمه‌که‌ی ستالین ئه‌م‬ ‫تۆتالیتاریزمه‌ نوێیه‌ ئیسالمیه‌ نه‌بۆت ‌ه‬ ‫ریالیزمێک‪ .‬ئیسالمیه‌کان به‌ پێچه‌وانه‌و ‌ه‬ ‫بزوتنه‌وه‌یه‌ک پێکدینن که‌ له‌ توانایدایه‌‬ ‫ملیۆنان موسوڵمانی بێهیواو دوو دل بۆ‬ ‫ئامانجه‌کانی خۆی مۆبیلیزه‌ بکات‪.‬‬ ‫ده‌وڵه‌تی ئیسالمی هه‌ن که‌ به‌ رێگه‌ی‬ ‫داموده‌زگای ده‌وڵه‌تیه‌وه‌ ده‌یانه‌وێ خه‌وی‬ ‫ده‌وڵه‌ت و ئیداره‌یه‌کی خودایی بهێننه‌دی‪.‬‬ ‫هه‌ندێکی تر ده‌یانه‌وێ ئه‌م ئامانج ‌ه‬ ‫به‌ رێگه‌ی توندوتیژیه‌وه‌ به‌ ئه‌نجام‬ ‫بگه‌یه‌نن‪ ،‬که‌ بریتین له‌ جیهادیسته‌کان‪.‬‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌ی جیهادی ئیسالمی ل ‌ه سه‌ده‌ی‬ ‫‪ 21‬دا گه‌وره‌ترین بانگهیشتی پێکدادانه‌ بۆ‬ ‫ڕۆژئاواش‪ .‬ئه‌و تیرۆریزمه‌ی که‌ له‌ جیهادی‬ ‫ئیسالمیه‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌ ناکرێ وه‌ک‬ ‫کاری باندێکی موجریم و شێت بچووک‬ ‫بکرێته‌وه‌‪ ،‬به‌ڵکو بزوتنه‌وه‌یه‌کی سیا�سی‬ ‫ئاینیی مه‌رکه‌زیی له‌ پشته‌و هه‌ره‌شه‌یه‌کی‬ ‫جیهادییه‌‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ش پره‌نسیپی جیهاد وه‌ک‬ ‫ئامرازی ویستی خودا پیاده‌ بکرێت ل ‌ه‬ ‫پێناو سه‌رخستنی ئیسالم به‌سه‌ر «بێ‬ ‫باوه‌ڕه‌کاندا» ئه‌وا فونده‌مێنتی تیرۆرو‬ ‫چه‌وساندنه‌و ‌ه به‌ ئاسانی ناشکێنرێت‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌نده‌ش بیرکردنه‌وه‌ی ده‌ست نه‌بردن‬ ‫بۆ ئاین هه‌بێت ئه‌وه‌نده‌ش ناکرێ‬ ‫ده‌سه‌اڵت له‌الیه‌ن گه‌له‌وه‌ پیاد ‌ه بکرێت‪.‬‬ ‫فاشیزم جۆرێکه‌ له‌ ئاینی سیا�سی‪.‬‬ ‫دواکه‌وتوه‌کانی وا بیرده‌که‌نه‌وه‌ خۆیان‬ ‫له‌ راستیه‌کی موتڵه‌قدا ده‌بیننه‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌ هه‌ڕه‌می سه‌ره‌وه‌یدا سه‌رۆکێکی‬ ‫کاریزمایی هه‌یه‌ ک ‌ه موهیمه‌یه‌کی‬ ‫‪25‬‬

‫‪NO:19 - August 2017‬‬

‫پیرۆزی پێدراوه‌ بۆ‬ ‫ئازادیه‌کانه‌و ئاماده‌ی‬ ‫سه‌ری هه‌ڵداوه‌‪.‬‬ ‫یه‌کخستنی نه‌ته‌وه‌و‬ ‫قوربانی دانیشه‌‪.‬‬ ‫هه‌ردوو ئاڕاسته‌که‌‬ ‫سه‌رکه‌وتن به‌سه‌ر‬ ‫هه‌موو ئه‌م خه‌سڵه‌تان ‌ه ئامانجێک پێکیانه‌و ‌ه‬ ‫دوژمندا‪ .‬ئایدیۆلۆژیای ئیسالمیزمی مۆدێرنیش ده‌به‌ستێته‌و ‌ه‬ ‫فاشیزم هه‌واداره‌کانی ده‌گرێته‌و ‌ه که‌ هاوکات ئیمپراتۆریه‌تێک پێک‬ ‫ژه‌هراوی ده‌کات ب ‌ه‬ ‫له‌گه‌ل فاشیزمی‬ ‫بهێنن به‌ ده‌سه‌اڵتێکه‌وه‌‬ ‫رق و کینه‌و جیهان‬ ‫سااڵنی بیسته‌کانی‬ ‫که‌ وێرانکردنێکی‬ ‫دابه‌ش ده‌کات به‌سه‌ر سه‌ده‌ی رابوردو‬ ‫موتڵه‌قی دوژمنه‌کانی‬ ‫هاوڕێ و دوژمنداو‬ ‫دروستبووه‌‪ .‬چ فاشیزم پێشینه‌یه‌تی‪.‬‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌ له‌ نه‌یاره‌کانی و چ ئیسالمیزم ل ‌ه‬ ‫بزوتنه‌وه‌ی فاشیزم له‌‬ ‫ده‌کات‪ .‬دژ به‌ مۆدێرنه‌و هه‌ناوی یان هه‌ست‬ ‫ئه‌ڵمانیا ناسیۆنالیزم و‬ ‫مارکسیزم و جوله‌که‌و بوونێکی دۆڕاوه‌وه‌‬ ‫ره‌گه‌زی ئاری کردبوه‌‬

‫‪26‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بنه‌مای ئایدیۆلۆژی‪،‬‬ ‫له‌خۆ گرتوه‌‪ .‬ئیسالمی‬ ‫له‌ کاتێکدا ئه‌وی‬ ‫سیا�سی وای ده‌بینێت‬ ‫تریان قه‌ناعه‌تی به‌‬ ‫که‌ موهیمه‌یه‌کی‬ ‫بااڵده‌ستیی موسوملانان خودایی پێدراوه‌ ک ‌ه‬ ‫هه‌یه‌ به‌رامبه‌ر ب ‌ه‬ ‫له‌ ده‌ره‌وه‌ی شوێن و‬ ‫بێباوه‌ڕه‌کانی پاشماوه‌ی زه‌مه‌نیشدا ده‌بێت به‌‬ ‫مرۆڤایه‌تی و بڕوای‬ ‫ده‌ست بهێنرێت‪.‬‬ ‫به‌ ده‌ست نه‌بردنه‌‬ ‫بۆ قورئان‪ ،‬وه‌ک‬ ‫به‌رنامه‌یه‌کی ده‌ست‬ ‫بۆ نه‌براو که‌ گوای ‌ه‬ ‫هه‌موو شته‌کانی‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫رۆژه‌ڤا باشوور!‬ ‫زه‌روان توراقی‬

‫د دیرۆكا نه‌ته‌وان دا هنده‌ك قۆناغ‬ ‫هه‌نه‌ كو چاره‌نڤيس سازن‪ ،‬نهۆ كورد‬ ‫دڤێ قۆناخێ دا نه‌‪ ،‬ل ئالیه‌كی كه‌فتيه‌ ناڤا‬ ‫شه‌ره‌كه‌ جهانی و ل ئالیه‌ك دى ئەو مافێ‬ ‫وێ یێ كو د سه‌رێ سه‌دساال بيستان دا‬ ‫ژ ده‌ست هاتبوو ستاندن نێزوكه‌ وى مافێ‬ ‫خوه‌ بده‌ست بينيت‌‪ .‬ئە‌ڤه‌ ژ بۆ نه‌ته‌وه‌ك ‌ه‬ ‫وه‌ك كورد كو ب په‌یمانێن ناڤ ده‌وله‌تی‬ ‫هاتیه‌ پارچ ‌ه كرن قۆناخه‌كه‌ زێرینە‪.‬‬ ‫باشه‌ كێ چه‌وا و ژ بۆ چ تێكلدارى ڤێ‬ ‫قۆناخێ دبيت؟ ده‌مێ مرۆڤ ل رۆژه‌ڤا‬ ‫باشوورێ كوردستانێ دنێڕيت هنده‌ك‬ ‫دیمه‌نێن كو تێرا خوه‌ خاڤن ده‌ردكه‌ڤنه‌‬ ‫پێشبه‌رى مرۆڤى‪ .‬مژارا گشت پرسینێ‬ ‫مژاره‌كه‌ كو پێویسته‌ هه‌ر كه‌سه‌كێ كورد ب‬ ‫جدی سه‌رێ خوه‌ پێڤه‌ بێشينيت‪ .‬پر جاران‬ ‫ل سه‌ر شاشا ته‌له‌ڤزيۆنان ده‌ردكه‌ڤن كو‬ ‫ب مه‌به‌ستا ئاراسته‌كرنا گه‌ل ده‌ردكه‌ڤن‪،‬‬ ‫و دهێته‌ گۆتن «پێدڤيه‌ نه‌بيته‌ مژاره‌ك ‌ه‬ ‫حزبايه‌تى» وى ده‌مى پڕسيار ئه‌ڤه‌يه‌ كو‬ ‫ئه‌ڤ حزبه‌ ژبۆ چ هه‌نه‌ و ژبۆ چ سه‌روه‌ت‬ ‫و سامانێ ڤى گه‌لى بۆ وان دهێته‌ مه‌زاختن؟‬ ‫مژار بگشتى ب ئاوايه‌كێ به‌رفره‌ مژاره‌كا‬ ‫حزبايه‌تى يه‪ .‬بێ گومان مه‌به‌ستا گه‌لێ كورد‬ ‫ب تايبه‌ت يێن ل باشورێ كوردستانێ ژ ڤێ‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆتنێ‪ ،‬بێ باوه‌ريا وان به‌رامبه‌ر ڤان حزبان‬ ‫دده‌ته‌ ديار كرن‪ .‬لێ د ڕه‌وشێن ئاسايى دا‬ ‫ئه‌ڤ حزب ‌ه ژبۆ خزمه‌ت و پێشه‌نگاتيێ‬ ‫هاتينه‌ دامه‌زراندن‪ .‬ئه‌ڤه‌ ده‌مه‌كه‌ كو‬ ‫ته‌ماشه‌ دكه‌م كانێ كێ دێ مژارێ وه‌كه‌‬ ‫جڤاكى و سيا�سى ده‌ت ‌ه نيقاش كرن‪،‬‬ ‫خه‌لكه‌ك هه‌يه‌ كو دڤێ هه‌وڵدانێ دايه‌‪ ،‬لێ‬ ‫ده‌ستهه‌التێ تشته‌كه‌ وه‌سا ڕێكخستن كريه‌‬ ‫كو ب هه‌ر ئاوايى دكارن ڕۆژه‌ڤا جڤاكێ و‬

‫كو مژار بته‌نێ ل‬

‫ده‌ردۆرێ په‌ده‌كێ‬

‫دهێته‌ نيقاش كرن‬ ‫وه‌سا دده‌نه‌ ديار‬

‫كرن كو تو دبێژى‬

‫قه‌ى ده‌رڤايى (پ د‬ ‫ك) هێزه‌كا ديتر ل‬ ‫كوردستانێ نينن‬

‫جه‌ماوه‌رێ وێ هه‌لخه‌له‌تينن‪.‬‬ ‫يا ژ هه‌ميا خه‌له‌تي تر و ن ‌هڕاست تر ژى‬ ‫ئه‌وه‌ كو مژار بته‌نێ ل ده‌ردۆرێ په‌ده‌كێ‬ ‫دهێته‌ نيقاش كرن‪ .‬وه‌سا دده‌نه‌ ديار كرن‬ ‫كو تو دبێژى قه‌ى ده‌رڤايى پ‪.‬د‪.‬ك چ هێزه‌كا‬ ‫ديتر ل كوردستانێ نينن‪ .‬ده‌مێ وه‌سا ژى‬ ‫دبيت ئه‌ڤه‌ كارتێكرنه‌كه‌ نه‌باش لسه‌ر‬ ‫گه‌ل دده‌ته‌ چێ كرن‪ .‬ب واته‌يه‌ك ‌ه ديتر‬ ‫لسه‌ر ناڤێ پ‪.‬د‪.‬ك ێ و د به‌رژه‌وه‌نديا وێ‬ ‫دا شه‌ڕێ تايبه‌ت دهێته‌ مه‌شاندن‪ .‬پ‪.‬د‪.‬ك‬ ‫بخوه‌ ژى دناڤاهه‌ولدانه‌ك وه‌سا دايه‌ كو‬ ‫ڕۆژه‌ڤێ بته‌ڤاهى بكه‌ت ‌ه يا خوه‌‪ ،‬د قوناغا‬ ‫هه‌لبژارتنان دا ناڤێ ڤێ دزينا ڕۆژه‌ڤا گه‌له‌‪.‬‬ ‫دز د كارێ خوه‌دا سه‌ركه‌فتي ‌ه ژبه‌ر كۆ‬ ‫ماڵ بێ خودانه‌‪ .‬دگه‌ل ڕۆژه‌ڤا ڕيفراندۆمێ‬ ‫ئاماده‌كاريێن هه‌لبژارتنێن ‪2017‬ێ دهێت ‌ه‬ ‫كرن‪ ،‬نهۆ پ‪.‬د‪.‬ك ب ده‌سپێشخه‌ريا‬ ‫ى‪.‬ن‪.‬ك ێ هه‌وڵ دده‌ت كۆ ژ ڤێ ڕه‌و�شێ‬ ‫مه‌غدوريه‌ته‌كا نه‌ته‌وى ده‌ربێخيت‪.‬‬ ‫هه‌ر ژ نهۆدا ئه‌م دكارين پێشبينى بكه‌ين‬ ‫كۆ دێ د ده‌مێ هه‌لبژارتنان دا زمانه‌كێ‬ ‫چه‌وا بۆخوه‌ بكار ئينن‪« :،‬مه‌ سه‌ربخۆبونا‬ ‫وه‌اڵت خواست لێ وان نه‌هێال» هه‌ر ژ ڤى‬ ‫ده‌مى ژى دياره‌ كو دێ كێ تاوانبار ده‌رێخن؛‬ ‫بزاڤا گۆران‪ ،‬دخوازن پ‪.‬ك‪.‬ك و اليه‌نێن‬ ‫‪27‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫ده‌ردۆرێ وێ ژى كو ب هزر و بيرێن سه‌رۆك‬ ‫ئاپۆ ل باشورێ كوردستانێ كار دكه‌ن د‬ ‫هه‌مان فۆڕماتێ دا بنرخينن‪ .‬لێ ته‌ڤگه‌را‬ ‫ئازادى ب داخويانيه‌كێ ژ ده‌سپێكێ ئه‌ڤ‬ ‫ڕێكه‌ لبه‌ر وان دا گرتن‪.‬‬ ‫ب هه‌وڵدانێن ك‪.‬ن‪.‬ك؛ێ د بنه‌كۆك‬ ‫دا ڕۆژه‌ڤا ڕاسته‌قينه‌يا وه‌اڵت و نه‌ته‌وه‌يا‬ ‫مه‌ هاته‌ پێش‪ .‬بێ گومان هه‌ر كورده‌كێ‬ ‫سه‌رخوه‌بوونا كوردستانێ دڤێت‪ .‬ئه‌ڤ ‌ه‬ ‫نه‌مژارا نيقا�شێ يه‌‪ ،‬ئه‌م ژ ئه‌زموونێن‬ ‫گه‌الن دزانين كو گه‌ل بتنێ دكارن ب‬ ‫به‌رنامه‌ و پالنێن هه‌ڤبه‌ش ڤان قۆناغان‬ ‫ده‌رباس بكه‌ن‪ .‬ژبۆ كو ڕێك ل به‌ر يێكه‌تى و‬ ‫پڕۆگرامێ كوردان يا هه‌ڤبه‌ش بوونێ بهێته‌‬ ‫گرتن هنده‌ك ده‌ردۆر كه‌تنه‌ له‌زگينيێ و‬ ‫نۆكه‌ ژى د قادا ناڤده‌وله‌تيدا ب تنێ ماينه‌‪.‬‬ ‫له‌وما گرنگه‌ كو چ كه‌سه‌ك ل كوردستانێ‬ ‫نه‌كه‌ڤيت ‌ه خه‌فكا ڤێ چه‌مكا به‌ڕه‌اڵيى‪ .‬ل‬ ‫وه‌اڵته‌كێ كو ئه‌ڤه‌ دوو ساڵن په‌ڕله‌مانێ‬ ‫كو ژاليێ گه‌ل ڤه‌ هاتيه‌ هه‌لبژارتن ده‌گه‌هێ‬ ‫وێ هاتيه‌ پڕۆم كرن و گرتن‪ .‬ب كوردى‬ ‫ئه‌ڤه‌ لسه‌ر زه‌ويا هاتى دروون بازاڕ كرنه‌‪،‬‬ ‫ئانكۆ ژبۆ خوه‌ ڕۆژه‌ڤ ڤه‌هاندنه‌‪ .‬هندى‬ ‫كۆ مژارا قه‌پات مانا په‌ڕله‌مانى هه‌بيت‪ ،‬بال‬ ‫كه‌س گوهێ خوه‌ نه‌ده‌ت ‌ه ڤان حزبێن كو د‬ ‫پ ‌هرله‌مانيدا ئه‌ندامن‪.‬‬ ‫ڕۆژه‌ڤا كو ئيرۆ خوه‌ دده‌ت ‌ه به‌رچاڤان‬ ‫ئه‌ڤ گشتپرسيا( ڕيفراندۆما) هه‌يى يه‌‪،‬‬ ‫لێ د بنه‌كۆكا خۆدا ڕۆژه‌ڤ نه‌ئه‌وه‌‪ ،‬ڕۆژه‌ڤا‬ ‫ڕاسته‌قينه‌ ئه‌وه‌ كو هه‌ر ڕۆژ چه‌ندين گه‌نج‬ ‫ژبه‌ر كو ل وه‌اڵت ژ پێشه‌ڕۆژ و داهاتيا خوه‌‬ ‫بێ هيڤي نه‌‪ ،‬وه‌اڵتى بجى دهێلن و دچن و‬ ‫ل ده‌ريايان دا دخه‌ندقن‪ ،‬و به‌شه‌ك ژى‬ ‫ژاليێ ئيرادى و ئه‌خالقى وندا دبن‪ .‬نۆكه‌ ل‬ ‫باشور ئه‌و پێشه‌يا كو ژ هه‌مويا باشتر پاره‌‬ ‫پێڤه‌ دهێت چيه‌؟ مانه‌ چۆلكرنا وه‌اڵتى ژ‬ ‫‪28‬‬

‫گه‌نجانه‌؟ د گه‌ل ڤااڵ كرنا كوردستانێ ژ‬ ‫گه‌نجێن كوڕ‪ ،‬ڕه‌وشا ژنێن گه‌نج دبيته‌ چ؟‬ ‫ڕۆژێ چه‌ند ژ وان دمرن‪ ،‬و چه‌ند هيڤيا وان‬ ‫ژ ژيانێ دهێته‌ بڕين و چه‌ند ژ وان دهێنه‌‬ ‫سۆتن و چه‌ند ژ وان ڕاستى ده‌ست درێژيان‬ ‫تێن؟! باشه‌ ئه‌ڤه‌ ڕۆژه‌ڤا كێ يه‌؟ هنده‌ك‬ ‫پڕسيار هه‌نه‌ كو پێدڤيه‌ پێداچۆن لسه‌ر‬ ‫بهێته‌ كرن‪ ،‬پڕسيارێن كو به‌رسڤێن وان‬ ‫هه‌نه‌ لێ پا دڤێت بهێن ‌ه په‌يدا كرن و دان‪.‬‬ ‫ئه‌و به‌رێزێن كو نك دلێ خۆ ب ڕۆژه‌ڤا گه‌ل‬ ‫ڤ ‌ه مژول دبن‪ ،‬ڕۆژێ چه‌ند جاران ل ناڤ‬

‫چاره‌نڤيسا مه‌ ل‬

‫باشوره‪ ،‬د ڕاستيێ‬ ‫دا ڕۆژه‌ڤه‌كا گرنگ‬ ‫هه‌يه‌‪ ،‬لێ بڕۆهنى‬

‫نه‌دياره‌‪ ،‬پێدڤى ب‬

‫ڕۆژه‌ڤا هشياركرن و‬ ‫په‌روه‌رده‌كرنا گه‌ل‬

‫هه‌يه‌‬

‫كۆالن و تاخ گوند و ده‌ڤه‌رێن كو د وێرانيێ‬ ‫دانه‌ دا دگه‌ڕن و به‌رسڤا وان پڕسان تێدا‬ ‫دبينن؟! ڕۆژه‌ڤا قه‌يرانا ئابۆرى ل باشور ژبۆ‬ ‫ئاماده‌كرنا ڕيفراندۆمێ هاته‌ پێش خستن‪،‬‬ ‫ئه‌ڤه‌ د داخويانيێن نێچيرڤان و قوباد دا‬ ‫ئه‌شكه‌ره‌يه‌‪ .‬ل ده‌مه‌كێ كو گه‌ل ب ڤان‬ ‫هه‌موو كێشه‌يێن جڤاكى ڤ ‌ه ڕووبه‌ڕوو‬ ‫مايه‌‪ ،‬ئه‌ڤ به‌رپرسان ‌ه ڕێكه‌فتنێن ب مليۆنا‬ ‫دۆالران ئيمزا دكه‌ن‪ .‬ب ڤان ڕێكه‌فتنان ژى‬

‫شانازيێ دكه‌ن و ئه‌ڤه‌ هه‌مان به‌ره‌نه‌ كو ل‬ ‫سه‌ر شاشه‌يێن تله‌ڤزۆنان نيگ ‌هرانيا خۆ‬ ‫كێه‌يێن قه‌يرانان ده‌ردبڕن‪ .‬ژبۆ‬ ‫لبه‌رامبه‌ر ِ‬ ‫ڤێ مژارێ د مه‌ته‌لۆكێن كورديدا دبێژنێ‪:‬‬ ‫«دگه‌ل گورگى دخۆت و دگه‌ل شڤانى گرى‬ ‫و شينێ دكه‌ت»‬ ‫له‌وما چاره‌نڤيسا مه‌ ل باشوره‌‪ .‬د‬ ‫ڕاستيێ دا ڕۆژه‌ڤه‌كا گرنگ هه‌يه‌‪ ،‬لێ بڕۆهنى‬ ‫نه‌دياره‌‪ ،‬پێدڤى ب ڕۆژه‌ڤا هشياركرن و‬ ‫په‌روه‌رده‌كرنا گه‌ل هه‌يه‌‪ .‬نه‌ك ب ميناكا‬ ‫ڤان به‌رنامه‌يێن كو هيڤيا گه‌ل بتايبه‌ت يێ‬ ‫گه‌نجان دڕۆخينيت‪ .‬ل سه‌ر ڤان ئه‌كرانێن‬ ‫تله‌ڤزيۆنان هنده‌ك به‌رنامه‌ هه‌نه‌ كو‬ ‫مرۆڤ دبێژيت قه‌ى ل وه‌اڵته‌كێ خه‌وناندا‬ ‫دژين‪ .‬خه‌لكه‌ك هه‌يه‌ كو ب دوو شێوازان‬ ‫دكه‌ڤن ‌ه ناڤا ڕوبارێ پ‪.‬د‪.‬ك دا و دگه‌ل‬ ‫دمه‌شن؛ يێك ڕۆژه‌ڤا ڕيفراندۆمێ يه‌ كو‬ ‫دهێته‌ نيقاش كرن و يا دى ژى بتايبه‌ت ب‬ ‫مژارا ماده‌ و برسيبۆنێ دهێته‌ نيقاش كرن‪،‬‬ ‫ئه‌ڤ هه‌ردووكه‌ ژى هه‌ر ئه‌و تشتن يێن‬ ‫كو پ‪.‬د‪.‬ك؛ێ دده‌نه‌ خودانكرن‪ .‬ل ڕاستيا‬ ‫ئه‌ردۆغان بنێڕن كو ئه‌ڤه‌ ‪ 17‬ساڵن كو ب‬ ‫هه‌مان پڕۆگرامى لسه‌ر ده‌ستهه‌التێ يه‌‪.‬‬ ‫بر�سى دكه‌ت و نه‌چارى هه‌وجه‌ييێ دكه‌ت‬ ‫و ئيراده‌يا وان بخوه‌ڤه‌ دده‌ته‌ گرێدان‪.‬‬ ‫نهۆ ئه‌ڤ ‌ه �سى ساڵن يا كو ل باشوور هاتى‬ ‫كرن هه‌مان تشته‌‪ .‬ئه‌ڤه‌ نه‌ تشته‌كه‌ كو‬ ‫بڕه‌نگه‌ك سروشتى پێك هاتييه‌‪ ،‬ئه‌ڤه‌ د‬ ‫چارچۆڤه‌يا پڕۆگرامه‌كێ سيسته‌ماتيك يا‬ ‫درێژ ماوه‌دا هاتيه‌ مه‌شاندن‪.‬‬ ‫ل توركيێ ژى د چه‌ند ساڵێن ده‌سپێكين‬ ‫دا ئيجاخا ئه‌ردۆغان‪ ،‬ده‌رێ خه‌زينێ‬ ‫ڤه‌كر و هنده‌ك ده‌ردۆر تێر كرن‪ ،‬پا�شى‬ ‫ژى ئه‌وێن كو ب كه‌فچكا تێر كرين‪ ،‬ب‬ ‫مه‌ڕبێالن ديسان ژێ خوارنه‌ڤه‌‪ .‬ل باشور‬ ‫ژى دساڵێن بۆريدا وه‌كه‌ دهێت ‌ه زانين ب‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫هه‌ر شێوازه‌كێ گه‌ل فێرى مووچه‌خوريێ‬ ‫كرن‪ ،‬و ئه‌ڤ ‌ه چه‌ند ساڵن ژى كو ديسا ژێ‬ ‫دهێت ‌ه ستاندن‪ .‬هه‌لبه‌ت ياكۆ دهێته‌ كرن‬ ‫نه‌تشته‌كه‌ كو ده‌ستهه‌التێن ل باشور پێش‬ ‫ئێخستين‪ ،‬ئه‌و ژى لگۆرى ده‌رفه‌تێن خۆ ڤێ‬ ‫پڕۆگراما دوژمنێن مرۆڤاهيێ پێك دئينن‪.‬‬ ‫دئه‌نجامدا ياكو لسه‌ر كاره‌ سه‌رمايه‌داريا‬ ‫ده‌ره‌كى و يا ناڤخۆيى يه‌‪ .‬يا كۆ پێدڤي ‌ه‬ ‫ببيته‌ ڕۆژه‌ڤا مه‌ ئه‌ڤه‌يه‌ كۆ؛ ئه‌ڤ گه‌لێ‬ ‫به‌رخوه‌دێر چه‌وا وه‌سا زوو ب ڤێ ياريێ‬ ‫هات ‌ه خاپاندن و ته‌سليمى ڤێ له‌يستۆكێ بۆ‪،‬‬ ‫چه‌وا وه‌سا زوو باوريا خۆ ب ڤێ پڕۆگراما‬ ‫ڕۆخێنه‌ر ئينا؟! پاره‌ و ژيانا خوارن و ڕازانێ‬ ‫و بێ به‌رنامه‌ ژيان كرن و بێ سه‌روبه‌رى‬ ‫چه‌وا بۆ سه‌ره‌وه‌رێ ژيانا ڤى مله‌تى‪،‬‬ ‫ئه‌ڤه‌يه‌ پرسيارا سه‌ره‌كه‌‪ .‬ئه‌م ژ مێيژويا‬ ‫پێخه‌مبه‌ران دزانين كو ده‌مێ خرابى به‌اڵڤ‬ ‫دبيت غه‌زه‌ب و به‌اڵ ژى ژاليێ خودێ ڤ ‌ه‬ ‫بسه‌رێ جڤاك و خه‌لكان دا دبارن‪ ،‬باشه‌‬ ‫غه‌زه‌با كۆ ئه‌ڤرۆ بسه‌ر گه‌لێ مه‌دا بارى ما‬ ‫نه‌به‌سه‌ بۆ كو تێرا خۆ ئه‌م ئه‌زمونان ژێ‬ ‫وه‌رگرين‪ .‬ڕه‌شه‌بايه‌ك وه‌كه‌ داعش بسه‌ر‬ ‫گه‌لێ كورد دا هات‪ ،‬د ڤان سه‌دساڵێن‬ ‫بسه‌ر كوردان بۆريدا تێرا خۆ ئه‌زموونن‪،‬‬ ‫به‌س تشته‌ك ژێ كێمه‌‪ ،‬ئه‌و ژى ئه‌زمون‬ ‫گرتنا ژ ڕابردوويه‌‪.‬‬ ‫ئه‌م جاره‌كه‌ دى بزڤرينه‌ سه‌ر ڕۆژه‌ڤێ‪،‬‬ ‫ل سه‌ر شاشه‌يێن كو ب گه‌نده‌لى هاتينه‌‬ ‫ئاڤاكرن بال ئه‌و به‌رێزان ‌ه لسه‌ر پڕۆپاگنده‌يا‬ ‫گشتپرسيا خۆ هه‌ر به‌رده‌وام بن‪ .‬بال ئه‌م ژى‬ ‫ل كۆالن و تاخ و گوندان ڕۆژه‌ڤا ڕاسته‌قينه‌‬ ‫دگه‌ل خه‌لكێ خۆ نيقاش بكه‌ين‪ .‬ڕۆژه‌ڤا‬ ‫گه‌ل لسه‌ر پڕۆگرامه‌كێ كو هه‌م بكاريت‬ ‫ڕێنماييه‌ك بيت بۆ ژيانا وان و هه‌م ژى‬ ‫وره‌يا وان بده‌ته‌ بلند كرن‪ .‬مۆدێال نه‌ته‌وا‬ ‫ديموكراتيك د ڤێ بارودۆخێ دا ژ بۆ ژيانێ‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫زۆر گونجايه‪ .‬ده‌مه‌ كو دناڤ پڕۆژا نه‌ته‌وا‬ ‫ده‌موكراتيك دا هوربين بين‪ .‬مۆدێله‌ك‬ ‫وه‌ك يا ڕۆژاڤا ل به‌ر چاڤێ مه‌يه‌ و ئه‌م ل‬ ‫باشور دكارين بكه‌ينه‌ پڕۆگرامێ كارى يێ‬ ‫ته‌ڤگه‌را ئازاديا جڤاكا كوردستانێ‪ .‬ژبۆ‬ ‫ڤێ پڕۆگرامێ گه‌ل لهه‌ر جيه‌كێ ئاماده‌يه‌‪،‬‬ ‫ژخوه‌ گه‌ل هه‌موو گاڤا يێ ئاماده‌يه‌‪ ،‬يێ كو‬ ‫بێ ئاماده‌بوونه‌ ئه‌م بخوه‌نه‌‪ .‬ڕێبه‌ر ئاپۆ د‬

‫ل كوردستانێ (پ ك‬

‫ك) تنێ وه‌ك هێزه‌كه‌‬ ‫چه‌كدارى ديتن‬

‫شاشيه‌كه‌ ديرۆكى يه‬

‫(پ ك ك) ل كوردستانێ‬ ‫فه‌لسه‌فه‌يه‌كا نوويا‬

‫ژيانێ يه‬

‫ده‌مێ بڕيارا ك‪.‬ج‪.‬ك دا دروشمه‌ك پێش‬ ‫خست « هه‌رنه‌ سه‌ر كارى» ژبۆ ئاڤاكرنا‬ ‫په‌رگاال سيسته‌ما نه‌ته‌وا ديموكراتيك و‬ ‫مودێرنيته‌يا ديموكراتيك هه‌ر حه‌ژێكه‌ره‌كێ‬ ‫فكر و ڕامانێن ئاپۆ دڤێت كو لسه‌ر كار‬ ‫بكه‌ت‪ .‬گرۆپ زۆڕن‪ ،‬ل هه‌رقاده‌كا ژيانێ‬ ‫كار هه‌يه‌‪ .‬گه‌نجێ كو چاڤه‌ڕێ كاره‌كێ‬ ‫يه‌ بال بفه‌رمۆت‪ ،‬ئاڤا كرنا مۆدێرنيته‌يا‬ ‫ديموكراتيك چاڤه‌ڕێ وى دكه‌ت‪ .‬نه‌ژبۆ‬ ‫به‌رژه‌وه‌نديێن شه‌خس‪ ،‬به‌لكه‌ ژبۆ باوه‌ريا‬ ‫ڕحێ به‌رپرسياريا خۆ و ئه‌ڤينداريا لب ‌هرانبه‌ر‬ ‫مرۆڤاتيێ‪ .‬خۆ ژ ڕۆژه‌ڤێن سه‌خته‌ و‬ ‫كاراكته‌ريا وێ ئه‌و ده‌ستهه‌التدارن كو تو‬ ‫دبێژيه‌ وان دز و گه‌نده‌لكار‪ ،‬ڕزگار بك ‌ه و ب‬ ‫شێوازێ وان كار نه‌كه‌ و نه‌ژى‪.‬‬

‫پڕسا مه‌ يه‌كێتيا نه‌ته‌وه‌يى ل سه‌ر‬ ‫بنه‌مايێ نه‌ته‌وا ديموكراتيك؛ه‌‪ .‬ڕۆژه‌ڤا‬ ‫مه‌ ئه‌ڤه‌يه‌‪ .‬د ڤى ده‌ميدا جڤاك ئێم و‬ ‫به‌رهه‌ڤه‌ ل باشور چاڤه‌ڕێ هه‌ڤرێتيا‬ ‫ڕێبه‌ر ئاپۆ دكه‌ن‪ .‬لێ ل ڤێده‌رێدا ژى‬ ‫ئاراسته‌كرنه‌ك شاش هه‌يه‌‪ ،‬چاڤه‌ڕێ‬ ‫دكه‌ن كو پ‪.‬ك‪.‬ك ب چه‌كان داكه‌ڤيت ‌ه‬ ‫قادان‪ ،‬ئه‌ڤه‌ ژى هه‌لخه‌له‌تاندنه‌كه‌‪ ،‬ل‬ ‫كوردستانێ پ‪.‬ك‪.‬ك تنێ وه‌ك هێزه‌كه‌‬ ‫چه‌كدارى ديتن شاشيه‌كه‌ ديرۆكى يه‌‪.‬‬ ‫پ‪.‬ك‪.‬ك ل كوردستانێ فه‌لسه‌فه‌يه‌كا‬ ‫نوويا ژيانێ يه‌‪ .‬وه‌ك م ‌ه لسه‌رى باس كرى‪،‬‬ ‫پێدڤي ‌ه ئه‌م به‌ر ب ڕۆژه‌ڤێن ڕاسته‌قينه‌ڤه‌‬ ‫بچين‪ .‬گه‌لێ ڕێكخستن كرى دكارىت خوه‌‬ ‫ژ بن سته‌مكاريێ ڕزگار بكه‌ت‪ .‬كه‌س ژ‬ ‫ده‌رڤه‌ى هێز و ڕێكخستنێن گه‌وهه‌رى‬ ‫نكاريت نه‌ته‌وان ڕزگار بكه‌ت‪ .‬پ‪.‬ك‪.‬ك‬ ‫فه‌لسه‌فه‌يه‌كه‌ كو كه‌سێن هه‌لگرێ ڤێ‬ ‫فه‌لسه‌فێ پێدڤيه‌ خوه‌ و ژيانا خوه‌ لگۆرى‬ ‫وێ هزرينێ پراكتيزه‌ بكه‌ن‪ ،‬و ته‌ڤلى ڤێ‬ ‫فه‌لسه‌فێ بير كرن و لگۆرى ژيانا هه‌يى‬ ‫بڕێڤه‌ چۆن و ژيان كرن دگه‌ل هه‌ڤدوو‬ ‫ناگونجن‪ .‬ئه‌ڤه‌ مه‌ دده‌ته‌ خه‌له‌تاندنێ‬ ‫و ڕۆژه‌ڤێ لبه‌ر مه‌ دده‌ته‌ وندا كرن و مه‌‬ ‫دێخيته‌ خزمه‌تا ڕۆژه‌ڤا ده‌ستهه‌التداريا‬ ‫هه‌يى‪ .‬له‌وما ل ده‌مه‌كێ كو ئه‌م ژبو جڤاكێ‬ ‫ڕۆژه‌ڤێ ئاڤا دكه‌ين د هه‌مان ده‌مێ دا ژبۆ‬ ‫خوه‌ ژى ڕۆژه‌ڤا هه‌ڤاڵ بوونێ ئه‌ساس‬ ‫بگرين‪ .‬د وه‌اڵتێ مه‌دا هاتيه‌ باوركرن كو‬ ‫ب شێوازێ به‌رێ ژيانكرن نه‌پێكانه‌‪ .‬ل‬ ‫گۆڕه‌پانا ژيانێ ده‌ره‌به‌گ بوون و مودێال‬ ‫سه‌رمايه‌دارى هه‌ردوو ژى ئه‌نجامێن وان‬ ‫قه‌يرانن و بێ هيڤي بوونن و كێشه‌ نه‪ .‬د‬ ‫بنگه‌ه دا هه‌ول دهێته‌ دايين كو ڕۆژه‌ڤا‬ ‫جڤاكێ ب ڤان دوو شێوازان بهێته‌ پڕ كرن‪.‬‬ ‫ئه‌ڤ هنده‌ بێزاربوونا ژ وه‌اڵت ژى چاڤكانيا‬ ‫‪29‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫خوه‌ ژ ڤێ ئه‌گه‌رێ دگريت‪ .‬ل‬ ‫ده‌مه‌كێ كو زنجير ‌ه دراما و‬ ‫فليمێن توركان‪ ،‬كو خۆ حه‌تا‬ ‫ده‌ربڕينێ ژ ڕاستينه‌يا جڤاكا‬ ‫تورك ژى ناكه‌ن‪ ،‬و ل ئاليه‌كێ‬ ‫ديتر فليمێن كۆرى كو قه‌ت‬ ‫په‌يوه‌نديا خۆ ب ده‌ره‌به‌گيا‬ ‫كوردان ڕه‌ نينه‌ د شاشێن‬ ‫تله‌ڤزيۆنان و ڕكالمێن وێ دا‬ ‫ڕۆل دگێڕن‪ ،‬گه‌نجێ م ‌ه دێ‬ ‫چه‌وا هزركه‌ت و به‌ر ب كيڤ ‌ه‬ ‫چيت؟! ئه‌و ژى ل ده‌مه‌كێ كو‬ ‫ل دبستانا پڕۆگرامه‌ك كو تێرا‬ ‫خو ‌ه ژ زانستا سه‌رده‌م و جڤاكێ‬ ‫دووره‌ دناڤدا ڕۆڵ دگێڕيت‪.‬‬ ‫ژبۆ به‌رهه‌نگاربونا دگه‌ل‬ ‫ده‌ستهه‌التداريا مه‌ترسيدار و‬ ‫به‌ديله‌ك كو ده‌رڤه‌ى ڕۆژه‌ڤا‬ ‫كو وان ده‌ستنيشان كرى‪،‬‬

‫‪30‬‬

‫ڕۆژه‌ڤا گه‌ل و جڤاكێ يه‌‪ .‬ل‬ ‫باشور يا كو پێدڤيه‌ قه‌ت‬ ‫لسه‌ر نيقاش نه‌هێته‌ كرن مژارا‬ ‫برسيبۆنێ يه‌‪ ،‬ژبۆ كو ئه‌ڤ ‌ه‬ ‫خه‌فكه‌كه‌ كو ده‌ستهه‌التداران‬ ‫ژبۆ گه‌ل دانايه‌‪ .‬نان ئانكۆ‬ ‫ئه‌و خه‌زينه‌يه‌ ياكو ژ جڤاكێ‬ ‫هاتيه‌ دزين‪ ،‬بێگومان‬ ‫پێويستيا ماڵبات و مرۆڤان‬ ‫ب پێداويستيا ده‌بارا ژيارێ‬ ‫هه‌يه‌ لێ كارێ شۆڕه‌شگێران‬ ‫نه‌ كۆياليه‌تى ل پێناڤا نانه‌كێ‬ ‫يه‌‪ .‬كارێ شۆڕه‌شگێران‬ ‫پڕۆگرامه‌كه‌ شكێناندنا وێ و‬ ‫ئاڤا كرنا ده‌باره‌ك ده‌رڤه‌يى وێ‬ ‫سه‌رچه‌ماندنێ يه‌‪ .‬ژخوه‌ ڕۆژه‌ڤا‬ ‫سه‌ره‌كه‌ ئه‌ڤه‌يه‌‪ .‬ل وى جهێ‬ ‫كۆ ديتنا تاك و جڤاكێ ڕۆخيا‬ ‫ل وى جهى پێدڤيه‌ سه‌رژنوو‬

‫نرخاندن و نرخدايينا هه‌ردۆكان‬ ‫بهێت ‌ه ڤه‌هاندن‪ .‬ل وى جهێ كو‬ ‫تنێ تاكه‌كه‌سان گرنگيا خو‬ ‫هه‌بوو گه‌نج ژ وه‌اڵتى دڕه‌ڤن و‬ ‫وه‌اڵتى چۆل دكه‌ن‪ .‬ئه‌ڤ ڕه‌وش‬ ‫ده‌ربڕينێ ژ جڤاكه‌كا هه‌ڕفتى‬ ‫و تاكه‌كێ كۆله‌ دكه‌ت‪ .‬هه‌موو‬ ‫هه‌ولێن ده‌ستهه‌التێ ژبۆ ڤي‬ ‫يه‌‪ ،‬گه‌نجێ كو به‌رب ده‌رڤه‌ى‬ ‫وه‌اڵت كۆچ دكه‌ت‪ ،‬گه‌نجێ‬ ‫خوه‌دى تواناييه‌‪ ،‬لێ ئه‌و تواناييا‬ ‫كو شاش هاتيه‌ ئاراسته‌ كرن‪.‬‬ ‫ژبۆ ڤان گه‌نجان ئێش و ژان‬ ‫هاتن چێ كرن‪ ،‬نه‌ئه‌وه‌ كو هيچ‬ ‫تشته‌كێ وان نينه‌‪ ،‬ئه‌و هزاران‬ ‫دۆالران دده‌ن كو بچنه‌ ده‌رڤه‌ى‬ ‫وه‌اڵت‪ ،‬دڕه‌وشه‌كێ دا كو ئه‌و‬ ‫نزانيت ژى كا دێ ل وێ ده‌رێ‬ ‫چه‌وا و ب چ شێوازه‌كێ ژيت‪،‬‬

‫د ئه‌نجامدا قه‌يرانا مرۆڤان‬ ‫و هه‌ڤسه‌نگيا جڤاكێ دهێته‌‬ ‫دروستكرن‪ .‬له‌وما گه‌نج د ئاليێ‬ ‫هزريدا بڤى ڕه‌نگى ووندا دبيت‪.‬‬ ‫ڕێ لبه‌ر وى هاتيه‌ وندا كرن‪.‬‬ ‫ژبه‌ر ڤان سه‌ده‌مان ل باشور‬ ‫ڕێپيڤان و مانگتن و بۆيكۆت و‬ ‫چاالكيێن ب ڤێ شێوازێ باشن‪،‬‬ ‫لێ گه‌ركو پڕۆگرامه‌ك كو بانگا‬ ‫ژيانا جڤاكێ دكه‌ت نه‌بيت‪ ،‬وى‬ ‫ده‌مى بێ ئه‌نجام ده‌ردكه‌ڤيت‪.‬‬ ‫نۆكه‌ ئه‌و ده‌مه‌ كو ل باشور‬ ‫په‌رگال دكاريت بهێت ‌ه گۆهه‌رتن‪،‬‬ ‫تنێ ياكو دهێته‌ خوه‌ستن ژياندنا‬ ‫كاره‌‪ ،‬ئه‌ڤ ‌ه ژى ب په‌روه‌رده‌كرنا‬ ‫جڤاكێ پێكانه‌‪ .‬به‌ديال وێ‬ ‫ڕۆژه‌ڤا مه‌ و پڕۆگرامێ مه‌يه‌‪.‬‬ ‫گه‌لى گه‌نجا لسه‌ر كار بكه‌ن‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫دیموکراسی لیبرالیستی‬ ‫و قەیرانی دەسەاڵت و حوکمڕانیی لەجیهاندا‬ ‫دارا مەحمود‬ ‫به‌�شی یه‌كه‌م‬ ‫لەناو گەلێک لە خەڵکانی ناو خۆمان‬ ‫و ئەوانەش کە ئەزموونی دیموکراسیان‬ ‫تاقی نەکردۆتەوە و یانیش ئەزموونێکی‬ ‫کەمیان لەم ڕووەوە هەیە‪ ،‬ئەم بیروباوەڕە‬ ‫زاڵە کە لە ئەوروپا و ئەمەریکا‪ ،‬یان‬ ‫ئەوەی بەگشتی پێیدەگوترێت خۆرئاوا‪،‬‬ ‫سیستەمێکی بێ هەڵە و کەموکوڕی‬ ‫پیادەکراوە و کاتێکیش شێوازە‬ ‫خۆرئاواییەکانی دیموکرا�سی وەک‬ ‫نموونە دەگرین پێمانوایە ئیتر ئەوان‬ ‫لەدیموکرا�سی بوونەتەوە و هەموو‬ ‫کاروبارەکانیان بەوپەڕی تۆکمەییەوە‬ ‫بەڕێوەدەچێت و بۆئێمەش تەنیا ئەوەندە‬ ‫پێویستە هەروەک ئەوان جارێکی تر‬ ‫دووبارەیان بکەینەوە‪ .‬ئەمەش هەڵەیەکە‬ ‫نەک هەر بەشێک لە ئێمە بەڵکو گەلێک لە‬ ‫واڵتانیش‪ ،‬بێ ئەوەی لەرێگای شیکردنەوە‬ ‫و ناسینی بارودۆخ و هەلومەرجە‬ ‫ناوخۆییەکان‪ ،‬رێبازی گەشەسەندنی‬ ‫سروشتی بەرەو دیموکراسیی‪ ،‬بگرنەبەر‪،‬‬ ‫بەالساییکردنەوە و هەڵخەڵەتان بە‬ ‫رووکەش تێی دەکەون‪ .‬و زۆربەی‬ ‫هەرەزۆری جارەکانیش کاتێک باس‬ ‫لەچەمکی دیموکرا�سی دەکەین تەنیا‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫مۆدێلە خۆرئاواییەکەی ئەمڕۆ‪ ،‬کە هەمان‬ ‫دیموکرا�سی لیبرالیستییە‪ ،‬لەزەینماندا‬ ‫بەرجەستە دەبێت‪ .‬لەحاڵێکدا مۆدێلە‬ ‫یۆنانەکیەی دیموکرا�سی و شێوازی‬ ‫نوێنەرایەتی و شێوازی راستەوخۆی‬ ‫دیموکرا�سی و لەهەموو�شی گرنگتر‬ ‫کارییگەری سیستەمی سەرمایەراریی و‬ ‫لکاندنی ئەم دووانە بەیەکتریەوە پێویستە‬ ‫مژاری باس بن‪ .‬و جێگای سەرنجی زۆرە‬ ‫کە ئەو دیموکراسییە خۆرئاواییەی‬ ‫ئەمڕۆیی کەبەالی گەلێک لە ئێمەوە‬ ‫تۆکمەو تەواوە‪ ،‬و الی نوێنەرایەتیەکەی‬ ‫خۆ�شی لەخۆرئاوا سەرسەختانە داکۆکی‬ ‫لێدەکرێت‪ .‬الی گەلێکانی تر لە بیرمەندان‬ ‫و فەیلەسوف و سیاسەتمەدارانی‬ ‫خۆرئاوا وەها نییە و بۆیەک لەحزەش‬ ‫چییە بێنەوبەرە و رەخنەو رەخنەی‬ ‫بەرابەر و ملمالنێی فکری نێوانیان‬ ‫سەبارەت بەوەی دیموکرا�سی چییە‬ ‫و دەبێ چۆن بێت و چۆن بەسەر ئەم‬ ‫هەموو قەیرانانەدا زاڵ بن‪ ،‬وشێوازی‬ ‫حوکمڕانی چ ریفۆرم و گۆڕانکارییەکی‬ ‫پێویستە‪ ...‬راناوەستێت‪ .‬و هەر چەندساڵ‬ ‫جارێک تیۆرییەکی نوێ دێتە گۆڕێ‪،‬‬ ‫رەواج پەیدا دەکات و دەگوترێت کە‬

‫ئەمە باشترینە‪ .‬و پاش چەند ساڵ ئەویش‬ ‫ناکامبوونی دەسەملێت‪ ،‬و یەکێکی تر دێتە‬ ‫گۆڕێ و یانیش جارێکی تر دەگەڕێنەوە‬ ‫سەر یەکێک لە تیۆرییە کۆنەکان‪.‬‬ ‫کاتی خۆی ئەدیبی قسەنەستەقی‬ ‫ئێرلەندی (بێرنارد شۆ) گوتبووی‬ ‫مەسیحیەت تاکە یەک عەیبی‬ ‫هەیە‪ ،‬ئەویش ئەوەیە کە هیچکات‬ ‫تاقی نەکراوەتەوە‪ .‬و گەلێکانیش لە‬ ‫رەخنەگرانی دیموکرا�سی لیبرالیستی‬ ‫بەسوودوەرگرتن لەم قسەیە گەلێجار‬ ‫گووتوویانە کە عەیبی دیموکرا�سی‬ ‫ئەمەیە کە تاقی نەکراوەتەوە‪ .‬واتای‬ ‫ئەمەش دەتوانێ زۆرشت بێت بەاڵم‬ ‫یەکەمین واتایەکی ئەمەیە کە دیموکرا�سی‬ ‫لیبرالیستی ئەو دیموکراسیە خوازراوە‬ ‫نییە‪ ،‬و یانیش ئەوە نییە کە بانگەشەی‬ ‫بۆدەکرێت‪.‬‬ ‫لێرەدا بابەتێکی گرنگی تر ئەمەیە‬ ‫کەلەکاتێکدا دیموکرا�سی لیبرالیستی‬ ‫لە شوێنە سروشتییەکەی خۆی کە‬ ‫خۆرئاوایە ناکام ماوەتەوە‪ ،‬لەشوێنەکانی‬ ‫تری جیهان‪ ،‬لەئاسیا‪ ،‬ئەفریقا‪ ،‬ئەمریکای‬ ‫التین‪ ...‬چەندانجار شکەستخواردوترە‪.‬‬ ‫و دەبینین نموونەکانی وەک‪ :‬میسر‪،‬‬ ‫‪31‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫ئوردون‪ ،‬لوبنان‪ ،‬تونس‪ ،‬خواروی‬ ‫ئەفریقا‪ ،‬ئەرژەنتین‪، ،‬مەکسیک‪،‬‬ ‫بەرازیل‪ ...‬کە دەگوترێت خاوەن‬ ‫ئەزموونی دوورودرێژن‪ ،‬چۆن قەیران‬ ‫لەدوای قەیرانی قوڵ‪ ،‬و شکەست‬ ‫وگرفتی سیاسیی‪ ،‬کۆمەاڵیەتی‪ ،‬ئابووری‬ ‫یەک لەدوای یەک بەسەریەکدا کەڵەکە‬ ‫دەبن‪ .‬خۆ نموونە تورکیاییەکەی لەرووی‬ ‫لەهەمووان‬ ‫شکەستخواردووییەوە‬ ‫واتادارترو سەرنجڕاکێشترە‪ .‬لێرەدا‬ ‫پرسیار ئەمەیە گرفتی دیموکرا�سی‬ ‫لیبرالیستی لەخۆرئاوا چیە‪.‬؟ ئایا گرفتەکە‬ ‫بۆ دیموکرا�سی دەگەڕێتەوە‪ ،‬یان بۆ‬ ‫لیبرالیزم‪ ،‬و یانیش بۆ هەردووکیان؟ و‬ ‫ئایا لەنموونەکانی تری جیهانیشدا هەمان‬ ‫گرفتە و هەردوو رووبەڕووی یەکجۆر‬ ‫بەربەستن و بەیەک رێگای چارەشدا‬ ‫رەتدەبن؟ ‪ .‬ئایا ئێمەی کورد کەلەم‬ ‫قۆناغەدا لەدوو پارچەی کوردستاندا‬ ‫باس لە بەڕێوەبردنی دەسەاڵت و‬ ‫حوکمڕانیی دەکەین‪ ،‬گرفتەکانمان‬ ‫بەوەندە چارەسەر دەبن کە شوێنپێی‬ ‫نموونە خۆرئاواییەکان هەڵگرینەوە‪ .‬و‬ ‫ئایا بەگشتی لەمڕووەوە دەبێ چی بکەین؟‬ ‫لەخۆرئاوا ئەم باوەڕە رەواجی‬ ‫هەیە کە هەر باس و لێکۆڵینەوەیەک‬ ‫دەربارەی ئایدیۆلۆژیای سیاسیی دەبێ‬ ‫لە لیبرالیزمەوە دەست پێبکات‪ .‬چونکە‬ ‫لیبرالیزم ئایدیۆلۆژیای خۆرئاوایە و‬ ‫هەندێ جاریش بە میتا ئایدیۆلۆژیا‬ ‫‪ mete-ideology‬ناودەبرێت‪ .‬واتاو‬ ‫مەبەستەکەش ئەمەیە کە لەناو گشت‬ ‫ئایدیۆلۆژیاکاندا ئەمیان باشتر و بااڵتر‬ ‫و خاوەن سیستەمی فراوانترە‪ .‬کۆمەڵیک‬ ‫ئایدیۆلۆژیای تری رەقیبی خۆ�شی‬ ‫دەگرێتەوە‪ .‬و ئەمڕۆ لە خۆرئاوا تەواوی‬ ‫‪32‬‬

‫ئایدیۆژیاکانی دەسەاڵت و فەرمانڕەوایی‪،‬‬ ‫بەچەپ و راستەوە‪ ،‬سۆشیال‪-‬‬ ‫دیموکرات‪ ،‬و کۆنسێرفاتیزمەوە‪ ...‬هەموو‬ ‫مۆرک و رەنگی لیبرالیزمیان پێوەیە‪ .‬وەک‬ ‫پێشمەرجێکی دیموکراسیش دەناسرێت‪.‬‬ ‫بەوپێیەی تاکە فۆرمی سەرکەوتووی‬ ‫دیموکرا�سی‪ ،‬شێوازە لیبرالیستیەکەیەتی‪.‬‬ ‫و یەکێک لەو بنەما سەرەکیانەش کە‬ ‫یەکیەتی ئەوروپای لەسەر دامەزراوە‬ ‫هەمان دیوکرا�سی لیبرالیستیی ‪libral‬‬ ‫‪ democracy‬یە‪.‬‬

‫لیبرالیزم‪ ،‬لەچاو‬

‫ئایدیۆژیاکانی تردا‬

‫کەمتر جۆراوجۆریی‬

‫و فرەیی تێدا‬ ‫بەدیدەکرێت‬

‫لیبرالیزم بەرهەمی لەناووچونی‬ ‫فیودالیزمە و بەدرێژایی ‪ ٣٠٠‬ساڵی‬ ‫رابردوو بەرفراوانی بەخۆیەوە دیتوە و‬ ‫گەیشتۆتە ئەم ئاستەی ئەمڕۆی‪ .‬وهەر‬ ‫لەسەرەتاوە پەیوەندی دانەبڕاوی لەگەڵ‬ ‫سەرمایەداری سەنعەتیدا هەبووە‬ ‫و تائەمڕۆش لەخۆرئاوا ئەو باوەڕە‬ ‫لەئارادایە و رەواجی پێدەدرێت کەنەک‬ ‫تەنیا لیبرالیزم و سەرمایەداریی الزیمەی‬ ‫یەکترن بەڵکو ئەم دووانە پێشمەرجی‬ ‫دیموکراسین و دیموکرا�سی بێ ئەم‬ ‫دووانە نابێت‪ .‬بەاڵم لەکاتی توێژینەوە‬ ‫و لێکۆڵینەوەی ئەم پرسانەدا گەلێک‬ ‫رەخنەو سەرنج وگومان سەرهەڵدەدن‬

‫و بەرلەهەرشت سەرەڕای ئەم هەموو‬ ‫هەڵەو ناکۆکیانە لەتیۆریدا‪ ،‬ئەو جیاوازی‬ ‫و ناکۆکییە زۆرەشە کەلەنێوان تیۆری‬ ‫و پراکتیک‪ ،‬هەروا نێوان دیوە ئاشکرا‬ ‫و شاراوەکان‪ ،‬سەبارەت لیبرالیزم‪،‬‬ ‫لەئارادایە‪.‬‬ ‫جۆرەکانی لیبرالیزم‪:‬‬ ‫لیبرالیزم‪ ،‬لەچاو ئایدیۆژیاکانی‬ ‫تردا کەمتر جۆراوجۆریی و فرەیی تێدا‬ ‫بەدیدەکرێت‪ .‬و بەگشتی باس لە�سێ‬ ‫جۆری سەرەکی‪ :‬کالسیک‪ ،‬مۆدێرن‪،‬‬ ‫و نوێ دەکرێت‪ .‬خاڵی جیاوازیی‬ ‫هەرەسەرەکیش لەنێوان ئەمانەدا‬ ‫بریتییە لەپر�سی پەیوەندی تاکەکان‬ ‫بەدەوڵەتەوە و سنووری دەسەاڵتەکانی‬ ‫دەوڵەت سەبارەت ئازادیی تاکەکان‪.‬‬ ‫لەشێوازە کالسیکەکەیدا‪ ،‬ئەم‬ ‫باوەڕە لەئارادایە کەدەوڵەت بەسروشتی‬ ‫خۆی خواستی گشتیی بەسەر تاکەکاندا‬ ‫دەسەپێنێت و ئازادییەکان سنووردار‬ ‫دەکات‪ .‬لەبەرئەمە دەبێ کاری دەوڵەت‬ ‫سنووردار بکرێت‪ .‬هەروا لەلیبرالیزمی‬ ‫کالسیکدا و لەپەیوەندی لەگەڵ‬ ‫ئابووریدا ئەو باوەڕە لەئارادایە کە‬ ‫ئابووری دەبێ بەشوازێکی تەواو ئازاد و‬ ‫بەدوور لەهەر جۆرە دەستێوەردانێکی‬ ‫دەوڵەت کاری خۆی بکات‪ ،‬و چونکە بەپێی‬ ‫ئەم باوەڕە باشترین ئاکام بەدەستدێت‬ ‫و سەرمایەداری ئابووری ئازاد‪،١‬‬ ‫بەشێوازێکی سروشتی هەلودەرفەتەکان‬ ‫لەنێوان هەموواندا دابەشدەکات و دەبێتە‬ ‫دەستەبەری پێشکەوتن و پەرەسەندنی‬ ‫ئابووریی و پارێزەری ئازادییەکانی تاک و‬ ‫عەدالەتی کۆمەاڵیەتیی‪.‬‬ ‫بەاڵم لەشێوازە مۆدێرنەکەی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫لیبرالیزمدا ئەم باوەڕە لەئارادایە‬ ‫کە دەستێوەردانی دەوڵەت‪ ،‬کارێکی‬ ‫دەست لێبەرنەدراوە‪ .‬و لەئەمەریکا‬ ‫هەمیشە چەمک و دەستەواژەی لیبرال‬ ‫بۆ پشتیوانی لەحکومەتی مەزن ‪Big‬‬ ‫‪ government‬بەکارهاتووە‪ .‬مەبەستیش‬ ‫لە حکومەتی مەزن‪ ،‬ئەو حکومەتەیە‬ ‫کەپتر دەست لەکاروبارەکان وەردەدات و‬ ‫بەڕێوەبردنی ئابووریی و رێکخستنی رێسا‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکان وەئەستۆدەگرێت‪ .‬و‬ ‫ئەم باوەڕەش لەو ئاکامەوە بەدەستهاتووە‬ ‫کە سەرمایەداری سەنعەتی و لەئاکامی‬ ‫ناسەقامگیریی بازاڕەوە فۆرمی نوێی‬ ‫بێعەدالەتی هێناوەتە کایەوە و بەگشتی‬ ‫لیبرالە مۆدێرنەکان دژی سەرمایەداری‬ ‫ئابووری ئازادن و الیەنگری‬ ‫سەرمایەداریەکن کە لەرێگای دەوڵەتەوە‬ ‫بەڕێوەببرێت و کۆنتڕۆڵ بکرێت‪.‬‬ ‫شێوازی سێیەم‪ ،‬لیبرالیزمی نوێ‬ ‫‪ Neolibralism‬جارێکی تر‪ ،‬بەالیەنگیریی‬ ‫ئابووری بازاڕی ئازاد ئاوڕ بەرەو شێوازە‬ ‫کالسیکیەکەی لیبرالیزم دەدادتەوەو‬ ‫سەرنجی ئەم شێوازە بەوردی لەسەر تاکی‬ ‫مرۆڤ و بازاڕە و کار بۆ کەمکردنەوەی‬ ‫هەرچی زۆرتری دەسەاڵت و بوارو کەرتی‬ ‫دەوڵەتی‪ ،‬و گەشەپێدانی کەرتی تایبەت‬ ‫دەکات و پێیوایە لەسێبەری وەها دەوڵەت‬ ‫و ئابووریەکدا توانا و لێهاتوویی تاکەکان‬ ‫گەشە دەکات و ئیتر پێویست نییە باس‬ ‫لەکۆمەڵگ ‌ه بکرێت‪.‬‬ ‫جێگای ئاماژەیە کە سەرەڕای ئەم �سێ‬ ‫جۆرە سەرەکییەی لیبرالیزم ‪ ،‬باس لە‬ ‫ناسیونالیزمی لیبرالیش لەئارادایە‪.‬‬ ‫ناسیونالیزمی لیبرالی وەک تەواوی‬ ‫شێوازەکانی ناسیونالیزم‪ ،‬لەسەر‬ ‫ئەم بنەمایە دامەزراوە کە مرۆڤایەتی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫بەشێوازێکی سروشتی نەک دەستکرد‬ ‫جۆربەجۆردا‬ ‫نەتەوەی‬ ‫بەسەر‬ ‫دابەشبووە‪ .‬وهەرنەتەوەیە خاوەن‬ ‫ناسنامەی سەربەخۆی خۆیەتی‪ .‬وئامانجی‬ ‫سەرەکی ئەم جۆرە ناسیۆنالیزمە‬ ‫بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسین‪،‬‬ ‫و بەواتایەکی تریش بنیاتنانی دەوڵەت‪-‬‬ ‫نەتەوەیە‪.‬‬

‫تاکگەرایی‬ ‫‪individualism‬‬ ‫بنەمای هەرەسەرەکی‬

‫لیبرالیزم تاکگەراییە‪،‬‬ ‫بەم واتایەی تاک‪،‬‬

‫لەبەرانبەر هەر‬

‫گروپێکی کۆمەاڵیەتی‬

‫و یانیش بەگشتی‬

‫لەبەرانبەر کۆمەڵگه‌دا‬

‫پێگەی لەپێشتره‌‬

‫هەروا باس لەجۆرە دابەشکردنێکی‬ ‫تریش سەبارەت لیبرالیزم دەکرێت‪.‬‬ ‫دووجۆری‬ ‫بەسەر‬ ‫کەلەمەیاندا‬ ‫ئابووری و سیاسییدا دابەش دەبێت‪.‬‬ ‫لیبرالیزمی ئابووری‪ ،‬لەالیەن فەیلەسوفی‬ ‫ئەمەریکایی هێربێرت سپینسەر ‪Herbert‬‬ ‫‪ )١٩٠٣-١٨٢٠( Spencer‬ەوە نوێنەرایەتی‬ ‫دەکرێت‪ .‬و ئەو باوەڕی وایە کە لەنێوان‬ ‫ئازادیی ئابووریی و سیاسییدا پلەی یەکەم‬

‫بۆ ئازادیی ئابوورییە‪ .‬بەاڵم لیبرالیزمی‬ ‫سیاسیی کەلەالیەن فەیلەسوفی ئینگلیزی‬ ‫ژان ستیوارت میل ‪John Stuart Mill‬‬ ‫(‪)١٨٧٣-١٨٠٦‬ەوە نوێنەرایەتی دەکرێت‪،‬‬ ‫پلەی یەکەم رەوای ئازادیی سیاسیی‬ ‫دەزانێت‪.‬‬ ‫بنەماکانی لیبرالیزم‪:‬‬ ‫لیبرالیزم‪ ،‬لەسەر گەلێک بنەما‬ ‫دامەزراوە‪ ،‬و بەپێی ئەو بنەمایانە‬ ‫پێناسەی خۆی دەکات‪ ،‬و بەگشتی‬ ‫بریتین لە‪ :‬تاکگەرایی‪ ،‬بنەمای ئازادیی‪،‬‬ ‫عەقڵگەرایی‪ ،‬بەرابەریی‪ ،‬عەدالەت‪...‬‬ ‫ولەبەرئەوەی دوو بنەمای یەکەم‬ ‫سەرەکی تر و دەکەونە پێش ئەوانی تر‬ ‫بەکورتی باسیان لێوە دەکەین‪:‬‬ ‫‪ -١‬تاکگەرایی ‪ : individualism‬بنەمای‬ ‫هەرەسەرەکی لیبرالیزم تاکگەراییە‪.‬‬ ‫بەم واتایەی تاک‪ ،‬لەبەرانبەر هەر‬ ‫گروپێکی کۆمەاڵیەتی و یانیش بەگشتی‬ ‫لەبەرانبەر کۆمەڵگه‌دا پێگەی لەپێشتر‬ ‫و سەرتری هەیە‪ .‬لەلیبرالیزمدا تەواوی‬ ‫تیۆری و دیدو سەرنجەکان دەبێ‬ ‫بۆسەر تاک بن‪ .‬و لەمڕووەوە ناوەندی‬ ‫هەر بیرکردنەوەیەکیشە‪ .‬بناغەی ئەم‬ ‫باوەڕە لەوەوە هاتووە کە گوایە مرۆڤ‬ ‫بەسروشتی خۆی هەمیشە بەدوای‬ ‫بەرژەوەندییەکانی خۆیەوەیەتی و‬ ‫بۆئەمەش پشت بەخۆی دەبەستێت‪.‬‬ ‫و سەبارەت هەر تواناو لێهاتوویەکیش‬ ‫کەهەیبێت خۆی بەقەرزاری کۆمەگا‬ ‫نازانێت‪ .‬و لەبەرئەمە هەر گرنگیدانێک‬ ‫بەکۆمەڵگه‌ دەبێ بەتاکەکانیدا رەتبێت‪.‬‬ ‫لەبەرانبەر تاکگەرایی لیبرالیزمدا‬ ‫کۆمەڵگەرایی ‪ collectivism‬بەو‬ ‫باوەڕەوە پێناسەی خۆی دەکات کە‬ ‫‪33‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫مرۆڤ بەسروشتی خۆی بوونەوەرێکی‬ ‫کۆمەاڵیەتییە‪ .‬و تاک چەندە بەتواناو‬ ‫لێهاتوو بێت پێویستی بەهاوکارییە و‬ ‫لەپەیوەندی لەگەڵ تاکەکانی تردا‬ ‫تواناکانی بەرجەستە دەبن و هەبوونیان‬ ‫دەسەملێت‪ .‬و لەدیدی کۆمەڵگەراییدا‪،‬‬ ‫کۆمەڵگه‌ تەنیا بریتی نییە لەپێکهاتەیەک‬ ‫لەتاکەکانی بەڵکو هەر گروپێکی‬ ‫کۆمەاڵیەتی و خودی کۆمەڵگه‌ش یەکەو‬ ‫پێکهاتەی سیاسیی واتادارن‪.‬‬ ‫فەیلەسوفی فەرانسەوی ژان ژاک‬ ‫رۆسۆ ‪Jean Jacques Rousseau‬‬ ‫(‪ ،)١٧٧٨-١٧١٢‬پێیوایە کە چەمکەکانی‬ ‫وەک‪ :‬باش و خراپ‪ ،‬ڕاست و هەڵە‪...‬‬ ‫لەدەرەوەی کۆمەڵگ ‌ه هیچ واتایەکیان‬ ‫نییە‪ .‬و بەر لەپەیدابوونی کۆمەڵگه‌ش هیچ‬ ‫واتایەکیان نەبووە‪ .‬و مرۆڤی سەرەتایی‬ ‫تەنیا بەدوای غەریزەکانی خۆیەوە بووە‪.‬‬ ‫بەاڵم ناتوانرێ بگوترێ ئەوەی ئەنجامی‬ ‫داوە باش بووە یان خراپ‪ .‬لەهەمان‬ ‫کاتدا پەیدابوونی کۆمەڵگ ‌ه دیاردەیەکی‬ ‫پێویستییە‪ ،‬ولەراستییدا ئەوە غەریزەیە‬ ‫کەمرۆڤ بەرەو بنیاتنانی کۆمەڵگه‌‬ ‫رێنوێنی دەکات‪٢.‬‬ ‫لەگەڵ ئەوەدا کە ئایدیۆلۆژیاکانی‬ ‫وەک ناسیونالیزم‪ ،‬و کۆنسێرڤاتیزم‬ ‫لەرووی تیۆرییەوە کۆمەڵگەران‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەمڕۆ لەخۆرئاوا ئەوانیش لەژێر‬ ‫چەتری لیبرالیزمدا تاکگەرایی پەیڕەو‬ ‫دەکەنەوە‪ .‬ئەمەش یەکێک لە پارادۆکس‬ ‫وناکۆکییەکانی ئایدیۆلۆژای دەسەاڵت و‬ ‫حوکمڕانییە لەخۆرئاوا‪.‬‬ ‫تاکگەرایی لیبرالیزم تا ئەو‬ ‫جێگایە دەڕوات کە ئیتر دان‬ ‫بەهەبوونی کۆمەڵگه‌یەکدا نانێت‪.‬‬ ‫و لەهەرناوهێنانێکیش بۆ کومەڵگا‬ ‫‪34‬‬

‫نەک بەواتای واقیعی و دانپێدانان بەو‬ ‫هەبوونە‪ ،‬بەڵکو وەک هەبوونێکی زینی‬ ‫و خەیاڵی‪ .‬و یانیش تەنیا ژمارەیەکی‬ ‫حسابیە‪ .‬لەمڕوەشەوە کۆمەڵگه‌ ئیتر‬ ‫خاوەنی هیچ بایەخێک نییە‪ .‬ژیرمی بنتام‬ ‫دەڵێت‪( :‬خەڵک وەک چەمکێکی گشتی‪،‬‬ ‫نەدەتوانرێ سزا بدرێت و نەدەتوانرێ‬ ‫ئازادیش بێت‪ .‬و مەگەر وەک چەمکێکی‬ ‫ئەبستراکت دەنا ئەوەی لەواقیعدا هەیە‬ ‫بریتییە لەتاکەکان کە پێیان دەگوترێت‪:‬‬ ‫خەڵک)‪٣.‬‬

‫لیبرالیزم لەتیۆرییدا‬ ‫هەمیشە الیەنگریی‬ ‫لەتاک دەکات‬

‫لەپراکتیکدا و‬ ‫لەپەیوەندیی‬

‫نێوان تاک و چینی‬ ‫سەرمایەداردا‬

‫الیەنگریی لە‬

‫سەرمایەدار دەکات‬ ‫بیروباوەڕی رەتکردنەوەی کۆمەڵگ ‌ه‬ ‫تەنیا بەبواری بیرو فەلسەفە و تیۆری‬ ‫سنووردار نەبووە و لە سەر ئاستی‬ ‫سیاسەتیش هەربەهەمان شێوە‪ .‬کاتی‬ ‫خۆی مارگرێت تاتچەر گووتبووی‪:‬‬ ‫(شتێک بەناوی کۆمەڵگه‌ لەئارادا نییە‪.‬‬ ‫ئەوەی هەیە تەنیا بریتییە لە تاک و‬ ‫خانەوادە)‪٤‬‬

‫بەاڵم بنەمای تاکگەرایی پڕ لەناکۆکی و‬ ‫پارادۆکسە‪ .‬لەالیەکەوە دان بەهەبوونی‬ ‫پێکهاتەیەک بەناوی کۆمەڵگه‌دا نانرێت‬ ‫لەالیەکی دیکەشەوە دەگوترێت تاک‬ ‫خاوەن پێگەی یەکەمینە‪ .‬ئەگەر تاک‬ ‫خاوەن پێگەی یەکەمینە ئەدی چ شتێک‬ ‫دەچێتە پێگەی دووەمینەوە؟ ئەگەر‬ ‫مەبەست کۆمەڵگه‌ بێت‪ .‬ئەوان پێشتر‬ ‫گووتویانە کە کۆمەڵگه‌ هەبوونی نییە‪.‬‬ ‫کەواتە پێگەی دووەمیش هەردەبێ‬ ‫دیسان تاک بێت‪ .‬بەمجۆرە چەمکەکانی‬ ‫وەک‪ :‬تاکی باش و خراپ‪ .‬تاکی شایستە و‬ ‫ناشایستە‪ ،‬ڕەسەن و ناڕەسەن‪ ،‬بێگانە و‬ ‫خودی‪ ...‬دێنە گۆڕێ و مامەڵەیان لەگەڵدا‬ ‫دەکرێت کەئەمەش بۆخۆی ناکۆکە‬ ‫لەگەڵ بنەمایەکی تری لیبرالیزم کە‬ ‫بەرابەرییە‪.‬‬ ‫یەکێکی تر لەناکۆکییەکانی لیبرالیزم‬ ‫سەبارەت چەمکی تاکگەرایی‪ ،‬لەنێوان‬ ‫تیۆریی و پراکتیکدایە‪ .‬بۆنموونە کاتێک‬ ‫لیبرالیزم لەتیۆرییدا هەمیشە الیەنگریی‬ ‫لەتاک دەکات لەپراکتیکدا و لەپەیوەندیی‬ ‫نێوان تاک و چینی سەرمایەداردا‬ ‫الیەنگریی لە سەرمایەدار دەکات وەک‬ ‫چین‪ .‬و کاتێکیش هیچ پاساو و بەهانەیەکی‬ ‫بۆئەم کارەی پێ نادۆزرێتەوە‪ ،‬دەڵێت‪:‬‬ ‫کە (چین) هەر لەشێوازی کۆمەڵگ ‌ه‬ ‫هەبوونێکی واقیعی نییە‪ .‬و ئەمەش بەم‬ ‫واتایەیە کە لیبرالیزم لەریشەوە باوەڕی‬ ‫بە ملمالنێی چینایەتی و چەوسانەوەی‬ ‫چینایەتی نییە‪.‬‬ ‫ئاربالستەر دەڵێت‪( :‬ئەوان ناتوانن‬ ‫داکۆکی لە (چین) بکەن‪ ،‬بەاڵم ناشخوازن‬ ‫هێر�شی بکەنەسەر‪ .‬لەبەرئەمە وای‬ ‫نیشاندەدەن کە شتێکی وا هەبوونی‬ ‫نییە‪ ،‬یان خەریکی لەناوچوونە‪ .‬دیدی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫لیبرالیستی سەبارەت چین‪ ،‬یەکێک‬ ‫لەنموونە کالسیکییەکانی ناراستگۆییە‪٥).‬‬ ‫لیبرالیزم لەم هەموو بانگەشەی‬ ‫تەنیا‬ ‫سەبارەت الیەنگیریی تاک‪،‬‬ ‫ئەوەندەی نسیبی ئەو تاکە کردووە کە‬ ‫بیکاتە بوونەورێکی خۆپەرستی بێشەرم‬ ‫کە هیچ بایەخێک لە دەرەوەی حەزەکانی‬ ‫خۆی ناناسێت‪.‬‬ ‫هەربۆیە عەبدوڵاڵ ئۆجاالن دەربارەی‬ ‫لیبرالیزم دەڵێت‪( :‬بونیادی زێدەڕۆییانەو‬ ‫بەجانەوەرکردنی تاک تاکڕەوێتی لەالیەن‬ ‫لیبرالیزمی مۆدێرنیتەی سەرمایەدارییەوە‬ ‫بەئاستێک گەیشتووە لەئەرزوئاسمان‬ ‫جێگای نەبێتەوە‪ .‬بەودۆخەی ئێستای‬ ‫تاکڕەوێتی تەنیا لەرەو�شی بەردەوامبووندا‬ ‫نییە‪ .‬بەڵکو ژیان لەگەڵیدا مەحاڵە‪.‬‬ ‫نەکۆمەڵگه‌کەمان و نە هەسارەکەشمان‬ ‫چیتر هێزی بەرگەگرتنی ئەو ژیانە‬ ‫تاکڕەوێتییەیان نەماوە کەبۆ هەر جۆرە‬ ‫گومڕایی والدانێک کراوەیە و لەهیچ‬ ‫جۆرێکی دیکەی بوونەوەراندا نابینرێت)‪٦‬‬ ‫لەگەڵ ئەودا کە گرنگی مافی تاک‬ ‫و ئازادییەکەی‪ ،‬شیاوی نکوڵیکردن‬ ‫نییە و هەر کۆمەڵگه‌یەک کە زۆرینەی‬ ‫تاکەکانی ئازاد نەبێت کۆمەگاکەش ئازاد‬ ‫نییە‪ ،‬بەاڵم ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە ئیتر‬ ‫کۆمەڵگه‌یەک بوونی نییە‪ .‬یانیش لەپێگەی‬ ‫بایەخ و گرنگیپێداندا نییە‪ .‬بەڵکو راگرتنی‬ ‫پارسەنگی نێوان بەرژەوەندییەکانی‬ ‫تاک و کۆمەڵگه‌ بەو ئاکامەدەگات کە‬ ‫بەرژەوەندیی هەردووال بەدەسست بێت‬ ‫و بپارێزرێت‪ .‬مەگەر دەکرێ تەسەوری‬ ‫تاکێک بەبێ کۆمەڵگه‌ بکرێت؟ ئەگەر‬ ‫ئا! ئەدی باسکردن و خۆهەڵکێشان‬ ‫بە سەروەریی نەتەوەیی و دەوڵەت و‬ ‫دامودەزگاکانی و ئەرتەش و جەنگ‪...‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫چییە؟ ئەگەر کۆمەڵگه‌یەک لەئارادا‬ ‫نییە ئەدی بۆچی وەرزشوانانی واڵتانی‬ ‫لیبرال لەژێر ئااڵی واڵتانی خۆیان و‬ ‫بەسروودی نەتەوەییەوە بەشداریی یاری‬ ‫و پێشبڕکێکان دەبن ومافی ئەوتاکانە نییە‬ ‫هەرکەس بەناوی تاکی خۆیەوە چاالکی‬ ‫بنوێنێت؟ تاکگەرایی لیبرالیستی وەک لە‬ ‫درێژەی ئەم باسەدا و لەپەیوەندی لەگەڵ‬ ‫ئابووری سەرمایەدارییدا ناڕاسگۆیی و‬ ‫ناکۆکییەکەی پتر دەردەکەوێت‪ ،‬ئەوەی‬ ‫لەم سیستەمەوە بەتاک دەبڕێت تەنیا‬ ‫بواری بەرەاڵیی وفڕێدانی هەر بایەخێکی‬ ‫ئەخالقییە‪ .‬لەخۆڕا نییە کە ئۆجاالن‬ ‫دەڵێت‪:‬‬

‫ئازادیی پرسێکی‬

‫ئاڵۆزو فرەواتا و‬

‫فرەالیەنە و شتێک‬

‫نییە تەنیا بەکۆمەڵێک‬ ‫بڕیارو یاساو باوەڕ‬

‫یەکالو چارەسەر بێت‬ ‫(کاتێک تاک کۆمەاڵیەتیبوونی‬ ‫خۆی لەدەستبدات‪ ،‬ئەگەر بەشێوەی‬ ‫جەستەیی لەژیانیشدا بمێنێت‪ ،‬ئەوە یان‬ ‫خائین و نارەسەنە‪ ،‬یانیش سەرسەری‬ ‫و بەرەاڵیە‪ .‬هەردوو دۆخەکەش‬ ‫کوشەندەیە)‪٧‬‬ ‫‪ -٢‬ئازادیی ‪ Freedom‬یان ‪: liberty‬‬ ‫بایەخی هەرە بنەڕەتی لیبرالیزم بنەمای‬ ‫ئازادییەکەیەتی‪ .‬و چەمکی لیبرالیزم‬

‫لەواژەی لیبرتی وەرگیراوە‪ ،‬کەدەقاودەق‬ ‫بەواتای ئازادیی و بەشێوەیەکی گشتیش‬ ‫بەواتای توانای بیرکردنەوە و ژیان و‬ ‫گوزەران و رەفتارکردن بەوجۆرەی تاک‬ ‫ئارەزووی دەکات و دەیخوازێت‪.‬‬ ‫ئازادیی پرسێکی ئاڵۆزو فرەواتا‬ ‫و فرەالیەنە‪ .‬و شتێک نییە تەنیا‬ ‫بەکۆمەڵێک بڕیارو یاساو باوەڕ یەکالو‬ ‫چارەسەر بێت‪ .‬و یەکێک لەگرفتەکانی‬ ‫ئازایی ئەوبایەخەیە کە بۆ بەدەستهێنانی‬ ‫دەبێ بدرێت‪ .‬بۆنموونە‪ :‬ئازادیی لەبازاڕدا‬ ‫دەبێتە هۆی بیعەدالەتی و ستەمکاریی‪.‬‬ ‫لەبەرئەمە لیبرالیزم ئازادیی‪ ،‬گرنگترو‬ ‫بایەخدارترو بااڵتر لە عەدالەت‪ ،‬و‬ ‫بەرابەریی و هاوشێوەکانیان دادەنێت‪.‬‬ ‫هەروا لەنێوان ئازادیی تاک‪ ،‬و‬ ‫کۆمەڵگه‌دا لیبرالیزم پارسەنگی خۆی‬ ‫بەالی تاکدا دادەشکێنێت‪ .‬بەاڵم‬ ‫لەبەرئەوەی پێشوەخت ئەو ئەگەرە‬ ‫لەئارادایە کە ئازادی کەسێک ببێتە رێگر‬ ‫لەبەردەم ئازادی کەسێکی تر و ئەگەر‬ ‫سنوورێک بۆ ئەو ئازادییانە لەئارادانەبن‬ ‫کۆمەڵگه‌ دەشێوێت و بەردەوام تاکەکان‬ ‫ئازادییەکانی یەکتر پێشێل دەکەن‪.‬‬ ‫لیبرالیستەکان الیەنگریی لە دانان و‬ ‫پەیڕەوکردنی یاساگەلێک بۆ رێکخستنی‬ ‫پەیوەندیی تاکەکان بەیەکتریەوە و‬ ‫راگرتنی پارسەنگی ئەو ئازادیانە دەکەن‪.‬‬ ‫لیبرالیزم بەگشتی �سێ پرسیار‬ ‫لەپەیوەندی لەگەڵ چەمکی ئازادیدا‬ ‫دەخاتە ڕوو‪ ،‬وەاڵمەکانیشیان دەداتەوە‪:‬‬ ‫یەکەم‪ :‬ئازادی بۆ کێ؟ بۆتاک‪ .‬دووەم‪:‬‬ ‫ئازادی لەچی؟ لەهەرشتێک تاک کۆتوبەند‬ ‫بکات و دەست لەکاروبارەکانی وەردات‪،‬‬ ‫ناچاری بەکارێک بکات کەنایخوازێت‪.‬‬ ‫و لەبەرئەمەش ئەو هێزەی کەزۆرترین‬ ‫‪35‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫کۆسپ لەرێگای تاکەکان دادەنێت‬ ‫دەوڵەتە‪ ،‬کەواتە لەئاکامدا وەاڵمی‬ ‫لیبرالیزم بۆپرسیاری دووەم بریتیە‬ ‫لە‪ :‬ئازادیی لەدەستێوەردانی دەوڵەت‪.‬‬ ‫سێیەم‪ :‬ئازادیی بۆچی؟ لەبەرئەوەی‬ ‫ئازادیی بۆخۆی بااڵترین ئامانجێکەو‬ ‫پێشمەرجی گەیشتن بە هەرئامانجێکی‬ ‫ترە‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەوەی کە لیبرالیزم لەتیۆرییدا‬ ‫بانگەشەی بۆدەکات‪ ،‬لەپراکتیکدا‬ ‫بەجێی ناهێنێت و ئەمەش نەک تەنیا‬ ‫بەشیکردنەوە بەڵکو بەپشتبەستن‬ ‫بەدەیان و بگرە سەدان نموونە‬ ‫دەسەملێت کە لیبرالیزم نە تاکگەرایەو‬ ‫نەکۆمەڵگەرا بەڵکو سیستەمێکی‬ ‫خۆپەرست و خۆویستە کە هەر شت‬ ‫بەتاکەکانی خۆشیەوە قوربانی خۆی‬ ‫دەکات‪ .‬سیستەمێکی بێڕەحمی فێڵباز و‬ ‫قۆڵبڕ‪ ،‬کە بەرژەوەندی مادیی دەخاتە‬ ‫سەر هەر بایەخێکی ئەخالقی و بگرە‬ ‫هەر یاسایەکیش کەخۆی دەریدەکات‪.‬‬ ‫و ئەمەش لەسەر هەردوو ئاساتی‬ ‫ناوخۆیی دەرەکی ئەو سیستەمەدا‬ ‫بەدیاردەکەوێت‪ .‬و لیبرالیزم کۆمەڵێک‬ ‫خەسڵەتی ئاشکرا و کۆمەڵێکی تری‬ ‫داپؤشراوی�شی هەیە کەلەژێر پەردەی‬ ‫دیموکراسیدا حەشاردراون‪ .‬و لەگەڵ‬ ‫ئەوەدا کە لەدیرۆکی کۆن و نوێدا چەندان‬ ‫مۆدێل وشێوازی دیموکرا�سی دەبینینەوە‬ ‫بەاڵم لیبرالیزم‪ ،‬شێوازەکەی خۆی وەک‬ ‫باشترین و تاکەنموونە دەسەپێنێت‪.‬‬ ‫جۆرەکانی دیموکراسیی‪:‬‬ ‫رەنگە زۆربەمان سەبارەت واتای گشتی‬ ‫دیموکراسیی چ وەک چەمک‪ ،‬یاخود‬ ‫واژە لەگەڵ یەکتردا کۆک وهاوڕابین‪.‬‬ ‫بەاڵم بەدڵنیاییەوە کاتێک بێینە سەر‬ ‫‪36‬‬

‫ووردەکاییەکان و جیاوازی نێوان شێواز‬ ‫و مۆدێلەکانی دیموکراسیی‪ ،‬تێگەیشتن‬ ‫و وەرگرتن و لێکدانەوەمان جیاوازیی‬ ‫تێدەکەوێت‪ .‬هەرچۆنێک بێت ناکرێ باس‬ ‫لەبا�شی‪ ،‬یان خراپیەکانی دیموکراسیی‪،‬‬ ‫کەموکوڕییەکانی‪ ،‬سەرهەڵدانی ناکۆکی لە‬ ‫تیۆریی یان پراکتیکدا بکەین‪ ،‬بێ ئەوەی‬ ‫ئاماژە بە جۆرەکانی دیموکراسیی بکەین‪:‬‬

‫بیروباوەڕی‬

‫دیموکراسی دووبارە‬

‫سەریانهەڵدایەوە‪،‬‬

‫و لەسەر بنەمایەک‬

‫بیری لێکرایەوە‪،‬‬

‫کە خەڵک بتوانن‬

‫بەجۆرێک لەجۆرەکان‬ ‫بەشداریی ژیانی‬ ‫سیاسیی بکەن‬

‫‪ -١‬دیموکراسیی کالسیک (‪Classical‬‬ ‫‪ :)democracy‬کۆنترین جۆری دیموکرا�سی‬ ‫کە دیرۆکەکەی دەگەڕێتەوە سەدەکانی‬ ‫چوارەم و پێنجەمی پێش زایین لە‬ ‫دەوڵەتشاری یۆنان‪ .‬واتا ئاتێن‪ .‬شێوازی‬ ‫ئەم دیموکراسییە ڕاستەوخۆ نەک‬ ‫لەرێگای هەڵبژاردن و نوێنەرایەتییەوە بوو‪،‬‬ ‫هەموو خەڵک کەمەبەست پیاوانی خەڵکی‬ ‫ئاتێن بوو ئەندامی ئەنجومەنی خاوەن‬ ‫سەالحیەتی بڕایاردان بوون‪ ،‬ئەوکەسانەی‬

‫پێویست بوو تەواوی کاتی خۆیان بۆکاری‬ ‫دەوڵەت تەرخان بکردایە بەنۆرە و‬ ‫لەرێگای تیروپشکەوە هەڵدەبژێردران‪ .‬ئەم‬ ‫شێوازی دیموکراسییە کاریگەریی زۆری‬ ‫لەسەر بیرمەند و فەیلەسوفانی دواتر‬ ‫بەتایبەتی کارل مارکس و ژان ژاک رۆسۆ‬ ‫دانا‪ .‬دیموکرا�سی راستەوخۆ و بەردەوام‪،‬‬ ‫هێشتا لەچەند شوێنێکی جیهان وەک‬ ‫شارەبچوکەکانی نیوئنگالندی ویالیەتە‬ ‫یەکگرتووەکانی ئەمەریکا‪ ،‬وکانتۆنەکانی‬ ‫سویسرا بوونی هەیە‪.‬‬ ‫‪ -٢‬دیموکرا�سی پاراستنی (‪Protevtive‬‬ ‫‪ :)democracy‬لەسەدەکانی حەڤدەهەم‬ ‫و هەژدەهەمدا بیروباوەڕی دیموکرا�سی‬ ‫دووبارە سەریانهەڵدایەوە‪ .‬و لەسەر‬ ‫بنەمایەک بیری لێکرایەوە‪ ،‬کە خەڵک‬ ‫بتوانن بەجۆرێک لەجۆرەکان بەشداریی‬ ‫ژیانی سیاسیی بکەن‪ .‬و سیستەمێک بێتە‬ ‫ئاراوە کە خەڵک لەکۆتوبەن دو ستەمی‬ ‫دەوڵەت بپارێزێت‪ .‬هەرلەبەر ئەمەش ناوی‬ ‫لێنرا دیموکراسیی پاراستنی‪ .‬و بەشێوەیەکی‬ ‫گشتیش هەمان دیموکراسیی لیبرالیستی‬ ‫ئەمڕۆی خۆرئاوایە‪ .‬کە لەم فۆرمەدا‬ ‫خەڵک بەشێوازی ناڕاستەوخۆ نوێنەرانی‬ ‫خۆیان هەڵدەبژێرن و بەپێی یاسایەکی‬ ‫بنەڕەتی یان دەستوور‪ ،‬چاالکی دەنوێنن‪.‬‬ ‫هەر ئەم جۆری دیموکراسیەشە کە‬ ‫بنەماکانی هەرچی زۆرتر لەگەڵ شێوازی‬ ‫ئابووری ئازاد رێکدەکەوێت و بەڕێوە‬ ‫دەچێت‪ .‬هەروا لەم شێوازەدا بەرابەریی‬ ‫بەواتای مافی هەمووان لەدەنگدان‬ ‫لەهەڵبژاردنەکاندا دێت و مافی دەنگدانیش‬ ‫ئامرازێکە بۆ داکۆکیکردن لەئازادی تاک و‬ ‫ئەم ئازادییەش لەرێگای جیاکردنەوەی �سێ‬ ‫دەسەاڵتەکان لەیەکتر و پاراستنی مافە‬ ‫بنەڕەتی و ئازادییە مەدەنییەکانی وەک‪:‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫ئازدیی رادەربڕین‪ ،‬ئازادیی نواندنی چاالکیی‪،‬‬ ‫دەستەبەربێت‪.‬‬ ‫‪ -٣‬دیموکراسیی خەڵک (‪People’s‬‬ ‫‪ :)democracy‬ئەم جۆرە دیموکراسییە‬ ‫لەسەردەمی سۆسیالیزمی دەوڵەتیی‬ ‫یان‪ ،‬بنیاتنراوەوە و بەمۆدێلی سۆڤیەتی‬ ‫هاتەکایەوە‪ .‬کۆمۆنیستەکانی پەیڕەوی‬ ‫ئەوکاتی یەکیەتی سۆڤیەت‪ ،‬دیموکرا�سی‬ ‫لیبرالیستی‪ ،‬یان پەرلەمانیان بە دیموکرا�سی‬ ‫سەرمایەداری پێناسەدەکرد‪ .‬و لەم‬ ‫شێوازەی دیموکراسیدا باس لەبەرابەری‬ ‫کۆمەاڵیەتییە نەک سیاسیی‪ .‬مەبەسەکەش‬ ‫موڵکدارێتیی کشتی سامان و رەچاوکردنی‬ ‫بەرژەوەندی گشتیی کۆمەڵگه‌یە‪.‬‬ ‫گەرچی دیموکرا�سی گەل بەناوی مارکس‬ ‫ومارکسیزمەوە پێناسەکراوە‪ ،‬بەاڵم پتر‬ ‫بەرهەمی بیروباوەڕی لێنینە‪ .‬و مارکس کاتی‬ ‫خۆی ستای�شی کۆمۆنی پاری�سی ‪١٨٧١‬ی‬ ‫کرد کە شێوازێکی دیموکرا�سی راستەوخۆ‬ ‫بوو‪ .‬و لەیەکیەتی سۆڤیەتیش سەرەتا‬ ‫بانگەشەی پەیڕەوکردنی دیمۆکرا�سی‬ ‫کۆمۆنی لەچوارچێوەی ئەنجومونە‬ ‫جۆربەجۆرەکاندا دەکرا‪ ،‬بەاڵم پاشان‬ ‫حزبی شیوعی کاروبارەکانی بەجۆرێک‬ ‫خستە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی کە بواری بۆ‬ ‫چاالکی ئەو ئەنجومەنانە نەهێشتەوە‪ .‬و‬ ‫بەگشتی مۆدێلێکی سەرکەوتووی وەهای‬ ‫لەدوای خۆی بەجێ نەهێشت کەشیاوی‬ ‫پەیڕەوکردن بێت‪.‬‬ ‫پەرەسەندنی‬ ‫دیموکراسیی‬ ‫‪-٤‬‬ ‫(‪ :)Developmental democracy‬ئەگەرچی‬ ‫دیموکرا�سی پاراستنی‪ ،‬لەسەر زۆر ئاست‪،‬‬ ‫سەبارەت ماف وئازادیی و یاساپەروەریی‪..‬‬ ‫سەرکەوتنی گەورەی بەدەستهێنا‪ .‬بەاڵم‬ ‫لەهەمان کاتدا شکەست و ناکامی زۆری�شی‬ ‫بەدواوە بوو‪ .‬لەبەرئەمە پێویستیەکی وا‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫لەئارادابوو‪ ،‬کەفۆرمێکی نوێ دابهێنرێت‬ ‫ئەویش هەمان دیمورا�سی پەرەسەندنییە‪.‬‬ ‫زۆرترینی بنەماکانی ئەم شێوازی‬ ‫دیموکراسییە لەالیەن فەیلەسوفی‬ ‫ئەخالقگەرای فەرەنسیەوە‪ ،‬ژان ژاک‬ ‫رۆسۆ (‪)١٧٧٨-١٧١٢‬ەوە دامەزراوە‪.‬‬ ‫بیروباوەڕەکانی رۆسۆ لەزۆر رووەوە‬ ‫پێچەوانەی لیبرالیزم بوو‪ .‬دواتریش لەالیەن‬ ‫مارکسیست و ئانارشیستەکانەوە سوودی‬ ‫لێوەرگیرا‪.‬‬

‫ئەمڕۆ بەچاوی‬ ‫خۆمان دەبینین‬ ‫چۆن لە دیموکراسی‬ ‫لیبرالیستیدا‬ ‫دەوڵەمەندەکان‬ ‫توانای کڕینی‬ ‫مرۆڤیان هەیه‌‬ ‫دیموکرا�سی پەرەسەندنی خۆی‬ ‫وەک ئامرازێک بۆ گەیشتن بەئازادیی‬ ‫و خۆسەریی پێناسەدەکات‪ .‬بەجۆرێک‬ ‫کە هاواڵتیان بەشێوازێکی راستەوخۆ‬ ‫وبەردەوام بەشداریی لەفۆرمبەخشین‬ ‫بەژیانی کۆمەاڵیەتی خۆیان بکەن‪.‬‬ ‫هەروا لەدیموکرا�سی پەرەسەندنیدا‪،‬‬ ‫ئازادیی بریتییە لەملکەچبوون بەرانبەر‬ ‫خواستی گشتیدا‪ .‬چونکە خواستە بنەڕەتی‬ ‫و راستەقینەکە بریتییە لەخواستی‬ ‫گشتیی‪ .‬و پەیڕەوی خواستیی گشتیش‪،‬‬ ‫لەالیەکەوە تاک لە سنووری خۆپەرەستی‬ ‫رزگار دەکات و لەالیەکی تریشەوە نەک‬

‫تەنیا بەرابەریی سیاسیی بەڵکو بەرابەریی‬ ‫ئابووریش دەهێنێتە کایەوە‪ .‬ورۆسۆ دەڵێت‪:‬‬ ‫(هیچکەس نابێ هێندە دەوڵەمەند بێت‬ ‫کەتوانای کڕینی ئەوانی تری هەبێت‪،‬‬ ‫و نەهێندەش هەژار بێت کەناچاربێت‬ ‫خۆی بفرۆشێت)‪ ٨.‬ئەمە لەحاڵێکدا‬ ‫ئەمڕۆ بەچاوی خۆمان دەبینین چۆن لە‬ ‫دیموکرا�سی لیبرالیستیدا دەوڵەمەندەکان‬ ‫توانای کڕینی مرۆڤیان هەیەو‪ ،‬چۆنیش‬ ‫هەژاران ناچارن خۆیان بفرۆشن‪.‬‬ ‫لەنێوان سااڵنی ‪١٩٧٠-١٩٦٠‬‬ ‫بزووتنەوەی چەپی نوێ‪ ،‬هەوڵیدا‬ ‫دیموکرا�سی‬ ‫هەرلەچوارچێوەی‬ ‫پەرەسەندنیدا ولەرێگای بەشداریی فراوانی‬ ‫خەڵک لە حکومەتدا پەرە بە دیموکرا�سی‬ ‫بدات و ئەم شێوازی دیموکراسیەش‬ ‫بە بەشدارگەرا (‪Consociational‬‬ ‫‪ ،)demokracy‬ناسرا‪ .‬بەتایبەتی تائەو‬ ‫جێگایەی لەپراکتیکدا سەملاوە ئەم شێوازە‬ ‫بۆ واڵتانی فرەکولتورو نەتەوەو مەزهەب‪،‬‬ ‫تائاستێکی زۆر سەرکەوتنی بەدەستهێناوە‪.‬‬ ‫و لەم سیستەمەدا هاوسەنگی لەنێوان‬ ‫دەسەاڵتی نێوەندیی و هەرێمییەکاندا‬ ‫دێتەئاراوە‪ .‬ولەپرسە گشتییەکاندا‬ ‫وسەبارەت بڕیارە چارەنووسساز و‬ ‫گرنگەکاندا نوێنەری هەموو گروپەکان‬ ‫بەشداری بڕیاردان دەکەن‪ ،‬و لەهەمان‬ ‫کاتدا بوار بۆ تەواوی ئەو گروپانە‬ ‫دەڕەخسێنرێت کەلەوپرسانەی تایبەت‬ ‫بەخۆیانە بڕیار وەربگرن و چاالکی بنوێنن‪.‬‬ ‫شایانی باسە کە هەندێ لەبنەماکانی‬ ‫ئەم سیستەمە لەواڵتانی نەمسا‪ ،‬هۆڵەندا‪،‬‬ ‫بەلژیکا‪ ،‬کەنەدا‪ ..‬پەیڕەوکراوە و ئاکامای‬ ‫با�شی بەدواوە بووە‪ .‬و لەخۆرئاوای‬ ‫کوردستانیش ئەم شێوازی دیموکراسییە‪،‬‬ ‫و هەندێ لەبنەماکانی دیموکرا�سی‬ ‫‪37‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫کالسیک‪ ،‬بەداهێنانەوە و لەسەر بنەمای‬ ‫بیروباوەڕی ئۆجاالن‪ ،‬پەیڕەو دەکرێت‪.‬‬ ‫لیبرالیستەکان‪ ،‬بەگشتی شێوازی‬ ‫دیموکرا�سی پەرەسەندنی و کۆمەڵگەرایی‬ ‫رەتدەکەنەوە‪ .‬ئەمەش لەبەر دووهۆ‪:‬‬ ‫یەکەم‪ :‬بەبۆچونی ئەوان ئەم شێوازە‬ ‫لەبەرئەوەی جەخت لەسەر بەرژەوەندی‬ ‫گشتیی وەک خاڵێکی ناوەندیی دەکات‪،‬‬ ‫ئەم ئەگەرە لەئارادایە کە لەئاکامدا و‬ ‫بەناوی داکۆکیکردن لە بەرژەوەندی گشتی‬ ‫تۆتالیتاریزم و دیکتاتۆری سەرهەڵبدەن‪.‬‬ ‫دووەم‪ :‬سیستەمی بەشدارگەرا‪ ،‬ئاڵۆز و‬ ‫زەحمەتە و لەئاکامدا بە ناسەقامگیریی‬ ‫کۆتایی دێت‪.‬‬ ‫بەاڵم ڕەخنەی لیبرالیستەکان زۆر‬ ‫بنەمایەکی پتەوی نییە‪ .‬چونکە هەموو‬ ‫سیستەمێک چەندە باشیش بێت ئەگەر‬ ‫باش پارێزگاریی لێنەکرێت هەر شکەست‬ ‫دەخوات‪ .‬هیچ کارێک لەسیاسەتدا هێندە‬ ‫ئاسان و روون نییە کەوەک دوو رەنگی ڕەش‬ ‫و سپی لێک جیاکراوەبن‪ .‬و لەدامەزراندنی‬ ‫هەر پرۆسەیەکی سیاسییدا‪ ،‬دەبێ چەندان‬ ‫خاڵ لەبەرچاوبگیرێت‪ ،‬کە ئەو خااڵنە‬ ‫هەمیشە لەگۆڕاندان و لەدۆخێکەوە‬ ‫بۆدۆخێکی تر و لەسەردەمێکەوە‬ ‫بۆسەردەمێکی تر جیاوازیی پەیدا دەکەن‬ ‫و دەبێ هەمیشە وەاڵمی کۆمەڵێک پر�سی‬ ‫گرنگ بدرێتەوە‪ .‬بۆنموونە‪ :‬هۆشیاریی‬ ‫خەڵک لەچ ئاستێکدایە؟ وئەگەر نزمە‬ ‫پێویستە چۆن بەئاستی بڵندی هۆشیاریی‬ ‫بگەن؟ دوژمنەکانی ئەو پرۆسەیە کێن‬ ‫و چیان لەدەستدێت و چۆن بەرپەرچ‬ ‫بدرێنەوە؟ توانامادییەکان بۆ سەرخستنی‬ ‫ئەو پرۆسەیە لەچ ئاستێکدایە و چۆن‬ ‫ژیان و گوزەرانی خەڵک بەشێوازێکی‬ ‫باش دابین دەکرێت‪ .‬و چەندان پرسیاری‬ ‫‪38‬‬

‫تر‪ ...‬خۆئەگەر دیسان هەر بۆنموونە‪،‬‬ ‫لەدووواڵتدا دەست بە پەیڕەوکردنی‬ ‫یەک شێواز و یەک مۆدێلی دەقاودەقی‬ ‫حوکمڕانی وەک یەک بکرێت‪ ،‬ئەگەر ئەم‬ ‫دوو واڵتە یەکێکیان هەژار بێت و ئەوی‬ ‫تریان دەوڵەمەند‪ ،‬هیچکات ئاکامەکان‬ ‫وەک یەک نابن‪ .‬دیارە کەمەرجیش نییە‬ ‫هەمیشە دەوڵەمەندەکە سەرکەوتووتر‬ ‫بێت‪ ،‬چونکە ڕەنگە تەواوی سامان و دارایی‬ ‫لەرێگای دزی و گەندەڵیەوە بەفیڕۆ بڕاوات‬ ‫بەاڵم گرنگ ئەوەیە کەهیچکات وەک نابن‪.‬‬

‫کاتێک دیموکراسی‬ ‫لەهەرشوێنێکدا‬ ‫پەیڕەوبکرێت گرفتی‬ ‫گەورەی بەڕێوەبردنی‬ ‫دەسەاڵت‬ ‫وحوکمڕانی‬ ‫لەجیهاندا ناگەڕێتەوە‬ ‫بۆدیموکراسیی‬ ‫بەاڵم‬ ‫رەتکردنەی دیموکرا�سی پەرەسەندنی یان‪،‬‬ ‫بەشدارگەرا لەالیەن لیبرالیستەکانەوە‬ ‫هۆکاری تری لەپشتەوەیە‪ .‬لیبرالیزم‬ ‫الیەنگریی دەوڵەتی نێوەندی بەهێزە‪،‬‬ ‫ئەمەش لەگەڵ بنەما تاکگەراییەکەیدا‬ ‫دێتەوە‪ .‬چونکە کۆمەڵگه‌‪ ،‬یان گروپی‬ ‫جۆربەجۆر‪ ،‬ئەتنیکی مەزهەبی‪ ،‬پیشەیی‪،‬‬ ‫رەگەزیی‪ ...‬لەکاتێکدا بەدوای مافەکانی‬ ‫خۆیاندا دەگەڕێن‪ ،‬بەدەستخستنی‬ ‫هەر مافێک بەبایەخی کەمبوونەوەی‬

‫دەسەاڵتی دەوڵەت دێت‪ .‬بەاڵم تاک ئەگەر‬ ‫لەچوارچێوەی گروپدا نەبێت نەهیچ‬ ‫کات دەتوانێ ببێتە رکەبەری دەوڵەت‬ ‫و نە سنووری هێزو دەسەاڵتەکانی�شی‬ ‫کەمدەکاتەوە‪ .‬دیسان هەر لەبەر ئەمەیە‬ ‫کە چەمکی مافەکان لەئایدیۆلۆژیای‬ ‫لیبرالیزمدا تەنیا تاکەکان دەگرێتەوە و ئەو‬ ‫مافانە بەفەرمی دەناسێت و رەواجیان‬ ‫پێدەدات کە بۆنموونە مافی رادەربڕین‬ ‫و مافی هاتووچۆ‪ ...‬وهاوشێوەکانیان‬ ‫دەگرێتەوە کەبەمافی نێگەتیڤ ناسراون‪.‬‬ ‫بەاڵم تا ئەوجێگایەی لەتوانادا بێت‪،‬‬ ‫مافی پۆزەتیڤ کە مافەگروییەکانی وەک‪:‬‬ ‫مافی کەمەنەتەوەییەکان‪ ،‬مافی ژنان‪ ،‬مافی‬ ‫مندااڵن‪ ،‬مافی کارگەران‪ ...‬لەناو مافی تاکدا‬ ‫دەتوێنێتەوە‪.‬‬ ‫کڕۆکی کێشەکە‬ ‫کاتێک دیموکرا�سی لەهەرشوێنێکدا‬ ‫پەیڕەوبکرێت گرفتی گەورەی بەڕێوەبردنی‬ ‫لەجیهاندا‬ ‫وحوکمڕانی‬ ‫دەسەاڵت‬ ‫ناگەڕێتەوە بۆدیموکراسیی‪ ،‬یان تەنانەت‬ ‫کەموکوڕییەکانی ئەو دیموکراسییەش‪.‬‬ ‫بەڵکو تاکە الیەنی با�شی شیاوی‬ ‫ستای�شی ئەو سیستەمانەیە‪ .‬گرفت‬ ‫و قەیرانەکان چەندە گەورەبن نابێ‬ ‫دڵمان لەدیموکرا�سی سارد بێتەوە و‬ ‫هێواکانمان الوازبن‪ ،‬هەرکەموکوڕیەک‬ ‫لەدیموکراسییدا بەدیموکراسیی زۆرتر‬ ‫کێشەی‬ ‫کەواتە‬ ‫چارەسەردەبێت‪.‬‬ ‫سیتەمی دیموکراسیی لیبرالیستی چییە؟‬ ‫کێشەکە لەدیموکراسییدا نییە بەڵکو‬ ‫لەوەدایە کە سەرمایەداریی دیموکراسیی‬ ‫کردووە بەموڵکی خۆی و ستەم و‬ ‫قۆڵبڕی و بێعەدالەتی پەیڕەودەکات و‬ ‫لیبرالیزمیش رەوایی پێدەبەخشێت‪ .‬یەکێک‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫لەئاکامەکانی�شی پەیدابوونی بیروباوەڕو‬ ‫ڕەوت و بزووتنەوەی جۆراوجۆری وەک‬ ‫چەپی نوێ‪ ،‬راستی نوێ‪ ،‬رادیکالیزمی‬ ‫نوێیە کەلەسەدەی رابردوو لەئەوروپاو‬ ‫خۆرئاوا بەگشتی سەریان هەڵداو لەناو‬ ‫چەندان بەرگ و رەنگی جیاوازدا خۆیان‬ ‫نیشاندا‪( .‬پەیدابوونی رادیکالیزمی نوێ‬ ‫کاردانەوەیەکە بەرانبەر زیادەڕەویەکانی‬ ‫ئەو سیستەمە کۆمەاڵیەتیەی بەرهەمی‬ ‫شۆڕ�شی پیشەسازیی و وێرانی دامودەزگاو‬ ‫سیمبۆلە پایەدارەکان بوو‪ ،‬ودڵەڕاوکێ‬ ‫و نەبوونی ئاسایشێکی هەستپێکراو‬ ‫کەلەئاکامی سیستەمی نێودەوڵەتی دوای‬ ‫چەکی ئەتۆمیی‪ ،‬وهەروا گەڕانێکە بەدوای‬ ‫ساکاریی و ژیاندنەوەی فەزیلەتەکانی‬ ‫گوندنشینیی‪ ،‬وهەڵوێستەکردن لەسەر‬ ‫ئەم هەموو خولیاییبوونە بەدوای چێژداو‬ ‫رەتکردنەوەی توندوتیژیی و ئاڵۆزیی و‬ ‫باقوبریقی ساختەی سەدەی بیستەم)‪٩‬‬ ‫بەشێک لەسیاسەتمەداران و‬ ‫بیرمەندانی خۆرئاوا‪ ،‬هۆکاری قەیران و‬ ‫کێشە جیهانییەکان فڕێدەدەنە دەروەی‬ ‫خۆیان‪ .‬سەردەمێک بەئەستۆی کۆمۆنیزم‬ ‫و ئەمڕۆش بەملی توندڕەوی مەزهەبیدا‬ ‫دەلکێنن‪ ..‬و رەنگە سبەینێش الیەنێکی تر‬ ‫پەیدابکەن‪ .‬و لەگەڵ ئەوەدا کارییگەری‬ ‫باش و خراپی واڵتان لەسەر یەکتر نکوڵی‬ ‫ناکرێت‪ ،‬بەاڵم هەڵەیەکی گەورەیە ئۆباڵی‬ ‫کێشەکان بەم شوازە بەسەر واڵتاندا‬ ‫دابەش بکەین‪ .‬و وەها بیرکردنەوەیەک‬ ‫لە کرۆکی پرسەکە دوورمان دەکاتەوە‬ ‫کە بریتییە لەو ئایدیۆلۆژیایەی زەمینەی‬ ‫ستەم فەراهەم دەکات‪ ،‬دەیپارێزێت‬ ‫و درێژەی پێدەدات‪ .‬ئایدیۆلۆژیایەک‬ ‫کەلەرێگای رەواجپێدانی سەرمایەدارییەوە‬ ‫رەوایی بەستەم دەبەخشێت‪ ،‬و لەرێگای‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫بەکارهێنانی دەمامکی دیموکراسیەوە‬ ‫دیموکرا�سی لەباردەبات‪.‬‬ ‫خۆرئاوا‪ ،‬بۆخۆی بانگەشەی رێبەرایەتی‬ ‫جیهان دەکات‪ ،‬لەبەرئەمە لەهەموو‬ ‫شکەستێکدا بەرپرسیارێتی یەکەم‬ ‫دەکەوێتە ئەستۆی ئەو‪ .‬و هەرچی قەیرانێکی‬ ‫دەسەاڵتدارێتی و حوکمڕانی لەناوخۆی‬ ‫واڵتاندا‪ ،‬لەبێکاریی‪ ،‬ناعەدالەتی‪،‬‬

‫خۆرئاوای لیبرالیست‪،‬‬ ‫بەزۆر دەخوازێت‪،‬‬ ‫دیموکراسی‪ ،‬لە‬ ‫واڵتان پیادە بکات‪،‬‬ ‫بەاڵم دیموکراسی‬ ‫نەوەک رەچەتەیەک‬ ‫دەنووسرێت‬ ‫ورێنوێنی دەکرێت‪،‬‬ ‫نەکراسێکیشە هەر‬ ‫کەس لەبەریکات‬ ‫ببێتە دیموکراسیی‬ ‫ڕەواجی مافیا و تاوان‪ ،‬پووچکردنی‬ ‫ژیان‪ ...‬و لەسەر ئاستی دەرەوەش ئەو‬ ‫هەموو جەنگ و کێشە دیپلۆماتیکیانە‬ ‫و لەهەموو�شی مەترسیدارتر‪ ،‬وێرانی‬ ‫ژینگە‪ ...‬جگە لەسیستەمی سەرمایەداریی‬ ‫و ئایدیۆلۆژیا لیبرالیستییەکەی ناکەوێتە‬ ‫ئەستۆی هیچکەس والیەنێک‪ .‬ئەمە بەو‬ ‫واتایە نییە کە سیستەمەکانی حوکم لە‬ ‫خۆرهەاڵت‪ ،‬زێدە پاک و بێگوناهن‪ .‬نەخێر‬

‫ئەگەر بەدوای خەسڵەتە باشەکانی ئەم‬ ‫واڵتانەدا بگەڕێێن بەزەحمەت شتێکمان بۆ‬ ‫دەبینرێتەوە‪ .‬بەاڵم مەبەستەکەمان ئەوەیە‬ ‫کە ئەگەر خۆرئاوا‪ ،‬هەژموونگەراییەکەی‬ ‫و ئەم هەموو شێت و خولیاییەی‬ ‫خڕکردنەوەی پارەوسامان‪ ،‬و پەیڕەوکردنی‬ ‫دووفاقەیی و دووڕوویی لەسیاسەتدا واز‬ ‫لێ بهێنێت لەتوانایدایە ژیانی مرۆڤایەتی‬ ‫بەرەو ئاقارێکی تردا بەرێت‪.‬‬ ‫بەزۆر‬ ‫لیبرالیست‪،‬‬ ‫خۆرئاوای‬ ‫دەخوازێت‪ ،‬دیموکرا�سی‪ ،‬لە واڵتان‬ ‫پیادە بکات‪ .‬بەاڵم دیموکرا�سی نەوەک‬ ‫رەچەتەیەک دەنووسرێت ورێنوێنی‬ ‫دەکرێت‪ .‬نەکراسێکیشە هەر کەس‬ ‫لەبەریکات ببێتە دیموکراسیی و‬ ‫هەرکەسیش دایکەند‪ ،‬لەدیموکرا�سی‬ ‫بشۆرێت‪ .‬دیموکرا�سی پێویستیی بە‬ ‫فەراهەمکردنی هەلومەرجی تایبەت‬ ‫بەخۆی‪ ،‬تێگەیشتن و رێزگرتن‬ ‫لەبەهاکانییەتی‪ .‬گەلێکان لەجیهاندا‬ ‫بانگەشەی دیموکرا�سی دەکەن و‬ ‫لەناوەرۆکیشدا گەورەترین سوكایەتی‬ ‫پێدەکەن‪ .‬ئەگەر لەتورکیا بەناوی‬ ‫دیموکراسییەوە دیموکرا�سی دەخنکێنرێت‬ ‫و هەناسەی لەبەردەبڕێت‪ ،‬ئەوە نەخەتای‬ ‫دیموکراسییە و نە قەیرانەکەش هی‬ ‫دیموکراسییە‪ .‬بەڵکو قەیرانی سیستەمی‬ ‫داسەاڵتدارێتی و حوکمڕانییە لە جیهاندا‪.‬‬ ‫سیستەمێک کە تەواوی بەهاکان دەکاتە‬ ‫قوربانیی بەرژەوەندییە مادییەکان‪.‬‬ ‫سیستەمێک‪ ،‬بە پەیڕەوکردنی دووفاقەیی‬ ‫لە پێوەرەکاندا‪ ،‬و مەراییکردن بۆ سەرکردە‬ ‫سەرەڕۆکان‪ ..‬بوێری وەبەر ئەو سەرکردانە‬ ‫ناوە تا بێ شەرم و بێ باک‪ ..‬بەردەوامی بە‬ ‫تەوژمی تێرۆریزم ببەخشن‪.‬‬

‫‪39‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫رۆڵی رێکخراو لە کۆمەڵگەی ئێمەدا‪،‬‬ ‫کام رێکخراو؟‬ ‫هیوا خۆشناو‬

‫دوای جەنگی جیهانی یەکەم و‬ ‫دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار‬ ‫دەوڵەتدا‪ ،‬باشووری کوردستان لە‬ ‫سەرجەم بەشەکانی دیکەدا زیاتر‪،‬‬ ‫چاالکی سیا�سی‪ ،‬سەربازی و ڕێکخستنی‬ ‫بەخۆیەوە بینیوە‪ .‬بەهۆی گرینگی‬ ‫ناوچەکە‪ ،‬ناکۆکی و شەڕی حکومەتە‬ ‫یەک لە دوای یەکەکانی عێراقدا‪ ،‬کورد‬ ‫لەو بەشە‪ ،‬دەرفەتی زیاتری بۆ رەخساون‬ ‫کە گرینگترینیان بێ ئەقڵییەکانی سەددام‬ ‫و داگیرکردنی کوێت بو لە ساڵی ‪.١٩٩٠‬‬ ‫سەرباری ئەوانە‪ ،‬ئەوڕۆ ئەبینین‬ ‫باشووری کوردستان لە سەرجەم‬ ‫بەشەکانی دیکە نائومێد و بێباوەڕتر‪،‬‬ ‫قەیرانەکانی زۆر لە قەیرانی بەشەکانی‬ ‫دیکەی کوردستان قوڵترن‪ .‬کۆمەڵگەی‬ ‫ئەو بەشەی کوردستان لەبەر ئەوەی‬ ‫بە جلی کوردی‪ ،‬بە زمانی کوردی و بە‬ ‫سیاسەتی کوردی زەبری لێدراوە‪ ،‬بۆتە‬ ‫بێئیرادەترین کۆمەڵگەی کوردستان‪.‬‬ ‫وادیارە لەو بابەتەدا دەرفەتی ئەوەمان‬ ‫لەبەردەستدانیە بچینە ناو قواڵیی‬ ‫کێشەکان و یەک بەیەک پەردەیان لەسەر‬ ‫هەڵدەینەوە‪ .‬ئەوەی لێرەدا مەبەستە و‬ ‫‪40‬‬

‫سەرجەم تاکەکانی کوردستان هەستی‬ ‫پێدەکەن‪ ،‬زەروریەتی سەرلەنوێ‬ ‫خۆسازکردن و خۆڕێکخستنەوەیە‪.‬‬ ‫من زۆر لە مێژە لەو بڕوایەدام‬ ‫چارەسەرکردنی کێشەکانی باشوور‬ ‫زۆر سەختترن لە بەشەکانی دیکەی‬ ‫کوردستان‪ .‬ئەوڕۆ باشووری کوردستان‬ ‫ژانی شۆڕشێک بەخۆیەوە دەبینێ‪ .‬ئەو‬ ‫پێشمەرگەدێرینانە نیشتیمانپەروەرانەی‬ ‫کە نەخۆ�شی گەندەڵی و شێرپەنجەی‬ ‫نەتەوەپەرستی دواکەوتو لێیان نەداون‪،‬‬ ‫پێیانوایە ناچارن شۆڕشێک بەسەر‬ ‫(شۆڕش)ەکانیانەوە بکەن‪ .‬هەندێکیان‬ ‫باس لە شۆڕ�شی ڕوناکبیری‪ ،‬فکری‪،‬‬ ‫کولتوری و ‪....‬هتد دەکەن‪ .‬ئەگەر ئەوانە‬ ‫هەموویان ڕاستیەک بن‪ ،‬ڕاستیەکی دیکە‬ ‫لەسەرووی ئەوانەوە خۆی دەسەپێنێ‬ ‫ئەویش‪ :‬هیچ کامێک لەمانە بەبێ ڕێکخراو‬ ‫نایەنەدی‪ .‬کێشەکە ئەوەیە بزووتنەوەی‬ ‫نەریتی کوردی لەو بەشەی کوردستان‬ ‫قەناعەتی بە زۆرێک لە تاکەکانی کۆمەڵگە‬ ‫هێناوە کە هیچ ڕێکخراوێک لەوان باشتر‬ ‫نابێ‪ ،‬ئەوان جێگرەوەیان نیە‪ ،‬خەوفێکی‬ ‫وەهمیان سازکردوە وەکو ئەوەی ئەگەر‬ ‫ئەوان نەمێنن ئەو بەشەی کوردستان‬

‫دەبێتە گۆڕەپانی خوێن و شەڕ و کاولکاری‬ ‫ئاسمانی واڵت دادەپۆ�شێ‪.‬‬ ‫ئەمانە هەر هەموویان لە فابریکەی‬ ‫سیاسەتی بزووتنەوەی نەریتی کوردی‬ ‫بەرهەم دەهێندرێن‪ ،‬بەاڵم ڕاستیەکیش‬ ‫هەیە ناتوانین خۆی لێ البدەین ئەویش؛‬ ‫پارتی دیموکراتی کوردستان کاریگەری‬ ‫سیا�سی‪ ،‬کولتوری و هزری خۆی‬ ‫لەسەر زۆربەی زۆری ڕێکخراو‪ ،‬کەس‬ ‫و گروپەجیاوازەکانی ڕکەبەری خۆی‬ ‫بەجێهێشتوە‪ .‬بەشێک لەو ڕێکخراوانە‬ ‫لە کۆتاییدا‪ ،‬بەڕەفتار‪ ،‬کردار‪ ،‬هزر و‬ ‫ڕەوشت جیاوازیەکی کەمیان لەگەڵ‬ ‫پارتی هەیە‪ .‬ئەوانەی بۆ ماوەیەکیش‬ ‫خۆیان جیاواز نیشان ئەدەن یان‬ ‫ڕکەبەری سیاسەتەکانی پارتین‪ ،‬بەهۆی‬ ‫نەبوونی ڕێبازێکی ڕۆشن و مۆدێرن‬ ‫کە وەاڵمی پێداویستیەکانی ناوچەکە و‬ ‫ڕاستی خەڵکەکە بداتەوە‪ ،‬لە دواییدا لە‬ ‫بەرانبەر ئەو بزووتنەوە نەریتیەی کوردی‬ ‫بێچارەدەمێنن‪.‬‬ ‫ئەو سەردەمە بەسەر چوە ئەلیتی‬ ‫سیا�سی گۆشەگیرکراو لە ژوورێک‪،‬‬ ‫خەڵک بە ئارەزووی خۆی مۆبیلیزە بکات‬ ‫«خەڵکی گوێگر» لە سەردەمی تەقینەوەی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫کۆمەاڵیەتی گۆڕانی بەسەردادێت‪.‬‬ ‫خەڵکەکە خۆیان دەیانهەوێ بەشداربن‬ ‫لە سەرجەم پڕۆسەکانی بڕیارداندا‪.‬‬ ‫دەستەاڵتی بزووتنەوەی سیا�سی کوردی‬ ‫لەو ‪ ٢٠‬ساڵەی دواییدا‪ ،‬هەوڵ ئەدا‬ ‫بە بەرژەوەندیە ماددی و تاکەسیەکان‬ ‫کە�سی گوێگر و ئیطاعاتکار ‪obedience‬‬ ‫سازبکات‪.‬‬ ‫پارادیگمای ڕێکخراوی نوێ بە‬ ‫ڕەخنەکردن لە مێژو لە دایک دەبێ‬ ‫سەردەمی مۆدێرنە‪:‬‬ ‫لە سەردەمی مۆدێرنەدا ‪١٨٨٠‬‬ ‫دەوڵەتی نەتەوەیی بۆ یەکەمین جار‬ ‫دێتە ئاراوە‪ .‬لەو سیستێمەدا سەرجەم‬ ‫جیاوازیەکان «ناسنامە» وەال دەنرێن‪ .‬لە‬ ‫ژێرناوی دەستەاڵت و سەروەری دەوڵەتی‬ ‫نەتەوەییدا سەرجەم جیاوازیەکان‬ ‫«ناسنامەکان» دەخرێنە ناو یەک قاڵب‬ ‫و لە ژێرناوی هاواڵتیبووندا ون ئەکرێن‪.‬‬ ‫دەوڵەتی نەتەوەیی جگە لەوەی لەالی‬ ‫نوخبە سازدەکرێ و جگە لەو ئەلیتە‬ ‫سیاسیە کەمە‪ ،‬کە�سی تر خێری لێنابینێ‪.‬‬ ‫هەربۆیە دەوڵەت لە مەودا درێژدا دەبێتە‬ ‫زاڵم و غەداری ناسنامە جیاوازەکان‬ ‫‪.1995,Connolly‬‬ ‫بەکورتی ئەگەر دەوڵەتی نەتەوەیی‬ ‫وەک ڕێکخراوێکی سیا�سی وێنا بکەین‪،‬‬ ‫بۆمان دەردەکەوێ کە ناکرێ هیچ‬ ‫کامێک لە ناسنامە جیاوازەکان لە‬ ‫ژێر سێبەری ئەو ڕێکخراوەدا بژین‪.‬‬ ‫دەوڵەتی نەتەوەیی ئەگەرچی لەسەرەتای‬ ‫سەردەمی مۆدێرنەدا‪ ،‬لە هەندێک‬ ‫بواردا‪ ،‬ڕێکخراوێکی پێشکەوتووش بێ‪،‬‬ ‫لە دواییدا کارەساتەکانی هەردو جەنگی‬ ‫جیهانی لێدەکەوێتەوە و ئەژدێهاگەلی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫وەک ستالین‪ ،‬مۆسۆلۆنی و هیتلەری لێ‬ ‫بەرهەرم دێ‪.‬‬ ‫بزووتنەوەی نەریتی کوردی کە‬ ‫لە بنەڕەتدا بزووتنەوەیەکی نەژادی‬ ‫دواکەوتوە و پشت بە ئێتنیک‬ ‫«قەوم» دەبەستێ‪ ،‬سەرجەم ناسنامە‬ ‫جیاوازەکان‪ ،‬گروپە جۆربەجۆرەکان‪،‬‬ ‫نەتەوەو کەمینەکان‪ ،‬گروپە ئایینیە‬ ‫بچوکەکانی پەراوێزخستوە‪ .‬کڕین‪،‬‬ ‫ترساندن و ناچارکردنی بەشێک لەو‬ ‫گروپانەو نیشاندانی وێنەکانیان‪ ،‬واتای‬ ‫دێمۆکرا�سی و بەشداری ناگەیەنێ‪ .‬ئەوە‬ ‫یەک لەو هۆکارانەیە کە بزوونتەوەی‬ ‫سیا�سی نەریتی کوردی نەژادی نەیتوانیوە‬ ‫ببێتە بزووتنەوەی هەموومان‪.‬‬

‫بە دێمۆکرا�سی ئێدیال دەبینی‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەوەی دەیانگوت نەهاتە دی‪ .‬وادیارە‬ ‫لێرەدا بەتەنیا با�سی ناسنامە دەکەین‬ ‫کە بۆ ڕێکخراو و مەبەستی ئەو بابەتە‬ ‫گرینگە‪ ،‬نەوەک فەلسەفەی لیبرالیزم‪.‬‬ ‫لیبرال دێمۆکرا�سی ئایدیاو بۆچونی‬ ‫نوێ دێنێتە ناو جیهانی ئێمە‪ ،‬بانگەشەی‬ ‫دێمۆکرا�سی دەکات‪ ،‬بەاڵم کۆمەڵگە‬ ‫وەک ماددە دەبینێ‪ .‬لیبرال دیموکراتەکان‬ ‫لە ژێرناوی ئازادی تاک ناسنامەی‬ ‫دەستەجەمعی لە تاک وەردەگرنەوە‬ ‫و ناوەڕۆکە کولتووریەکەی بەتاڵ‬ ‫ئەکەنەوە‪ .‬لە ڕاستیدا ئەو ئازادییەی‬ ‫کە لیبرال دێمۆکرا�سی با�سی‬ ‫دەکات ناسنامەیەکی بێ ناسنامەیە‬ ‫‪.110/1996:98,auman‬‬ ‫لە ئەنجامدا لێبرال دێمۆکرا�سی و‬ ‫پۆست‪-‬مۆدێرنە کە دو پارادێگمان بۆ‬ ‫چارەسەرکردنی نەخۆشیەکانی مۆدێرنە‪،‬‬ ‫ناتوانن ببنە ڕێبەری دێمۆکرا�سی و‬ ‫خۆیان لە قەیرانەکان ڕزگار بکەن‪.‬‬

‫هاواڵتیبوون دەکەن‪،‬‬

‫سەرجەم ئەو سیستێمانە کە‬ ‫بانگەشەی هاواڵتیبوون دەکەن‪ ،‬تاقە‬ ‫مافێک کە ئەوان بە هاواڵتیان دابێ‪،‬‬ ‫بەشداریکردنە لە هەڵبژاردن‪ .‬هاواڵتی لە‬ ‫ناو سیستێمی دەوڵەت نەتەوە‪ ،‬مۆدێرنە‬ ‫و ئایدیای لیبرال دیموکراتیدا‪ ،‬بەتەنیا‬ ‫چوارساڵ جارێک بەشێوەیەکی پاسیف‬ ‫لەژێرکاریگەری کۆمپانیا و مێدیاکانی‬ ‫دەوڵەتدا بەشداری لە هەڵبژاردنەکاندا‬ ‫دەکات و پاشان سڕدەکرێ‪.‬‬ ‫‪.125-1996:124,Sartori‬‬ ‫مۆدێلی بەشداریکردن کە مۆدێلی‬ ‫مۆدێرنەیە هەنگاوی با�شی بڕین لە‬ ‫دێمۆکراسیدا‪ ،‬بەاڵم ناتوانێ وەاڵمی‬

‫سەرجەم ئەو‬ ‫سیسته‌مانە‬

‫کە بانگەشەی‬

‫تاقە مافێک کە ئەوان‬ ‫بە هاواڵتیان دابێ‪،‬‬ ‫بەشداریکردنە لە‬ ‫هەڵبژاردن‬

‫لیبرال دیموکراتەکان‪:‬‬ ‫سەرهەڵدانی لیبرال دێمۆکرا�سی لە‬ ‫بنچینەدا بۆ پینەکردن و جوانکردنی‬ ‫وێنە ناشیرینەکەی دەوڵەت نەتەوە یە‪.‬‬ ‫ئەگەرچی لیبرال دیموکراتەکانی خەونیان‬

‫‪41‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫داخوازیەکانی سەدەی ‪ ٢١‬بداتەوە‬ ‫کە سەردەمی بەخێرایی پێشڤەچوونی‬ ‫دینامیکیەتی کۆمەڵگەیە‪ ،‬ناسنامە و‬ ‫جیاوازیەکان لە سیاسەتدا ڕۆڵ دەبینن‪.‬‬ ‫مارکسیزم و ڕێکخراوی لینینی‪:‬‬ ‫مارکسیزم لە ساڵی ‪ ١٩٧٠‬کەوتە‬ ‫ناو قەیران و مارکسیزمی ئۆرتادۆک�سی‬ ‫هەوڵیدا لەو قەیرانانە ڕزگاری بکات‪.‬‬ ‫مەبەست لەو بابەتەدا زیاتر دوو‬ ‫خاڵن‪ :‬یەکەمیان ناسنامە وئەوەی‬ ‫دیکە قەتیسبونی مارکسیزمە لە ناو‬ ‫شیکردنەوە ئابووریەکاندا‪ ،‬کە بەتەنیا‬ ‫کێشەی سەدەی ‪ ٢١‬و کۆمەڵگەی‬ ‫ئەوڕۆ نیە‪ .‬چەمکی چینایەتی مارکسیزم‬ ‫وەاڵمی پێداویستیەکانی ئەوڕۆ ناداتەوە‪.‬‬ ‫جگە لەوە ئەگەر باس لە دێمۆکرا�سی‬ ‫ڕاستەقینەو فرە ناسنامەیی بکرێ‪،‬‬ ‫ناکرێ چینێک بەسەر چینەکانی تردا‬ ‫شۆڕش بکات‪ .‬بزووتنەوە مارکسییەکان‬ ‫ئەگەر دەستبەرداری چەمکی «چین و‬ ‫جینایەتی» نەبن‪ ،‬هەرگیز ناتوانن ببنە‬ ‫بزوونتەوەی جەماوەری و خەڵک‪ .‬پاشان‬ ‫ئەگەر دەستبەرداری چین نەبووین‪،‬‬ ‫دەستبەرداری نەخۆ�شی ئەلیتی سیا�سی‬ ‫نابین کە لە جیاتی چین بیردەکاتەوە و لە‬ ‫ژورە بچوکەکاندا بڕیاردەدات‪.‬‬ ‫کێشەکانی کۆمەاڵنی خەڵک لە سەدەی‬ ‫‪ ٢١‬ەمدا بەتەنیا ئابووری نین‪ ،‬بەڵکو‬ ‫خەباتە بۆ بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ‬ ‫بەشێوەیەکی ئاکتیف لە سیاسەت و‬ ‫بڕیارداندا‪.‬‬ ‫بەکورتی مارکسیزم لە قۆناغی‬ ‫ئەوڕۆماندا بەهۆی کۆکردنەوەی‬ ‫سەرجەم کێشەکان لە مەسەلە چینایەتی‬ ‫و ئابووریەکاندا‪ ،‬نە دەتوانێ ببێتە‬ ‫‪42‬‬

‫بزووتنەوەیەکی فرە ناسنامە‪ ،‬نە دەتوانێ‬ ‫بەالی دێمۆکراسیەتەوە بچێ‪.‬‬ ‫پارادێگمای نوێ (بەشداریکردنی‬ ‫ڕاستەوخۆی سەرجەم مرۆڤەکانە بە‬ ‫ناسنامەکانیانەوە)‪:‬‬

‫سەدەی ‪ ٢١‬سەردەمی‬

‫شەڕی ئێتنیکی‪،‬‬ ‫چینایەتی و‬

‫نەتەوەیی نیە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫شەڕی ناسنامەکانە‪،‬‬

‫ئەوان سەرسەختانە‬

‫دژایەتی دیمۆکراسی‬

‫زۆرایەتی و کەمایەتی‬

‫مۆدێلی لیبرالیزم‬ ‫دەکەن‬

‫لە سااڵنی هەشتاکاندا دو تیۆریزانی‬ ‫گرینگ دێنە ناو جیهانی سیا�سی ئێمە کە‬ ‫بریتین لە شانتال موففە ‪Chantal Mouffe‬‬ ‫و ئەرنەستۆ الکالو ‪.Ernesto Laclau‬‬ ‫هەردو تیۆرناس دەستبەرداری چەمکی‬ ‫چینایەتی مارکسیزم دەبن و لە جیاتی‬ ‫ئەوە چەمکی دێمۆکرا�سی فرەجەماوەری‬ ‫هەڵدەبژێرن‪Hegemony and Socialist .‬‬ ‫‪.)1985 ,Strategy (Verso‬‬ ‫بەپێی هەردو زانا‪ ،‬دیموکراستی بەتەنیا‬

‫بریتی نیە لە داننان بە جیاوازی چینایەتی‪،‬‬ ‫نەتەوەیی و ڕەگەزی‪ ،‬بەڵکو جیاوازیەکان‬ ‫لەناو بزووتنەوە کۆمەاڵیەتیەکاندا زۆر‬ ‫لەوە زیاترن‪ .‬ئەو پارادێگمایە پێیوایە‬ ‫ناکرێ دێمۆکرا�سی بەتەنیا لە جیاوازی‬ ‫و ڕکەبەرایەتی کۆبکرێتەوە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫ئەبێ پەیوەندی دەستەاڵت بینراو بێ‪ .‬لە‬ ‫کۆمەڵگەدا چەوسێنەرانی دەستەاڵت‬ ‫هەن‪ ،‬ئەبێ ئەوان بێنە ڕیزی پێشەوە‬ ‫تاکو دەستەاڵتەکان بینراوبن و ئەوانەی‬ ‫لە دەستەاڵتی بڕیارداندا پەراوێزخراون‬ ‫بەشداریان پێ بکرێ‪.‬‬ ‫بۆ ئەوەی گۆڕانکاری لە ناتەواویەکانی‬ ‫دێمۆکرا�سی بکرێ‪ ،‬ئەبێ سەرجەم‬ ‫دێموکراسیەکان سەروەربن‪Keyman .‬‬ ‫‪129,IX 2000‬‬ ‫بەپێی موفە و الکالو کە دواتر‬ ‫چەندین زاناو تیۆریسیانی تر دانیان‬ ‫بەتیۆریەکانیاندا ناون‪ ،‬سەدەی ‪٢١‬‬ ‫سەردەمی شەڕی ئێتنیکی‪ ،‬چینایەتی‬ ‫و نەتەوەیی نیە‪ ،‬بەڵکو شەڕی‬ ‫ناسنامەکانە‪ .‬ئەوان سەرسەختانە‬ ‫دژایەتی دێمۆکرا�سی زۆرایەتی و‬ ‫کەمایەتی مۆدێلی لیبرالیزم دەکەن‪.‬‬ ‫بەپێی ئەویەکە پێویستە کولتوورەکان‬ ‫و جیاوازیە چینایەتی و ئێدۆلۆژییەکان‬ ‫سەرەتا بە جەماوەری و لێگال بکرێن‪،‬‬ ‫ئینجا بەبێ ئەوەی هیچ بەربەستێک لە‬ ‫بەردەمیاندابێ و بەبێ ئەوەی ناسنامەی‬ ‫یەکێک لە سەرووی ئەوی دیکەیان بێ‪،‬‬ ‫لە ناو کێشمەکێش دابن‪ .‬لەو تیۆریەدا‬ ‫ساز�شی ڕەها بڤەیە چونکە ساز�شی بێ‬ ‫سنوور ئەمانگەڕێنێتەوە ناو کولتوری‬ ‫سیا�سی لیبرالیزم و بەپێی ئەوان سازش‬ ‫دژ بە کولتوری ڕادیکاڵیزمە‪ .‬پارادیگمای‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫دێمۆکرا�سی ڕادیکاڵ پێیوایە گروپ و‬ ‫ناسنامە جیاوازەکان لە هەڵومەرجێکی‬ ‫لێگال و کراوەدا‪ ،‬ئەبێ کێشمەکێش‬ ‫و دیالۆگی بێ سنوور بکەن‪ .‬ئەگەر‬ ‫نەگەیشتنە ئەنجام‪ ،‬بابەتەکە سەرلەنوێ‬ ‫تاووتوێ بکەنەوە‪.‬‬ ‫‪ Bardt&Negrie‬دو تیۆریسیانی‬ ‫دێمۆکرا�سی ڕادیکاڵن‪ .‬پێیانوایە دەوڵەت‬ ‫لە سەردەمی مۆدێرنەدا لەالی نوخبە‬ ‫سازدەکرێ‪ .‬لەو دەوڵەتەدا شتێک نیە‬ ‫بەناوی سەروەری خەڵک و بەردەوام‬ ‫دەستەاڵتێک لە سەرووی دەستەاڵتی‬ ‫گەلەوەیە‪ .‬هەردو زانا باس لە ناتەواوی‬ ‫دێمۆکرا�سی دەکەن و چەمکی تێکدەر‪/‬‬ ‫ڕوخێنەر بەکاردێنن بۆ دەوڵەت‪ .‬ئەوان‬ ‫سەرسەختانە دژایەتی دێمۆکرا�سی‬ ‫لیبرال دەکەن و پێیانوایە دێمۆکرا�سی‬ ‫لە لیبرالیزمدا نەگەیشتۆتە سەرجەم‬ ‫ئاستەکان و هزری شۆڕ�شی فەرەنسا‬ ‫ناتەواوە بۆ تێگەی دێمۆکرا�سی‪.‬‬ ‫لەئەنجامدا ئەوان پێیانوایە پێویستە‬ ‫شۆڕ�شی دێمۆکرا�سی لەناو دێمۆکراسیدا‬ ‫ئەنجام بدرێ‪Multitude: War and .‬‬ ‫‪Democracy in the Age of Empire‬‬ ‫ڕەو�شی ئێستای کوردستان و ڕۆڵی‬ ‫ڕێکخراوی سەردەم‬ ‫کێشەکانی باشووری کوردستان‬ ‫هەروەکو باسمانکردن کێشەی فکری‪،‬‬ ‫ئەخالقی‪ ،‬کولتووری گەورەن کە لە‬ ‫سەرەتای دروستبوونی بزووتنەوەی‬ ‫سیا�سی کوردی سەریان هەڵداوە‪ .‬ئەو‬ ‫کوولتورە سیاسیە خێڵەکیە کە بە حیزبی‬ ‫کوردی دەمامک کراوە‪ ،‬چۆتە ناو قواڵیی‬ ‫کۆمەڵگە‪ ،‬تاک و بەشەکانی دیکەی‬ ‫کوردستان‪ .‬نەبوونی سەرکردایەتیەکی‬ ‫هۆشیار و خاوەن فکر وایکردوە حیزبە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ڕکەبەرەکانی پارتیش لە دواییدا سازش‬ ‫لەگەڵ ئەو لۆژیکە نەریتیەدا بکەن و ببنە‬ ‫بەشێک لەو سیستێمە‪ .‬بەهۆی نەبوونی‬ ‫فکرێکی ڕۆشن‪ ،‬ڕکەبەرەکانیش بڕوایان‬ ‫بە ڕزگاربوون لەو دۆزەخەدا نیە و لە‬ ‫دواییدا تەسلیمی واقیعەکە دەبن‪.‬‬

‫لە کوردستانیشدا‬

‫لە ژێرناوی‬

‫لیبرالیزەکردندا‪ ،‬لە‬

‫چەند ساڵی دواییدا‬

‫کۆمپانیاکانی نزیک لە‬

‫دەستەاڵتداران کەرتی‬

‫گشتی وێران دەکەن‬ ‫و سەرچاوەکانی‬

‫وواڵت تااڵن دەکەن‬ ‫ئێمە لە سەردەمی پۆست مۆدێرنە‬ ‫و پۆست مارکسیزمدا دەژین‪ .‬ئەوڕۆکە‬ ‫دەوڵەت نەتەوە لە تەواوی جیهان‬ ‫لە قەیراندایە‪ .‬مارکسیزم و خەباتی‬ ‫چینایەتی وەاڵمی زۆر پرسیاری ئەو‬ ‫ڕۆژگارە و کۆمەڵگەی نوێ ناداتەوە‪.‬‬ ‫لیبرالیزمی دیموکراتی و بە موطڵەقکردنی‬ ‫تاک و دابڕانی لە زۆر شت نەک لە‬ ‫کۆمەڵگەی ئێمە بەڵکو لە خۆرئاواش‬ ‫لەژێر ڕەخنەی توند دایە‪ .‬لیبرال‬ ‫دیموکراتەکان دەوڵەتیان لە ژێرناوی‬ ‫کەرتی تایبەتدا بێ ناوەڕۆک کردوە‬

‫و دەوڵەتی خۆرئاوا ئیتر لە دەستی‬ ‫کۆمپانیاکان دایە‪ .‬لە کوردستانیشدا‬ ‫لە ژێرناوی لیبرالیزەکردندا‪ ،‬لە چەند‬ ‫ساڵی دواییدا کۆمپانیاکانی نزیک لە‬ ‫دەستەاڵتداران کەرتی گشتی وێران‬ ‫دەکەن و سەرچاوەکانی وواڵت‬ ‫تااڵندەکەن‪ .‬سۆسیالیستەکانی خۆرئاوا‬ ‫بەتایبەتی «سۆسیال دێمۆکراتەکان» کە‬ ‫چەندین ساڵە سازش لەگەڵ لیبرالیزم‬ ‫دەکەن‪ ،‬کۆتاییان بەخۆیان هێناوە‪ .‬لە‬ ‫کوردستاندا چەندین ساڵە فێمێنیزم‪،‬‬ ‫دێمۆکرا�سی و چەپگەرایی لە ژێر ناوی‬ ‫سازش و نەتەوەییبووندا لە بزووتنەوەی‬ ‫سیا�سی کوردی نەژادی و دواکەوتو‬ ‫مارەکراوە‪ .‬ئەوڕۆ ناسیۆنالیزمی کالسیکی‬ ‫پشتئەستور بە ئەقڵیەتی نەژادی کوردی‬ ‫کە بەتەنیا بەرژەوەندی بنەماڵەیی و‬ ‫خێڵەکی لەبەرچاودەگرێ و بەشێکە‬ ‫لە پالنی واڵتانی ناوچەکە‪ ،‬جگە لە‬ ‫شێرپەنجە هیچی تر نیە بۆ کۆمەڵگە‬ ‫نافەرمییەکان‪ .‬لە غیابی هزرێکی نوێدا‪،‬‬ ‫ئایدیۆلۆژیای ئیسالمی سیا�سی بە شیعەو‬ ‫سوننەوە تەواوی ناوچەکەی پەرێشان‬ ‫کردوە‪ .‬ئیسالمی سیا�سی بەدەرنیە لەو‬ ‫ڕەخنانەی سەرەوە‪ .‬ئیسالمی ئیخوانی کە‬ ‫لیبراڵترین هێڵی ئیسالمی سیا�سی بو‪ ،‬لە‬ ‫کۆتاییدا گەیشتە ئاستی مەترسیدارترین‬ ‫تێرۆر لە ناوچەکەو جیهاندا‪.‬‬ ‫ئیتر ئەوڕۆ سەردەمی ناسنامەکانە و‬ ‫شوناسە جیاوازەکان جێگای نەتەوە‪،‬‬ ‫چین و موطلەقیەتی تاکەکانیان گرتۆتەوە‪.‬‬ ‫کوردستان کۆمەڵگەیەکی فرە ڕەنگ‪،‬‬ ‫کولتور‪ ،‬ئەتنیک‪ ،‬ئایین‪ ،‬دیالێکت و زمانە‪.‬‬ ‫هیچ کامێک لەو ئێدۆلۆژیانەی سەرەوە‬ ‫ناتوانن سەرجەم پێکهاتەکانی کوردستان‬ ‫لە ئامێز بگرن‪ .‬بزووتنەوەی پریمیتیڤی‬ ‫‪43‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫کوردی لە غیابی ژنان «نیوەی کۆمەڵ»‬ ‫‪ ٧٠‬ساڵی بە دواکەوتویی بەڕێکرد‪ .‬ژمارەی‬ ‫ئەو ژنانەی لە ژێر سێبەری ئەو دەستەاڵتە‬ ‫کوردیە سوتان یان سوتێندران‪ ،‬زۆر‬ ‫لە ژمارەی قوربانیانی هەڵەبجە زیاترە‪.‬‬ ‫ئەوڕۆ قیرەقیری کوردایەتی نەژادی‬ ‫کە لەژێرناوی نەتەوەبووندا هەوڵی‬ ‫سڕینەوەی ناسنامەی بادینی‪ ،‬هەورامی‪،‬‬ ‫کاکەیی‪ ،‬فەیلی‪ ،‬کوردی هەندەران‪،‬‬ ‫ئێزیدیەکان دایە و هەموویان لە قاڵبی‬ ‫ڕووتی کوردێنی لەقەڵەم ئەدات‪ ،‬هیچ‬ ‫ڕێزێکی بۆ مرۆڤایەتی نەهێشتۆتەوە‪.‬‬ ‫پێکهاتەکانی کوردستان حەزئەکەن‬ ‫لە ناوچەی خۆیان بە زمان و دیالێکتی‬ ‫خۆیان بخوێنن و دان بە ناسنامەی‬ ‫ئێتنیکی‪ ،‬ئایینی و ڕەگەزی و‪....‬هتد بنرێ‪.‬‬ ‫هیچ گۆڕانکاریەک بەبێ ڕێکخراو‬ ‫نابێ‪ .‬ئێستا دروستبوونی ڕێکخراو لە‬ ‫هەموشتیک گرینگترە و ئەبێ سەرجەم‬ ‫گروپەکان خۆیان ڕێکبخەن‪ .‬ناڵێین‬ ‫هەموکەس بچێتە ناو ڕێکخراوێک‪ ،‬بەڵکو‬ ‫ئەبێ هەرکەس ڕێکبخرێ‪ .‬جا مەرج نیە‬ ‫هەرکەس حیزبێک سازبکا‪ .‬لە ڕەوشێکی‬ ‫وەک ئەوڕۆدا کە ناوچەکە بە بەرمیلی‬ ‫باڕووت بۆمبکراوە‪ ،‬تاقە گروپێک‪،‬‬ ‫حیزبێک و ڕێکخراوێک ناتوانێ وەاڵمی‬ ‫ئەو قۆناغە سەختە بداتەوە‪ .‬پێویستە‬ ‫ڕێکخراوەکان لە چوارچێوەیەکدا‬ ‫بتوانن بەیەکەوە کاربکەن و بلێسەی‬ ‫گۆڕانکاری و ڕزگاربوون لەو نەهامەتیە‬ ‫داگیرسێنن‪ .‬باشترین ڕێگا ئەو‬ ‫ڕێکخراوانە لە چوارچێوەی تیۆری‬ ‫دێمۆکرا�سی ڕادیکاڵدا ڕێککەون‬ ‫و ئەنجومەنی شارو ناوچەکان کە‬ ‫لەسەرجەم گروپ‪ ،‬ناسنامە‪ ،‬ئایین و‬ ‫کولتورە جیاوازەکان پێکدێن سازبکەن‪.‬‬ ‫‪44‬‬

‫ئەوەش هەروەکو لە سەرەوە ئاماژەم‬ ‫پێدا بەبڕوای من بە ڕێکخراوی‬ ‫جەماوەری فرەناسنامەی پێشکەوتو‬ ‫ئەکرێ کە دوربێ لە مەرکەزیەتی ئەلیتی‬ ‫سیا�سی گۆشەگیرکراو بە چەند کەس‪،‬‬

‫بنەماڵە سیاسیەکان‬

‫بە پێی بەرژەوەندی‬ ‫بنەماڵەیی و‬ ‫خانەدانیی‬

‫دایانڕشتوە‪ ،‬جگە لە‬ ‫"راپەڕین"شکست و‬

‫تەسلیمبوون" هیچی‬

‫تر لەگەڵ خۆیدا‬

‫ناهێنێنن" حەماسەتی‬

‫قەومی جا لە‬

‫ژێرناوی سەربەخۆیی‬

‫کوردستان بێ یان‬ ‫ریفه‌راندۆم‬

‫گروپ‪ ،‬بنەماڵە و ناوچەیەک‪ .‬ڕێکخراوی‬ ‫ناوەندی شێوەلێنێنی ناتوانێ ئۆتۆنۆمی‬ ‫بۆ ئۆرگانەکانی دەستەبەر بکات و‬ ‫مافی بیرکردنەوە‪ ،‬دەستپێشخەری و‬ ‫کارکردنیان لێ زەوت دەکات تا دەگاتە‬ ‫ئاستی قەیرانی ڕێکخراوەیی‪.‬‬

‫ئەنجام‬ ‫لەو قۆناغەدا ئەبێ ئەوکەسانە‬ ‫کۆبکرێنەوە کە لە چوارچێوەی زانستی‬ ‫تەجروبی سیا�سی بەالی کەمەوە‬ ‫دەر�سی ئەوەیان وەرگرتوە ئیتر ئەو‬ ‫کوردایەتیەی کە تا ئێستا هەبوە و لە‬ ‫سااڵنی ‪ ١٩٦٠‬بنەماڵە سیاسیەکان بە‬ ‫پێێ بەرژەوەندی بنەماڵەیی و خانەدانەیی‬ ‫دایانڕشتوە‪ ،‬جگە لە «ڕاپەرین‪-‬شکست‬ ‫و تەسلیمبوون» هیچی تر لەگەڵ خۆیدا‬ ‫ناهێنێنن‪ .‬حەماسەتی قەومی جا لە‬ ‫ژێرناوی سەربەخۆیی کوردستان بێ‬ ‫یان رێفێراندۆم‪ ،‬لە باشترین حاڵەتدا‬ ‫کۆمەڵگەی‬ ‫مێشکی‬ ‫بەنجکردنی‬ ‫نەخوێندەوار و بەمەیمونکردنیەتی‪ .‬ئەو‬ ‫حەماسەتە کە ڕێکخراوی نەریتی کوردی‬ ‫و فوتێکراو لە کاتی تەنگانەدا بەکاری‬ ‫دێنێ‪ ،‬وەک گڕی پو�شی ناو پاوانە و لە‬ ‫ڕۆژێک زیاتر ئاگر و گەرمیەکەی نامێنێ و‬ ‫بەتەنیا تەپوتۆز بەسەر زەوی و ئاسماندا‬ ‫باڵودەکاتەوە‪ .‬نوسین‪ ،‬خۆپێشاندان‪،‬‬ ‫ناڕەزایەتیەکان لە تۆڕی کۆمەاڵیەتی و لە‬ ‫هەموویان گرینگتر خەباتی شەقام زۆر‬ ‫گرینگن‪ ،‬بەاڵم ئەویەکانە دەبێ ڕێکبخرێن‬ ‫و بکرێن بەهێز‪ .‬بۆ ئەوەی تر�سی خەڵک‬ ‫کەمبکرێتەوە‪ ،‬باشتروایە دوای قۆناغی‬ ‫گفتوگۆ‪ ،‬پڕۆژە و مانیفێستۆیەکی گشتی‬ ‫و ڕوون بنوسرێتەوە‪ .‬کاتی ئەوە هاتوە‬ ‫ئەوکەسانەی لەگەڵ مانەوەی ئەو‬ ‫ڕەوشەدانین بەو شێوەیە خۆیان یەکالیی‬ ‫بکەنەوە و پەنجەبەرزبکەنەوە‪ .‬ئیتر من‬ ‫پەنجەکانم بەرزدەکەمەوە و دێمەپێشەوە‬ ‫بۆ هەنگاوی کرداری‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫پێكناكۆكی و سەربەخۆیی‬ ‫لەتیف فاتیح فەرەج‬ ‫سەرەتا ‪:‬‬ ‫لە نێوان عێراقی عەرەبی و‬ ‫باشووری كوردستاندا هێڵێكی باریكی‬ ‫جیاكەرەوەهەیە‪ ،‬هێڵێك كە زۆرترین‬ ‫ملمالنێ و شەڕی لەسەرە‪ ،‬لە رابردوودا‬ ‫بە�شی هەرە زۆری ئەو هێڵە لە‬ ‫چوارچێوەی نەخشەی كوردستادا بووە‪،‬‬ ‫هەڵبەت ئەو نەخشانەی لە رابردوودا‬ ‫بۆ ناوچەكە كێشراون و من ئێستا‬ ‫نەخشەیەكی ساڵی ‪-1921‬م لە بەردەستە‬ ‫لەو بارەیەوە‪ .‬پێدەچێت ئەو هێڵە باریكە‬ ‫كە چەندین ناوچەو شوێن دەگرێتەوە‪،‬‬ ‫كاتی خۆی عوسمانییەكان بە مەبەستی‬ ‫هێڵی سەربازیی‪ ،‬یان هەر هۆیەكی تر‬ ‫دروستیان كردبێت‪ ،‬دیارە مەرجیش‬ ‫نییه‌ بەو جۆرە بێت‪ ،‬لەبەرئەوەی هێڵە‬ ‫باریك و درێژەكە كە نزیكەی لەم سەر‬ ‫بۆ ئەو سەری عێراق دەگرێتەوە‪ ،‬هەر‬ ‫توركمانی تێدا نییه‌‪ ،‬هەندێك شوێن‬ ‫بە هیچ شێوەیەك توركمانی تێدا نییه‌‪،‬‬ ‫ێ شوێن بە چڕی تێیدایه‌‪ .‬لە‬ ‫هەند ‌‬ ‫پشت ئەو هێڵەوە لە بەشێكی زۆری‬ ‫زنجیرە چیاو تەپۆڵكە هەیە‪ ،‬بە تایبەت‬ ‫زنجیرەی حەمرین كە ئەوە بە تەواوەتی‬ ‫سنوری نێوان باشووری كوردستان‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫و عێراقی عەرەبییە‪ ،‬كورد دەبێت هەر‬ ‫گفتوگۆ و دانوستانێ‌ بكات لە وخاڵەوە‬ ‫دەسپێبكات نەك خۆی هۆیەك بێت بۆ لە‬ ‫دەستدانی بەشێكی زۆری ئەو ناوچانە‪،‬‬ ‫لەم كورتە نووسیینەی خوارەوەدا‬ ‫دەمانەوێ‌ با�سی ئەو هێڵەو پێكهاتەكانی‬ ‫و كوردستانی بوونی و لەمپەرەكانی‬ ‫بەردەم گێڕانەوەی بۆ سەر كوردستان‬ ‫بكەین و هەڵوەستەیەكیش لەسەر ئەو‬ ‫ریفراندۆمە بكەین كە بڕیارە لە ئاییندەدا‬ ‫بكرێت‪.‬‬

‫توركمانەكان بە‬

‫ئاشكرا و بە پاڵپشتی‬ ‫توركیا داوای‬

‫بەشێكی گرینگی ئەم‬ ‫هێڵە دەكەن‬

‫ئەو شوێنانەی لەسەر ئەو هێڵەن‪:‬‬ ‫ئەو هێڵەی با�سی دەكەین‪ ،‬لە نزیكی‬ ‫لە سنوری سوریا و توركیاوە دەست‬ ‫پێدەكات و لە هەندێ‌ شوێن دەگاتە‬

‫تەنیشت سنوری ئێران و درێژدەبێتەوە‬ ‫تا بەسرە‪ ،‬واتە نزیكەی هەموو‬ ‫درێژی رووبەری عێراق دەگرێتەوە‪،‬‬ ‫نابێ‌ ئەوەشمان بیر بچێت كە هێڵەكە‬ ‫لە سنوری دیالەوە تا نزیكی بەغداد‬ ‫دەڕوات‪ ،‬ئەم هێڵە لە شەنگال و موسڵ‬ ‫و تەلەعفەرەوە دێت بەرە و قەراج و‬ ‫مەخمور و سەرگەڕان دواتر پردێ‌‪،‬‬ ‫دوبز‪ ،‬كەركوك هەروەها داقوق‪،‬‬ ‫خورماتوو‪ ،‬كفری و جەلەوالو سەعدیە‬ ‫و خانەقین و بەدرە و جەسان‪ ،‬لەوێشەوە‬ ‫بەرەو سنوری بەسرە‪.‬‬ ‫ناوچەی گرینگی سەر ئەم هێڵە‬ ‫پارێزگای كەركوكە‪ ،‬هەروەها چەندین‬ ‫شوێنی گرینگی پارێزگاكانی موسڵ‪ ،‬دیالە‪،‬‬ ‫تكریت‪ ،‬كوت‪ ،‬دەكەونە سەر ئەم هێڵە‪،‬‬ ‫توركمانەكان بە ئاشكرا و بە پاڵپشتی‬ ‫توركیا داوای بەشێكی گرینگی ئەم هێڵە‬ ‫دەكەن و خۆیان بە خاوەنی دەزانن‪،‬‬ ‫لە كاتێكدا زۆربەی ناوچەكانی سەر‬ ‫ئەم هێڵە ناوچەی كوردستانیین وەك‬ ‫جیۆگرافیا و وەك خەڵكیش بەردەوام‬ ‫لەبەردەم سڕینەوە و تەعریبدا بوونە‪،‬‬ ‫بە تایبەت كورد؛ ئێستا گەرم ترین ناوچە‬ ‫و پڕكێشە ترین ناوچە لە سەر روبەری‬ ‫‪45‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫عێراق و هەرێمی كوردستان ئەم هێڵەیە‪ ،‬یەكترەوە ڕووبەڕووی گرفت دەبنەوە‪،‬‬ ‫كە من پێموایە لە ئاییندەدا ئەگەر بە بە تایبەت لە خورماتوو و تەلەعفەر و‬ ‫ئاوەزەوە مامەڵەی لە گەڵدا نەكرێت‪ ،‬شەنگال‪.‬‬ ‫جگە لەوەی دەبێتە هۆی کێشه‌ی گەورە‪،‬‬ ‫بە زیانی زۆریش بۆ كورد بە كۆتا دێت‪.‬‬ ‫پێكهاتەكانی ئەو چوارچێوەیە‪:‬‬ ‫ئەو شوێنانەی لە سەر ئەو هێڵەن‪،‬‬ ‫لەو ناوچە فراوانە چەندین زمان و‬ ‫هەر ئەوە نیی ‌ه كە كێشەكەیان لە نێوان ئایین و نەتەوە و پێكهاتە هەن كە هەموویان‬ ‫حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێمدا هەریەك بە جۆرێ‌ خۆیان بە خاوەنی ئەو‬ ‫بێت و بەس‪ ،‬ئەو شوێنانە تەنانەت ناوچەیە دەزانن و هەندێكیشیان زۆر‬ ‫توركیا و ئێران‪-‬یش بە ئاشكراو ب ‌ێ پەردە پێكناكۆكن‪ ،‬لە ڕووی ئایینی و نەتەوەیی و‬ ‫دەستوەردانی تیا دەكەن و ئەمڕۆ لە هەر سیاسییەوە‪ ،‬هەڵبەت هەندێكیان دەستی‬ ‫كات زیاتر توركیا لە رێی حیزبە نزیك و بە دەرەكیان لە پشتە بۆ ئەوەی نەتوانرێ‌‬ ‫كرێگیراوەكانییه‌وە بە ئاشكرا ئەو ناوچانە لەو ناوچەیە ئارامی و تەناهی بێتە دی‪،‬‬ ‫تەتریك دەكات و هەڵبەت بە شێكی زۆر لەو ناوچانە‪ :‬كورد‪ ،‬عەرەب‪ ،‬توركمان‪،‬‬ ‫لە خێروبێرەكەی�شی دەبات بەتایبەت ئاشوریی‪ ،‬ئەرمەن‪ ،‬كوردی ئێزیدی‪،‬‬ ‫لە كەركوك لە رێگەی بیرە نەوتەكانی هەروەها كوردی فەیلی‪ ،‬كوردی یارسان‬ ‫كێڵگەكانی هاڤانا و بای حەسەنەوە‪( ،‬كاكەیی) كوردی شەبەك هەن‪ .‬لە نێو ئەو‬ ‫ئێرانیش بە شێوە و رێگەی تر هەمان پێكهاتە كوردییانەدا خەڵك هەن خۆیان‬ ‫دەستتێوەردانی هەیە و لە هەندێک‌ شوێن بە كورد نازانن‪ ،‬یان نایانەوێ‌ كورد بن‪،‬‬ ‫بەرژەوەندییەكانی ئێران و توركیا لە الیەن لە ڕووی ئایینییه‌وە‪ :‬ئیسالم‪ ،‬مەسیحیی‪،‬‬

‫ئێزیدی‪ ،‬سابیئە‪ ،‬ئەرمەنی هەن‪ ،‬لە ڕووی‬ ‫مەزهەبییەوە‪ ،‬شیعە‪ ،‬سوننە‪ ،‬كاكەیی‪،‬‬ ‫فەیلی‪ ،‬ئێزیدی‪ ،‬مەسیحیی بە چەندین‬ ‫مەزهەبی جیا هەن‪ ،‬لە نێو ئەم پێكهاتانەدا‬ ‫گەورەترین كێشە و گرفت لە نێوان‬ ‫كورد و عەرەب و توركماندایە لە سەر‬ ‫خاوەندارێتی‪ ،‬توركمانەكان بە شێكی زۆر‬ ‫لەم ناوچانە‪ ،‬هەڵبەت بە كەركوكەوە بە‬ ‫ناوچەی توركمانی دەزانن و لەو ناوچانە‬ ‫داوای خۆبەڕێوەبەری توركمانی دەكەن‪،‬‬ ‫عەرەب ئەم شوێنانە بە شوێن و ناوچەی‬ ‫عێراقی دەزانن و ئامادەنین دەسبەرداریان‬ ‫بن‪ ،‬سەرەڕای بوونی ماددەی ‪ 140‬كە‬ ‫ماددەیەكە بۆ یەكالكردنەوەی كێشەكانی‬ ‫ئەو ناوچانە لە دەستوری عێراقیدا‬ ‫دەنگی پێدرا و دەبوو لە ‪2007-12-31‬‬ ‫تەواوی رێكارەكانی كۆتای پێهاتبا‪ ،‬دوای‬ ‫تێپەڕینی ‪ 10‬ساڵ بە سەر ئەو مێژوەدا‬ ‫« ئێستا ‪ »2017‬هێشتا ئەو ماددەیە‬ ‫جێبەجێ‌ نەكراوە و كێشەكان وەك خۆیان‬

‫‪46‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫ماونەتەوە‪ ،‬كوردیش ئەو ناوچانە بە‬ ‫َ‬ ‫دەزانێت و نزیكەی‬ ‫ناوچەی كوردستانی‬ ‫‪ 100‬ساڵە لەسەر كوردستانی بوونی ئەو‬ ‫ناوچانە شەڕ دەكات‪.‬‬ ‫لە ڕووی رێژەی دانیشتوانەوە لە‬ ‫ێ شوێن بۆ هەندێ‌ شوێنی تر‬ ‫هەند ‌‬ ‫جیاوازی هەیە‪ ،‬بۆ نموونە لە هەندێ‌‬ ‫شوێن توركمان زۆرینەن وەك تەلەعفەر‪،‬‬ ‫لە هەندێ‌ شوێنی تر كورد وەك خانەقین‪،‬‬ ‫لە هەندێ‌ شوێن عەرەب زۆرینەن وەك‬ ‫حەویجە‪ ،‬لە چەندین شوێنی تر رێژەكان‬ ‫تاڕادەیەك لە یەكترەوە نزیكن‪ ،‬مامەڵە‬ ‫كردن بۆ دەستبەسەرداگرتنی ئەو‬ ‫شوێنانە لە الیەن پێكهاتەیەكەوە هەرگیز‬ ‫ئاسودەیی بە دووی خۆیدا ناهێنێ‌‪ ،‬ئەگەر‬ ‫گیانی لێبوردەیی و یەكتر قەبوڵكردن‬ ‫قوڵنەكرێتەوە‪ ،‬بۆ ئەمە پێویستە ئەزمون‬ ‫لەو رابردوە وەربگیرێ‌ كە عەرەبەكان‬ ‫بۆ ماوەیەكی دور و درێژویستیان‬ ‫خۆیان بە سەر ئەوانی تردا بسەپێنن‪،‬‬ ‫هەموو رێگەكانی بە عەرەب کردن و‬ ‫بەع�سی کردن و تاراندن و سڕینەوە و‬ ‫لە ناودانیان تاقیكردەوە و سەركەوتوو‬ ‫نەبوون‪ ،‬لە پرۆسەی ریفراندۆم و‬ ‫ریفراندۆمشداچارەنو�سی بەشێكی زۆر‬ ‫لەو ناوچانە یەكالی نابێتەوە و رەنگە‬ ‫بە پێی خواست و خەونی ئەو الیەن و‬ ‫پێكهاتەیە نەبێت كە بە كارەكە هەڵدەستێ‌‪،‬‬ ‫بۆ نموونە ئەگەر كورد پێی وابێت بە‬ ‫ریفراندۆم ئەو ناوچانە دەگێڕێتەوە ئەوە‬ ‫هەڵەیەكی كوشندە دەكات و ئەگەری‬ ‫ئەوە هەیە لە ریفراندۆمدا تەنانەت‬ ‫كەركوكیش بدۆڕێنێ‌‪ ،‬ئەوە جگە حەویجە‪،‬‬ ‫خورماتوو‪ ،‬ئەگەری ئەوەهەیە شەنگال و‬ ‫زۆر شوێنی تر‪ ،‬هەڵبەت خۆ ئەگەر كورد‬ ‫لە ریفراندۆمیشدا لەو ناوچانە زۆرینە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫بێنێ‌‪ ،‬بە بێ‌ رازی كردنی ئەوانی تر كە‬ ‫بتوانن لەگەڵ كورددا بە ئارامی بژین‬ ‫لە چوارچێوەی كوردستاندا‪ ،‬دیسان‬ ‫ئەگەری ئەوەهەیە لەو ناوچانە پێكدادان‬ ‫و شەڕوشۆڵ و ناجۆریی رووبدات‪.‬‬ ‫راستیی چارەسەری كێشەی ئەو‬ ‫ناوچانە پێویستی بە ئاوەز و لۆژیكە نەك‬ ‫سۆز و قسەی زل‪ ،‬بۆ نموونە راستە‬

‫كەركوك و ئەو‬

‫ناوچانە وەك ئەوە‬

‫وایە خرابێتنە سەر‬

‫مێزی قومار‪ ،‬وەك‬

‫چۆن ریفراندۆمیش‬

‫هەمان مێزی قومارە‪،‬‬ ‫من بەالمەوە سەیرە‬

‫كورد لە ئاستی‬ ‫زۆربەرزدا و بۆ‬

‫نموونە لە سەر‬ ‫زاری مەسعود‬

‫بارزانییه‌وە‪ ،‬باسی‬

‫ئەوە بكات پێشمەرگە‬ ‫كوردستانیی بوونی‬

‫ئەو ناوچانەی یەكال‬ ‫كردەوە‬

‫بەشێكی زۆر لەو ناوچانە پێشمەرگە بە‬ ‫خوێن پاراستونی و دەیانپارێزێ‌‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەمە ناكاتە ئەوەی كە خەڵكی ناوچەكە‬ ‫ئەمە دەكەنە پێوەری یەكالكردنەوەی‬ ‫كێشەی ناوچەكە و بەو جۆرە بەشداری‬ ‫ریفراندۆم دەكەن كە كورد دەیەوێت‪ .‬بە‬ ‫بڕوای من ماددەی ‪ 140‬بە هەموو كێما�سی‬ ‫و كەم و كوڕیەكییەوە دەكرا زیاتر سودی‬ ‫لێببینرێ‌‪ ،‬هەرچەند لە كاتی خۆیدا‬ ‫كەركوك و ئەو ناوچانە وەك ئەوە وایە‬ ‫خرابێتنە سەر مێزی قومار‪ ،‬وەك چۆن‬ ‫ریفراندۆمیش هەمان مێزی قومارە‪ .‬من‬ ‫بەالمەوە سەیرە كورد لە ئاستی زۆربەرزدا‬ ‫و بۆ نموونە لە سەر زاری مەسعود‬ ‫بارزانییه‌وە‪ ،‬با�سی ئەوە بكات پێشمەرگە‬ ‫كوردستانیی بوونی ئەو ناوچانەی یەكال‬ ‫كردەوە لە كاتێكدا سبەینێ‌ ریفراندۆم‬ ‫و رای خەڵك مەرج نییه‌ ئەوە بڵێت‪ ،‬بۆ‬ ‫نموونە پێشمەگە خورماتوو دەپارێزێ‌‪،‬‬ ‫بەاڵم رێژەی كورد لە خورماتوو ‪%35‬ە لە‬ ‫بەرانبەردا ‪%65‬ی توركمان و عەرەبن‪،‬‬ ‫ئەو رێژەیە هەرگیز لە ئێستادا بە خواست‬ ‫و ویستی كورد دەنگ بە خورماتوو نادەن‪،‬‬ ‫ئەمە بۆ داقوقیش هەر وایە بۆ جەلەوالو‬ ‫سەعدیە و هتد‪ ،...‬ئەوە جگە لە دەیان‬ ‫شوێنی دەشتی نەینەوا‪ ،‬هەڵبەت لەم‬ ‫پرۆسەیەدا حەویجە بە تەواوەتی لە‬ ‫دەست دەچێت و لەوەش دەچێت ئێستا‬ ‫پارتی كار بۆ ئەوە بكەن كە ئیتر حەویجە‬ ‫لە دەرەوەی كەركوكدا بێت‪ ،‬ئەمە بە‬ ‫گوێرەی قسەی پارملانتارێكی پارتی كە وتی‬ ‫خەڵكی كەركوك چی تر نایانەوێ‌ حەویجە‬ ‫بێتەوە سەر شارەكەیان و لێی بێزارن‪.‬‬ ‫چی بكرێت و چۆن ؟‬ ‫لە راستییدا ئەو ناوچە پێكناكۆكانە‬ ‫‪47‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫كە بەالی هەركوردێكەوە كوردستانیین‬ ‫و پێشتر ستەمیان لێكراوە و نادادیی‬ ‫زۆریان تیا بەڕێوە چووە‪ ،‬پێویستیان‬ ‫بە ئاسایكردنەوە و ئاشتكردنەوەی‬ ‫پێكهاتەكانە لە تەك یەكترا‪ ،‬ئاشتكردنەوە‬ ‫بە مانای سڕینەوەی هەموو ئەو دڕدۆنگی‬ ‫و ناسازییەی نێوان پێكهاتەكان‪ ،‬بۆ‬ ‫ئەمە ئەوەندەی دەبێت كار لەسەر‬ ‫قوڵكردنەوەی پێكەوە ژیانی ئاشتیانە و‬ ‫هاوبە�شی راستەقینە پێویستە ئەوەندە‬ ‫هەڵپەی ریفراندۆم و ریفراندۆم پێویست‬ ‫نییه‌‪ ،‬كە ریفراندۆم و ریفراندۆم زیاتر‬ ‫لە پرۆسەیەك دەچێت بۆ دۆڕاندنی ئەو‬ ‫ناوچانە‪ ،‬من الم وایە ئەمە خواستی‬ ‫توركیایە‪ ،‬لە ئێستادا ریفراندۆمچییەكان‬ ‫دەیانەوێ‌ بە دیبێنن‪ ،‬ریفراندۆمچییەكان‬ ‫پێویستە بخرێنە بەردەم ئەو راستییەی‬ ‫چۆن دڵنیان ئەو ناوچانە لە دەست ناچن‪،‬‬ ‫یان ئەوان هەر تەنیا ئەو نەوتەی هاڤانا‬ ‫و بایحەسەنیان بەسە و ئیتر پێویستیان‬ ‫بە نزیكەی لە ‪%50‬ی خاكی باشووری‬ ‫كوردستان نییه‌‪ ،‬قسە لەسەر ئەوەیە لەم‬ ‫یارییەدا زیاتر ئەگەری دۆڕان هەیە نەك‬ ‫بردنەوە‪.‬‬ ‫من پێشتر بە داتاو ژمارە هەندێك‬ ‫رونكردنەوەم داوە‪ ،‬بەاڵم دیارە ئەوانەی‬ ‫با�سی ریفراندۆم دەكەن لەو ناوچانە و لە‬ ‫قسەکەی بارزانییشدا هاتوە خاڵی یەكەم‬ ‫«ئەنجامدانی ریفراندۆمی گشتی لە رۆژی‬ ‫‪2017-9-25‬لە سەرتاسەری هەرێمی‬ ‫كوردستان و ناوچە كوردستانییه‌كانی‬ ‫دەرەوەی ئیدارەی هەرێم» باشە بەم‬ ‫پێیە بێت دەبێ‌ ریفراندۆم لە حەویجەش‬ ‫بكرێت حەویجە ناوچەی كوردستانی‬ ‫دەرەوەی ئیدارەی هەرێمە و ئێستا‬ ‫بە دەست داعشەوەیە‪ ،‬ئایە تا ‪9 -25‬‬ ‫‪48‬‬

‫حەویجە ئامادە دەبێت بۆ ئەو ریفراندۆمە‬ ‫یان وازیلێهێنراوە‪ ،‬كێ‌ ئەو مافەی بە‬ ‫بارزانیی و ریفراندۆمچییەكان داوە واز‬ ‫لەو ناوچەیەی كوردستان بێنن‪ ،‬ئەی‬ ‫خورماتوو‪ ،‬شەنگال‪ ،‬بەدرە و جەسان‪،‬‬ ‫ئایە ئەمانە دەستیان لێشۆراوە‪،‬‬ ‫یان چ گرەنتیەك هەیە بۆ ئەوەی لە‬ ‫ریفراندۆمدا كەركوك نەگەڕایەوە‪ ،‬ئایە‬ ‫چارەنوو�سی ئەو ناوچانە چی دەبێت‪،‬‬

‫لە راستییدا ئەو‬ ‫ناوچانە بەرلە‬

‫ریفراندۆم و هەر‬

‫هەنگاوێك پێویستیان‬ ‫بەئاسایكردنەوەیە‬

‫هەڵبەت ئەمە بۆ یەك ملیۆن كوردی‬ ‫فەیلی بەغداد‪-‬یش هەر وایە كە بارزانیی‬ ‫وریفراندۆمچییەكان وازیان لێهێناوە‪،‬‬ ‫لە بڕگەیەكی خاڵی سێیەمی قسەکانی‬ ‫بارزانییدا هاتووە «ئایە دەتەوێ‌ هەرێمی‬ ‫كوردستان و ناوچە كوردستانییه‌كانی‬ ‫دەرەوەی ئیدارەی هەرێم ببێتە دەوڵەتێكی‬ ‫سەربەخۆ؟» بەڵێ‌ و نەخێر دانراوە كە‬ ‫ئەمەش كرۆكی ریفراندۆمەكەیە‪ ،‬دەی‬ ‫ئەگەر لەو ناوچانە یان لە هەر ناوچەیەك‬ ‫دەنگی نەخێر زۆرینە بوو چارەنوو�سی ئەو‬ ‫ناوچەیە چی دەبێت‪ ،‬ئایە هەموو هەرێم‬ ‫و ناوچە دابڕێنراوەكان یەك بازنەن‪ ،‬یان‬ ‫هەر پارێزگایەك و بازنەیەك‪ ،‬لە دۆخی‬ ‫یەك بازنەدا ئاخۆ حكومەتی عێراقی چۆن‬ ‫رازی دەبێت ناوچە دابڕێنراوەكان لەو‬ ‫چوارچێوەیەدا بن یان ئەگەر حكومەتی‬

‫عێراقیش رازی بوو‪ ،‬خەڵكی ئەو ناوچانە‪،‬‬ ‫پێكهاتە جیاجیاكان چی كراوە بۆ رازی‬ ‫كردنیان؟‬ ‫لە سەر شێوازی ریفراندۆمەكە تا‬ ‫ئێستا هیچ رووننەكراوەتەوە‪ ،‬ئاخۆ‬ ‫هەموو باشووری كوردستان یە ك‬ ‫بازنەیە‪ ،‬دەرەوەی هەرێم و ناو هەرێم هەر‬ ‫یەكە و بازنەیەكن یان هەر پارێزگایەک و‬ ‫بازنەیەكە‪ ،‬یان بە پێی یەكەی ئیدارییە؟‬ ‫لە راستییدا ئێمە لە گەڵ سەربەخۆیی‬ ‫كوردستانداین و كەس ناتوانێ‌‬ ‫وانیشانمانبدات كە سەربەخۆیی خواز‬ ‫نیین‪ ،‬یان ئەوان لە ئێمە سەربەخۆیی‬ ‫خوازترن‪ ،‬بەاڵم ئێمە درك بە‬ ‫مەترسییەكان دەكەین و دەستیان لە سەر‬ ‫دادەنێین‪.‬‬ ‫لە راستییدا ئەو ناوچانە بەرلە‬ ‫ریفراندۆم و هەر هەنگاوێك پێویستیان‬ ‫بەئاسایكردنەوەیە‪ ،‬هەنگاوی یەكەمی‬ ‫ئاسایكردنەوە رێكخستنەوەی سنورە‬ ‫جیۆگرافیاکەیەتی‪ ،‬ئەو سنورەی بەعس‬ ‫بە مەبەستی كەمكردنەوە و سڕینەوەی‬ ‫كورد دەسكاری كردوە‪ ،‬هەروەها پێویستە‬ ‫كورد و عەرەب و توركمانی ئەو ناوچانە‬ ‫پێكەوە كۆبكرێنەوە و لە سەر یەك مێز‬ ‫دابنرێن‪ ،‬بە مەبەستی كاڵكردنەوەی كێشە‬ ‫و گرفتەكانی نێوانیان‪.‬‬ ‫دواقسەی من لە سەر ئەو ناوچە‬ ‫كوردستانییانە‪ ،‬ئاخۆ ئەگەر سبەی‬ ‫بابەتەكە لە گرێژنە دەرچوو‪،‬‬ ‫هەروەها بووبە هۆی تێكچون و‬ ‫پێكدادانی خوێناوی؟ كێ‌ بەرپر�سی ئەو‬ ‫رووداوانەدەبێت؟ كێ‌ دەڵێت خەڵكی تر‬ ‫لە دەرەوەی ئەو ناوچانە ئەو فیتنەیە‬ ‫دروست ناكەن؟‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫ماريا ميس‪ :‬کاپیتالیزم لەسەر باوک ساالریی‬ ‫بیناکرا‬ ‫سازدان‪ :‬ناوه‌ندی ژنۆلۆژی‬ ‫‪ ٢٨‬ی حوزەیران ‪ ٢٠١٧‬لە کۆڵن‬ ‫ئەندامانی ناوەندی ژنۆلۆژی لە ئەوروپا‬ ‫نەجیبە قەرەداغی و ئیڤۆن هاینا سەردانی‬ ‫ماریا میسیان کرد و بۆ ماوەی ‪ ٤‬كاتژمێر‬ ‫گفتوگۆیان لەسەر زۆر بابەتی وەک‬ ‫تێز و کتێبەکانی ماریس میس‪ ،‬بەشێک‬ ‫لە بزوتنەوەکانی فێمینیست و دۆخی‬ ‫هەنوکەییان‪ ،‬رسوشت‪ ،‬کۆلۆنیالیزم‪،‬‬ ‫ئەزمونەکانی ژنانی هندستان کە ماریا میس‬ ‫خۆی ماوەیەکی درێژ لەوێ ماوەتەوە‪.‬‬ ‫کاریگەری قەیرانەکانی سیستەم لەسەر‬ ‫ژیانی کۆمەاڵیەتی‪ ،‬دیدە نوێیەکان و‬ ‫دەرفەتی کردەیی کردنیان‪ ،‬کاریگەری‬ ‫تەکنەلۆژیای زاوزێ ‪reproductive‬‬ ‫‪ technology‬و کاریگەری لەسەر ژن‪،‬‬ ‫ژنۆلۆژی‪ ،‬بزوتنەوەی ئازادیی ژنی کورد‬ ‫و بەرهەمە فيکری و کردەییەکانی‬ ‫بزوتنەوەکە و شۆڕشی رۆژئاڤا‪ .‬ئەمەش‬ ‫پوختەی دیدار و گفتوگۆکە بوو‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬تۆ زۆر جار باس لە‬ ‫گرنگی پراتیک دەکەی لە پەیوەندی‬ ‫لەگەڵ تیۆری؟ بۆ پراتیکت بەر لە‬ ‫تیۆری پێ گرنگە؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬پراتیک گرنگە چونکە‬ ‫ئەوە پراتیکە کە پێویستی تیۆری هەنگاو‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ماریا میس‬

‫بە هەنگاو دروست دەکات‪ ،‬پێویستە لەناو‬ ‫پراتیک تیۆری تێبگەی و لە تێکۆشان دا‬ ‫زیاتر تێبگەی کە پێویستیەکانت چیە‪.‬‬ ‫دەبێ بچینە ناو کۆمەڵگە بۆ ئەوەی‬ ‫بتوانین گۆڕانکاری بکەین ناتوانین بە‬ ‫میتۆدی پۆزەتیڤیزم مامەڵە لەگەل‬ ‫کۆمەڵگە بکەین کە لە دەرەوە سەیری‬ ‫بکەین و بمانەوێ بیگۆڕین‪ .‬دەبێ تیۆری‬ ‫بۆ گۆڕانکاری بێ و گۆڕانکاریش دەبێ‬ ‫زەمینەی کارکردن بێ لەگەڵ کۆمەڵگە‪.‬‬ ‫نامانەوێ درێژە بە دۆخی ئۆبژێکتیڤیزم و‬ ‫سوبژێکیڤیزم بدەین‪ .‬ئەگەر لێکۆڵێنەوە‬ ‫بکەین لەسەر دۆخی کۆمەڵگە دەبێ‬ ‫هەموو سوبژە بین ناکرێت بەشێك‬ ‫سوبژێکت بن و ئەوەی دیکەش ئۆبژێکت‬

‫بێت‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬نمونەیەک هەیە بۆ‬ ‫روون کردنەوەی ئەو حاڵەتە؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬لە ساڵی ‪ ١٩٧٨‬دا لە دژی‬ ‫توند وتیژی لەسەر ژن‪ ،‬ویستمان ماڵی‬ ‫ژنان دامەزرێنین لە کۆڵن‪ ،‬بەاڵم سەرۆکی‬ ‫شارەوانی ئەو کاتە پێی وتین توند و تیژی‬ ‫خێزانی نیە و رەتی کردەوە‪ .‬گروپێکی‬ ‫خوێندکار و ژنان بووین وتمان ئێمە‬ ‫وەک بزوتنەوەی فێمینیست دەمانەوێ‬ ‫ئەو کارە بکەین‪ .‬کاتێ سەرۆکی شارەوانی‬ ‫وتی توند و تیژی نیە‪ .‬گروپەکەشمان‬ ‫وتیان دەچینە کۆاڵنەکان و لە ژنان‬ ‫دەپرسین بزانین توند و تیژی هەیە و لە‬ ‫چ ئاستێکدایە؟ پرسیارمان کرد‪ .‬توند‬ ‫‪49‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫وتیژی هەیە یا نیە‪ ،‬ئەگەر هەیە لە کوێ‬ ‫هەیە؟ کێ بینیویەتی یان کێ تو�شی بووە؟‬ ‫ئەنجامی ئامارەکە نیشانی دا کە زۆر توند‬ ‫و تیژی هەیە‪ .‬چووینەوە بۆ الی سەرۆکی‬ ‫شارەوانی کۆڵن‪ ،‬وتمان فەرموو ئەوە‬ ‫ئامار بەاڵم دیسان فەرامۆ�شی کرد‪.‬‬ ‫پاشان خۆمان ماڵی ژنانمان دامەزراند‪.‬‬ ‫زۆر کەس کە لە گروپەکە بوون ویستیان‬ ‫ماڵێک دامەزرێنن چونکە فەرمی نەبوون‬ ‫کارەکە زەحمەت بوو‪ ،‬بەاڵم ماڵ یان‬ ‫پەناگە زۆر پێویست بوو بۆ ئەوەی‬ ‫جێیەک هەبێ کە ژنان خۆیانی لێ بپارێزن‪.‬‬ ‫لەبەر بێ دەرفەتی ژنان بڕیاریان دا ماڵی‬ ‫هەر یەکێکیان ببێتە شەلتەرێک؛ ئەوەش‬ ‫یەکەم جار لە ئەملانیا ڕووی دەدا‪ .‬ئەوەش‬ ‫هەنگاوێکی گرنگ بوو‪ ،‬بۆ ئەوەی کە ژنان‬ ‫یەکتر بناسن لە نزیکەوە ئاگاداری دۆخی‬ ‫یەکتری بن و هاوکاری یەکتر بکەن و لە‬ ‫دۆخی ئەوانە زۆر شت تێبگەین‪ .‬ئەو کاتە‬ ‫تەنانەت ژنە سیاسیەکان و ئەوانەی لە‬ ‫ناو دەزگاکانی دەوڵەتدا بوون پشتگیری‬ ‫ئەو هەنگاوەی ژنانیان نەکرد‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬بەالی ئێوەوە کێشە‬ ‫یەکەمی ئەمڕۆی ژن چیە؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬بۆ دۆخی ئەمڕۆ پێم‬ ‫وایە کە کێشەی یەکەمی ژنان دیسان‬ ‫توند و تیژیە و بزوتنەوەکانی فێمنیست‬ ‫راوەستە لەسەر ئەو بابەتە ناکەن چونکە‬ ‫رێكخراوە نین و خۆیان ناپارێزن‪ .‬ئەوە‬ ‫گرنگە کە تۆ سەرەتا بجوڵێی‪ ،‬شت بکەی‬ ‫و دواییش راوەستە لەسەر تیۆریەکەی‬ ‫بکەی‪ .‬ئێستا لە کۆڵن �سێ پەناگەی ژنان‬ ‫هەیە ئەوەش نیشانەی ئەوەیە کە توند‬ ‫و تیژی زۆرە‪ .‬کەواتە لە ئەنجام دا ئەو‬ ‫کارەی ئەو دەستپێشخەریەی یەکەم ژنان‬ ‫‪50‬‬

‫کردیان ئەگەر سەرکەوتوو بوایە ئەوە‬ ‫ئێستا پێویست بە ماڵی ژنان نەدەبوو‪ .‬پێم‬ ‫وایە کە پرسەکە ژن نیە‪ ،‬پرسەکە پیاوە و‬ ‫داوای یەکسانی لەگەڵ ئەم پیاوە هەڵەیە‪.‬‬ ‫من تێبینیم لەسەر چەمکی « یەکسانی‬ ‫ژێندەر»ی هەیە‪ .‬ئەو چەمکە ناتەواوە‬ ‫لەگەڵ ئەم دۆخەی ئێستا‪ .‬پێویستە‬ ‫گٶڕانکاری بکەین بۆ ئەوەی ژن و پیاو‬ ‫یەکسان بن و پێکەوەبژین‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬بۆ تێبینیت هەیە لەسەر‬ ‫ئەو چەمکە لە دۆخی ئێستادا؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬گۆڕانکاری لە پیاودا زۆر‬ ‫گرنگە و ڕەخنەیەکی کە لە بزوتنەوەی ژن‬ ‫دەتوانین بیگرین لە ئەوروپا بە تایبەتی لە‬ ‫ئەملانیا لەبەرئەوەی کە لێرە شتێکی وەها‬ ‫هیچ ڕووی نەدا‪ ،‬بزوتنەوە فێمینستەکان‬ ‫لێرە تێکۆشانیان کرد کە مافەکانیان وەک‬ ‫مافی پیاو بێت‪ .‬هەموو شتێک وەک پیاو‬ ‫بێت‪ .‬ئەوە باش نیە چونکە پیاو ئەمرۆ زۆر‬ ‫ستەمکار و زۆردارە و بااڵدەستە لەسەر‬ ‫هەموو شتێک نامانەوێ ژن بەشداری‬ ‫ئەو رێبازەی ژیان ببێت‪ .‬دەبێ کەسایەتی‪،‬‬ ‫ژیان و ئسلوبی پیاو بگۆڕێت‪ .‬ژنان لێرە‬ ‫تەنیا لەسەر مەسەلەی یەکسانی‪ ،‬وەک‬ ‫تاکەکە�سی بیردەکەنەوە نەک وەک‬ ‫مەسەلەیەکی کۆمەاڵیەتی و کاریگەریان‬ ‫لەسەر کۆمەڵگە نیە بەو چەمکەی‬ ‫یەکسانی‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬لە ڕوانگەی ئێمەوە‪،‬‬ ‫وەک ناوەندی ژنۆلۆژی پێمان وایە‬ ‫کە ژنان فێمینیست سێکوچکەی‬ ‫و‬ ‫سەرمایەداری‬ ‫پیاوساالری‪،‬‬ ‫دەسەاڵتداری لە یەک دادەبڕێنن؟‬ ‫تێکۆشان لەبەرامبەر یەکێکیان جیا‬

‫لەوەی دیکە دەبیننن؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬زهنیەتی باوکساالری و‬ ‫دەسەاڵتداری یەکەمینە لەسەر ژنە‪ ،‬ئەو‬ ‫دوو چەمکە بۆتە سەرچاوەی ئەوەی کە‬ ‫کاپیتالیزم خۆی بیناکرد‪ .‬کاپیتالیزم لەسەر‬ ‫باوکساالری بیناکرا‪ .‬دەبێ هەردوو پێکەوە‬ ‫ببینین‪ .‬ئەمرۆ پیاوی سپی هەموو شتێکی‬ ‫داگیرکردووە‪ ،‬جیهان‪ ،‬ژن‪ ،‬سروشتی‬ ‫داگیرکردووە‪ .‬دەبینن کە مەکسیک‪،‬‬ ‫ئەمەریکای التین و زۆر جێگەی دیکەیان‬ ‫داگیرکردووە و هێشتاش داگیری دەکەن‪.‬‬ ‫مارکس بە شێوەیەکی راست ئەنالیزی‬ ‫سەرمایەداری نەکرد‪ ،‬چونکە کاری‬ ‫ژن و ڕەنجیی ژنی نەبینی‪ .‬تەنیا لەسەر‬ ‫پرۆلیتاریا شیکردنەوەی کرد‪ .‬لە راستی‬ ‫دا بناغەی کاری پرۆلیتاریا ژنە‪ ،‬کاری‬ ‫ماڵ‪ ،‬منداڵ خستنەوە‪ ،‬بەرهەمهێنان و‪...‬‬ ‫هتد‪ ،‬بەاڵم مارکس ئەوانەی وەک کار‬ ‫نەبینی‪ .‬مارکس وەک راستەهێل سەیری‬ ‫مێژووی کرد و ئەوەش راست نەبوو‬ ‫چونکە دۆخی ئێستای ئێمە لە پێشوو‬ ‫باشتر نیە‪ .‬ئەو دیدەی مارکس کە پێی وایە‬ ‫هەر شت بەرەو پێشەوە دەچێت راست‬ ‫نیە‪ .‬دۆخی پیشەسازی ئەمرۆ کە مارکس‬ ‫پێی وابوو پیشەسازی پێشكەوتوو‬ ‫گرنگە بۆ مرۆڤ‪ ،‬ئەمرۆ دەیبینین کە‬ ‫دۆخی کۆمەڵگەی تێکداوە و کۆمەڵگەی‬ ‫کردۆتەوە کۆمەڵگەیەکی بەرخۆر‪.‬‬ ‫دۆخی ژن لە کۆمەڵگەی چینی ناوین دا‬ ‫خراپترە‪ ،‬چونکە ژن تەنیا دەمێنێتەوە‬ ‫و بێ پاراستنن و رێز بۆ ژن نیە و تەنیا‬ ‫وەک هێزی کار دەبینرێت‪ .‬جیاوازیەکەی‬ ‫لەگەڵ کۆمەڵگەی فیوداڵ دا ئەوەی کە‬ ‫ژن لەوێ لە ژێر ناوی دیکەدا و پاساوی‬ ‫دیکەدا باشتر دەتوانن خۆیان بەکۆمەڵ‬ ‫بپارێزن چونکە مەتر�سی باشتر دەبینن‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫ژن لە کۆمەڵگەی چینی ناوین دا مەتر�سی‬ ‫زوو نابینێ و زیاتر پشتی خۆی بە دەوڵەت‬ ‫دەبەستێ و ئەوەش راست نیە‪ ،‬چونکە‬ ‫دەوڵەت نەک نایپارێزێت‪ ،‬بەڵکو لەو‬ ‫کەسانەش ناپرسێتەوە کە دەستدرێژی‬ ‫بەکۆمەڵ دەکەنە سەر ژن‪ ،‬پرسەکە تەنیا‬ ‫ئەوە نیە کە دەوڵەت لێیان دەپرسێتەوە‪،‬‬ ‫بەڵکو کە دەستدرێژی رووی دا ئیتر‬ ‫زیندانیکردن دۆخێکی درەنگکەوتووە‪.‬‬ ‫دەستڕاگەیشتنی ژن بە کار و خوێندن بە‬ ‫واتای ئازادکردنی نیە ئەگەر گۆڕانکاری‬ ‫لەخێزان دا دروست نەبیت‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬جوڵەیەکی بەرچاو‬ ‫هەیە لە بزوتنەوەی ئەلتەرناتیڤ لە نێو‬ ‫ژنانی ئەملانیادا ئێوە گەشبین نین بەوە؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬بۆ دۆخی ئەمڕۆ زۆر‬ ‫گەشبین نیم‪ ،‬چونکە دۆخی ژن نە گۆڕاوە‬ ‫و بزوتنەوەکانی فێمینیست زۆر بێدەنگن‪.‬‬ ‫لە هندستان ژن زۆر بەهێزن‪ ،‬ژنانی‬ ‫ئەملان زۆر الوازن‪ ،‬لە باری رێكخستنی‬ ‫و کەسایەتی‪ .‬فەرموو ( ئاماژە بە‬ ‫رۆژنامەیەکی بەردەمی کە وێنەی ژنێکی‬ ‫هندستانە کە هەوالەکەی ئاماژە بەوە‬ ‫دەکات ژنێک بۆتە سەرۆکی بانکێکی‬ ‫گەورە) ئەوە ژنێکی هندی کە سەرۆکی‬ ‫بانکێکی هندستانە‪ ،‬بەاڵم ئەمرۆ یەک ژنی‬ ‫ئەملانی نابینی کە سەرۆکی بانک بێت‪ ،‬بۆ‬ ‫یەک جاریش دۆیچە بانک سەرۆکەکەی‬ ‫ژن نەبووە‪ .‬دۆخی ژن لێرە باش نابینم‪ .‬زۆر‬ ‫کار دەکەن‪ ،‬زۆر کاری شاراوە دەکەن‪،‬‬ ‫خۆیان رێکخستن ناکەنە و ناپارێزن‪،‬‬ ‫زۆر تەنیان‪ ،‬خراپترین بارودۆخ باردۆخی‬ ‫کچانی گەنجە بە تایبەتی کاتێ دەڵێن»‬ ‫پێویست بە فیمینیزم نیە» ‪ .‬ژیانێکی‬ ‫بێ وزە و بێ جۆش هەیە‪ .‬تەنیا ژیانێکی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئاسایی دەوێ‪ .‬تەنیا بیر لە خۆی‪ ،‬پیاو و‬ ‫ئایندەی خۆی دەکاتەوە‪ .‬کچانی گەنج‬ ‫شتێک لەسەر فێمینیزم نازانن چونکە‬ ‫پێیان وایە کە ئازادن و ژیانیان باشە‪.‬‬ ‫ئەوەش گوزارە نیە لە راستی‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬بەو نمونەی بانکەدا‬ ‫پێت باشە کە ژن بەشداری سیستەمی‬ ‫سەرمایە ببن؟ بەاڵم تۆ لە تێزەکانی‬ ‫خۆت دا لە دژی ئەوەی!‬ ‫ماریا میس‪ :‬راستە؛ دەبێ ئامانجی ژن‬ ‫ئەوە نەبێ کە ببنە بەشێك لەو سیستەمە‪،‬‬ ‫بەاڵم دەبێ بزانین کە ژن لە هندستان ئەو‬ ‫کارە ناکەن کە تەنیا بۆ خۆیانی بەکاربێنن‪،‬‬ ‫بەڵکو بۆ ژنی تریشە‪ .‬بەکارێکتەری پیاو‬ ‫ئەوە ناکەن‪ .‬بێ گومان دەبێ ژن بەشداری‬ ‫سیستەمی سەرمایەداری نەبن‪ .‬دەەمەوێ‬ ‫نمونەیەکی تر بێنمەوە کە لە دەنهاگ‬ ‫پێشتر پەیمانگایەک بۆ ژن دامەزرا‬ ‫بەناوی ژن و پەرەسەندن و لە زۆر‬ ‫جێگەی دونیاوە ژن هاتنە ئەو پەیمانگایە‪،‬‬ ‫زۆر ژن لەسەر بنەمای ئەو زانینەی لەوێ‬ ‫بەدەستیان هێنا‪ ،‬چونەوە و لە واڵتەکانی‬ ‫خۆیان رێکخستنی ژنیان دامەزراند‪.‬‬ ‫هەموو بزوتنەوەیەکی کە بۆ ئازادیی‬ ‫نەتەوەیی شەڕ دەکات‪ ،‬لە سەرەتای‬ ‫تێکۆشانەکانیان دا بۆ رزگارکردنی والت‪،‬‬ ‫دواتر دەزانن کە تێکۆشانی ژن سەرەکیە‬ ‫بۆ رزگاری‪ .‬درک بەوە دەکەن کە بێ‬ ‫رزگاری ژن ناتوانن واڵت ئازاد بکەن‪،‬‬ ‫نمونەی ئەوە دەتوانین لە هندستان‪ ،‬لە‬ ‫نیپاڵ دا‪ .‬بۆ نمونە لە وشەی نیشتمانی‬ ‫دایک ‪ motherland‬بەو واتای ئەوەیە‬ ‫کە دایک یان خوداوەندی دایک هەبووە‬ ‫بۆ ئەوەش رزگاری ئەو خاکە یان ئەو‬ ‫واڵتە بێ رزگارکردنی ئەو کەلتورەی‬

‫دایک لە دەستی داگیرکەردا نابێت‪ .‬من‬ ‫لە کتێبەکەم « ژنان‪ ،‬دوایین کۆلۆنین»‬ ‫بە درێژی با�سی ئەوەم کردووە کە ژن‬ ‫کۆلۆنی یەکەم و داگیرکراوی یەکەمن‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬ئێوە لە گفتوگۆکانتان‬ ‫دا باستان لە مەتر�سی تەکنەلۆژیای‬ ‫زاوزێ کرد ئەو کەی دەکرێت ببێتە‬ ‫مەتر�سی؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬بابەتێکی گرنگە بۆ‬ ‫گفتوگۆ؛ مەسەلەی تەکنەلۆژیای زاوزێ‬ ‫کە کار لەسەر منداڵی لولەیی دەکرێت بە‬ ‫رێی پیتاندنی دەرەوەی منداڵدن‪ .‬ئەوەی‬ ‫لێرەدا بۆتە جێی مشتومڕ‪ ،‬مەسەلەی‬ ‫کرێکردنی منداڵدان و بەکارهێنانی ژن‬ ‫یان تاقکردنەوەیە جینەکانە لەسەر ژن‪.‬‬ ‫رێکخراوی تۆڕی نیونەتەوەیی فێمینیست‬ ‫بۆ بەرەنگاربونەوەی ئەندازیاریی‬ ‫جینایەتی و زاوزێ (‪ )FINRRAGE‬لە پێناوی‬ ‫بەرەنگاربونەوەی زهنیەتی پیاوساالری و‬ ‫رێگرتن لەو ئیستغاللکردنە دامەزرا‪ .‬پێم‬ ‫وایە لە قۆناغی ئێستادا بە ناوی پێشکەوتن‬ ‫و پەرەسەندنی تەکنەلۆژییەوە کاری زۆر‬ ‫دڕاندانە لەبەرامبەر ژن دەکرێت‪ .‬وای‬ ‫لێهاتووە ئەو کۆمپانیانەی ئەو کارە دەکەن‬ ‫دەستیان بە بازرگانکردن بە منداڵدانی‬ ‫ژنانی دیکەی هەژاراوە کردووە‪ ،‬بۆ‬ ‫خستنەوەی منداڵ بۆ ژنان و پیاوانی‬ ‫سپی‪ .‬ئەمە بەئاشكرا داگیرکارییە‪ .‬دەبێ‬ ‫بزوتنەوەکانی فێمینست لە دژی ئەوە‬ ‫بوەستنەوە و کاری لەسەر بکەن‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی ‪ :‬لە جێیەک دا باس لە‬ ‫رێنوێنی خۆژێنی دەکەی ئەم چەمکە‬ ‫چۆن کاری پێ بکرێت؟ لەبەرامبەر بە چ‬ ‫چەمکێک دەکرێت ببێتە ئەلتەرناتیڤ؟‬ ‫‪51‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫ماریا میس ‪ :‬پێم وایە لەم قۆناغەدا‬ ‫سیاسەتێک خۆراک نیە کە لەگەڵ‬ ‫ئەخالق بێتەوە‪ ،‬چونکە دەرفەتێک‬ ‫نەهێڵراوەتەوە بۆ خۆژێنی‪ .‬ناچارکراوین‬ ‫لەسەر ئەوانی دیکە بژین و کەڵک لەوانی‬ ‫دیکە وەرگرین‪ .‬بە داگیرکاری ئەوانی‬ ‫دیکە‪ ،‬دەژین‪ ،‬نەک لەسەر بنەمای‬ ‫خۆژێنی‪ .‬بەهۆی تەکنیکەوە مرۆڤ لە‬ ‫ریشەی بەرهەم دابڕاوە‪ ،‬بۆ ئەوەش‬ ‫مرۆڤ لەپێناسەی هەلومەرج و بەهای‬ ‫کار دابڕاوە‪ .‬لە کێڵگەی باوکم دا‪ ،‬مرۆڤ‬ ‫و ئاژەاڵن پێکەوە دەژیان‪ .‬زۆر جار‬ ‫دایکم تەنانەت لەگەڵ مانگا و بەرازەکان‬ ‫دەمایەوە تا بەچکەکەیان دەبوو‪ .‬دەکرێت‬ ‫ڤیگانیزم چەمکێکی رۆشنکەرەوە بێت‬ ‫لەبەرامبەر دۆخی لیبرالیزم لە رۆژی‬ ‫ئەمرۆدا‪ .‬لە جێی ئەوەی کە داگیر‬ ‫بکەین و چاومان لەوانی دیکە بێت کە‬ ‫خۆمانیان لەسەر بژێنین دەکرێت بە‬ ‫رێنوێنی خۆژێنی هەرکەس لەو جێیەی‬ ‫لێیەتی کەڵک لە سەرچاوە و دەرفەتی‬ ‫ژیان ببینێت‪ ،‬لە جێی ئەوەی کە بە شەڕ‬ ‫زەوی و سامانی ئەوانی دیکە داگیربکات‪،‬‬ ‫دەکرێت پەرە بە ئەلتەرناتیڤ بدەین بە‬ ‫کەڵک وەرگرتن لەرێبازی هاوشێوەی‬ ‫ڤیگانیزم چونکە سیستەمی لیبرالیزم‬ ‫هەموو شتێکی رەوا کردووە و مرۆڤی لە‬ ‫خۆژێنی دوورخسۆتەوە‪ .‬تەنانەت کێڵگە و‬ ‫زەوییەکانیان کردۆتە چۆڵەوانی بۆ کاری‬ ‫خۆیان‪ .‬بۆ بەدەستهێنانی رۆنی ڕووەکیی‬ ‫دارخورما دارستانەکان دەبڕنەوە و‬ ‫خەڵکی یان کۆچبەر دەکەن یان ناچاریان‬ ‫دەکەن تەنیا ئەو دارانە بڕوێنن‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬ئێوە ئاگاداری ئەوەن‬ ‫کە ژنانی کورد کەڵکیان لە بەشێکی‬ ‫‪52‬‬

‫تێزەکانی ئیوەش وەرگرتووە؟‬ ‫ماریا میس‪ :‬زۆر خۆشحاڵم و بۆ من‬ ‫چاوەڕواننەکراوە کە ئەمرۆ ژنی کورد‬ ‫کەڵک لە تێز و هزری من وەردەگرن بۆ‬ ‫ئازادی ژن و کۆمەڵگە‪ .‬بۆ نمونە ئەم تۆوە‬ ‫( کاتێ پەنجەی بۆ ئینجانەیەکی بەردەمی‬ ‫رادەکێشێت کە نەمامی گوڵێکی تێدا سەوز‬ ‫بووە )‪ ،‬لە مەکسیکەوە بۆم هاتووە چاندم‬ ‫ئێستا بەرهەمەکەی دەرکەوتووە‪ ،‬ناوی‬ ‫تۆوەکە ( کۆمەڵگەی نوێ ) یە ‪ .‬وەک ئەم‬ ‫تۆ و گیایەی کە گەشەی کردووە تۆ تێزێک‬ ‫یان فکرێک دێنیتە ئاراوە‪ ،‬بەاڵم وەک‬ ‫شتێکی چاوەڕوانەکراو بەرهەمەکەی لە‬ ‫جێیەکی تر دەردەکەوێت‪ .‬من گەڕامەوە‬ ‫گوندەکەم و سەیرم کرد کە دەتوانم‬ ‫بەدیدێکی نوێوە لە شتە کۆنەکان بڕوانم‪،‬‬ ‫من تێگەیشتم لە گوندەکەمەوە کە‬ ‫فرەچەشنی‪ ،‬کاریگەری دارو گوڵەکان لە‬ ‫یەکتر‪ ،‬رەنجێکی کە لەبەر ئەو شتانەی‬ ‫پێگەیشتووە دراوە‪ .‬من تێگەیشتم تەنیا‬ ‫گوڵ ناتوانن بژین‪ ،‬بەڵکو گوڵ‪ ،‬دار‪،‬‬ ‫تیشکی رۆژ دەتوانن پێکەوە بژین و یەکتر‬ ‫بەهێز بکەن‪ .‬من لە گوندەکەمەوە دوای‬ ‫کەوتمە ئەو تەمەنەوە ئەو فێر بووم‪.‬‬ ‫ژن باشتر سروست و ئاژەڵ دەناسن و‬ ‫پەیوەندیان بەهێزترە‪ ،‬لەسەر بنەمای‬ ‫بەرخۆری‪ ،‬تااڵنی و لەسەر بنەمای‬ ‫بەکارهێنان نیە لەسەر بنەمای ڕێز و‬ ‫ئەمپاتیە‪ ،‬ژیانی ژن لەگەڵ منداڵەکانی‬ ‫وەک ژیانی ئاژەڵە لەگەڵ بەچکەکانی‪،‬‬ ‫بەچکە هەمیشە بۆالی دایک دەچێت‪.‬‬ ‫هەر ئەو نمونەی تۆ باست کرد ( ناوەندی‬ ‫ژنۆلۆژی‪ :‬لە گوندێکی کوردستان من‬ ‫خۆم بینیم ژنێک مەڕ و مااڵتی دۆ�شی و‬ ‫ڕەوانەی لەوەڕگەی کردن‪ ،‬دواتر من‬ ‫لە ژن و پیاوەکەم پر�سی کە ئەگەر ژن‬

‫دووگیان بێت‪ ،‬یان نەخۆش بێت یان بۆ‬ ‫چەند رۆژ بچێتە شار کێ دەیاندۆشێت‪،‬‬ ‫پیاوەکە وتی من کرا�سی هاوسەرەکەم لە‬ ‫خۆم دەکەم و من دەیاندۆشم‪ ،‬کە بۆنی‬ ‫هاوسەرکەم دەکەن لە جلەکانەوە رێ‬ ‫دەدەن بیاندۆشم) گرنگە و زۆر سەرنج‬ ‫راکێشە‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬نازانم چەندە ئاگادارن‬ ‫کە گوندی ژنان ژینوار هەیە لە رۆژئاڤا‬ ‫هەیە کە ژنان خۆیان بونیادی دەنێن‪.‬‬ ‫ئەوە دەبێتە بەرهەمی ژنان کە تێدا‬ ‫خۆیان پەروەردە دەکەن و دیدی نوێی‬ ‫خۆیانی تێدا گەاڵڵە بکەن‪ ،‬هێز و ئیرادەی‬ ‫خۆیان بۆ چارەسەری پرسەکان نیشان‬ ‫دەدەن و خۆیانی تێدا رێکخستن دەکەن‪.‬‬ ‫ئەوە تەنیا ئەلبەتە لە گوندی ژنوار نیە‬ ‫بەڵکو ژن لە رۆژئاڤای کوردستان کە‬ ‫بە�شی باکوری سوریایە‪ ،‬لەسەر بنەمای‬ ‫هاوسەرۆکایەتی بەشداری یەکسانیان‬ ‫هەیە لە بەرێوەبردن و وەگەڕخستنی‬ ‫ژیانیان لە هەموو بوارێکەوە و‬ ‫ڕێکخراوەی چەترئاسای تایبەت بە‬ ‫خۆشیان هەیە و ئەو بەشدارییەیان لە‬ ‫بواری سەربازی‪ ،‬سیا�سی‪ ،‬کۆمەاڵیەتی‬ ‫و ئابوری و ئاکادیمی‪ ،‬هەم لە رووی‬ ‫تیۆری و هەم کرداریەوە لەسەر‬ ‫بنەمای ئازادی زایەندی‪ ،‬ئەکۆلۆژی‬ ‫و دیموکراسیە‪ .‬جگە لە هاو‪-‬وتەبێژ و‬ ‫هاوسەرۆکایەتی لە دەزگا تێکەڵەکان دا‪،‬‬ ‫خۆیان لەشێوەی کۆمین‪ ،‬ئەنجومەن دا‬ ‫رێکخستووە‪.‬‬ ‫ماریا میس‪ :‬لە دژی توند وتیژی‬ ‫سەر ژنان چیان کردووە؟ ئەوە گرنگە‪.‬‬ ‫دەکرێت تیشک بخرێتە ئەو گۆڕانکاریە لە‬ ‫ژنانی کورد چونکە بۆ یەکسانی پێویست‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫بە گۆڕانکاری هەیە‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬ماڵی ژنان دامەزراوە‬ ‫( هەر وەک ئێوەش باستان کرد بۆ‬ ‫کۆڵن) رێکخستن ژنان بەرباڵو لە‬ ‫هەموو جێیەک دامەزراوە نەک تەنیا‬ ‫لە پاراستنی ژنان بەرێی ئاسای�شی ژنان‬ ‫مامەڵە لەگەڵ کەیسەکانی توند و تیژی‬ ‫دەکات‪ ،‬بەڵکو بە میتۆدی پەروەردەش‬ ‫مامەڵە لەگەڵ الیەنەکانی پەیوەندیدار‬ ‫بەو توند وتیژیەوە دەکات‪ .‬وەک وتتان‬ ‫ماڵی ژنان زۆر گرنگە کە بیانەوێ‬ ‫هەروەزیانە چارەسەری کێشەکانیان‬ ‫بکەن‪ ،‬بەاڵم پێشیان وایە کە چارەسەری‬ ‫پر�سی توند و تیژی تەنیا کێشەی ژن‬ ‫نیە‪ ،‬بەڵکو کێشەی کۆمەڵگەشە‪،‬‬ ‫کێشەی ژنانیشە بۆ ئەوەش بە زانستی‬ ‫ژنۆلۆژی تەواوی بوارە هزرییەکان‬ ‫دەخرێتە بەر رەخنە و کار لەسەر‬ ‫گۆڕینی زهنی دەکرێت‪ ،‬هەروەها پیاو‬ ‫بۆ نمونە چەمکی «کوشتنی پیاوێتی»‬ ‫ئۆجاالن خستیە ئەجێندای بزوتنەوەی‬ ‫ژنەوە‪ .‬کوشتنی پیاوێتی بە واتای گۆڕینی‬ ‫ریشەیی زهنیەتی پیاوساالری بەرێی‬ ‫پەروەردە و رێبازی گفتوگۆ و رێ و‬ ‫شوێنی جوارجۆر گرتنەبەر تا ئەو کاتەی‬ ‫گۆڕانکاری دەکەوێتە سەر راستە‬ ‫ڕێی‪ .‬ئەوەش بەشێکی گرنگی کارەکانی‬ ‫بزوتنەوەی ژنە‪ ،‬بێ ئەو گۆڕانکاری‬ ‫ئازادی کۆمەڵگە و ژن گەرەنتی نابێت‪،‬‬ ‫کەی پیاو پر�سی ئازادی وەک پر�سی‬ ‫خۆی بینی‪ ،‬ئەو دەکرێت بلێین تێکۆشانی‬ ‫ئازادی هەنگاوێکی گرنگی ناوە‪ ،‬ئەو لە‬ ‫ئاستی دەستەبژێردا هەنگاوی ناوە و‬ ‫پێویستی بە هەنگاوی زیاترە‪ .‬ئەلبەتە‬ ‫ئەوە کارێکی سەختە‪ ،‬زانستی ژنۆلۆژی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫و گفتوگۆکان لە تەوەرە و باسەکانی‬ ‫ژنۆلۆژی دا زەمینەی گۆڕانکاریەکەی‬ ‫ئاسانتر کردووە‪.‬‬ ‫ماریا میس‪ :‬دەکرێ ژنان لەو تیۆری‬ ‫« کوشتنی پیاوێتی» لە ژنانی کوردەوە فێر‬ ‫ببن‪ .‬لێرە دەلێن کە دەبێ ژن لەگەڵ پیاو‬ ‫هەڵبکات بۆ؟ لەگەڵ پیاوێتی ستەمکار و‬ ‫زۆردار هەڵبکات‪ .‬هەروەها خۆشحاڵــم‬ ‫بە دامەزراندنی گوندی ژنوار هەنگاوێکی‬ ‫باشە گرنگە کە ژنان خۆیان ئەوە‬ ‫دەکەن‪ .‬من ‪ ٢٠١٢‬لە زانکۆی کۆڵن‬ ‫بانگی کۆنفران�سی ژنۆلۆژی کرام‪ ،‬بەاڵم‬ ‫بەهۆی تەمەن ( ‪ ٨٢‬ساڵ) و نەخۆ�شی‬ ‫نەمتوانی بەشداری بکەم‪ .‬پێشتر چومە‬ ‫کۆبونەوەیەکی تر لە کۆڵن و بەشداریم‬ ‫کرد‪ .‬ژنۆلۆژی گرنگە‪ ،‬بەاڵم زانیاری‬ ‫زۆرم لەسەری نیە دەمەوێ زیاتر بزانم‬ ‫لەسەری‪ .‬دەبێ ئەو ژنانەی کە تێکۆشان‬ ‫دەکەن مێژووی خۆیان بناسن ئەو ژنانەی‬ ‫مێژووی خۆیان نەناسن ناتوانن نە‬ ‫تێکۆشان و نە شتێکی تر بکەن‪ .‬ئەگەر هەر‬ ‫کەس خۆبووەن بژی ئەوە داگیرکەری‬ ‫نامێنێت‪ .‬ئەو گەلەی داگیرکراوە دەبێ‬ ‫جارێکی تر هەبوونی خۆی بدۆزێتەوە‬ ‫و ڕێکخستن بکات‪ .‬بۆ نمونە خەڵکی‬ ‫هندستان دەخوازرا بتوێنرێنەوە لە نێو‬ ‫کەلتوری ئینگلیز دا و وەک کەلتورێکی‬ ‫بااڵ خۆی نیشان دا‪ .‬ویستیان خەڵکی‬ ‫هندستان وەک خۆ لێبکەن هەر گەلێک‬ ‫دەبێ کەلتور و هەبوونی خۆی بپارێزێت‪.‬‬ ‫ن‪ .‬ژنۆلۆژی‪ :‬زیاتر بە چیەوە‬ ‫سەرقاڵن‪ ،‬جێگەکەتان زۆر بێدەنگە‪،‬‬ ‫زۆربە�شی کەسانی بەتەمەنن؟‬ ‫ماریس میس ‪ ( :‬کتێبخانەکەی پیشان‬

‫داین کە سەدان کتێبی خۆی تێدایە)‬ ‫ئێستا چەندین کتێبم بۆ زمانی دیکەش‬ ‫وەگەڕکراوە وبۆیان هێناومەتەوە‪( .‬‬ ‫بەپێکەنینەوە ) دەوڵەت ئێمەی لێرە وەک‬ ‫گیتۆ کۆکردۆتەوە‪ ،‬وەک بار سەیرمان‬ ‫دەکات‪ .‬لەگەڵ ئەوەی کە ئێمە خەڵکی‬ ‫خاوەن ئەزمونین و دەتوانین زۆر کەڵک‬ ‫بە دەوروبەر بگەیەنین‪ .‬وەک ئەوەی‬ ‫کە ئێمە تەنیا چەند ساڵێکمان ماوە بۆ‬ ‫مردن ‪ .‬ئێمەیان لە کۆمەڵگە دابڕاندووە‪،‬‬ ‫دەوروبەرم هەموو کەسانی بە تەمەنن‪،‬‬ ‫بەاڵم ئێمە خۆمان نەدایە بەر ئەو کەشەی‬ ‫بۆمان دروستکراوە‪ ،‬بەڵکو لێرە لەگەڵ‬ ‫پیرەکانی دەوروبەر گروپێکی میوزیکمان‬ ‫سازکردووە کە گۆرانیە ئەملانیە کۆنەکان‬ ‫زیندوو دەکەینەوە‪ .‬لە ئایندەیەک نزیک‬ ‫دا کۆبونەوەمان دەبێت و لێرەش هەندێ‬ ‫ژیان بۆ شەقامیش دەگەرێنینەوە‪.‬‬

‫ماریا میس کێیە؟‬ ‫ماریا میس لە ساڵی ‪ ١٩٣١‬لە کۆڵن لە‬ ‫دایک بووە‪ .‬مامۆستای سۆسیۆلۆژی بووە لە‬ ‫زانکۆی کۆڵن‪ .‬بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە زانکۆی‬ ‫گۆتە لە هندستان مامۆستا بووە و نامەی‬ ‫دکتۆراکەشی لەسەر ژنانی هندستان بووە‪.‬‬ ‫ماوەیەکی درێژ چاالکی لە بزوتنەوەکانی‬ ‫ژنان هەبووە و یەک لە دارێژەران و چاالکی‬ ‫بواری ئیکۆفێمینزیمە‪ .‬ژمارەیەکی زۆر‬ ‫لە وتار و کتێبی نوسیوە‪ ،‬ناوەدارترینیان‬ ‫ئیکۆفێمینیزم‪ ،‬ژنان دوایین داگیرکراو‪،‬‬ ‫پیاوساالری و زێدەبایی (کەڵەکەکردن)‪.‬‬

‫‪53‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫دیدگای مارکسیستیانە لە نۆڤلێتی “مەسخ”دا‬ ‫ڕۆبێرت جەیمس ڕیس‬ ‫لە ئینگلیزییەوە‪ :‬هێمن خالید‬

‫لە ڕووکاردا نۆڤلێتی “مەسخ” ی کافکا‬ ‫تەنها وەک سەرگوزشتەی کەسێک‬ ‫دەردەکەوێت کە بەیانیەک لە خەو‬ ‫هەڵدەستێ و دەبینێ بۆ حەشەرەیەک‬ ‫گۆڕاوە ‪ .‬بەاڵم خوێندنەوەیەکی ووردی‬ ‫نۆڤلێتەکە بە تیۆریە ئابوریەکانی مارکس‬ ‫و ئەنگڵس میتافۆرێکی بەرجەستە ئاشکرا‬ ‫دەکات کە ڕەبتێکی دەقیق و جدی لە‬ ‫نێوان چیرۆکە نامومکینەکە و‬ ‫ستراکتۆری کۆمەڵگا‪ ،‬دروست دەکات‪.‬‬ ‫گریگۆر سامسای پاڵەوانی نۆڤلێتەکە‬ ‫تەمسیلی پرۆلیتاریا یاخود چینی کرێکار‬ ‫دەکات و بەڕێوەبەرە نەناسراو و‬ ‫بێناوەکەی�شی تەمسیلی چینی بۆرژوازی‪.‬‬ ‫ئەو ملمالنێیەی نێوان هەردوکیان کە‬ ‫گریگۆر‬ ‫بەدگۆڕانەکەی‬ ‫دوای‬ ‫دەردەکەوێت و وای لێدەکات قودرەتی‬ ‫کارکردنی نەبێت‪ ،‬تەمسیلی ستراکتۆری‬ ‫لە ئینسانخستن و بێکەسایەتی کردنی‬ ‫پەیوەندیە چینایەتیەکان دەکات‪ .‬دەکرێت‬ ‫میتافۆری چیرۆکەکە بۆ �سێ بە�شی‬ ‫ئەسا�سی جیابکرێتەوە ( ئەگەرچی ئەمانە‬ ‫لە ناو چیرۆکەکەدا تێکهەڵکێش و‬ ‫کافکا‬ ‫سەرەتا‬ ‫بەیەکداچوون)‪.‬‬ ‫کارەکتەرەکان و ئەو چینە ئابوریەی‬ ‫‪54‬‬

‫تەمسیلی دەکەن‪ ،‬جێگیردەکات و پاشان‬ ‫بەدگۆڕانەکەی گریگۆر و ئەو ڕێگایەی کە‬ ‫تەگەرە دەخاتە بەردەم کارەکەیی و‬ ‫ڕێگری لێدەکات‪ ،‬ڕوون دەکاتەوە‪.‬‬ ‫لەکۆتایشدا با�سی کۆتا دەرئەنجامەکانی‬ ‫نەبوونی قودرەتی کرێکار بۆ کار دەکات ‪:‬‬ ‫پشتگوێ خستنی لەالیەن خێزانەکەیی و‬ ‫مەرگ‪ .‬ئەگەرچی بەشێوەیەکی واقیعیانە‬ ‫ناکرێت ئینسان بگۆڕێت بۆ دەعبا بەڵکو‬ ‫هۆکارێک یاخود چەندین هۆکار‬

‫وایلێدەکەن توانای کاری نەمێنێت‪.‬‬ ‫لەبەرئەوە نۆڤلێتەکەی کافکا بریتیەلە‬ ‫وێنەسازی و پۆترێتێکی ناوازەی‬ ‫سیناریۆیەکی ڕاستەقینە و پراگماتیکی‪،‬‬ ‫هەروەها لەناو ملمالنێی نێوان چینە‬ ‫ئابوریەکان‪ ،‬ووردبینیەکی بەهادارمان‬ ‫پێدەبەخشێت‪ .‬ئێمە وەک خوێنەر هەر لە‬ ‫چەند الپەڕەی دەستپێکی نۆڤلێتەکە‬ ‫بەخێرایی ڕۆڵی گریگۆرمان وەک‬ ‫پرۆلیتاریەیەک لە چیرۆکەکەدا بۆ‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫کەشف دەبێت‪ .‬کە وەک فرۆشیارێکی‬ ‫گەڕۆک و موسافیر ناچار بە کار کراوە و‬ ‫لە هەوڵدایە بۆ مەسرەفکێشانی‬ ‫خێزانەکەیی و دانەوەی قەرزەکانی باوکی‬ ‫لە شکستی بزنسێکی السار و سەرکەش‪.‬‬ ‫لەکاتێکدا کە لەسەر تەختەخەوەکەی‬ ‫پاڵکەوتووە‪ ،‬وەک فرۆشیارێکی گەڕۆک‬ ‫باس لە ژیانی ڕۆژانەی خۆی دەکات ”‬ ‫هەموو ڕۆژێک بەڕێگاوە‪ ..‬ئەشکەنجەی‬ ‫گەڕان و سەفەر‪ ..‬دوودڵی و ناڕەحەتی‬ ‫گۆڕینی قیتار…‪ .‬خواردنی خۆراکی‬ ‫بێکەڵک و خراپ”‪ .‬ئەو کۆمەڵە ووشەیەی‬ ‫بۆ وەسفی کارەکەی هەڵیاندەبژێرێ (‬ ‫ئەشکەنجە _ ناڕەحەتی و دوودڵی _‬ ‫بێکەڵک و خراپ) بەشێوەیەکی‬ ‫دراماتیکیانە بێزاری و نیگەرانیەکەی بە‬ ‫کارە ڕۆژانەیەکەیەوە‪ ،‬نیشاندەدەن‪.‬‬ ‫بەاڵم هیچ بژاردە و چارەیەکی تری نیە‬ ‫جگەلەوەی لەناو ئیشە جاڕس و‬ ‫بێزارەکەیدا لە کارکردن بەردەوام بێت‪،‬‬ ‫چونکە ئەو ئەندامێکە لە ” چینی مۆدێرنی‬ ‫کرێ وەرگر‪ ،‬کە تەنها لە فرۆشتنی هێزی‬ ‫کارەکەیی بۆ دابینکردنی ژیانی ڕۆژانەی‬ ‫بچوکراوەتەوە و خۆی خاوەنی هیچ‬ ‫ئامرازێکی بەرهەمهێنان نیە” ( ئیقتبا�سی‬ ‫مارکس و ئەنگڵس) ‪ .‬گریگۆر دەزانێت کە‬ ‫تاکە ئامرازی مانەوەی لە ژیان بریتیە لە‬ ‫کارکردنی بەردەوام‪ ،‬هەرچەندە‬ ‫کارەکەی جگە لە مانگانەیەکی‬ ‫بەشنەکردو و زەبوون هیچ سودێکی تری‬ ‫پێنابەخشێت‪ .‬ئەو دەڵێت ” ئەگەر لە‬ ‫بەرخاتری دایک و باوکم نەبوایە‪ ،‬زۆر‬ ‫دەمێک بەر لە ئێستا وازم لەو کارە‬ ‫دەهێنا”‪ .‬ئەمە تەنها زەروریەتێکی ئابوریە‬ ‫وای لێدەکات هەموو ڕۆژ بچێت بۆ کار‪.‬‬ ‫لەژیانی ڕۆژانەی گریگۆردا ملمالنێیەک‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫لەنێوان ئارەزووی ئینسانی بۆ کار‬ ‫بەخاتری سوودی ڕاستەوخۆ بۆ خۆی و‬ ‫خواستە ئابوریەکان کە بەهۆی‬ ‫ناچارکردنی بە کارکردن بۆ کەسێکی تر‬ ‫لەکارەکەی نامۆی دەکەن‪ ،‬وجوودی‬ ‫هەیە‪ .‬ئێمە بەزووی دوای ئاشنابونمان بە‬ ‫پێ‬ ‫بەڕێوەبەرکەیمان‬ ‫گریگۆر‪،‬‬ ‫دەناسێنرێت؛ ئەندامێکی نموونەیی چینی‬ ‫بۆرژوازی یان ” چینی سەرمایەداری‬ ‫ئامرازەکانی‬ ‫خاوەنی‬ ‫مۆدێرن‪،‬‬

‫لەبەرزیەوە قسە بۆ‬ ‫کرێکارەکانی خوار‬ ‫خۆی دەکات و‬

‫لەبەر پێگە ئابورییە‬ ‫پێشکەوتووەکەی‬

‫بە جۆرێک ئەکت و‬

‫نمایش دەکات کە زۆر‬ ‫بااڵترە لە کرێکارەکان‬

‫بەرهەمهێنانی کۆمەاڵیەتی و خاوەنکاری‬ ‫کاری کرێ” ( ئیقتبا�سی مانیفێستی پارتی‬ ‫کۆمۆنیست؛ مارکس و ئەنگڵس)‪.‬‬ ‫بەڕێوەبەرە نەناسراو و بێناوەکە وەک‬ ‫کەسێکی فەرماندەر و بێهەست و‬ ‫بێکەسایەتی وێناکراوە‪ .‬فاکتە سادەکە‬ ‫ئەوەیە‪ ،‬نەبەخشینی هیچ ناوێک پێی‬ ‫لەالیەن کافکاوە‪ ،‬ئاماژەیە بۆ نا ئینسانی‬ ‫بوونی ئەو بەڕێوەبەرە‪ .‬گریگۆر باس‬ ‫لەوەدەکات ” بەڕێوەبەرەکە لەسەر‬

‫مێزێک دادەنیشێت و لەبەرزیەوە قسە بۆ‬ ‫کرێکارەکانی خوار خۆی دەکات ” و لەبەر‬ ‫پێگە ئابوریە پێشکەوتووەکەی بە‬ ‫جۆرێک ئەکت و نمایش دەکات کە زۆر‬ ‫بااڵترە لە کرێکارەکان‪ .‬تاکە شتی جێگای‬ ‫بایەخ و گرنگ بەالیەوە بریتیە لە بەرهەم‬ ‫و داهاتی کرێکارەکان‪ .‬کاتێک گریگۆر‬ ‫دوای پێنج ساڵ لەگەیشتنی هەموو‬ ‫ڕۆژێک لەکاتی خۆیدا بۆ سەرکارەکەی‪،‬‬ ‫چەند کاتژمێرێک دوادەکەوێت‪،‬‬ ‫بەڕێوەبەرەکەی دەچێت بۆ ماڵیان و‬ ‫بەشێوەیەکی شەخ�سی ئیهانەی دەکات‪،‬‬ ‫چونکە ئەو وەک ئەندامێکی چینی‬ ‫بۆرژوازی خۆی هیچ کارێکی نیە‬ ‫ئەنجامدانی بدات‪ ،‬بەاڵم کاتی هەیە بچێت‬ ‫بۆ ماڵی گریگۆر و سەرزەنشتی بکات‪.‬‬ ‫وێناکردنی کافکا بۆ بەڕێوەبەرە‬ ‫بۆژوازیەکە نیشاندانیەتی وەک کەسێکی‬ ‫ناحەز و وامان لێدەکات زیاتر‬ ‫بەشێوەیەکی سۆزداریانە بە گریگۆری‬ ‫دەعباوە پەیوەندیداربین تا بە بەڕێوەبەرە‬ ‫مرۆڤەکەوە‪ .‬ملمالنێی ئەسا�سی نۆڤلێتەکە‬ ‫؛ بەدگۆڕانی گریگۆر بۆ ” دەعبایەکی‬ ‫ترسناک ” میتافۆرێکە بۆ هەرچەشنە‬ ‫تەگەرەوکۆسپێک کەوا لە کرێکارێک‬ ‫دەکات قودرەتی کارکردنی نەبێت ‪.‬‬ ‫خەسڵەتە دیارەکانی پێکهاتە و فۆرمی‬ ‫بەحەشەرەبوونی گریگۆر بێبەها و‬ ‫ناچیزن بەنیسبەت تێگەیشتن لەو سراحە‬ ‫تەبەقیەی کە ڕوودەدات‪ .‬لەبەرئەوە‬ ‫وەسفی حیکایەتخوانی حەشەرەکە زیاتر‬ ‫تەمومژاوی و ناڕوونە و لەجیاتی ئەمە‬ ‫ئەوەی چیرۆکەکە فۆکە�سی دەخاتە سەر‬ ‫بریتیە لەو ڕێگایەی کە تێیدا بەهای‬ ‫گریگۆر وەک کرێکارێک کاتێک توانای‬ ‫کارکردن لەدەستدەدات‪ ،‬ناچیزدەبێت و‬ ‫‪55‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫بەکەمدەگیرێت‪ .‬کاتێکیش ئەو بەهایەی‬ ‫لەدەستدەدات ئەوا خێزان و بەڕێوەبەر و‬ ‫تەنانەت ژیانی خۆی�شی پشتی تێدەکەن و‬ ‫بە مەرگێکی کڵۆڵ و تەنهای دەسپێرن‪.‬‬ ‫یەکەم کەس کە پشتی تێدەکا‬ ‫بەڕێوەبەرەکەیەتی _بۆژوازی_ بەووتەی‬ ‫مارکس و ئەنگڵس ” بۆرژوازی ئەرزش و‬ ‫بەهای کەسیەتی‪ ،‬لەناو بەهای ئاڵوگۆڕدا‬ ‫تواندۆتەوە” ‪ ،‬هەرکە جەنابی بەڕێوەبەر‬ ‫گریگۆر لە دۆخی بەدگۆڕانەکەیدا‬ ‫دەبینێت دەستبەجێ ماڵەکە جێدەهێڵێت‬ ‫و هەرگیز ناگەڕێتەوە یاخود تەنانەت‬ ‫تاقە ووشەیەکیش بۆ خێزانەکە نانێرێت‪.‬‬ ‫تەفسیرێکی ئاشکرا و ڕوونی ئەمە‬ ‫بریتەلەوەی کە ئەو لەو فۆرمە‬ ‫حەشەریەی گریگۆر وەریگرتوە‪ ،‬ترساوە‪.‬‬ ‫بەاڵم بەگوێرەی تەرزی میتافۆری‬ ‫چیرۆکەکە‪ ،‬ئیدراکی ئەو کە گریگۆر‬ ‫قودرەتی کاری لەدەستداوە‪ ،‬وای‬ ‫لێدەکات بەچاوێک سەیری بکات کە ئەو‬ ‫هیچ بەها و ئەرزشێکی نەماوە و پشتی‬ ‫تێبکات‪ .‬لەبەرئەوە بەبێ هیچ ئۆفەرێکی‬ ‫کار‪ ،‬گریگۆر بێبەها و هیچ لەباردا نەبووە‪.‬‬ ‫بەڕێوەبەرەکە بەبێ هیچ گرنگی پێدان و‬ ‫هاوخەمی و دۆستایەتیەک بۆ گریگۆر (‬ ‫پرۆلیتاریا )‪ ،‬بەپەلە ماڵەکە جێدەهێڵێت ‪.‬‬ ‫هەروەها گریگۆر دوای ئەوەی ناتوانێت‬ ‫پشتگیری دارایی بۆ خێزانەکەی دابین‬ ‫بکات‪ ،‬لەکۆتایدا لەالیەن ئەوانیشەوە‬ ‫پشتی تێدەکرێت‪ .‬مارکس و ئەنگڵس‬ ‫ئاماژەیان پێداوە کە ” بۆرژوازی‪،‬‬ ‫ڕووپۆش و پەچەی عاتفی خێزانی پارچە‬ ‫پارچە کردوە و پەیوەندی خێزانی‬ ‫دابەزاندۆتە سەر پەیوەندی پارەی‬ ‫ڕووت”‪ .‬نۆڤلێتی مەسخ نموونەیەکی‬ ‫ئاشکرای ئەم دۆخەیە؛ کاتێک گریگۆر‬ ‫‪56‬‬

‫چیتر ناتوانێت پارە بۆ خێزانەکەی دابین‬ ‫بکات‪ ،‬ئەوا پەیوەندی�شی بە خێزانەکەیەوە‬ ‫بەکۆتا دەگات و دەپچڕێت‪ .‬باوکی کە‬ ‫دۆستایەتیەکی کەمی لەگەڵ هەبووە‪،‬‬ ‫توندترین مامەڵەی لەگەڵ دەکات و دوای‬ ‫بەدگۆڕانەکەی هیچ چەشنە یارمەتیەکی‬ ‫پێشکەش ناکات‪ .‬لەیەکەم بینینی کوڕە‬ ‫بەدگۆڕاوەکەیدا کۆڵە مستی لێڕاست‬ ‫دەکاتەوە تا بیخاتەوە ژوورەکەی‪ .‬پاشان‬ ‫ڕۆژێک کە کوڕەکەی لەدەرەوەی‬ ‫ژوورەکە گیری خواردووە‪ ،‬بەفڕێدانی‬ ‫میوە بۆی پەالماری دەدات‪ .‬ئەگەرچی ئەم‬ ‫مەشهەدە گاڵتەئامێز دیارە‪ ،‬بەاڵم گریگۆر‬ ‫بەهۆی تێگرتنی سێوەکە لەالیەن‬ ‫باوکیەوە بەسەختی بریندار دەبێت و‬ ‫مانگێک بەو ئازاری برینەوە دەتلێتەوە‪.‬‬

‫تاقە سەردانکەر‬

‫خوشکەکەیەتی‬

‫و سەرەڕای‬

‫ناڕەحەتبوونی‬

‫بەدیمەن و ڕووکارە‬

‫ترسناکەکەی هەموو‬ ‫ڕۆژ خواردنی بۆ‬

‫دەبات و ژوورەکەی‬

‫پاکدەکاتەوە‬

‫ئەمە گاڵتەجاڕیە‪ ،‬دوای چەند ساڵ‬ ‫کارکردن لەو ئیشەی ڕقی لێیبوە تا‬ ‫قەرزەکانی باوکی بداتەوە کەچی ئێستا‬

‫هەرکە چیتر توانای دەستخستنی ئەو‬ ‫پارەیەی نەماوە‪ ،‬دەستبەجێ لەالیەن‬ ‫باوکیەوە تڕۆدەکرێت‪ .‬هەڵوەشانەوە و‬ ‫داڕمانی کۆمپلێتی ئەو پەیوەندیە‬ ‫دوابەدوای نەمانی پارە و مووچەکە‪ ،‬ئەوە‬ ‫نیشاندەدات کە پەیوەندیە خێزانیەکە‬ ‫لەسەر ئەسا�سی پارەی ڕووت بووە‪.‬‬ ‫ئەگەرچی دایک و خوشکەکەی سەرەتا‬ ‫بەو شێوەیە توندنین لەگەڵیا بەاڵم‬ ‫لەکۆتایدا ئەوانیش پشتی تێدەکەن‪.‬‬ ‫بەتایبەت (گرێتە)ی خوشکی ڕاستەوخۆ‬ ‫دوای بەدگۆڕانەکە باشە لەگەڵیدا‪ .‬دایک‬ ‫و باوکی لەماوەی دوو هەفتەی سەرەتادا‬ ‫ناتوانن بچنەالی‪ ،‬بەاڵم تاقە سەردانکەر‬ ‫سەرەڕای‬ ‫و‬ ‫خوشکەکەیەتی‬ ‫ناڕەحەتبوونی بەدیمەن و ڕووکارە‬ ‫ترسناکەکەی هەموو ڕۆژ خواردنی بۆ‬ ‫دەبات و ژوورەکەی پاکدەکاتەوە‪.‬‬ ‫لەکۆتایدا دایکی�شی دەچێتە ژوورەکەی‬ ‫بۆ یارمەتی گرێتە تا ئەساس و‬ ‫کەلوپەلەکان لەژوورەکە بەرنەدەرەوە بۆ‬ ‫هۆڵەکە‪ .‬لەگەڵ ئەوەشدابۆ ژیانی‬ ‫کوڕەکەی لەباوکی گریگۆر دەپاڕێتەوە‬ ‫کاتێک باوکی بە تێگرتنی سێوەکان‬ ‫ناڕەحەتی دەکات‪ .‬بەاڵم تێپەڕینی کات‬ ‫بەبێ هیچ پشتگیریەکی دارایی لەالیەن‬ ‫گریگۆرەوە‪ ،‬ووردەووردە خۆشەویستی و‬ ‫مەیلی دایک و خوشکەکە�شی بەرەو‬ ‫دواجار‬ ‫خلۆردەکاتەوە‪.‬‬ ‫نەمان‬ ‫خوشکەکەی بە باوکی دەڵێت ” ئەو دەبێت‬ ‫بڕوات و نەمێنێ” و زۆر کەمتەرخەم و بێ‬ ‫هەست دەردەکەوێت کاتێک براکەی بە ”‬ ‫ئەو ‪ ”it‬ناو دەبات‪ .‬پاشان دەڵێت ئەگەر‬ ‫حەشەرەکە بەڕاستی گریگۆر بووبێت‬ ‫ئەوا زەمەنێک بەرلەئێستا درکی ئەوەی‬ ‫دەکرد کە مەحاڵە ئینسان بتوانێ لەگەڵ‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫زیندەوەرێکی لەو جۆرەدا بژیت‪ ،‬بۆیە ئەو‬ ‫بە ویست و ئیرادەی خۆی ڕۆیشتووە و‬ ‫وونبووە‪ .‬باوەڕی ئەو کە ئەو حەشەرە‬ ‫واقیعەن براکەی نیە‪ ،‬بەهۆی ئەو‬ ‫فاکتەوە ئاماژەیەکی ڕوون و ئاشکرایە کە‬ ‫ئەو ( براکەی) بەڕاستی حەشەرەیەکە‪.‬‬ ‫بەاڵم بەگوێرەی میتافۆری چیرۆکەکە‪،‬‬ ‫کاتێک گریگۆر توانای کارکردنی نامێنێت‪،‬‬ ‫ئەوا چیتر لەوەکەوتووە کە شەخسێک‬ ‫بێت‪ .‬لەبەرئەوەی پەیوەندیە خێزانیەکە‬ ‫لەسەر ئەسا�سی مووچە و مانگانەیەکی‬ ‫هاوبەشە‪ ،‬بۆیە نەمانی ئەو موچە و‬ ‫مانگانەیەش نەمانی پەیوەندیەکەیە‪.‬‬ ‫کۆتا دەرئەنجامی بەدگۆڕانەکەی‬ ‫گریگۆر و بێ توانا هاوشێوەکەی بۆ کار‪،‬‬ ‫بریتی بوو لە مەرگ‪ .‬ناتوانایی بۆ خواردن‪،‬‬ ‫چارەنوو�سی گریگۆر پشتی بە خێر و‬ ‫سەدەقەی خێزانەکەی بەستبوو کە تەواو‬ ‫زەبوونی کردبوو لەکۆتایشدا لەبرسا‬ ‫مرد‪ .‬بەیانیەیەک ژنە خزمەتکارەیان‬ ‫بەسەر الشەمردووەکەیدا دەچێ و‬ ‫دەستبەجێ هەواڵەکە بەخێزانەکە‬ ‫ڕادەگەیەنێت‪ .‬لەگەڵ بیستنی هەواڵەکە‬ ‫هیچ نیشانە و ئاماژەیەکی خەم و دڵتەنگی‬ ‫نیشان نادەن بەڵکو هەست بە ئاسوودەی‬ ‫دەکەن‪ ،‬کۆمێنتی بەڕێز سامسای باوک‬ ‫” ئێستا دەکرێ سوپا�سی خوا بکەین” و‬ ‫زۆر دڵخۆش بوو بە ڕزگاربوونی لەدەست‬ ‫بارگرانیەکی ئابووری بۆ سەپۆرتی‬ ‫کوڕەکەی‪ .‬خێزانەکە لەجیاتی پرسەگێڕان‬ ‫و خەمخواردن‪ ،‬بڕیاریاندا بچنە دەشت‬ ‫ودەر تا چێژ لە هەتاو و تیشکی خۆر‬ ‫ببینن‪ .‬هەروەها لەجیاتی یادگاریەکانی‬ ‫ڕابردووی کوڕە لەدەسچووەکەیان‪،‬‬ ‫قسە لەبارەی قازانجە ئابووریەکانی‬ ‫مەرگی ئەو و پالنی دارایی بۆ داهاتوو‪،‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫دەکەن‪ .‬لەبەر ناتوانایی گریگۆر بۆ کار‪،‬‬ ‫بەهایەکی بۆ خێزانەکە نامێنی و پاش‬ ‫مەرگی جێگای بیرکردن نیە‪ .‬گرنگ نیە‬ ‫چەند خۆشیان ویستوە کاتێک کە خاوەنی‬ ‫داهات و سەرمایەیەک بووە‪ ،‬بەاڵم دوای‬ ‫لەدەستدانی قودرەتی کار ناکرێ چیتر‬ ‫جێگای خۆشویستن بێت‪ .‬مەسەلەی‬ ‫ئابوری و دارایی هەموو پەیوەستیەکی‬ ‫عاتفی لە خێزانەکەدا پووچەڵ کردۆتەوە‪.‬‬

‫ئەگەرچی هەمان‬

‫چیرۆکە وتراوەکەی‬ ‫مەسخ ناکرێت لە‬ ‫دەرەوەی پانتایی‬

‫فەنتازیادا ڕووبدات‪،‬‬ ‫بەاڵم تەمسیلی‬

‫سیناریۆیەکی تەواو‬

‫واقعی کرێکارێک‬ ‫دەکات‬

‫کاتێک دایک وباوکەکە لەگەڵ کچەکەیان‬ ‫لەسەر گالیسکەکە دانیشتوون‪ ،‬بیر‬ ‫لە هاوسەرگیری ئایندەی کچەکەیان‬ ‫دەکەنەوە‪ .‬بەدڵنیایەوە بیر لەو قازانج‬ ‫و بەرژەوندیە ئابوریانە دەکەنەوە‬ ‫کە هاوسەری ئایندەی کچەکەیان‪،‬‬ ‫پێیان دەبەخشێت‪ ،‬ئەگەرچی ئەمە بە‬ ‫نەووتراوی ماوەتەوە‪ ،‬بەاڵم دەتوانین‬ ‫گریمانەی ئەوە بکەین کە خێزانەکە‬

‫چەند بە ئاسودەیی و دڵخۆ�شی ئەو‬ ‫دوانیوەڕۆیە لەسەر گالیسکەکە‬ ‫دانیشتوون‪ .‬ئەگەر هەلومەرجەکان وا‬ ‫بێنەپێشەوە کە ( گرێتە) ش بکات بە‬ ‫بارگرانیەکی دارایی لەجیاتی سەرچاوەی‬ ‫سامان و داهات‪ ،‬ئەوا ئەویش ڕێک‬ ‫چەشنی براکەی لەالیەن باوانیەوە بە‬ ‫فەرامۆ�شی دەسپێردرێ‪ .‬ئەگەرچی هەمان‬ ‫چیرۆکە وتراوەکەی مەسخ ناکرێت لە‬ ‫دەرەوەی پانتای فەنتازیادا ڕووبدات‪،‬‬ ‫بەاڵم تەمسیلی سیناریۆیەکی تەواو‬ ‫واقعی کرێکارێک دەکات‪ ،‬دوای ئەوەی‬ ‫قودرەتی کار لەدەستدەدات و توانای‬ ‫پشتگیری داریی بۆ خێزانەکەی نامێنێت‬ ‫ئەوا لەالیەن خاوەنکار و خێزانەکەی‬ ‫تڕۆدەکرێ و بەفەرامۆ�شی دەسپێردرێ‪.‬‬ ‫بەهۆی خوێندوەی نۆڤلێتەکە بە‬ ‫دیدگایەکی مارکسیستی ئەوەمان‬ ‫بۆ دەردەکەوێت کە تێمی ئەسا�سی‬ ‫چیرۆکەکە بریتیە لە ملمالنێیەک‬ ‫لە نێوان پرۆلیتاریا و بۆرژوازی‪.‬‬ ‫لەبەرئەوەی ئابووری لە کۆمەڵگای‬ ‫سەرمایەداریدا جێگەی هەمووشتێکی‬ ‫تر دەگرێتەوە‪ ،‬بۆیە ئەو کەسەی توانای‬ ‫کارکردن و بەدەستهێنانی مانگانە و‬ ‫مووچەیەکی نەبێت‪ ،‬زۆربەزوویی تەرک‬ ‫دەکرێ و بەفەرامۆ�شی دەسپێردرێ‪.‬‬ ‫زۆربەی جار دەرئەنجامی ئەو تەرک و‬ ‫فەرامۆشکردنەش ( وەک حاڵەتەکەی‬ ‫گریگۆر سامسا) مەرگە‪.‬‬

‫‌سه‌رچاوه‬ ‫‪www.isk21.org‬‬

‫‪57‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫له‌زانكۆی كامبریج لێكۆلینه‌وه‌و به‌دواداچوون‬ ‫بۆ فیكری ئۆجاالن‬ ‫لە ئینگلیزییەوە‪ :‬ڕێبوارڕەئوف ساڵح‬ ‫بە�شی ‪5‬‬ ‫پر�سی یه‌کتاپه‌رستی‬ ‫کارکردن و خوێندنه‌وه‌ی ئۆجاالن‬ ‫ل ‌ه سه‌ر ئاین زیاتر ل ‌ه ده‌یه‌ی رابردوودا‬ ‫گه‌شه‌ی کرد‪ ،‬ل ‌ه کتێبی (ره‌گی‬ ‫شارستانیه‌ت)دا ک ‌ه ل ‌ه ساڵی (‪)۲۰۰۶‬دا‬ ‫وه‌رگێڕدرا بۆ ئینگلیزی‪ ،‬ئۆجاالن تیشکی‬ ‫خسته‌سه‌ر په‌یوه‌ندی نێوان دۆگما‬ ‫بوون و ئاینی فه‌رمی واڵت‪ ،‬ک ‌ه بونه‌ت ‌ه‬ ‫هۆی به یاسایی کردن و به‌رده‌وامیدان‬ ‫ب ‌ه ده‌سه‌اڵتی پله‌به‌ندی هه‌ڕه‌میی‪ ،‬زۆر‬ ‫تا که‌م‪ ،‬له‌م کاره‌یدا ئۆجاالن نه‌رمی‬ ‫نواند لەباره‌ی یه‌کتاپه‌رستی‪ ،‬چونک ‌ه‬ ‫الی وابوو ئاینه‌کانی یه‌کتاپه‌رستی له‌‬ ‫سه‌رده‌می پڕکێشه‌ی قوڵی گه‌شه‌کردنی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌کاندا سه‌ریان هه‌ڵداوه‌‪ .‬ئه‌مه‌ش‬ ‫ل ‌ه راستیدا بوو ‌ه هۆی به‌رپابوونی‬ ‫شۆڕ�شی بیر و کاراکته‌ری ره‌وشتیی له‌‬ ‫مرۆڤایه‌تیدا‪ ،‬ب ‌ه به‌راورد ب ‌ه باوه‌ڕ بوون‬ ‫ب ‌ه زیاتر ل ‌ه خودایه‌ک‪ ،‬یان شه‌ریک بۆ‬ ‫خودا په‌یداکرد ‌ن یان دروشمی دیکه‌ی‬ ‫بێدینی ل ‌ه سه‌رده‌می پێشوودا‌‪ ،‬ئۆجاالن‬ ‫ده‌ڵێت ک ‌ه یه‌کتاپه‌رستی یان په‌رستنی‬ ‫خودای تاک و ته‌نها پله‌یه‌کی بااڵتری‬ ‫‪58‬‬

‫پێشکه‌ش کرد ل ‌ه بیرکردنه‌وه‌ی ژیرانه‌‪،‬‬ ‫ب ‌ه شێوه‌یه‌کی شاراوه‌ش سه‌رنجڕاکێش ‌ه‬ ‫بۆ ته‌واوی مرۆڤایه‌تی و په‌یوه‌ندی�شی‬ ‫هه‌ی ‌ه ب ‌ه سه‌رده‌می ئاڵۆزییه‌کی زیاتری‬ ‫مێژوویی بیرمه‌ندانه‌ی مرۆڤه‌وه‪ ،‬زیاد‬ ‫له‌وه‌ش‪ ،‬ئۆجاالن ل ‌ه گفتوگۆکه‌یدا‬ ‫لەباره‌ی مێژووی مه‌سیحییه‌ت و ئیسالم‬ ‫ب ‌ه ڕوونی جیاکاری ل ‌ه نێوان پاڵنه‌ر ‌ه‬ ‫شۆڕشییه‌کان و ئازادی ته‌واو ل ‌ه چینی‬ ‫خواره‌وه‌دا ده‌کات‪ ،‬به‌اڵم ئه‌م ‌ه دواتر بووه‌‬ ‫هه‌ڵبژارده‌ی ده‌سه‌اڵتداره‌کان و گۆڕدرا بۆ‬ ‫ئامرازی ده‌سه‌اڵتی پله‌به‌ندی هەڕه‌میی و‬ ‫ده‌ستبه‌سه‌راگرتن‪.‬‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‪ ،‬ل ‌ه قه‌باره‌ی یه‌که‌می‬ ‫مانیفێستۆکه‌یدا لەباره‌ی شارستانیەتی‬ ‫دیموکراتی‪ ،‬ئۆجاالن وا ده‌رده‌که‌وێت‬ ‫ک ‌ه دووبار ‌ه بیری کردبێته‌وه‪ ،‬ئۆجاالن‬ ‫ئێستا وایده‌بینێت ک ‌ه مه‌رگی ڕێبازی‬ ‫ئه‌فسانه‌یی له‌گه‌ڵ گۆڕینی بۆ دۆگما بوونی‬ ‫ئاینیی خزمه‌ت ده‌کات ب ‌ه شه‌رعیی بوونی‬ ‫ده‌سه‌اڵتی پله‌به‌ندی هەڕەمیی‪ ،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫وه‌ک و ئۆجاالن ده‌ڵێت په‌یوه‌ندی هه‌ی ‌ه به‌‬ ‫یه‌کتاپه‌رستییه‌وه‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه ڕاستیدا‪ ،‬یه‌کتاپه‌رستی له‌هه‌مان‬ ‫کاتدا بریتی بوو ‌ه ل ‌ه هه‌ردوو هێزی به‌‬ ‫کۆیله‌کردن و هێزی ئازاد کردنیش‪،‬‬

‫هه‌مان بۆچونیش ڕاست ‌ه بۆ ئه‌وانه‌ی که‌‬ ‫یه‌کتاپه‌رست نه‌بوون‪ ،‬وات ‌ه شه‌ریکیان‬ ‫بۆ خودا په‌یدا کردوو ‌ه و باوه‌ڕیان ب ‌ه زیاد‬ ‫ل ‌ه خودایه‌ک هه‌بوو ‌ه وات ‌ه بتپه‌رسته‌کان‬ ‫(‪ ،)Polytheism‬سه‌یری یۆنان و رۆما بکه‌‬ ‫ل ‌ه جواڵنه‌وه‌کانیان به‌ره‌و دیموکرا�سی و‬ ‫زاڵبوون‪.‬‬ ‫ل ‌ه ناو نه‌ریته‌کانی یه‌کتاپه‌رستیدا‬ ‫ئه‌گه‌ر سه‌یرێکی نزیک بکرێت له‌وانه‌ی‬ ‫ک ‌ه ل ‌ه چینی زوڵم لێکراون‪ ،‬وشیارییه‌کی‬ ‫وا کراون ک ‌ه رێز ل ‌ه فره‌ژنی بگرن‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش له‌وانه‌ی ‌ه ل ‌ه رێبازه‌کانی کابه‌ال‬ ‫(‪ ،)Cabbalah‬سۆفی (‪ ،)Sufi‬کواکه‌‬ ‫(‪ )Quaker‬هه‌بێت‪ ،‬یان ل ‌ه ناو ئاینه‌کانی‬ ‫جودایزم‪ ،‬ئیسالم یان مه‌سیحیه‌تدا‪،‬‬ ‫رۆیشتن به‌ره‌و یه‌کتاپه‌رستی رۆیشتنێکی‬ ‫بێسود بوو‪ ،‬ک ‌ه ل ‌ه الیه‌ن نوخبه‌ی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌و ‌ه سه‌رکردایه‌تی ده‌کرا له‌‬ ‫سه‌رده‌مه‌کانی ئه‌خناتۆن (‪،)Akhenaton‬‬ ‫جۆسیا (‪ )Josiah‬و زه‌رده‌شت (‪)Zoroaster‬‬ ‫ک ‌ه کاریگه‌رییان هه‌بوو ل ‌ه رازیبوون به‌‬ ‫یه‌کتاپه‌رستی‪ ،‬وه‌ک و چه‌کێکی سه‌ره‌تایی‬ ‫دژی چینی جوتیاران‪.‬‬ ‫ته‌نانه‌ت ل ‌ه به‌هێزترین ئه‌و‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی ک ‌ه خۆیان ب ‌ه یه‌کتاپه‌رست‬ ‫ده‌زانن‪ ،‬جوتیاران و هه‌ندێک له‌وانه‌ش‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫ک ‌ه خۆشبه‌ختن ل ‌ه چینه‌کانی دیکه‌‪،‬‬ ‫خۆیان وا ده‌بیننه‌و ‌ه ک ‌ه به‌ره‌نگاریان‬ ‫ده‌کرێت ل ‌ه الیه‌ن رۆحییەتێکه‌و ‌ه که‌‬ ‫ته‌نانه‌ت کۆنتر ‌ه ل ‌ه رێبازی حه‌رامکردن‬ ‫و دۆگمابوونی یه‌کتاپه‌رستی دینیی‪ ،‬نات‬ ‫ته‌رنه (‪ ،)Nat Turner‬فرێدریک دۆوگاڵس‬ ‫(‪ ،)Frederick Douglas‬هاریت ته‌بمان‬ ‫(‪ ،)Harriet Tubman‬ماڵۆم (‪،)Malcolm‬‬ ‫سۆجۆن ‌ه تروس (‪ )Sojourner Truth‬و‬ ‫جۆن براون (‪ )John Brown‬ل ‌ه گه‌ڵ زۆری‬ ‫دیکه‌دا پێیانوابوو ک ‌ه ئاماده‌بوونی هێزی‬ ‫رۆحیی هانیان ده‌دات به‌ره‌و ئازادی‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ل ‌ه به‌رامبه‌ردا ره‌شپێست ‌ه چه‌کداره‌کان‬ ‫(‪ )Black Panthers‬رێگایه‌کی سه‌خت و‬ ‫توندیان گرته‌به‌ر بۆ ئه‌وه‌ی کۆڵنه‌ده‌ن له‌‬ ‫خودا ل ‌ه پێناوی ئازادیدا‪ ،‬ئه‌و ئازادییه‌ی‬ ‫رۆحییه‌تی مارک�سی به‌به‌ردا کرابوو وه‌‬ ‫نکۆڵی ده‌کرد له‌و ترسه‌ی ک ‌ه هاتبوو بۆ‬ ‫هێزی ڕاسته‌قینه‌ی ئاینه‌که‌یان (‪Ultimate‬‬ ‫‪.)Reality‬‬ ‫ئه‌م خاڵه‌ی ‌ه دژی چیرۆک ‌ه ئاینیی ‌ه‬ ‫مه‌زنه‌کان ک ‌ه هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ک ده‌کات ل ‌ه‬ ‫نێوان یه‌کتاپه‌رستی و فره‌خوداییدا‪ ،‬ئه‌م‬ ‫خاڵ ‌ه خاڵێکی زۆر گرنگ ‌ه و شایه‌نی ئه‌وه‌یه‌‬ ‫سه‌رنجێکی نزیکی لێبده‌ین‪ ،‬ل ‌ه راستیدا‪،‬‬ ‫یه‌کێک ل ‌ه ئێم ‌ه ک ‌ه دۆنال ‌د (‪)Donald‬‬ ‫ده به‌شێکی زۆر ل ‌ه هاوینی رابردووی‬ ‫به‌کارهێنا بۆ گه‌ڕان (‪ )Search‬ب ‌ه دوای‬ ‫بنچینه‌ی یه‌کتاپه‌رستی ‌و تێگه‌یشتن ل ‌ه‬ ‫گرنگی ئه‌م یه‌کتاپه‌رستیی ‌ه بۆ جیهانی‬ ‫رۆژئاوا‪ ،‬بێ ئه‌وه‌ی ب ‌ه مه‌به‌سته‌وه‌‬ ‫بیڵێین‪ ،‬ئێم ‌ه به‌رده‌وام بۆچوونی‬ ‫جیاوازمان ده‌دۆزییه‌و ‌ه لەباره‌ی بنچینه‌ی‬ ‫یه‌کتاپه‌رستی و پێگه‌که‌ی ل ‌ه مێژوودا‪،‬‬ ‫بۆی ‌ه ده‌بوای ‌ه ب ‌ه شێوه‌یه‌کی قوڵتر به‌‬ ‫دواداچونمان له‌سه‌ر بکردایه‪ ،‬بیرمه‌ند و‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫شاره‌زایان جیاوازییه‌کی قوڵیان ده‌رده‌بڕی‬ ‫ل ‌ه بۆچونه‌کانیان‪ ،‬به‌اڵم ب ‌ه وریاییه‌وه‌‬ ‫خۆیان دورده‌خسته‌و ‌ه ل ‌ه ده‌ربڕینی‬ ‫بۆچوون و کۆمێنت ‌ه ره‌خنه‌ییه‌کانیان دژ به‌‬ ‫توێژینه‌وه‌ی بیرمه‌ند ‌ه هاوڕێکانیان‪.‬‬ ‫سه‌رهه‌ڵدانی‬ ‫ب ‌ه‬ ‫سه‌باره‌ت‬ ‫یه‌کتاپه‌رستی‪ ،‬دوو گریمان ‌ه هه‌یه‌‪،‬‬ ‫گریمانه‌ی یه‌که‌م ئه‌وه‌ی ‌ه ک ‌ه یه‌کتاپه‌رستی‬ ‫ل ‌ه سه‌رده‌می فیرعه‌ون ئه‌خناتۆن‬ ‫(‪)Pharaoh Akhenaton‬ه‌وه‌‪ ،‬ل ‌ه (‪)۱۳۰۰‬‬ ‫ه‌کانی پێش زایین ده‌ستی پێکردووه‌‪ ،‬له‌و‬ ‫سه‌رده‌مه‌دا بانگه‌�شی ئه‌وه‌یان ده‌کرد که‌‬

‫هیچ خودایه‌ک بوونی نیی ‌ه جگ ‌ه ل ‌ه خۆر‬ ‫(‪ ،)Aton‬ئه‌مه‌ش وایکرد ل ‌ه فیرعون که‌‬ ‫هه‌موو وێنه‌ی خوداکانی تر خاپور بکات‬ ‫له‌گه‌ڵ داخستنی ئه‌و په‌رستگایانه‌ی‬ ‫ک ‌ه خوداکانیان تێدا ده‌په‌رسترا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫شانشینه‌که‌ی دووچاری دۆڕانێکی‬ ‫سه‌ربازی بووه‌وه‪ ،‬دواتر بەشێوه‌یه‌کی‬ ‫گوماناوی کۆچی دوایی کرد‪ ،‬سکۆالر و‬ ‫بیرمه‌ندان پێیانوای ‌ه ک ‌ه ل ‌ه الیه‌ن قه‌شه‌کانی‬ ‫ئه‌و په‌رستگانه‌و ‌ه کوژرابێت ک ‌ه فیرعه‌ون‬ ‫پێشتر دایخستبوون‪ ،‬هه‌روه‌ها هه‌ندێک‬ ‫پێیانوای ‌ه ک ‌ه ئه‌و ‌ه مسرییه‌کان بوون که‌‬ ‫باوه‌ڕ بونیان ب ‌ه یه‌کتاپه‌رستی پیشاندا‬ ‫به‌هۆی تێگه‌یشتنێکی ئاینی ک ‌ه داکۆکی‬

‫له‌سه‌ر ئه‌و ‌ه ده‌کرده‌و ‌ه ک ‌ه خودایه‌کی تاک‬ ‫و بڵند و ئاڵۆز هه‌ی ‌ه ک ‌ه ل ‌ه پێکهاته‌کانی نێر ‌ه‬ ‫و مێی ‌ه دروست بووه‌‪.‬‬ ‫ئێستا ده‌توانین ببینین ک ‌ه ئه‌م هه‌موو‬ ‫کار ‌ه ده‌رباره‌ی یه‌کتاپه‌رستی ب ‌ه به‌رده‌وامی‬ ‫زیاد ده‌کات و ئاڵۆز ده‌بێت بۆ سکۆالر‬ ‫و بیرمه‌نده‌کان‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی ب ‌ه روونی‬ ‫پێناسه‌ی بکه‌ن‪ ،‬هێشتا گه‌شه‌کردنی‬ ‫یه‌کتاپه‌رستییه‌کی ڕاسته‌قین ‌ه به‌‬ ‫گه‌شه‌کردنێکی گرنگ ده‌بینرێت ل ‌ه‬ ‫هۆشیاری مرۆڤدا‪ ،‬داماڵینی جیهان له‌‬ ‫فۆرم و بایه‌خی ئاینیی و پیرۆزیی تاڕاده‌یه‌ک‬ ‫ده‌بێت ‌ه هۆی زیادکردنی داهێنان ل ‌ه الیه‌ن‬ ‫مرۆڤه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌م ‌ه بایه‌خێکی سیا�سی‬ ‫مه‌زنی هه‌یه‌‪ ،‬له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م ‌ه به‌کار‬ ‫ده‌هێنرێت بۆ جیاکردنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫ئاینیی و خودایی له‌و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی ک ‌ه‬ ‫که‌متر باوه‌ڕیان ب ‌ه خودا و ئاین هه‌یه‌‪،‬‬ ‫گه‌شه‌کردنی یه‌کتاپه‌رستی خاڵێکی‬ ‫جیاکردنه‌وه‌ی ‌ه ل ‌ه نێوان ژیری و گێلیدا‪،‬‬ ‫یان ل ‌ه نێوان باش و خراپدا‪ ،‬یان ل ‌ه نێوان‬ ‫شارستانی بوون و ناشارستانی بووندا‪.‬‬ ‫گریمانه‌ی دووه‌م جه‌ختکردنه‌وه‌یه‌‬ ‫له‌سه‌ر به‌هاری یه‌کتاپه‌رستی ل ‌ه فێرکردن‬ ‫و په‌روه‌رده‌ی ئاینی زه‌رده‌شتیدا که‌‬ ‫مێژووه‌که‌ی بۆ (‪ 500‬تا ‪ )600‬ساڵ پێش‬ ‫زاین ده‌گه‌ڕێته‌وه‪ ،‬جوله‌ک ‌ه ئاواره‌کانی‬ ‫بابل باوه‌ڕیان به‌م بۆچوون ‌ه هێناو‬ ‫خستیان ‌ه نێو پرۆگرامی تێگه‌یشتنی‬ ‫ئاینیی دوای ئاواره‌بوونی خۆیانه‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم دواتر دایانڕشته‌وه‌و ده‌ستکارییان‬ ‫کرد ل ‌ه سه‌رده‌می پاشای جوله‌که‌کان‬ ‫جۆسیا (‪)Josiah‬دا‪ ،‬له‌و چاپه‌ی کتێبه‌‬ ‫دینییه‌که‌یاندا جوله‌که‌کان جه‌خت‬ ‫ده‌که‌نه‌و ‌ه ک ‌ه یه‌ک خودا هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌و‬ ‫جوله‌کانه‌ی ک ‌ه خودای هه‌ڵه‌ی دیکه‌یان‬ ‫‪59‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine. NO:19 - August 2017‬‬

‫ده‌په‌رست سزا ده‌دران و ده‌گوازرانه‌و ‌ه‬ ‫بۆ مه‌نفا‪ ،‬نووسه‌ر و سکۆالر ‌ه‬ ‫جوله‌که‌کان متمان ‌ه و بایه‌خ ناده‌ن ب ‌ه‬ ‫مسرییه‌کان و ئێرانییه‌کان بۆ باوه‌ڕه‌کانیان‬ ‫بە یه‌کتاپه‌رستی‪.‬‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‪ ،‬هیچ به‌ڵگه‌یه‌کی‬ ‫مێژوویی نیی ‌ه پیشانی بدات ک ‌ه خه‌ڵکی‬ ‫ئیسرایل ل ‌ه سه‌رده‌می جودا (‪)Judah‬‬ ‫هه‌رگیز په‌یڕه‌وی یه‌کتاپه‌رستیان کردبێت‬ ‫و خودای تاک و ته‌نهایان په‌رستبێت‪،‬‬ ‫به‌ڵکو به‌ڵگ ‌ه مێژووییه‌کان پیشانی ده‌ده‌ن‬ ‫ک ‌ه جوتیارانی جوله‌ک ‌ه په‌رستنی چه‌ند‬ ‫خودایه‌کیان په‌یڕه‌و کردوو ‌ه ب ‌ه درێژاییی‬ ‫سه‌رهه‌ڵدانی ده‌سه‌اڵتیان ل ‌ه فه‌ڵه‌ستین‪.‬‬ ‫ته‌نانه‌ت بیروباوه‌ڕی یه‌کتاپه‌رستی‬ ‫بوو ‌ه نیشانه‌یه‌ک بۆ جیاکردنه‌وه‌ی‬ ‫دینی جوله‌ک ‌ه ل ‌ه دینه‌کانی دیکه‌‪،‬‬ ‫بیروباوه‌ڕی یه‌کتاپه‌رستی شۆڕ بووه‌و ‌ه‬ ‫بۆ مه‌سیحییه‌کان و موسوڵمانه‌کان‪،‬‬ ‫ئه‌مانیش یه‌کتاپه‌رستیان سه‌پاند به‌سه‌ر‬ ‫پەیڕەوکەرەکانیاندا ب ‌ه شێوه‌یه‌ک که‌‬ ‫ئه‌گه‌ر که‌سێک سه‌رکه‌وتوو نه‌بوای ‌ه له‌م‬ ‫تاقیکردنه‌وه‌یه‌دا ئه‌وا دژایه‌تی ده‌کراو‬ ‫سزا ده‌درا‪ ،‬هه‌روه‌ها له‌وه‌ته‌ی ئه‌م �سێ‬ ‫ده‌ربڕین ‌ه سه‌ره‌کییه‌که‌ی یه‌کتاپه‌رستی‬ ‫دروست بووه‌و تێگه‌یشتنی جیاوازیان‬ ‫هه‌ی ‌ه بۆ یه‌کتاپه‌رستی‪ ،‬ده‌ستکرا به‌‬ ‫چه‌وسانه‌وه‌و سزادانی یه‌کتری و دژایه‌تی‬ ‫کردنی بیروباوه‌ڕ ‌ه ناباوه‌کانیان یان‬ ‫ناپه‌سه‌نده‌کانیان (‪.)Unorthodox Beliefs‬‬ ‫له‌سه‌ر ئاستی کۆمه‌اڵیه‌تی و ئاینیی‪،‬‬ ‫ئه‌م باوه‌ڕبوون ‌ه لێکچووه‌ی یه‌کتاپه‌رستی‬ ‫له‌ناو جوله‌که‌کان و مه‌سیحییه‌کان و‬ ‫موسوڵمانه‌کان هیچ راستیه‌کی نییه‌‪،‬‬ ‫چونک ‌ه جوله‌که‌کان و مه‌سیحییه‌کان‬ ‫و موسوڵمانه‌کان نه‌ک ته‌نها جیاوازیان‬ ‫‪60‬‬

‫هه‌ی ‌ه له‌وه‌ی ک ‌ه چۆن ل ‌ه یه‌کتاپه‌رستی‬ ‫تێده‌گه‌ن و په‌یڕه‌وی ده‌که‌ن‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫هه‌ریه‌که‌شیان له‌ناو خۆیاندا و له‌‬ ‫نه‌ریته‌کانیاندا جیاوازیان هه‌ی ‌ه له‌سه‌ر‬ ‫ده‌ربڕینی بیروباوه‌ڕی یه‌کتاپه‌رستی‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫با بگه‌ڕێینه‌و ‌ه سه‌ر روونکردنه‌وه‌که‌ی‬ ‫ئۆجاالن‪ ،‬ل ‌ه مانیفێستۆکه‌یدا ئۆجاالن‬ ‫هێشتا ئاماده‌ی ‌ه رازی ببێت و دان بنێت‬ ‫ب ‌ه هه‌ندێک الیه‌نی ئیجابی یه‌کتاپه‌رستی‪،‬‬ ‫بۆ نموونه‌‪ ،‬ئۆجاالن ئه‌و ‌ه ده‌ڵێت که‌‬ ‫باوه‌ڕی یه‌کتاپه‌رستی له‌گه‌ڵ عبرییه‌کاندا‬ ‫(‪ )Hebrews‬زیاتر په‌یوه‌ندیدار بووه‌‬ ‫ب ‌ه به‌رگریکردنیان بۆ ئه‌وه‌ی ل ‌ه ناو‬ ‫شارستانێتیدا نه‌توێنه‌وه‪ ،‬زۆر تا که‌م‪،‬‬ ‫ئۆجاالن ره‌خن ‌ه له‌و پێکهات ‌ه خێڵه‌کییه‌ی‬ ‫عبرییه‌کان ده‌گرێت و لۆمه‌یان ده‌کات‪،‬‬ ‫به‌وه‌ی ک ‌ه هۆکار بوون ‌ه بۆ سه‌رهه‌ڵدانی‬ ‫چه‌مکی نه‌گۆڕینی یاسا کۆن و‬ ‫خێڵه‌کییه‌کان‪ ،‬هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا‬ ‫گواستنه‌و ‌ه و گۆڕان ل ‌ه بااڵده‌ستی‬ ‫خودایی بۆ وێنه‌ی پادشای سه‌ربه‌خۆ و‬ ‫داڕێژه‌ری یاسا‪ ،‬ئه‌و پادشایانه‌ی ک ‌ه هه‌ر‬ ‫خۆشیان بڕیاری جێبه‌جێکردنی یاسا و‬ ‫فارمانه‌کانیشیان ده‌دا‪.‬‬ ‫به‌�شی‪6 :‬‬ ‫بۆچونی ئۆجاالن له‌سه‌ر ئیسالم و‬ ‫مه‌سیحیه‌ت‬ ‫ده‌رباره‌ی ئیسالم‪ ،‬ئۆجاالن پارێزگاری‬ ‫له‌و ‌ه ده‌کات ک ‌ه ده‌سته‌واژه‌ی خودا‬ ‫(أهلل) خۆی چه‌مکێکی ئه‌وه‌ند ‌ه فراوانه‌‬ ‫ک ‌ه ئه‌گه‌ر ل ‌ه الیه‌نی سۆسیۆلۆجیه‌وه‌‬ ‫قسه‌ی له‌سه‌ر بکه‌ین ل ‌ه توانایدا هه‌ی ‌ه بۆ‬ ‫یه‌کانگیرکردنی سرو�شی پیرۆزیی ئاسمانی‬ ‫له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگه‌دا؛ به‌اڵم ئه‌و کێشانه‌ی‬ ‫ک ‌ه دواکه‌وتوه‌کانی ئیسالم پێیان خۆشه‌‬

‫لێی تێبگه‌ن و پارێزگاری لێبکه‌ن ئه‌و یاسا‬ ‫و فه‌رمان ‌ه نه‌گۆڕانه‌ی ‌ه ک ‌ه ب ‌ه شێوه‌یه‌ک‬ ‫زۆر ناڕونن‪ .‬ئۆجاالن الی وای ‌‌ه که‌‬ ‫هه‌رچه‌ند ‌ه ئه‌و شێو ‌ه تێگه‌یشن ‌ه ل ‌ه یاسا‬ ‫و فه‌رمانه‌کان و نه‌گۆڕینیان‪ ،‬له‌وانه‌ی ‌ه‬ ‫به‌سود بوبێت بۆ زاڵبون به‌سه‌ر ئاژوه ‌و‬ ‫پاشاگه‌ردانی هۆز و تیره‌کان ل ‌ه سه‌رده‌می‬ ‫خۆیدا‪ ،‬به‌اڵم دواتر و ل ‌ه دوای چه‌ند‬ ‫سه‌ده‌یه‌ک ئه‌م چه‌ق به‌ستنه‌ی یاسا و‬ ‫فه‌رمانه‌کان و نه‌گۆرینیان سه‌ری کێشا‬ ‫بۆ دیاریده‌ی کۆنه‌پارێز (‪)Conservatism‬‬ ‫ک ‌ه تێیدا دواکه‌وتوانی ئایین ده‌یانه‌وێت‬ ‫پارێزگاری له‌و یاسا و فه‌رمانان ‌ه بکه‌ن و‬ ‫ب ‌ه نه‌گۆڕاوی بیانهێڵنه‌و ‌ه ل ‌ه کۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫ئیسالمییدا‪.‬‬ ‫ئۆجاالن‪ ،‬رێزده‌گرێت ل ‌ه پێغه‌مبه‌ری‬ ‫ئیسالم ‹موحه‌مه‌د›‪ .‬ستای�شی ده‌کات‬ ‫به‌وه‌ی ک ‌ه خۆی به‌دور گرت له‌و‬ ‫نه‌خۆشیی ‌ه باوه‌ی ک ‌ه خۆی ب ‌ه خودا‬ ‫بناسێنێت‪ ،‬له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا الی وایه‌‬ ‫پێغه‌مبه‌ر ل ‌ه توانایدا نه‌بوو ک ‌ه زاڵ بێت‬ ‫به‌سه‌ر توند و تیژیی و زاڵبوونی یه‌هودیدا‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها‪ ،‬ئۆجاالن ستای�شی پێغه‌مبه‌ری‬ ‫ئیسالم ده‌کات بۆ جه‌ختکردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر‬ ‫ره‌وشت‪ ،‬ئه‌مه‌ش ئه‌و ‌ه پیشان ده‌دات ک ‌ه‬ ‫پێغه‌مبه‌ر درکی کردبوو ب ‌ه کێش ‌ه قوڵ‬ ‫و درێژکانی کۆمه‌ڵگه‌ی شارستانیی‪ .‬له‌م‬ ‫چوارچێوه‌یه‌دا‪ ،‬ئۆجاالن پێغه‌مبه‌ری‬ ‫ئیسالم ب ‌ه که‌سێکی مه‌زن وێن ‌ه ده‌کات‪،‬‬ ‫ل ‌ه بواره‌کانی چاکسازیی و ته‌نانه‌ت‬ ‫شۆڕشگێڕیشدا‪ .‬ئۆجاالن تێبینیه‌کانی‬ ‫ئه‌رێنیی ‌ه ده‌رباره‌ی حوکم و یاساکانی‬ ‫پێغه‌مبه‌ر بۆ ئه‌و دژایه‌تییه‌ی ک ‌ه ده‌یکرد‬ ‫دژی به‌ندایه‌تی باو و ناسراو‪ ،‬له‌گه‌ڵ ئه‌و‬ ‫هه‌ڵسوکه‌وت و پاڵپشتیی ‌ه باشه‌ش که‌‬ ‫به‌رامبه‌ر ب ‌ه ئازادیی هه‌یبوو‪ .‬ته‌نانه‌ت‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،19‬ئاب ‪ 2017‬ز \ خه‌رمانان ‪2717‬ك‬

‫ئۆجاالن ئه‌وه‌ش ده‌ڵێت ک ‌ه پێغه‌مبه‌ر ب ‌ه‬ ‫هیچ شێوه‌یه‌ک کۆیالیه‌تی ژنانی قبوڵ‬ ‫نه‌کردوو ‌ه و ره‌تیی کردووه‌ته‌وه‌‪ .‬له‌‬ ‫کۆتایشدا‪ ،‬ئۆجاالن جه‌خت ده‌کاته‌وه‌‬ ‫ک ‌ه پێغه‌مبه‌ر درکی ب ‌ه جیاوازیی چینایه‌تی‬ ‫و خاوه‌ندارێتی کرد ل ‌ه کۆمه‌ڵگه‌دا‪ ،‬ئه‌و‬ ‫واده‌رده‌که‌وت ک ‌ه وه‌ک و سۆشیال‪-‬‬ ‫دیموکرات هه‌وڵیداو ‌ه بۆ ئه‌وه‌ی رێبگرێت‬ ‫ل ‌ه قۆرغکاری و دروست بوونی هه‌یمه‌نه‌ی‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تی ل ‌ه الیه‌ن یه‌ک چینه‌وه‌‪ ،‬هه‌ر‬ ‫بۆی ‌ه ده‌ستی ب ‌ه به‌کارهێنان و دانانی باجی‬ ‫قورس کرد‪.‬‬ ‫ب ‌ه پشتبه‌ستن ب ‌ه ئۆجاالن‪ ،‬به‌هێزترین‬ ‫تایبه‌دمه‌ندێتی ئیسالم ئه‌و هاوسه‌نگییه‌یه‌‬ ‫ک ‌ه دروست بوو ل ‌ه نێوان مادده‌خوازیی و‬ ‫رۆشنبیریی ئایدۆلۆژیی‪ .‬ئه‌مه‌ش جیاوازه‌‬ ‫له‌وه‌ی ک ‌ه ل ‌ه مه‌سیحییه‌تدا هه‌یه‪‌،‬‬ ‫به‌وه‌ی ک ‌ه بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان ده‌کرد ک ‌ه‬ ‫ره‌وشت تیایدا هێزی سه‌ره‌کی ده‌بێت‪ .‬به‌‬ ‫هۆی ئه‌م کاریگه‌رییه‌وه‌‪ ،‬ئۆجاالن تیشک‬ ‫ده‌خات ‌ه سه‌ر یه‌کێک ل ‌ه وته‌کان (حدیث)ی‬ ‫پێغه‌مبه‌ر ک ‌ه ده‌ڵێت‪»:‬کار بۆ ئه‌م دونیایه‌ت‬ ‫بک ‌ه ب ‌ه شێوه‌یه‌ک که‌وا هه‌ست بکه‌یت‬ ‫هه‌رگیز نامریت‪ ،‬کار بۆ ئه‌و دونیاشت بکه‌‬ ‫ب ‌ه شێوه‌یه‌ک که‌وا هه‌ست بکه‌یت سبه‌ی‬ ‫ده‌مریت»‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش ئه‌و ‌ه روونده‌کاته‌و ‌ه ک ‌ه له‌‬ ‫ئیسالمدا جۆر ‌ه هاوسه‌نگییه‌ک هه‌یه ‌‪ ،‬له‌‬ ‫نێوان خه‌مه‌کانی مرۆڤ بۆ ئه‌م دونیا و‬ ‫ئه‌و دونیا�شی‪.‬‬ ‫ئۆجاالن‪ ،‬به‌رده‌وام ده‌بێت و‬ ‫سه‌رنجیش ده‌دات له‌سه‌ر پێوه‌ندی‬ ‫‹سه‌دام حوسێن› له‌گه‌ڵ قورئاندا‬ ‫راسه‌وخۆ پێش ل ‌ه سێداره‌دانی‪ .‬ئۆجاالن‪،‬‬ ‫الی وای ‌ه ئه‌و په‌نا بردنه‌ی سه‌دام بۆ قورئان‬ ‫جێگه‌ی گرینگی پێدان ‌ه و نیشانه‌یه‌که‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫به‌وه‌ی ک ‌ه قورئان هێزێکی جیاواز و‬ ‫تایبه‌ت ده‌به‌خشێت بۆ بنیاتنانی هۆش و‬ ‫بییری ئه‌و که‌سانه‌ی ک ‌ه هیچ هیوایه‌کیان‬ ‫نه‌ماوه‌‪ .‬دواتر ئۆجاالن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‬ ‫سه‌ر بابه‌تی به‌هه‌شت و دوبار ‌ه جه‌خت‬ ‫ده‌کاته‌و ‌ه ک ‌ه به‌هه‌شت هۆکارێک ‌ه بۆ‬ ‫به‌ده‌ستهێنانی هیوا ل ‌ه که‌شێکی زۆر‬ ‫بێهیوایدا‪ ،‬ئه‌مه‌ش ئامرازێک ‌ه ک ‌ه به‌رده‌وام‬ ‫کۆپی ده‌کرێت وه‌ک و وه‌اڵمێک بۆ زوڵم و‬ ‫کۆیله‌گه‌رایی‪ .‬که‌سێک له‌وانه‌ی ‌ه تێنه‌گات‬ ‫له‌و په‌یامانه‌ی ک ‌ه ل ‌ه کتێب ‌ه پیرۆزه‌کاندا‬ ‫هاتوون به‌بێ تێگه‌یشتن له‌و ره‌وشانه‌ی‬ ‫ک ‌ه ل ‌ه کۆیله‌گه‌رایدا هه‌یه‌‪ .‬دواتر‪ ،‬ئۆجاالن‬ ‫ئه‌وه‌ش زیاد ده‌کات‪ ،‬ک ‌ه ئه‌و ‌ه ته‌نها ره‌وشه‌‬ ‫زۆردارییه‌کانی کۆمه‌ڵگ ‌ه نییه‌‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫سروشتیی ئاسایی مرۆڤ ‌ه ک ‌ه هه‌وڵ ده‌دات‬ ‫بۆ به‌ده‌ستهێنانی ره‌وشێکی یۆتۆپیان ‌ه و‬ ‫به‌هه‌شت کردن ک ‌ه به‌رامبه‌ره‌که‌�شی یان‬ ‫دژه‌که‌�شی دۆزه‌خه‌‪ .‬به‌بێ هه‌وڵدان بۆ‬ ‫داهاتویه‌کی باش‪ ،‬ژیان کردن به‌ئاسانی‬ ‫به‌رده‌وام نابێت‪.‬‬ ‫ئه‌و ‌ه جێگه‌ی پرسیار ‌ه ک ‌ه ئاخۆ‬ ‫هه‌وڵدان بۆ به‌ده‌ستهێنانی به‌هه‌شت‬ ‫ب ‌ه شێوه‌یه‌کی کرداری هه‌وڵدانیشه‌‬ ‫بۆ ئایینده‌‌یه‌کی باشتر؟ ئه‌مه‌ش نه‌ک‬ ‫له‌به‌رئه‌وه‌ی ک ‌ه ل ‌ه نه‌ریتی ئیبراهیمیی‬ ‫(‪)Abrahamic Tradition‬دا با�سی بوونی‬ ‫به‌هه‌شت کراوه‌‪ ،‬به‌ڵکو له‌وه‌ش گرینگتر‬ ‫له‌به‌رئه‌وه‌ی ک ‌ه هه‌وڵدا‌ن بۆ به‌ده‌ستهێنانی‬ ‫به‌هه‌شت هه‌وڵدان ‌ه بۆ ئه‌و ئاره‌زووه‌‬ ‫قوڵه‌ی مرۆڤ بۆ یه‌کگرتنه‌و ‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫رابردوو‪ ،‬ب ‌ه شێوه‌یه‌کی تایبه‌تتریش‬ ‫یه‌کگرتنه‌و ‌ه له‌گه‌ڵ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌‬ ‫خۆشت ویستوون و له‌ده‌ستت داون‪ .‬ئه‌مه‌‬ ‫ویستێک ‌ه بۆ نه‌مردن و ژیانی هه‌تاهه‌تایی‬ ‫بۆ خۆمان و بۆ ئه‌وانه‌�شی ک ‌ه خۆشمان‬

‫ده‌وێن‪ .‬ئه‌مه‌ش ئاره‌زوویه‌ک ‌ه ک ‌ه ئۆجاالن‬ ‫ناوی لێناو ‌ه «ترس ل ‌ه مردن»‪.‬‬ ‫ب ‌ه پشتبه‌ستن ب ‌ه رونکردنه‌وه‌که‌ی‬ ‫ئۆجاالن‪ ،‬هه‌ردوو دیینی ئیسالم و مه‌سیحی‬ ‫به‌ڵێنی ته‌واو ده‌ده‌ن بۆ کۆتایهێنان ب ‌ه‬ ‫کۆیالیه‌تی؛ به‌اڵم پرسیاره‌ک ‌ه له‌وه‌دای ‌ه که‌‬ ‫ئای ‌ه ئه‌لته‌رناتیڤیان چییه‌؟ بۆ کۆیله‌گه‌رایی‬ ‫و زوڵم و زۆرداریی؟! ئۆجاالن به‌رده‌وام‬ ‫ده‌بێت و ده‌ڵێت نه‌بوونی ئه‌لته‌رناتیڤ‬ ‫یان جێگره‌و ‌ه بۆ کۆیله‌گه‌رایی و زوڵم و‬ ‫زۆرداریی واتای خۆالدان و خۆدزینه‌وه‌‬ ‫دێت له‌و به‌ڵێنه‌ی ک ‌ه ژیانێکی وه‌ک‬ ‫و به‌هه‌شت دابین بکه‌یت ل ‌ه جیاتی‬ ‫کۆیله‌گه‌رایی ل ‌ه کاتێکدا ک ‌ه ده‌یانه‌وێت‬ ‫پاشه‌کش ‌ه بکه‌ن ب ‌ه جیهانی عه‌ملان ‌ی‬ ‫به‌ره‌و ناو جیهانی کۆمه‌ڵگ ‌ه گاورییه‌کان‬ ‫و قوتابخان ‌ه دیینییه‌کان (‪،)Madrasas‬‬ ‫ئه‌مه‌ش هه‌وڵدان ‌ه بۆ ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌کان‬ ‫ب ‌ه فۆرمی نوێ بنیاد بنێرێنه‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌ستی شاراوه‌ی شۆڕشگێڕانه‌ی ئه‌و‬ ‫دیینداران ‌‌ه زیاتر ده‌ڕوخێت له‌سه‌ر‬ ‫ده‌ستی سه‌رکرده‌ی که‌نیسه‌کان و‬ ‫فه‌رمانڕه‌واکانی ئیسالم ک ‌ه دیینه‌کانیان‬ ‫وه‌ک و ئایدییایه‌کی بنه‌ڕه‌تی و رابه‌ر‬ ‫ده‌خه‌ن ‌ه پێش (‪)Instrumentalisation‬‬ ‫و ب ‌ه ئاسانی سیستمی کۆیله‌گه‌رایی و‬ ‫مافی خاوه‌ندارێتی کۆیله‌یان زیندوو‬ ‫کرده‌وه‌‪ .‬ئۆجاالن‪ ،‬ب ‌ه گرینگیه‌و ‌ه ده‌ڵێت‬ ‫ک ‌ه شارستانییه‌تی مه‌سیحی و ئیسالمیی‬ ‫نادادپه‌روه‌رییان تێدابوو‪ ،‬بوون ‌ه هۆی‬ ‫دروست بوون و زیندوکردنه‌وه‌ی‬ ‫رژێم ‌ه کۆیله‌گه‌راکان و ئه‌ماره‌ته‌کان‬ ‫(‪ )Principalities‬و ده‌وڵه‌تی شاریی و‬ ‫ئیمپراتۆره‌کان ل ‌ه ژێر ناوی ئیسالم و‬ ‫مه‌سیحییه‌تدا‪ .‬ئه‌م پێناسه‌یه‌ش وایکرد‬ ‫ک ‌ه ئه‌مان ‌ه نوێنه‌رایه‌تی ئایدۆلۆژیایه‌کی‬ ‫‪61‬‬

‫‪NO:19 - August 2017‬‬

‫ئیسالمیی یان مه‌سیحیی روخێنه‌ر‬ ‫بکه‌ن‪ ،‬چونک ‌ه ل ‌ه راستییدا ئامانجی ئه‌م‬ ‫یۆتۆپیایان ‌ه دروست کردنی شارستانییه‌کی‬ ‫نوێ نه‌بوو‪ ،‬به‌ڵکو ئامانجیان رزگاربوون‬ ‫بوو ل ‌ه ژیان و گۆڕینی بۆ ناو که‌شێکی‬ ‫جوان‪.‬‬ ‫ل ‌ه ده‌ره‌نجامدا‪ ،‬ئۆجاالن به‌و ‌ه کۆتایی‬ ‫پێدێنێت ک ‌ه سه‌ره‌ڕای ئامانجه‌کانیان‪،‬‬ ‫یۆتۆپیای هه‌ردوو ئایینی مه‌سیحیی و‬ ‫ئیسالمیی بوون ‌ه هۆی خزمه‌تکردنی‬ ‫سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی سه‌رمایه‌داریی‬ ‫(‪ ،)Capitalism‬ته‌نانه‌ت ملمالنێش له‌‬ ‫نێوان ئه‌م دوو ئایینه‌دا بوو ‌ه ملمالنێی‬ ‫نێوان ده‌وڵه‌تان و چیتر ئه‌و ملمالنێیان ‌ه‬ ‫ب ‌ه ملمالنێی نێوان ئه‌و دوو ئایین ‌ه ناویان‬ ‫ناهێنرێت‪ .‬ل ‌ه راستییدا ئه‌و ملمالنێیانه‌‬ ‫بنچین ‌ه و هۆکاره‌کانیان بۆ پاڵنه‌ره‌کانی‬ ‫پله‌به‌ندی هه‌ره‌می و شارستانی‬ ‫ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‪ ،‬له‌م نێوه‌نده‌شدا ئایین‬ ‫ته‌نها به‌کارهێنراو ‌ه بۆ روپۆشکردن‬ ‫و شاردنه‌وه‌ی‪ .‬هه‌روه‌ها‪ ،‬لێردا ئایین‬ ‫ب ‌ه شێوه‌ی مه‌جازی (‪)Metaphor‬‬ ‫و رازاندنه‌و ‌ه به‌کار هاتوون‪ ،‬وه‌کو‬ ‫ماسکێک بۆ شاردنه‌وه‌ی راستیی هۆکاری‬ ‫ملمالنێکان‪ .‬ئه‌م یۆتۆپیا ئایینییانه‌‬ ‫ته‌نها ل ‌ه خزمه‌ت کردنی سه‌رهاڵدانی‬ ‫سه‌رمایه‌دارییدا نه‌وه‌ستاون‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫هیچ کارامه‌یه‌کیان نیی ‌ه بۆ جوانکردن و‬ ‫باشکردنی ژیان ل ‌ه جیهانی سه‌رمایه‌داریی‬ ‫دا‪ ،‬ئه‌مه‌ش وه‌کو کارێک ک ‌ه ئۆجاالن الی‬ ‫وای ‌ه ته‌نها له‌الیه‌ن هێزو کارامه‌یی جۆرێکی‬ ‫نوێ ل ‌ه زانستی کۆمه‌ڵگ ‌ه (کۆمه‌ڵناسیی‪-‬‬ ‫‪ )Sociology‬ده‌کرێت ئه‌نجام بدرێت‪.‬‬ ‫‌ده‌بێت ب ‌ه شێوه‌یه‌کی ئازادانه‌ش ئه‌نجام‬ ‫بدرێت‪ ،‬زانستێک ک ‌ه ته‌نها ده‌توانین‬ ‫خه‌یاڵی ‌ بکه‌ین‪ ،‬چونک ‌ه ئه‌م شێو ‌ه ل ‌ه‬ ‫‪62‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫زانستی کۆمه‌ڵناسیی رێگری لێده‌کرێت و‬ ‫کۆت و به‌ند کراو ‌ه ب ‌ه هۆی ئه‌وه‌ی ک ‌ه ئێمه‌‬ ‫ل ‌ه سه‌رده‌می گه‌شه‌ی ئاسۆیی نوێخوازیی‬ ‫سه‌رمایه‌داریی داین؛ به‌اڵم ئه‌م ‌ه کارێکه‌‬ ‫ک ‌ه ئۆجاالن به‌ڵێن ده‌دات ئه‌نجامی بدات و‬ ‫بیکات ب ‌ه به‌شێک ل ‌ه کار و لێکۆڵینه‌وه‌کانی‬ ‫داهاتووی‪ .‬هه‌وڵێکی کرداریی ک ‌ه ببێ ‌ه هۆی‬ ‫داڕوخانی هه‌ڵسوکه‌وت و بییروباوه‌ڕی‬ ‫کۆنه‌په‌رستانه‌ی ئایین‪.‬‬ ‫دابه‌زین و گۆڕینی ئایینی ئیسالم‬ ‫و مه‌سیحیه‌ت بۆ فۆرمێکی نوێ‬ ‫پێویسته‌‪ ،‬ب ‌ه الیه‌نی که‌مه‌و ‌ه ده‌رباره‌ی‬ ‫کاریگه‌ری ئه‌و نه‌ریتی کۆن ‌ی ئایین ‌ی له‌سه‌ر‬ ‫کاروباره‌کانی ئه‌م جیهانه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و ‌ه له‌‬ ‫هه‌مان کاتدا نامه‌یه‌کی گه‌ردن ئازادانه‌یه‌‬ ‫و نیمچ ‌ه لێخۆشبوونێک ‌ه ل ‌ه ئیسالم و‬ ‫مه‌سیحیه‌ت‪ .‬ئۆجاالن ئه‌و سه‌رده‌مه‌‬ ‫نوێی ‌ه ک ‌ه دروست ده‌بێت‪ ،‬جیاده‌کاته‌وه‌‬ ‫ل ‌ه سه‌رده‌م ‌ه درێژخایه‌ن ‌ه مێژووییه‌که‌ی‬ ‫کرداری گه‌نده‌اڵنه‌ی ئه‌و ئایینان ‌ه و ده‌ست‬ ‫به‌سه‌راگرتن و هه‌لقۆستنه‌وه‌ی پیاوانی‬ ‫ئایینی و ده‌سه‌اڵتداران‪ ،‬ئه‌وانه‌ی ک ‌ه به‌‬ ‫دوای شه‌رعیه‌تدا ده‌گه‌ڕان بۆ پله‌به‌ندییه‌‬ ‫هه‌ره‌مییه‌کانیان و نادادپه‌روه‌رانه‌‬ ‫ده‌ستیانکرد ب ‌ه سود بینین ل ‌ه ماسکه‌‬ ‫ئاینییه‌کان و گۆڕینی مانای راسته‌قینه‌ی‬ ‫هه‌ردوو ئایینی ئیسالم و مه‌سیحی‪.‬‬ ‫ئایینی ئیسالم ب ‌ه شێوه‌یه‌کی گشتیی وا‬ ‫ره‌چاوده‌کرێت ک ‌ه یه‌کێک ‌ه ل ‌ه سه‌رچاوه‌‬ ‫سه‌ره‌کییه‌کانی رۆشنبیریی ل ‌ه رۆهه‌اڵتی‬ ‫ناوه‌ڕاستدا‪ ،‬هه‌روه‌ک و ئایینی مه‌سیحی که‌‬ ‫بناغه‌ی رۆشنبیریی رۆژئاواییه(‪Western‬‬ ‫‪ .)Culture‬ئۆجاالن‪ ،‬ناکۆک ‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫ئه‌و بۆچوونه‌ی ک ‌ه الیوای ‌ه سه‌رچاوه‌ی‬ ‫راسته‌قینه‌ی هه‌ردوو کولتووره‌که‌‬ ‫بۆ پێنج هه‌زار ساڵ بگه‌ڕێه‌وه ‌‪ ،‬وه‌کو‬

‫ته‌مه‌نی پله‌به‌ندی هه‌ره‌می و پێکهاته‌ی‬ ‫ده‌وڵه‌ت‪ .‬ئه‌گه‌ر ئۆجاالن به‌م جۆر ‌ه‬ ‫رێزی زۆر نیشان بدات بۆ ب ‌ه ره‌سه‌نی‬ ‫بوون و په‌یامی شۆڕشگێڕانه‌ی ئیسالم‬ ‫و مه‌سیحیه‌تی پێشوو‪ ،‬که‌وات ‌ه ئۆجاالن‬ ‫بایه‌خێکی که‌متر پیشان ده‌دات بۆ‬ ‫دواکه‌وتوو ‌ه گه‌نده‌ڵه‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌‪،‬‬ ‫ئه‌وانه‌ی ک ‌ه ل ‌ه ژێر ناوی خودادا خۆیان‬ ‫ده‌رده‌خه‌ن‪ .‬ئه‌م بییروڕایه‌ی ئۆجاالن‬ ‫سنوردار و مه‌به‌ستدار ‌ه و له‌م که‌م‬ ‫بایه‌خکردنه‌ش مه‌به‌ستی ئیسالمییه‌‬ ‫سیاسییی و رادیکاڵه‌کانه‌‪ .‬لێره‌دا ئه‌و‬ ‫بزوتنه‌وانه‌ی ک ‌ه ئۆجاالن پشتگوێیان‬ ‫ده‌خات و بێبایه‌خیان ده‌کات ب ‌ه بزوتنه‌وه‌‬ ‫به‌رگریکار ‌ه درۆینه‌کان ناو ده‌بات ‌‪ ،‬به‌‬ ‫شێوه‌یه‌کی ترسناک دژایه‌تی نوێخوازیی‬ ‫ئه‌وروپا ده‌که‌ن و ره‌خنه‌ی لێده‌گرن‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫راده‌یه‌ک ک ‌ه ده‌گات ‌ه ئه‌وه‌ی ک ‌ه توندوتیژی‬ ‫تێدا به‌کاربێنن‪ ،‬ئه‌م کردارانه‌شیان بووه‌‬ ‫هۆی ئه‌وه‌ی ک ‌ه له‌سه‌ر جلوبه‌رگ و‬ ‫ریشیان ره‌نگ بداته‌وه‌‪ .‬ل ‌ه راسیی دا ئه‌و‬ ‫جۆر ‌ه که‌س ‌ه توندڕه‌وان ‌ه ناخ و جه‌سته‌یان‬ ‫پڕ ‌ه ل ‌ه دواکه‌وتوترین پاشماوه‌ی‬ ‫نوێخوازیی‪ .‬ب ‌ه کورتی‪ ،‬ئۆجاالن وا بییر له‌و‬ ‫گروپ ‌ه ئیسالمیی ‌ه سیاسیی و رادیکاڵییان ‌ه‬ ‫ده‌کاته‌و ‌ه ک ‌ه به‌رگرییه‌کی دۆڕاو ده‌که‌ن‪،‬‬ ‫ئه‌م بزوتنه‌وان ‌ه ب ‌ه به‌رده‌وامی بانگه‌شه‌ی‬ ‫ئه‌و ‌ه ده‌که‌ن ک ‌ه ده‌یانه‌وێت ئه‌و به‌هایان ‌ه‬ ‫به‌رجه‌ست ‌ه بکه‌ن ک ‌ه به‌رگری ل ‌ه پێناویدا‬ ‫ده‌که‌ن‪ ،‬هه‌روه‌ها ل ‌ه راستیی‪-‬شدا ئه‌م‬ ‫به‌رگرییه‌شیان کردوو ‌ه ب ‌ه فۆرمێکی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬