MNEXT - Future Rethinker - 2025/06

FUTURE RETHINKER | 2025/06 MNEXT FUTURE RETHINKERS MAGAZINE DECEMBER 2023

<1>

INHOUDS OPGAVE 4

14

LIGNOCELLULOSE UIT

BIOBASED ALTERNATIEVEN VOOR

RESTSTROMEN ALS REVOLUTIE IN

ALLEDAAGSE PRODUCTEN

DE CHEMIE

16 FUNG-AI: SLIMME GROEI VAN DUURZAME MATERIALEN

6

LECTORALE REDE SALEH

18 VAN CASHEWNOOTSCHIL NAAR DUURZAME COATING

8 ZO ZET JE DE STAP NAAR EEN STERKE ENERGIEGEMEENSCHAP!

10 LEREN STOPT NIET NA JE DIPLOMA

20

BAAS OVER ENERGIEVERBRUIK

12 NATUURLIJKE OORSPRONG, DUURZAAM EINDE?

FUTURE RETHINKER - DECEMBER 2024

<2>

COLOFON REDACTIE & VORMGEVING:

22

Wendy van Rijsbergen w.vanrijsbergen@avans.nl

PODCAST: OPLOSSING VOOR EEN

Bas Koebrugge

DUURZAME TOEKOMST

b.koebrugge@avans.nl Monique Wintermans

24 HET KLOPPENDE HART VAN GROENE CHEMIE IN NOORDBRABANT

mwam.wintermans@avans.nl Marja van der Zanden wjm.vanderzanden@avans.nl Ewout Vaes ejg.vaes@avans.nl

26

© 2025 MNEXT

LECTORENPLATFORM BIOBASED

Wil je artikelen uit dit magazine zelf

ECONOMY OP DAS CONFERENTIE

gebruiken of delen? Graag zelfs! Neem dan alsjeblieft wel even contact met ons op!

Meer weten over ons?

Bekijk dan de website MNEXT.NL

<3>

BIOBASED GRONDSTOFFEN & TOEPASSINGEN TRANSITIE EN WAARDECREATIE

Lignocellulose uit reststromen als revolutie in de chemie Bij MNEXT geloven we dat de chemische industrie pas echt kan verduurzamen als we verder kijken dan individuele processen en een systemische benadering hanteren. In het project Feeding Refineries brengt MNEXT, onder leiding van projectleider Philippa Roots, de hele keten in kaart — van agrarische reststroom tot industriële bioraffinaderij — om te onderzoeken hoe lignocellulose de klassieke grondstoffen kan vervangen.

Wij starten bij het veld

in spatial analytics bij MNEXT, ontwikkelt modellen die laten zien

In Europa blijft jaarlijks miljoenen tonnen stro, bladeren en

waar in Europa bijvoorbeeld een bioraffinaderij met de hoogste

stengels onbenut achter op het land. Deze lignocellulose-rijke

slaagkans kan worden gebouwd. Cruciaal daarbij is dat niet alle

reststromen zijn niet eetbaar voor mensen en nauwelijks geschikt

reststromen geoogst mogen worden: een deel blijft achter om de

als veevoer, maar bevatten juist hoogwaardige koolstof — een

bodem gezond te houden. Zonder deze oogstquota zouden we

cruciaal ingrediënt voor de chemische bouwstenen van plastic,

ons ons natuurlijke kapitaal uitputten.

coatings en lijmen. MNEXT werkt samen met partners als Looop en BioGrowth Development om te bepalen hoeveel van deze

Ontwikkeling van scenario’s

biomassa beschikbaar is én duurzaam geoogst kan worden,

Onder Philippa’s leiding hebben we verschillende scenario’s

zonder de bodemvruchtbaarheid en biodiversiteit aan te tasten.

geprogrammeerd. Van een ‘green first’-scenario met korte transportafstanden en strikte oogstlimieten, tot meer optimistische

Beleidsmatig is het thema actueler dan ooit: reststromen worden

versies die hogere volumes benutten. Ons model koppelt

gezien als sleutel tot verduurzaming zonder concurrentie met

biomassa-eenheden aan potentiële raffinaderijlocaties en rekent

voedselproductie. Maar in de praktijk gaat de aandacht vooral

uit hoeveel etheen daarmee geproduceerd kan worden — de

uit naar technologieontwikkeling — naar nieuwe reactoren,

basis voor polyethyleen. De voorlopige uitkomsten laten zien

fermentatieprocessen en katalysatoren. Wat vaak ontbreekt is de

dat lignocellulose alleen al ongeveer 20% van de huidige

logistieke en ruimtelijke dimensie: waar ligt die biomassa precies,

etheenbehoefte kan dekken, waarbij veel afhangt van het goed in

hoeveel kunnen we oogsten zonder de bodem uit te putten, en

kunnen richten van transport van de biomassa. Als we daarnaast

hoe krijgen we het efficiënt bij de raffinaderij? Precies die vragen

suikers en houtachtige fracties meerekenen (buiten de scope van

zijn de aanleiding voor het project.

dit project), kan dat aandeel nog aanzienlijk groeien.

Ruimtelijke analyses als fundament

Whitepaper en blauwdruk voor opschaling

Onze strategie ligt in ruimtelijke data-integratie. We verbinden

Dit jaar publiceren we een whitepaper waarin MNEXT de

data van zes gewassen (maïs, rijst, gerst, haver, tarwe en

methodologie van Feeding Refineries helder uiteenzet. Samen

twee oliegewassen) met locaties van industriële centra,

met projectpartner BioGrowth Development werken we aan een

transportinfrastructuur en milieurestricties. Philippa Roots, expert

open ‘blauwdruk’: andere onderzoekers en bedrijven kunnen onze

FUTURE RETHINKER

<4>

MILJOENEN TONNEN aan lignocellulose-rijke reststromen blijven jaarlijks onbenut achter op het land

Contact over dit artikel | Philippa Roots | +31 88 525 09 89 | pm.roots@avans.nl

werkwijze dan direct toepassen op verschillende biomassa- of

Vooruitblik: van verkenning naar praktijk

reststroomtypes. Zo versnellen we de transitie naar een circulaire

Feeding Refineries is een eenjarig verkenningsproject, maar

chemiesector, waarin reststromen niet langer een probleem zijn,

MNEXT ziet de potentie voor een veel grotere impact. Na

maar juist een bron van waarde.

afronding willen we industriële pilots starten met de meest kansrijke locaties en partners uitnodigen om samen te investeren.

Randvoorwaarden en beleid

Daarnaast onderzoeken we hoe ons model kan worden

Natuurlijk vraagt grootschalige toepassing om investeringen: in

toegepast op andere reststromen — denk aan houtzagerij-afval

bioraffinaderijen, groene waterstof, duurzame energie en—niet

of bermmaaisel. Het doel is helder: een circulaire keten waarin

te vergeten—digitaal datamanagement. Ook internationaal

fossiele grondstoffen volledig vervangen worden door biobased

beleid speelt een sleutelrol; momenteel is de regelgeving rond

alternatieven, voor de gehele chemische sector.

grensoverschrijdend transport van agrarisch afval nog onduidelijk.

MNEXT onderzoekt hoe we dit obstakel kunnen wegnemen, zodat

Wanneer we op de kaart¬overzichten kijken, zien we niet alleen

biomassa efficiënt en circulair door Europa kan stromen.

stippen; we zien kansen. Voor boeren die een extra inkomstenbron vinden, voor chemiebedrijven die hun CO₂-voetafdruk verkleinen,

MNEXT deelt kennis en bouwt bruggen

en voor een bodem die vitaal blijft voor toekomstige gewassen.

Bij MNEXT vinden we kennisdeling cruciaal. Op congressen zoals

Feeding Refineries is voor MNEXT de proeftuin waarin we

Renewable Resources & Biorefineries in Finland presenteert

systeemdenken, geavanceerde ruimtelijke analyses en ecologische

Philippa over een jaar de eerste resultaten van dit project. “Er is

verantwoordelijkheid samenbrengen. Zo bouwen wij aan de

al veel onderzoek naar biobrandstoffen,” zegt zij, “maar biobased

duurzame chemie van morgen.

bouwstenen voor de chemische industrie staan nog in de kinderschoenen.” Met Feeding Refineries vullen we die kenniskloof en laten we zien dat lignocellulose niet alleen duurzaam is, maar ook economisch gezien perspectief biedt. <5>

JUNI 2025

ENERGIEOPSLAG EN -TRANSPORT

‘Hernieuwbare energiedragers cruciaal voor energietransitie’ De energietransitie is in volle gang. Hernieuwbare energiebronnen zoals zon en wind zijn inmiddels goed bekend. Maar hoe zorgen we ervoor dat die energie betrouwbaar en flexibel beschikbaar is, precies wanneer we die nodig hebben? Dat is waar hernieuwbare energiedragers belangrijk worden – met waterstof als bekendste voorbeeld. We spraken met lector Hernieuwbare Energiedragers Saleh Mohammadi over zijn drijfveren, zijn dubbelrol als lector en ingenieur, en zijn visie op de toekomst van energie. Op 23 mei sprak hij zijn lectorale rede uit.

De naam van jouw lectoraat roept misschien vragen op. Kun je

Mijn opleiding begon in Iran, waar ik mijn bachelor en master in

uitleggen wat hernieuwbare energiedragers zijn?

engineering heb behaald. In 2012 verhuisde ik naar Nederland

“Hernieuwbare energiedragers zijn stoffen of materialen die

voor promotieonderzoek naar energiesystemen en duurzaamheid.

energie uit duurzame bronnen kunnen opslaan en transporteren.

Toen besefte ik pas echt hoe groot de klimaatuitdaging is. In

Je kunt bijvoorbeeld overtollige elektriciteit van zon of wind

Nederland merk je daar misschien nog minder van, maar in veel

omzetten in een energiedrager zoals waterstof of een synthetische

andere delen van de wereld veroorzaakt klimaatverandering nu

brandstof. Die energie kun je dan op een later moment of op een

al grote sociale en economische problemen. Dat maakt mijn werk

andere plek gebruiken. Hernieuwbare energiedragers maken het

nog urgenter.”

dus mogelijk om schone energie te gebruiken waar en wanneer je die nodig hebt – niet alleen op het moment dat je die opwekt.”

Je combineert je rol als lector met werk als ingenieur bij adviesbureau Witteveen+Bos, waar je klanten helpt met

Waarom is dat zo belangrijk?

complexe energievraagstukken.

“Omdat bronnen zoals zon en wind niet constant energie leveren

“Dat is juist de kracht van mijn positie. Het lectoraat Hernieuwbare

– je kunt ze niet ‘aanzetten’ wanneer je ze nodig hebt. Op een

Energiedragers maakt deel uit van het Centre of Expertise MNEXT,

zonnige of winderige dag kunnen we meer stroom opwekken dan

waar we praktijkgericht onderzoek doen naar materialen- en de

we op dat moment nodig hebben, en op andere dagen is het juist

energietransitie. Tegelijkertijd werk ik via Witteveen+Bos direct

te weinig. Met energiedragers kunnen we dat overschot opslaan

met bedrijven en zie ik wat er speelt en wat er nodig is om de

en later gebruiken. Dat maakt ons energiesysteem veel flexibeler

transitie vooruit te helpen. Die combinatie zorgt ervoor dat ik

en betrouwbaarder. En die flexibiliteit is essentieel als we de

studenten, onderzoekers en bedrijven aan elkaar kan verbinden.

energietransitie willen laten slagen.”

Samen werken we aan oplossingen die niet alleen

Waarom wil je zelf bijdragen aan die transitie?

“Ik ben geboren en opgegroeid in Iran. Daar zag ik van dichtbij hoe klimaatverandering directe gevolgen had – bijvoorbeeld

theoretisch interessant zijn, maar ook direct toepasbaar in de praktijk.”

aanhoudende droogte in gebieden waar dat vroeger nooit voorkwam. Die ervaring motiveert mij om als ingenieur oplossingen te vinden voor dit enorme probleem.

FUTURE RETHINKER

<6>

Contact over dit artikel | Saleh Mohammadi | +31 88 525 77 44 | s.mohammadi6@avans.nl

Waterstof krijgt veel aandacht. Is het echt de sleutel tot de

Wat zijn de grootste uitdagingen bij het gebruik van waterstof?

energietransitie?

“Er zijn er meerdere. Technisch gezien moeten we de productie

“Waterstof is geen wondermiddel, maar wel een onmisbaar

en het gebruik van waterstof efficiënter maken, de kosten omlaag

onderdeel van de oplossing. Het is vooral belangrijk in sectoren

brengen en zorgen dat het veilig is op grote schaal. Maar minstens

waar directe elektrificatie moeilijk of onmogelijk is – zoals de zware

zo belangrijk is de integratie in het systeem: we moeten de

industrie of internationaal transport. Het moet dan natuurlijk wel

productie koppelen aan duurzame opwek en aan de industriële

gaan om groene waterstof, dus geproduceerd met hernieuwbare

vraag, zodat vraag en aanbod goed op elkaar afgestemd zijn.

elektriciteit. Anders stoten we nog steeds CO₂ uit. Groene stroom

Daarnaast is er veel onzekerheid over regelgeving en ontbreekt

is beperkt beschikbaar, dus we moeten waterstof slim en efficiënt

nog de infrastructuur – denk aan leidingen, opslagplaatsen en

inzetten. Uiteindelijk draait het niet om één oplossing, maar om

tankstations. En tot slot: we hebben mensen nodig met de juiste

de juiste mix van technologieën voor een toekomst met weinig

kennis en vaardigheden om dit allemaal waar te maken. Onderwijs

CO₂-uitstoot.”

speelt daar een sleutelrol in.”

Waarom is elektrificatie zo moeilijk in de sectoren die je noemt?

Op 23 mei sprak je je lectorale rede uit: Charting a low carbon

“Dat heeft te maken met de enorme energiebehoefte en

future energy system: the rationale for hydrogen and emerging

technische eisen in die sectoren. Je kunt een vliegtuig of

energy carriers. Wat bedoel je met die titel?

vrachtschip niet zomaar aandrijven met batterijen – die zijn te

“Die titel gaat over het uitstippelen van een toekomst waarin we

zwaar en leveren nog niet genoeg energie voor lange afstanden.

zo weinig mogelijk CO₂ uitstoten. Waterstof en andere opkomende

En zware industrieën zoals staalproductie hebben extreem hoge

energiedragers zijn cruciaal om die toekomst mogelijk te maken –

temperaturen nodig, die je niet makkelijk bereikt met alleen

dat was de kern van mijn verhaal. Maar ik benadrukte ook dat we

elektriciteit. In dat soort gevallen zijn moleculaire energiedragers

een systeembenadering nodig hebben. Je kunt technologie niet

zoals waterstof of ammoniak een beter alternatief. Die kun

los zien van menselijk gedrag, beleid en infrastructuur. Alles hangt

je verbranden of gebruiken in industriële processen om de

met elkaar samen. Alleen door al die aspecten samen aan te

benodigde hitte of energie te leveren.”

pakken, kunnen we écht stappen maken in de energietransitie.”

<7>

JUNI 2025

SLIMME ENERGIESYSTEMEN

DE KEMPEN ENERGIE HUB

Zo zet je de stap naar een sterke energiegemeenschap!

strekt zich uit over een groot gedeelte van het zuiden van Noord-Brabant

Steek je stekker in het stopcontact en je hebt direct stroom. Maar wat als die stroom vastloopt? Er zijn slimme benaderingen nodig om de stroom, letterlijk en figuurlijk, op gang te krijgen zodat de energietransitie geen vertraging oploopt. Energie Hubs kunnen een oplossing zijn. In deze Hubs wekken deelnemers zelf hun energie op én delen en beheren ze deze lokaal. Dit zorgt voor efficiënte, duurzame en sociaal sterke energiesystemen. Tot nu toe blijven Energie Hubs helaas nog te vaak steken in de planningsfase waardoor ze hun volledige potentieel niet benutten. Een goede reden voor studenten en onderzoekers van MNEXT en Tilburg University om de belemmeringen te onderzoeken en barrières te doorbreken voor een duurzamere wereld!

Netcongestie, wat is dat ook al weer?

In Nederland wordt op sommige momenten meer stroom

ondernemers hun ervaringen, gevolgd door een oefening waarin

gevraagd of teruggeleverd dan dat het netwerk aankan. De

ze zelf prioriteiten rangschikten.

elektriciteitskabels raken daardoor letterlijk "vol". Stel je voor dat het elektriciteitsnet een snelweg is en energie de auto’s

Het resultaat? Waardevolle inzichten uit de praktijk. En de

die door die kabels rijden. Wanneer er te veel auto's (energie)

belangrijkste les: Energie Hubs werken alleen als ze écht een

op de snelweg (kabel) rijden, ontstaan er files. Bij energie leidt

gemeenschap vormen. Dat vraagt om samenwerking die verder

dit tot wachttijden voor nieuwe aansluitingen, beperkingen op

gaat dan winst: met ruimte voor vertrouwen, transparantie en

teruglevering van zonnestroom en soms zelfs stroomstoringen.

wederzijdse steun. Alleen zo maak je samen energie sterker.

Het probleem ontstaat vooral door de snelle groei van duurzame energiebronnen zoals zonnepanelen en windmolens en de

Van losse plannen naar krachtige samenwerkingen

toenemende vraag naar elektriciteit door warmtepompen en

Met deze drie stappen zetten studenten de deur open naar lokale

elektrische auto's. Je wilt dus dat de “wegen” minder snel vol gaan

energie-initiatieven die niet alleen duurzaam zijn, maar ook écht

raken. Netbeheerders werken hiervoor hard aan netverzwaring,

gedragen worden.

maar dit kan soms jaren duren. Het is alsof je eerst de snelwegen

• Bouw een echte gemeenschap en versterk partnerschappen:

(kabels) moet verbreden voordat je de extra auto’s (energie) kunt

Het draait om mensen die elkaar vinden in een gezamenlijke

laten doorrijden.

toekomstvisie. Breng ondernemers, bewoners en andere betrokkenen samen die geloven in wederzijdse groei – niet alleen

Inzichten uit de praktijk

economisch, maar juist ook sociaal.

Studenten gingen op bedrijventerreinen in Bergeijk en Eersel

• Zorg voor gedeeld begrip en open communicatie: Heldere,

in gesprek met lokale ondernemers, waar ondernemers een

transparante communicatie zorgt voor vertrouwen en voorkomt

Energie Hub aan het oprichten zijn in het OPZuid-project ‘Kempen

ruis. Zo werk je echt samen aan hetzelfde doel.

Energie Hub’. Een Energie Hub is een vorm van een Local Energy

• Deel zeggenschap met participatief bestuur: Geef ondernemers

Community (LEC) op een bedrijventerrein. Niet vanuit de theorie,

en andere betrokkenen gelijke zeggenschap. Laat ze meedenken

maar met een innovatieve aanpak: Participatory Action Research

én meebeslissen. Alleen dan voelen mensen zich eigenaar en

(PAR). Deze methode draait om samenwerken, luisteren en samen

komt de gemeenschap echt tot leven.

tot praktische oplossingen komen. In open gesprekken deelden de FUTURE RETHINKER

<8>

OLORE ALIANDIS DOLOR earuptior sed eos laccus com rem sollect ecabore, aspersp do

Contact over dit artikel | Mertijn Weeda | +31 88 525 94 84 | l.weeda@avans.nl

Van obstakels naar oplossingen

• Financiële obstakels: Hoge initiële kosten en het ontbreken van

Een tweede studententeam dook met Participatory Action

prikkels maken het voor kleine en middelgrote ondernemingen

Research (PAR) in de barrières voor energiedeling op de

moeilijk om te investeren in energiedeling.

bedrijventerreinen in Eersel en Bergeijk. Hoe krijgen we

Oplossing: Mobiliseer vakbonden, lokale overheden

energiedeling écht op gang? Ze ontdekten vier knelpunten en

en bedrijven om te lobbyen voor zowel private als

net zo veel oplossingen. Alles gericht op één doel: de duurzame

publieke investeringen. Zet in op informatiecampagnes

samenwerking tussen bedrijven, netbeheerders en andere

en samenwerkingsprojecten die de economische en

betrokkenen versterken en energiedeling versnellen.

maatschappelijke voordelen van energiedeling en energiehubs

• Regelgeving remt af: Ingewikkeld beleid, trage besluitvorming en bureaucratie staan energiedeling in de weg.

benadrukken.

• Gebrekkige communicatie: onvoldoende informatie en

Oplossing: Kijk naar wat werkt in landen als Denemarken en

gebrekkige communicatie tussen bedrijven en de netbeheerder

Noorwegen. Gebruik die lessen om samen met de Nederlandse

zorgen voor wantrouwen en onzekerheid. Dit vermindert de

overheid en beleidsmakers een slimme, praktische aanpak te

betrokkenheid.

ontwikkelen die energiedeling wél mogelijk maakt.

• Technische hobbels op het net: Verouderde infrastructuur, beperkte opslag en personeelstekort bij netbeheerders maken energiedeling lastig.

Oplossing: Ontwikkel een online platform voor ondernemers, met o.a. een checklist voor deelname, een stap-voor-stap aanvraagportaal, video tutorials en een veelgestelde vragen sectie (FAQ's).

Oplossing: Investeer in talent en kennis. Werf gericht technici en ingenieurs voor Energie Hubs en start praktijkgerichte trainingen samen met lokale technische scholen en opleidingen.

Zo bouw je aan capaciteit én aan de toekomst. <9>

JUNI 2025

ONDERWIJS INNOVATIE

Leren stopt niet na je diploma De wereld verandert razendsnel. Nieuwe technologieën, strengere duurzaamheidseisen en een krappe arbeidsmarkt stellen steeds hogere eisen aan bedrijven én professionals. Wie klaar wil zijn voor morgen, moet dus vandaag blijven leren. Bij MNEXT zien we dagelijks hoe belangrijk dat is.

Daarom zetten wij, samen met onze moeders Avans en HZ, in op Leven Lang Ontwikkelen (LLO): onderwijs dat meebeweegt met de praktijk, ontwikkeld in nauwe samenwerking met het bedrijfsleven, en niet enkel bedoeld voor studenten maar juist ook professionals die zich willen blijven ontwikkelen.

De materialen- en energietransitie vraagt om nieuwe kennis

gaat worden door studenten, en dat het reguliere onderwijs en

en vaardigheden. Denk aan circulair bouwen, het gebruik van

LLO-onderwijs zich met elkaar gaan vermengen.

biobased materialen, slimme energienetwerken en het hergebruik van grondstoffen. Voor al die opgaven zijn goed opgeleide mensen nodig – mensen die bijblijven in hun vak, zich durven om- of bijscholen, en willen meebewegen met de veranderingen in hun werkveld.

Leren in én met de praktijk Een groot deel van ons LLO-aanbod zal voortkomen uit praktijkgericht onderzoek binnen MNEXT. Onze onderzoeksgroepen ontwikkelen nieuwe inzichten en toepassingen op het gebied van duurzaamheid en innovatie –

Daar komt bij: het aantal studenten in het voltijdonderwijs neemt

altijd samen met bedrijven. Die kennis vertalen we naar onderwijs

af, terwijl de behoefte aan gekwalificeerd personeel alleen maar

dat direct toepasbaar is.

toeneemt. De oplossing? Investeer in de mensen die al werken.

Geef ze de mogelijkheid om nieuwe stappen te zetten in hun loopbaan, en ondersteun bedrijven die hun medewerkers daarin willen begeleiden. Dat is precies waar LLO op inspeelt.

Een goed voorbeeld is de ontwikkeling van een deeltijdmaster rond de materialen- en energietransitie. Daarin kunnen professionals modules volgen over onderwerpen die voor hun werk relevant zijn. Ze leren van lectoren, docenten én van elkaar.

Wat betekent LLO in de praktijk?

Dat maakt het krachtig: het onderwijs is stevig verankerd in de

Leven Lang Ontwikkelen klinkt abstract, maar is verrassend

praktijk én inhoudelijk diepgaand.

concreet. Bij MNEXT bouwen we, vanuit Avans en HZ, aan een breed en flexibel aanbod voor werkenden in de regio. Dat doen we in nauwe samenwerking met bedrijven en overheden.

Bovendien werken we veel met zogenaamde learning communities: samenwerkingen tussen studenten, onderzoekers en bedrijven die gezamenlijk aan een concreet vraagstuk werken.

Wat dat aanbod precies is? Denk aan korte cursussen, losse

Denk aan een pilotproject rond circulair bouwen, of een onderzoek

modules, masterclasses of deeltijdopleidingen. Bijvoorbeeld

naar het gebruik van mycelium als bouwmateriaal. In zo’n

over biobased materialen, circulaire ketens, energiebesparing

samenwerking ontstaat een informele, maar zeer waardevolle

of systeemdenken. Vaak gaat het om actuele thema’s waar

leeromgeving. Ook dat is Leven Lang Ontwikkelen – leren terwijl

professionals direct mee aan de slag kunnen.

je samen werkt aan vernieuwing.

We richten ons niet op één type deelnemer. Onze LLO-trajecten

Niet ieder voor zich, maar samen

zijn er voor vakmensen die willen bijblijven, voor mensen die

MNEXT is een samenwerking tussen Avans en HZ, en dat zie

een carrièreswitch overwegen, voor herintreders én voor jonge

je ook terug in de aanpak van LLO. Beide hogescholen brengen

professionals die zich na hun studie verder willen specialiseren.

hun eigen ervaring, netwerken en regionale kennis in. We zoeken

Voor iedereen die zich wil blijven ontwikkelen, is er straks een

nadrukkelijk de verbinding op: met elkaar, met bedrijven in West-

passend aanbod.

Brabant en Zeeland, en met overheidspartners.

Daarnaast zul je in de nabije toekomst zien dat het ‘reguliere’

We bouwen geen leertrajecten op maat voor één partij, maar

bacheloronderwijs van de hogescholen flexibeler te volgen

ontwikkelen programma’s die aansluiten bij brede vragen in

FUTURE RETHINKER

<10>

STUDENTEN, ONDERZOEKERS EN PROFESSIONALS leren samen in de Joint Research Centres in Middelburg en Breda

Meer weten over Leven Lang Ontwikkelen? Neem dan contact op met één van deze projectleiders: Avans Hogeschool | Han van Osch | ja.vanosch@avans.nl HZ University of Applied Sciences | Bartjan Wattel | bartjan.wattel@hz.nl

de regio. Heb je als bedrijf een scholingsbehoefte die breder

arbeidsmarkt, maar vergroot je ook je eigen wendbaarheid en

leeft in jouw sector? Dan gaan we graag met je in gesprek.

werkplezier. Nieuwe kennis en vaardigheden zorgen voor meer

Dat kan uitmonden in een pilot van een masterclass of een

zelfvertrouwen, een breder perspectief op je vak en betere

cursus en wellicht doorgroeien naar een vast onderdeel van het

kansen op doorstroming of een carrièreswitch. Of je nu al jaren in

opleidingsaanbod. Zo ontstaat een flexibel en duurzaam aanbod,

hetzelfde werkveld zit of juist op een kruispunt staat: investeren in

voor een brede groep professionals.

jezelf opent deuren. Vandaag én morgen.

Wat levert het op?

Doe mee: zet de stap naar samen leren

Voor bedrijven betekent Leven Lang Ontwikkelen meer dan

De energietransitie en circulaire economie zijn opgaven die we

alleen goed geschoold personeel. Het vergroot je innovatiekracht,

samen moeten oppakken. Dat geldt ook voor de ontwikkeling van

maakt je aantrekkelijker als werkgever, en zorgt voor minder

mensen. LLO is geen product dat we op de plank leggen – het is

uitstroom van waardevolle medewerkers. Bovendien helpt het je

een beweging. Een manier van samenwerken, van kennis delen,

om in te spelen op nieuwe wet- en regelgeving, technologische

van vooruitkijken.

veranderingen en maatschappelijke verwachtingen.

Bij MNEXT bouwen we aan die beweging, samen met bedrijven

Voor overheden biedt LLO een krachtig middel om de

en overheden in de regio. Wil je meedenken? Heb je ideeën voor

arbeidsmarkt van de toekomst vorm te geven. Door te investeren

een leertraject, of behoefte aan scholing in jouw organisatie? We

in bij- en omscholing, kunnen sectoren met personeelstekorten

horen graag van je.

worden versterkt. Tegelijk draagt LLO bij aan een veerkrachtige en inclusieve samenleving, waarin iedereen kansen krijgt om zich te ontwikkelen – ongeacht leeftijd, opleidingsniveau of achtergrond.

Want als het aan ons ligt, stopt leren nooit – het begint elke dag opnieuw.

Leven Lang Ontwikkelen betekent voor de individuele professional vooral regie nemen over je eigen groei. Door je continu bij te scholen, blijf je niet alleen relevant in een veranderende <11>

JUNI 2025

Contact over dit artikel | Fran Ortega Exposito | +31 88 525 64 16 | fa.ortegaexposito1@avans.nl

BIOBASED GRONDSTOFFEN & MATERIALEN

Natuurlijke oorsprong, duurzaam einde?

Op het eerste gezicht lijkt er iets eenvoudigs te gebeuren bij het Living Greenlab in Den Bosch. Toch zou het grote gevolgen kunnen hebben voor de toekomst van duurzaam bouwen. Onderzoekers Paula Jerez Zarandona en Fran Ortega Exposito, werkzaam binnen het project MycEoLA, hebben monsters van mycelium biocomposieten begraven in de grond — deze duurzame bouwmaterialen zijn zichtbaar voor voorbijgangers via een glazen paneel. Hun doel? Antwoord geven op een verrassend onderbelichte vraag: is mycelium echt biologisch afbreekbaar in natuurlijke bodem? En welke invloed heeft het op de bodemgezondheid?

FUTURE RETHINKER

<12>

PRAKTIJKGERICHT ONDERZOEK in de praktijk

Maar er is nooit grondig onderzocht hoe

Voorbij de aanname: biobased is niet altijd

het materiaal afbreekt in echte bodem.

biologisch afbreekbaar

Daar brengen wij verandering in!”

Voordat mycelium-biocomposieten op grote schaal in de bouw worden toegepast,

Eenvoudige aanpak, grote betekenis

moeten er nog wel wat aannames worden

De opzet van het onderzoek is bewust een-

getoetst. “Alleen omdat iets biobased is,

voudig gehouden. “We wilden het over-

wil dat niet zeggen dat het ook makkelijk

zichtelijk houden: verschillende biocompo-

afbreekt in de natuur,” benadrukt Paula. “Er

sieten in de grond plaatsen en kijken wat

is behoefte aan langlopend onderzoek naar

er gebeurt,” legt Paula uit. In totaal zijn vier

hoe deze materialen zich gedragen tijdens

varianten van mycelium biocomposieten op

en na gebruik.” Haar huidige experiment

basis van koolzaadstro en mycelium begra-

duurt twintig weken, gelijk aan de duur van

ven: met en zonder coating, in schuimvorm

haar stage. De volledige afbraak van de

en als geperste platen. Door deze vormen

materialen kan echter drie tot vijf maanden

en afwerkingen met elkaar te vergelijken,

in beslag nemen. “Veel traditionele bouw-

wil het team beter begrijpen hoe structuur

materialen zoals EPS of minerale wol zijn

en oppervlaktebehandeling het afbraak-

niet circulair,” vult Fran aan. “Na gebruik is

proces beïnvloeden.

er vaak weinig mee te doen. Ze gaan lang mee, maar belanden uiteindelijk op de

Maar eenvoudig betekent zeker niet onbe-

vuilstort — waar ze decennialang blijven

langrijk. De uitkomsten van het onderzoek

liggen en de bodem vervuilen.”

kunnen grote invloed hebben op hoe we Het experiment is onderdeel van een breder onderzoek naar de levensduur en het einde van de levenscyclus van mycelium biocomposieten. Waar sommige tests plaatsvinden onder gecontroleerde laboratoriumomstandigheden — bijvoorbeeld in compost met nauwkeurig gemeten variabelen — biedt het Living Greenlab een realistische buitenomgeving, met natuur-

naar duurzame bouwmaterialen kijken.

Een kleine stap met grote waarde

De bouwsector heeft wereldwijd namelijk

Het experiment mag dan kleinschalig zijn,

een enorme milieu-impact; in Europa is de

de bijdrage aan de kennisontwikkeling is

sector verantwoordelijk voor 38% van al

essentieel. “Hopelijk helpt ons onderzoek

het afval. Wereldwijd zorgt de bouw voor

professionals om een realistischer beeld

de helft van alle grondstofwinning en bijna

te krijgen van hoe mycelium zich gedraagt

39% van de CO₂-uitstoot. Cijfers die on-

— inclusief de sterke én zwakke punten,”

derstrepen hoe hard duurzame alternatie-

besluit Paula.

ven nodig zijn voor materialen als beton en EPS-isolatie. Mycelium zou zo’n alternatief

Voorlopig blijven de monsters begraven

kunnen zijn. “Als het materiaal daadwerke-

— in afwachting van wat de natuur ermee

lijk afbreekbaar is in de bodem,” zegt Fran,

doet. Met elke week die voorbijgaat, komen

“We testen hier de biologische afbreek-

projectleider van MycEoLA en onderzoeker

we dichter bij een beter begrip van een

baarheid van mycelium biocomposieten in

Biobased Bouwen bij MNEXT, “dan hebben

materiaal dat misschien wel bijdraagt aan

echte omstandigheden,” vertelt Paula, die

we het over een bouwmateriaal dat wordt

een duurzamere toekomst in de bouw.

stageloopt bij MNEXT. “Veel mensen gaan

gemaakt met landbouwafval, toegepast

ervan uit dat het materiaal vanzelf afbreekt,

wordt in de bouw en daarna terug kan naar

omdat het gemaakt is van natuurlijke

de natuur — zónder vervuiling. Dat is waar

componenten zoals vezels en schimmels.

circulariteit over gaat.”

lijke grond, micro-organismen en weersinvloeden.

<13>

JUNI 2025

BIOBASED GRONDSTOFFEN & MATERIALEN

Biobased alternatieven voor alledaagse producten GUUSJE AARTS WERKT onder begeleiding van onderzoeker Annine Rozema aan haar eigen product

Contact over dit artikel | Jasper Sluis | +31 6 53 67 31 11 | ja.sluis@mnext.nl

Wat als jonge ontwerpers zelf de regie krijgen over hun ontwerp? In het Living Greenlab van MNEXT en SPARK Lab gingen recent veertien studenten Industrieel Product Ontwerpen van het Koning Willem I College aan de slag met duurzame, biobased alternatieven voor producten uit hun dagelijks leven – van make-upkwasten tot eiwitpoederscheppen. Ze doken niet alleen in nieuwe materialen en vormen, maar leerden vooral door zelf te experimenteren en samen te ontdekken. Dit leverde persoonlijke en innovatieve ontwerpen op, geboren uit nieuwsgierigheid, eigenaarschap en een mix van onderwijs en praktijk.

Om hun creativiteit te prikkelen, kregen de mbo-studenten vanuit

Bosch, wat samenwerken op een laagdrempelige manier mogelijk

Living Greenlab en SPARK Lab een bewust brede opdracht:

maakte.

“Kies een bestaand product en ontwerp een circulaire, biobased of functioneel vereenvoudigde verbetering,” legt Jasper Sluis, projectleider Living Greenlab bij MNEXT , uit. “De studenten bepaalden zelf wat ze wilden verbeteren: het hele product, of juist een klein onderdeel.” Deze vrijheid vroeg om eigen initiatief. “Ze waren echt aan zet,” vult Iris Papenborg, docent bij het Koning Willem I College, aan. “Zelf plannen, experimenteren, keuzes maken en doorzetten. Dat vraagt om lef, maar juist daarvan leerden ze het meest.”

Fela Mooijman, student Industrieel Product Ontwerpen, ervaarde het ook zo: “Ik merkte dat we veel vrijer werden gelaten dan op school, daar krijgen we meer richtlijnen. In het begin was dat nog een beetje zoeken, maar toen ik eenmaal wist wat ik wilde maken vond ik het juist heel fijn.”

In het Living Greenlab volgden de studenten diverse workshops over biobased materialen zoals bioplastics, kalkhennep en biocomposieten. Bovenal kregen ze volop de kans om zelf te experimenteren, onder begeleiding van MNEXT-onderzoekers Annine Rozema, Jasper Sluis, Joris Deliën en Hans de Wit. “We geven studenten geen kant-en-klare antwoorden,” legt Jasper Sluis uit. “We dagen ze juist uit om zelf te maken, te testen en hun ontwerp gaandeweg te verbeteren. Dat levert niet alleen mooie prototypes op, maar ook zelfvertrouwen. Precies hoe onderwijs volgens ons zou moeten zijn.”

Gastlessen van experts zoals lector Biobased Resources & Energy Jappe de Best en ontwerper Laura Barros brachten verdieping in circulair ontwerpen en de materialentransitie. Voor een aantal studenten zorgde een bezoek aan het Biopolymeer

Persoonlijke ontwerpen met een duurzame twist

Applicatie Centrum (BAC) in Breda voor extra inspiratie: “Daar

Doordat studenten hun eigen product kozen, ontstonden originele,

kon ik materialen voelen en bekijken, daardoor ga je echt anders

persoonlijke ontwerpen die dicht bij hun leefwereld staan. Dat

nadenken over je eigen ontwerp,” vertelt Fela.

zie je terug in diverse prototypes, zoals de 3D-geprinte makeupkwast van Guusje Aarts: “Make-upkwasten gooi ik vaak snel weg omdat ze vies worden, dat vind ik zonde. Daarom ontwierp ik een kwast met een magneetje tussen de boven- en onderkant. Zo vervang je alleen het gebruikte deel, wat veel duurzamer is.”

Eindpresentatie, maar niet het einde Hoewel de module officieel eindigde met een gezamenlijke presentatie, voelde het voor veel studenten niet als het eindpunt.

Sommigen willen hun prototypes verder uitwerken, anderen zijn nieuwsgierig naar nieuwe materialen en technieken. Tara

Daarnaast maakten studenten onder meer een eiwitpoederschep

Steenbakkers: “Ik heb bioplastic van bananenschil gemaakt,

van bioplastic, een kam van mos en hennepvezels, en eartips

maar wil nu onderzoeken of ik er echt een eiwitschepje van kan

voor oordopjes met een betere pasvorm én duurzaamheid.

maken.” Ook Guusje wil haar make-up kwast nog verbeteren: “In

Alle ontwerpen zijn de komende weken te bewonderen op een

mijn vrije tijd wil ik het steeltje mooier ontwerpen en van betere

moodboard bij MNEXT in Breda, voorzien van QR-codes die linken

kwaliteit maken. Dat deel vervang je niet, dus het moet echt lang

naar het portfolio van de studenten. Zo kun je hun verhaal digitaal

meegaan.”

ontdekken en meer te weten komen over het ontwerpproces.

“Ik vond het prachtig om te zien hoe studenten het initiatief

Onderzoeken, maken en ontdekken in de praktijk

namen,” zegt docent Papenborg. “Ze gingen verder dan wat van

Dit project vond plaats binnen de module Sustainable Design Lab

ze gevraagd werd. Ze experimenteerden met nieuwe materialen,

van de opleiding Industrieel Product Ontwerpen. De studenten

dachten zelf na over planning en uitvoering en pakten echt de

werkten verspreid over drie locaties: hun eigen school, MNEXT

ruimte om iets van zichzelf te maken. Dat vond ik het allermooist

Living Greenlab en SPARK Lab. Willem I College bevindt zich

aan dit project.”

op een steenworp afstand van de twee werkplaatsen in Den <15>

JUNI 2025

BIOBASED TECHNOLOGIE

FungAI: Slimme groei van duurzame materialen

Wat hebben schimmels, kunstmatige intelligentie en duurzame materialen met elkaar te maken? In het project FungAI blijkt het antwoord verrassend eenvoudig: alles. Onderzoekers, AI-specialisten en ondernemers bundelen hun krachten om het ondergrondse schimmelnetwerk mycelium efficiënter en op grotere schaal te kunnen produceren. Het doel: duurzame biocomposieten ontwikkelen die écht industrieel opschaalbaar zijn.

Het project is een initiatief van twee Centres of Expertise van

“Door gebruikersfeedback wordt het systeem steeds slimmer

Avans Hogeschool – MNEXT en Perspectief in Gezondheid – in

– dat noemen we guided learning,” legt Stefano uit. “Hoe vaker

samenwerking met het Leidse AI-bedrijf Biotactical. Samen

het wordt gebruikt, hoe beter het leert. Dat maakt grootschalige,

bouwen zij aan slimme technologieën die de biobased industrie

duurzame productie een stuk haalbaarder.”

een stevige duw in de rug geven.

Twee sporen voor slimme productie

Groeiprocessen slimmer aansturen

Het project verkent twee routes naar slimmere productie, elk met

FungAI richt zich op het automatiseren en monitoren van het

een eigen focus:

groeiproces van myceliummaterialen, die steeds vaker worden

1: Het juiste oogstmoment bepalen

ingezet als milieuvriendelijk alternatief voor onder meer

Hier draait alles om biocomposieten: stevige, natuurlijke

piepschuim, leer of hout. De uitdaging? De productie is nu nog

materialen die bijvoorbeeld piepschuim kunnen vervangen.

grotendeels handmatig en gebaseerd op vaste tijdsintervallen.

Het team onderzoekt hoe je kunt voorspellen wanneer zo’n

Dat maakt het lastig om op te schalen.

materiaal klaar is om geoogst te worden. Niet meer op basis van

“Mycelium is een veelbelovend natuurlijk materiaal, maar de manier waarop we het nu produceren is te statisch,” zegt Stefano Roccio, onderzoeker en projectleider bij MNEXT. “Met AI kunnen we dat proces slimmer maken, beter begrijpen én optimaliseren.”

een vaste tijdsduur, maar via visuele kenmerken zoals kleur of textuur, gekoppeld aan fysieke eigenschappen zoals stevigheid of dichtheid. Zo oogst je altijd op het ideale moment – niet te vroeg, niet te laat.

2: Schimmelherkenning zonder DNA-test

Beeldherkenning en leren van feedback

Wie schimmels wil gebruiken voor productie, moet natuurlijk

In de praktijk worden mycelium-samples vaak voor een vast

weten met welke soort hij werkt. Nu gebeurt dat meestal

aantal dagen in een incubatiekamer geplaatst. Daarna volgt

via DNA-onderzoek: betrouwbaar, maar traag en duur.

een handmatige beoordeling – tijdrovend én onnauwkeurig.

Daarom ontwikkelt FungAI ook een AI-model

Schimmels houden zich immers niet aan de klok.

dat schimmelsoorten herkent

Daarom ontwikkelde FungAI een AI-gestuurd systeem dat

op basis van hun

via een eenvoudige fotobox continu beelden maakt. Op basis daarvan beoordeelt het model automatisch of een sample ondergroeid, optimaal gegroeid of overgroeid is.

FUTURE RETHINKER

<16>

Contact over dit artikel | Stefano Roccio | +31 88 525 58 30 | s.roccio@avans.nl

groeivorm. Hoe ontwikkelt een soort zich in een petrischaal? Hoe

Toekomst: een systeem met potentie

snel groeit hij? Hoe ziet het oppervlak eruit? Door duizenden

Wat het project bijzonder maakt, is de brede toepasbaarheid. Het

beelden te analyseren, ontstaat een digitale ‘vingerafdruk’

systeem is hertrainbaar voor andere sectoren: van bouwmaterialen

waarmee soorten automatisch te herkennen zijn. Het AI-model

tot leervervangers en zelfs voedseltoepassingen. Dat maakt de

voor de biocomposieten is inmiddels operationeel. Het complexere

mogelijkheden voor de toekomst eindeloos, en dit is nog maar

model voor soortherkenning wordt naar verwachting afgerond

het begin. Vervolgprojecten zijn al in voorbereiding. Daarbij

tegen eind juni 2025.

zijn MNEXT, Perspectief in Gezondheid en Biotactical opnieuw

Samenwerking als succesfactor

betrokken.

De kracht van FungAI zit in de combinatie van kennis en praktijk.

“We willen uiteindelijk toe naar een volledig geautomatiseerd

MNEXT richt zich op materiaalontwikkeling, Perspectief in

systeem,” zegt Stefano. “Denk aan robotarmen die in realtime

Gezondheid brengt AI-expertise in, en Biotactical vertaalt alles

kunnen bijsturen in de incubator. Klinkt futuristisch? Misschien.

naar werkende AI-modellen.

Maar het komt sneller dan je denkt.”

Krishna Sheombar Sing van Biotactical begeleidde de

FungAI is gefinancierd door het Pre-Seed Fund van

AI-ontwikkeling vanuit hun kant. “Mijn taak was om het

Avans Hogeschool, dat kleinschalige, multidisciplinaire

AI-gedeelte simpel en effectief te houden. Zo konden we binnen

onderzoeksprojecten ondersteunt en zo de basis legt voor grotere

de korte looptijd toch grote stappen zetten,” vertelt hij. “Wat me

samenwerkingen en innovaties.

vooral opviel was hoe pragmatisch de samenwerking met Avans was. Focus op innovatie,, gewoon beginnen. Dat werkt.”

Ook Margriet van Gestel, Lector Generatieve AI bij Perspectief in Gezondheid is enthousiast over de samenwerking: “We hebben bestaande AI-modellen succesvol getraind op iets totaal anders: schimmels. Dat laat zien hoe flexibel AI is. Als je de juiste mensen bij elkaar zet, kun je echt snel schakelen.”

<17>

JUNI 2025

BIOBASED GRONDSTOFFEN & TOEPASSINGEN

Van cashewnootschil naar duurzame coating In het onderzoeksproject Totally Nuts komen onderzoek, onderwijs en innovatie samen. MNEXT is de leadpartner binnen dit project, een praktijkgericht onderzoek naar het hergebruik van reststromen, zoals cashewnootschillen, voor milieuvriendelijke coatings en kunststoffen. Het project richt zich op de ontwikkeling van duurzame en circulaire materialen, in samenwerking met diverse partners, waaronder Hogeschool Rotterdam. Christophe Minkenberg, hoofddocent-onderzoeker, en derdejaars student Luca Spruyt delen hun ervaringen en inzichten.

Innovatie en duurzaamheid in onderzoek

Rotterdam, is een van die studenten die zijn kennis in de

Het doel van Totally Nuts is om biobased alternatieven

praktijk heeft kunnen toepassen. Luca Spruyt kwam voor het

te ontwikkelen voor chemische stoffen die momenteel in

eerst in aanraking met cardanol en groene chemie tijdens een

coatings en kunststoffen worden gebruikt. Door reststromen

keuzemodule aan de Hogeschool Rotterdam. Dit wekte zijn

zoals cashewnootschillen te benutten, wordt niet alleen afval

interesse in biobased materialen, en toen hij de kans kreeg om dit

verminderd, maar worden ook nieuwe duurzame toepassingen

verder te verkennen in een stage bij MNEXT-Avans Hogeschool,

ontwikkeld. Een belangrijke stof in dit proces is cardanol, een olie

zag hij dit als een mogelijkheid om zijn kennis te verdiepen.

die wordt gewonnen uit de schillen van cashewnoten. Cardanol

“Dankzij die eerdere ervaring kon ik snel aan de slag,” vertelt hij.

heeft unieke eigenschappen die het geschikt maken voor het maken van coatings en harsen. “Bij cashewnoten wordt meestal

Tijdens zijn stage bij MNEXT-Avans Hogeschool werkte Luca aan

aan eten gedacht, maar de schillen bevatten veel waardevolle

het derivatiseren (chemisch aanpassen) van cardanol, met als doel

stoffen,” zeg Minkenberg. “Door deze restproducten te gebruiken,

het geschikt te maken voor epoxyharsen. Onder begeleiding van

wordt afval verminderd en creëren we duurzame materialen.”

Erik Rump en Moctar Coulibaly van MNEXT-Avans en Christophe

Cardanol wordt verder onderzocht voor toepassingen in biobased

Minkenberg experimenteerde Luca met een tweestapsproces

kunststoffen, die sterk en mogelijk herbruikbaar zijn. Het

waarbij de chemische structuur van cardanol wordt aangepast,

Totally Nuts project onderzoekt daarnaast hoe deze materialen

zodat het geschikt wordt voor coatings. “Het idee is dat enzymen

opgeschaald kunnen worden voor industriële toepassingen.

de chemische veranderingen kunnen aanbrengen zonder schadelijke stoffen te gebruiken,” legt Minkenberg uit.

Onderwijs en Onderzoek: De kracht van samenwerking Het Totally Nuts-project is niet alleen een onderzoeksproject,

“Het mooie was dat de eerste stap volledig zonder het gebruik van

maar ook een leermogelijkheid voor studenten. Christophe

schadelijke chemische oplosmiddelen kon worden uitgevoerd,”

Minkenberg integreerde het project in zijn onderwijs aan

zegt Luca trots. “Het enzym werkt niet altijd optimaal, en sommige

Hogeschool Rotterdam. “Dit project biedt studenten een unieke

reactiemiddelen verlagen de enzymactiviteit,” legt hij uit. Toch

kans om direct bij te dragen aan actueel en relevant onderzoek,”

vond hij in literatuurstudies aanwijzingen dat de reactie mogelijk

legt Minkenberg uit. “Door praktijkgericht onderzoek te koppelen

moest zijn, wat hem motiveerde om door te zetten.

aan hun studie, leren ze hoe duurzaamheid en chemie in de praktijk samenkomen.” Studenten voeren experimenten uit in het

Resultaten en toekomstperspectief

laboratorium, analyseren resultaten en werken nauw samen met

Aan het einde van zijn stage had Luca waardevolle resultaten

onderzoekers en bedrijven.

opgeleverd, waaronder de eerste stappen naar een werkbare epoxyhars. Luca’s werk legt een belangrijke basis voor de

Luca’s praktijkervaring

verdere ontwikkeling van het materiaal, maar de uitdaging rond

Luca Spruyt, derdejaars student Chemie aan Hogeschool

de enzymatische epoxyvorming blijft bestaan. “Het is nu aan

FUTURE RETHINKER

<18>

Contact over dit artikel | Mithyzi Andrade Leal | +31 88 525 74 61 | m.andradeleal@avans.nl

volgende onderzoekers om het materiaal verder te testen en

onderzoekers, studenten en bedrijven maakt Totally Nuts tot meer

optimaliseren,” vertelt hij.

dan een onderzoeksproject: het is een inspirerende leerervaring en een concrete stap richting een circulaire toekomst. Avans

Samen bouwen aan een duurzame toekomst

Hogeschool en Hogeschool Rotterdam laten hierin zien hoe

Het Totally Nuts-project laat zien hoe praktijkgericht onderzoek

samenwerking tussen toegepaste universiteiten bijdraagt aan

en onderwijs elkaar versterken. Studenten zoals Luca dragen

duurzame innovaties en onderwijs.

direct bij aan innovatieve oplossingen voor de industrie, terwijl ze waardevolle ervaring opdoen. De samenwerking tussen

STAR OF THE SHOW de schil van de cahewnoot

<19>

JUNI 2025

Contact over dit artikel | Jeroen van Gerwen | +31 525 79 91 | j.vangerwen@avans.nl

Baas over eigen energieverbruik!

Technische opleidingen en praktijkgericht onderzoek spelen een belangrijke rol in de energietransitie.

Door scholieren al vroeg kennis te laten maken met slim energiegebruik, dragen we bij aan een generatie die goed voorbereid is op de toekomst. Dit is precies wat Jeroen van Gerwen, docentonderzoeker bij het lectoraat Smart Energy, voor ogen heeft. Daarom organiseerde hij samen met Dylan de Wolff, docent Technische Informatica, een soldeerworkshop voor Havo 4 Technasium scholieren van het Dongemond College in Raamsdonksveer.

Van idee naar de praktijk

goed kent, ziet hij in de praktijk toch nog

VWO aan de ene kant en de praktijkgerich-

Jeroen van Gerwen gaf natuurkunde op

vaak een kloof tussen HAVO/VWO en

te opdrachten van het HBO aan de andere

het Dongemond College en werkt nu

het HBO. Dit verschil is zichtbaar in zowel

kant. “Er is een groot tekort aan technische

al een aantal jaren als docent bij Avans

de onderlinge samenwerking als in het

studenten, terwijl de vraag alleen maar

Hogeschool. Hoewel hij beide werelden

abstract theoretisch onderwijs van HAVO/

toeneemt,” vertelt Jeroen. “Daarom wil ik

FUTURE RETHINKER

<20>

ONDERWIJS INNOVATIE

vervolgt hij. “Een volgende logische stap

ze zelf iets tastbaars creëren en direct re-

was deze soldeerworkshop, waarbij scho-

sultaat zien. Het maakt technologie ineens

lieren aan de slag gaan met het in elkaar

heel concreet!

zetten van een printplaat van een slimme meter voor in hun eigen meterkast.”

Na de workshop krijgen de scholieren hun

Volgens Jeroen zijn deze workshops goud

zelfgemaakte kitje mee naar huis, incl. een

waard. “De nadruk ligt echt op de prak-

handleiding voor het ophangen, aansluiten

tische toepassing van techniek. Jongeren

en verbinden met de slimme meter. Via

krijgen niet alleen een kijkje in de wereld

de Grafana website kunnen ze hun eigen

van techniek, ze gaan ook zelf aan de slag

verbruiksgegevens vervolgens in realtime

met iets dat direct zichtbaar resultaat ople-

bijhouden. Hierdoor krijgen ze inzicht in

vert, ze gaan op onderzoek uit én maken op

wanneer ze het meeste energie verbruiken

een leuke manier kennis met het HBO. Een

in huis. Zo kunnen ze hun ouders helpen

win-win voor iedereen!”

energie te besparen, bijvoorbeeld door bepaalde apparaten slimmer te gebruiken:

Zelf op onderzoek

minder vaak, op gunstigere momenten of

Voor de workshop gingen de scholieren

wanneer stroom goedkoper is . En zeg nou

thuis aan de slag met een opdracht: ze

zelf, er is toch niks leuker dan je ouders

onderzochten hoeveel gas en elektriciteit

nieuwe inzichten geven!

hun eigen huishouden verbruikt. Ze onderzochten hoe hoog hun verbruik is, wat

Technasia, wees welkom om samen te

voor energiecontract hun ouders hebben

werken!

afgesloten en welke apparaten de meeste

Jeroen vertelt “Het zou geweldig zijn als

energie slurpen. Dit sluit perfect aan bij

we deze workshop in de toekomst verder

hun persoonlijke situatie en stimuleert de

kunnen uitbouwen en meer samenwer-

bewustwording over energieverbruik. Het

kingen met technasia kunnen realiseren.

zorgt bovendien voor andere gesprekken

Ik heb zelfs al ideeën om een doorlopend

aan de eettafel met hun ouders. Extra

praktisch leertraject te creëren, waarbij

belangrijk in deze tijd waar netcongestie -

technasia bijvoorbeeld de energiemeters

het probleem dat het elektriciteitsnet meer

aanschaffen en wij de kennis, begeleiding

graag bijdragen aan het enthousiasmeren

stroom moet vervoeren dan het aankan -

en labs leveren. Zo zorgen we er samen

van jongeren voor (energie)techniek en ze

een hot item is.

voor dat leerlingen actief aan de slag gaan

HAVO 4 VAN HET DONGEMOND COLLEGE in opperste concentratie

met techniek. Dit helpt niet alleen bij de

hier praktisch mee aan de gang laten gaan” Wat gebeurt er achter de soldeerbout?

ontwikkeling van technische vaardigheden

Eén van de doelstellingen van het Ener-

De workshop begint met een korte uitleg

maar versterkt ook duurzame bewustwor-

gie(k) Onderwijs project is om meer jonge-

over solderen: het verbinden van metalen

ding bij jongeren.

ren te enthousiast te maken voor techniek.

met soldeertin en een hete soldeerbout.

Vanuit dit project ontstond het idee om

Het is echt precisiewerk waar aandacht

Het project Energie(k) Onderwijs is

nauwer samen te werken met techna-

voor detail belangrijk is. Vervolgens begint

gefinancierd binnen het Interreg Vlaande-

sia. Scholieren van deze scholen hebben

het echte werk: het solderen van het kitje

ren-Nederland VI programma, het grens-

namelijk al een technische mindset, en

voor de Smart Meter. Dit kitje bevat een

overstijgend samenwerkingsprogramma

met praktische workshops kun je ze op

compact printplaatje met elektronische

met financiële steun van het Europees

een laagdrempelige manier laten zien hoe

componenten en een kleine microcom-

Fonds voor Regionale Ontwikkeling. Meer

veelzijdig en leuk techniek is. “Onlangs gaf

puter met bijbehorende software. Deze

info op www.grensregio.eu.

ik nog een gastcollege op het Dongemond

software haalt informatie op uit de slimme

Collega over bètavakken, waarin ik liet

energiemeter in de meterkast. Een slimme

zien waarom wiskunde, natuurkunde en

meter houdt je energieverbruik bij en geeft

scheikunde zo belangrijk zijn en hoe je deze

deze door aan de energieleverancier. Het

vakken in de toekomst toe kan passen,“

solderen vonden ze erg leuk, vooral omdat

<21>

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling

JUNI 2025

TRANSITIE EN WAARDECREATIE

“SAMEN ONTWIKKELEN WE PRODUCTEN DIE COMMERCIEEL INTERESSANT ZIJN EN BIJDRAGEN AAN EEN DUURZAMERE WERELD.”

Wil je meer weten over biobased

Hogeschool, HZ University of Applied

versnellen van de transitie naar biobased

innovatie en meewerken aan

Sciences, Hogeschool Rotterdam,

materialen. Binnen dit programma werken

onderzoek? Living Ecosystems is een

bedrijven en maatschappelijke

onderzoekers, studenten en bedrijven

samenwerkingsverband tussen Avans

organisaties dat zich richt op het

samen aan innovatieve toepassingen.

MAKERS VAN DE PODCAST Thijs Rodenburg, Maaike Lycklama, Myrna van de Water en Han van Kasteren (vlnr)

Contact over dit artikel | CoE MNEXT | +31 88 525 81 74 | info@mnext.nl

Oplossing voor een duurzame toekomst Biobased materialen kunnen een grote rol spelen in de transitie naar een circulaire en klimaatneutrale samenleving. Maar waarom verloopt die transitie zo traag? En wat is nodig om dit te versnellen?

In de podcast van Living Ecosystem gaan onze experts – Maaike Lycklama à Nijeholt (Hogeschool Rotterdam), Thijs Rodenburg (Rodenburg Biopolymers) en Han van Kasteren (MNEXT/Avans Hogeschool) - hierover in gesprek, onder leiding van host Myrna van de Water (Hogeschool Rotterdam). De conclusie: samenwerking tussen onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven is essentieel om biobased materialen op te schalen.

Bioplastics als alternatief

en bijdragen aan een duurzamere wereld.”

Bioplastics bieden een duurzaam alternatief voor traditionele kunststoffen. Ze zijn biologisch afbreekbaar en verminderen de

Recent heeft Rodenburg Biopolymers samen met een ander

CO2-uitstoot. Han van Kasteren, lector Biobased Building Blocks

bedrijf een innovatie ontwikkeld die bioplastics laat afbreken in

& Products bij Avans Hogeschool, legt uit: “We ontwikkelen

koude grond. “Normaal gesproken heb je hoge temperaturen

biopolymeren die wél afbreekbaar zijn, zodat ze geen schade

nodig om bioplastics af te breken, maar met onze nieuwe techniek

aanrichten in het milieu.” Toch worden deze materialen nog niet

kunnen we dit proces versnellen zonder schadelijke stoffen achter

breed toegepast.

te laten,” zegt Rodenburg. Dit biedt kansen voor toepassingen

“De huidige kunststoffen zijn in honderd jaar geoptimaliseerd.

zoals grondwatermonitoring en natuurherstel.

Biobased materialen staan pas aan het begin van die

Studenten als motor voor innovatie

ontwikkeling,” zegt Van Kasteren. De technologische uitdaging is

Studenten spelen een belangrijke rol bij de ontwikkeling van

om dezelfde of zelfs betere eigenschappen te bereiken. Dit vraagt

biobased innovaties. Door samen te werken met bedrijven en

om innovatie en investeringen.

onderzoekers doen zij praktijkervaring op en dragen zij bij aan

Wet- en regelgeving als aanjager Nieuwe wetgeving kan bedrijven stimuleren om biobased materialen te omarmen. Maaike Lycklama à Nijeholt, lector Finance & Business Innovation bij Hogeschool Rotterdam, ziet kansen: “De Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) dwingt bedrijven om te rapporteren over duurzaamheid. Dit kan biobased

duurzame oplossingen. “Studenten brengen frisse ideeën en helpen bedrijven bij innovatie,” zegt Van Kasteren. Dit biedt ook kansen voor studenten: “De vraag naar professionals met kennis van circulaire economie groeit. Door tijdens je studie met deze vraagstukken aan de slag te gaan, vergroot je je kansen op de arbeidsmarkt.”

innovatie versnellen.” Ook initiatieven als true pricing, waarbij

Nederland als koploper?

milieukosten worden meegenomen in de prijs van producten,

Nederland heeft alles in huis om een voortrekkersrol te spelen in

kunnen een impuls geven.

biobased innovatie. De sterke landbouwsector kan grondstoffen

Volgens Lycklama moet financiering beter aansluiten op duurzame innovaties. “Banken beoordelen initiatieven nog te veel op

leveren en hogescholen ontwikkelen kennis en technologieën.

Toch gaat de opschaling langzaam.

traditionele risico’s. Meer samenwerking in de keten kan dit

“We moeten verder kijken dan de korte termijn,” zegt Lycklama.

verbeteren.”

“Bedrijven die inzetten op circulariteit zijn innovatiever en

Samenwerken voor impact Thijs Rodenburg, directeur van Rodenburg Biopolymers, een bedrijf dat bioplastics produceert, benadrukt de rol van

succesvoller op de lange termijn.” De boodschap is duidelijk: alleen door samenwerking kunnen we de transitie naar een duurzame economie versnellen.

samenwerking: “We zien steeds meer co-creatie in de keten.

Samen ontwikkelen we producten die commercieel interessant zijn <23>

JUNI 2025

BIOCHEMIE

STUDENTEN IN ACTIE in het Joint Research Centre Breda

Het kloppende hart van groene chemie in Noord-Brabant

Het Joint Research Centre Breda (JRCB) is inmiddels enkele maanden dé plek waar het FermiChemproject concreet vorm krijgt. Hier werken onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven intensief samen om biobased innovaties in Noord-Brabant te versnellen. Studenten van mbo tot universiteit zetten zich in, onderzoekers doen praktijkgericht onderzoek en bedrijven profiteren van nieuwe inzichten. Het JRCB is daarmee het kloppende hart van dit vernieuwende samenwerkingsverband.

Het JRCB is meer dan een faciliteit, het is een belangrijke

op de theorie. Door ze samen te brengen, leren ze niet alleen

katalysator in de biobased transitie die Noord-Brabant nastreeft.

van de inhoud, maar ook van elkaar,” zegt Nicolle. Begeleiders

“Het opzetten van het lab is een grote stap die we dankzij

geven studenten daarbij veel ruimte. “We coachen meer dan dat

FermiChem hebben kunnen zetten,” vertelt Jasper Meijer,

we sturen, dat is soms even wennen, maar je ziet hoe studenten

onderzoeker Biobased Building Blocks & Products bij MNEXT.

groeien in zo’n setting.”

“Zo sluiten we aan bij de ambitie om Noord-Brabant koploper te maken in de biobased economie.”

Ook buiten het lab brengt FermiChem onderwijs tot leven.

Met “FermiChem on Tour” trekken studenten en docenten de

Leren én onderzoeken in de praktijk

regio in, op bezoek bij bedrijven en instellingen waar biobased

FermiChem biedt studenten een unieke kans om interdisciplinair

toepassingen zichtbaar zijn. “Veel studenten volgen de opleiding

en praktijkgericht te leren. Nicolle Nabben, verbonden aan de

Medisch Laboratoriumonderzoek vanuit een interesse in medische

Avans Life Sciences en Technologie (ALST), legt uit: “De biobased

thema’s, terwijl er juist ook volop kansen liggen in de biobased

transitie is een thema dat overal in de regio leeft, maar dat vinden

sector hier in de regio. Met FermiChem on Tour maken studenten

studenten vaak pas uit als ze het in de praktijk zien. Daarom willen

daar op een toegankelijke manier kennis mee,” legt Nicolle uit.

we ze er echt in onderdompelen.”

Samenwerking als basis voor groene chemie In het JRCB werken mbo’ers, hbo’ers en universitaire studenten

Voor onderzoekers is het JRCB dé plek om vernieuwend

samen aan projecten rondom biobased technologie, met

onderzoek te doen, stelt Jasper. “We doen hier onderzoek naar

fermentatie als rode draad. “De een is praktisch bezig, de ander

biobased chemicaliën, bijvoorbeeld uit reststromen of schimmels

doet analyses en verslaglegging, en weer een ander richt zich

. Fermentatie speelt daarin een centrale rol. Het is een slimme

FUTURE RETHINKER

<24>

OLORE ALIANDIS DOLOR earuptior sed eos laccus com rem sollect ecabore, aspersp do

Contact over dit artikel | Jasper Meijer | +31 88 525 09 53 | j.meijer8@avans.nl en duurzame manier om waardevolle bouwstenen te produceren

onderzoek,” zegt Nicolle. “Geen pilot, maar een blauwdruk voor

die we normaal uit fossiele bronnen halen. Dat is inhoudelijk

structurele samenwerking tussen onderwijs en praktijk.”

interessant, maar minstens zo belangrijk is de context waarin dat gebeurt: samen met studenten, docenten én bedrijven.”

Jasper Meijer sluit zich daarbij aan. “Ik hoop dat het lab straks vanzelfsprekend wordt als plek voor onderwijs, onderzoek en

Die samenwerking levert concrete resultaten op: van nieuwe

samenwerking. Dat je denkt: hé, ik wil een module ontwikkelen

fermentatieprocessen en schaalbare toepassingen tot

over fermentatie? Dan doen we dat in het JRCB.”

onderwijsmodules waarin theorie en praktijk samenkomen. “Je loopt van lab naar theorieruimte en terug. Studenten werken aan

FermiChem laat zien wat er mogelijk is als onderwijs, onderzoek

echte onderzoeksvragen. Die dynamiek is bijzonder waardevol.”

en praktijk elkaar echt weten te vinden. Studenten leren in een

Hij benadrukt ook het belang van de internationale studenten in

realistische omgeving, onderzoekers werken aan maatschappelijke

het lab: “We hebben mensen uit Spanje, Italië, Vietnam, Syrië en

vragen, en bedrijven doen nieuwe inzichten op. Zo bereidt het

Brazilië over de vloer gehad. Dat maakt het alleen maar rijker.

project een nieuwe generatie professionals voor op een circulaire

Iedereen brengt z’n eigen achtergrond mee, en dat zie je terug in

economie, waarin fermentatie en biobased chemie een sleutelrol

hoe er wordt samengewerkt.”

spelen.

Blauwdruk voor de toekomst De hoop van zowel Nicolle als Jasper is dat de impact van FermiChem niet stopt als het project eindigt. “We bouwen nu aan iets wat structureel waarde toevoegt aan het onderwijs en het <25>

JUNI 2025

Het Lectorenplatform Biobased Economy speelde een actieve rol tijdens de jaarlijkse DAS

Conferentie in Utrecht. Met twee sessies, verzorgd door leden van het platform, werd getoond hoe praktijkgericht onderzoek de biobased transitie ondersteunt en versnelt.

De DAS conferentie is een dag waarop lectoren, docenten,

Fermentatietechnologie in de biobased economy

onderzoekers en professionals uit het werkveld samenkomen

Door Richèle Wind, Laura Claret Fernandez (Hogeschool van

om te reflecteren op de toekomst van toegepast onderzoek

Arnhem-Nijmegen), Janneke Krooneman (Hanze Hogeschool) &

en onderwijs binnen de applied sciences. Met een veelzijdig

Jasper Meijer (MNEXT/Avans Hogeschool).

programma vol interactieve sessies, workshops en pitches stond

Deze sessie belichtte de rol van fermentatie in het ontwikkelen

de conferentie dit jaar in het teken van maatschappelijke impact,

van biobased alternatieven voor fossiele grondstoffen. Aan de

technologische innovatie en de rol van het hbo in de duurzame

hand van concrete voorbeelden uit onderwijs en onderzoek

transitie.

werd de toepasbaarheid en meerwaarde van deze technologie

De twee sessies lieten zien hoe praktijkgericht onderzoek de biobased transitie ondersteunt en versnelt:

duidelijk gemaakt. Vanuit de drie hogescholen werd onderzoek gepresenteerd naar fermentatie van katoenvezels naar kleur uit schimmel, de productie van PHA (bioplastic), fermentatie

Levenscyclusanalyse – van keten tot impact

van schimmelkleuren voor allerlei applicaties als textiel,

Door Alexander Compeer en Jappe de Best (MNEXT/Avans

verpakkingen en meer.

Hogeschool) In deze sessie werd een spel gespeeld dat inzicht gaf in de principes en mogelijkheden van levenscyclusanalyses (LCAs) en hoe deze kunnen worden ingezet om milieueffecten van producten en processen inzichtelijk te maken. LCA biedt handvatten om onderbouwde, duurzame keuzes te maken binnen zowel onderzoek als praktijk.

Na een korte introductie over milieu-impact en hoe dit gemeten kan worden door middel van LCA, ging men aan de slag met het spel. Het spel gaat over het maken van een product van

Elke hogeschool liet ook zien hoe fermentatie in het onderwijs wordt toegepast, welke kansen daar nog liggen en waar men tegenaan loopt. Na de presentaties volgde een levendige discussie met het publiek over hoe we studenten enthousiast kunnen maken voor fermentatie, zodat zij voor deze studierichting kiezen.

Beide sessies trokken een breed publiek en vormden waardevolle bijdragen aan de conferentie, waar kennisdeling en samenwerking centraal stonden.

hout, de exacte toepassing hiervan wordt pas tijdens het spel

Over het Lectorenplatform Biobased Economy

bekend. Deelnemers gingen aan de slag met het analyseren van

Het Lectorenplatform Biobased Economy richt zich op de innovatie

verschillende milieu impactcategorieën over de hele productketen.

en adoptie van biobased materialen en energie, een integraal

Op een interactieve manier leerden zij de basisprincipes van LCA

onderdeel van de circulaire economie.

en de relevante aspecten die daarbij komen kijken. Dit leidde tot goede discussies, één van de beoogde doelen van het spel.. Het spel werd zeer positief ontvangen; meerdere deelnemers gaven aan het spel ook binnen hun eigen onderwijsinstelling te willen inzetten.

FUTURE RETHINKER

<26>

Contact over dit artikel | Jappe de Best| +31 88 525 80 97 | jh.debest@avans.nl

Lectorenplatform Biobased Economy op DAS Conferentie

BEELD VAN de DAS-conferentie

<27>

JUNI 2025

CENTRE OF EXPERTISE MEER NIEUWS, ONDERZOEK EN ONDERWIJS? KIJK OP MNEXT.NL