Page 1

Gode nynorskbøker for vidaregüande

Nynorsksenteret Nasjonalt senter for nynorsk i opplĂŚringa


Hilde K. Kvalvaag: Lev vel, alle 2016 | 288 sider | Samlaget

Gunhild tar med seg den seksten år gamle sonen sin Knut på reise til Vancouver, Canada. Ho vil finne ut kva som hende med oldefaren hennar som forlet kona og seks born i Noreg, og aldri vendte heim igjen. I Vancouver tar dei inn på same hotell som oldefaren ein gong har budd på. Det er dårleg stemning mellom mor og son. Mora masar og Knut vil ikkje snakke. Gunhild bestiller ein seksdagars fottur i villmarka. Her opplever dei mykje dramatisk: angst for bjørn, å ikkje vite kvar dei er og å slite seg heilt ut. Gunhild blir alvorleg sjuk, og mobilen er fri for straum. Knut må hente hjelp og få mora på sjukehus. Så møter dei Frank Parker som har kjent oldefar Knut Hope. Frank tek seg av Knut og får han med på arbeid og aktivitetar, og litt etter litt blir han òg interessert i tippoldefarens liv. Møtet med Frank blir avgjerande for forholdet mellom Knut og Gunhild.

Frode Grytten: Menn som ingen treng 2016 | 244 sider | Oktober

Tittelen på samlinga peikar på ein felles tematikk i alle tekstane, nemleg menn som kjenner seg utilstrekkelege, unyttige, avviste, mislukka og utnytta. Vi får høyre om fedrar som drikk for mykje, som slår, og om fedrar som utnyttar sønene til å utføre kriminelle handlingar. Det er dei problematiske forholda som vert vist fram, og det er lett å verte engasjert i historiene. Dei fleste novellene er lange, men tematikken er viktig. Grytten diskuterer tema som etikk og ansvar, haldningar til andre menneske, familietilhøve og mykje meir. Menn som ingen treng kan lett verte farlege både for seg sjølv og andre. Det gjer denne novellesamlinga både interessant, men også urovekkande.  


Marianne Clementine Håheim: Svart belte 2015 | 106 sider | Oktober

Kortprosaromanen handlar om ei jente som har anoreksi. Anoreksien vert skildra like mykje som ein livsstil, som at det er ein sjukdom. Mange kjenner seg nok att i slike skildringar om å løyne sin eigen sjukdom, diverre. Etter ei tid vert anoreksien så dominerande i livet til jenta at ho vert innlagd og må matast med sonde. Ho får liggesår, og er så tynn at ho får dun på ryggen. Når det er sagt: den tragiske sjukdomen vert beskriven med eit veldig driv og eit poetisk, kraftfullt språk. Språket til anorektikaren er like mangslunge som anorektikaren sjølv: skarpt, sjølvhatande, poetisk, rått, utforskande, introvert, menneskeleg og umenneskeleg. «Institusjonen gjer meg til ein kamphund. Spent som ein stålstreng av potensial, alltid klar for å eksplodere, øydeleggje noko». Andre gongar er språket nærmast organisk,­vakkert og kraftfullt, og speglar livskrafta til jenta.

Gaute M. Sortland: Korte meisterverk 2017 | 127 sider | Samlaget

Tittelen på novellesamlinga kan verke ambisiøs, men vi forstår etter kvart at han har eit veldig konkret utgangspunkt. Dei 30 korttekstane og novellene handlar om kvardagssituasjonar, livet og døden. Likevel unngår Sortland klisjeane. Tankane på døden går igjen i mange av tekstane, men det er ikkje tragisk. Ein eg-person tenker på at ein dag vil dødsannonsen over han sjølv stå på trykk i avisa, og han funderer på kva folk då vil samtale om. Norsklæraren har også fått ei rolle i samlinga. Her møter vi blant anna ein stressa norsklærar som ikkje forstår kvifor senga hennar blir fullare og fullare med stein, før ho ein dag oppdagar kvifor det skjer. Her er også tekstar med minne frå barndommen, ei slags oppsummering av eit levd liv fram til førti år.  


Aina Basso: Inn i elden 2012 | 217 sider | Samlaget

Forteljinga er lagd til 1621. Vi møter to jenter som er like gamle, Elen frå Vardø og Dorothe frå København. Elen er dotter av ei ugift mor, eldst og einaste jente.­ Mora lærer Elen å stoppe blod, og seier at ho ikkje treng ein mann, men kan velje sjølv. Elen møter den vonde i ein draum, og han lovar ho trolldomskrafta i gåve. Dorothe blir gifta bort då ho er 16 år til «den alvorlege mannen» som er over 30 år. Han blir fut i Vardø, og dermed er det han som leiar avhøyra av dei som blir skulda for hekseri. Dette blir eit veldig einsamt liv samanlikna med det sosietetslivet Dorothe hadde i København. Ho meiner ho kan leie finnmarkingane på den rette vegen ved å vere til stades ved hekse­brenningane. Dei to jentene møter kvarandre då Dorothe treng hjelp av Elen. Romanen er spennande og har ei engasjerande handling. Trua på djevelen og dei mørke kreftene er like nærværande som trua på Gud.

Aina Basso: Fange 59. Taterpige 2010 | 254 sider | Samlaget

Maria er ei 16 år gammal taterjente som kjem bort frå dei andre i følgjet då ho spring for å kome seg ut av byen før byporten stenger. Ho har ikkje lov til å vere i byen. Ho kjem i kontakt med nattmannen som gir ho mat, men brått dundrar det på døra, og ho blir arrestert og hamnar på tukthuset. Her går dagane med til å karde og spinne, men også til å knytte venskap. Hendingane går føre seg i 1749. Etter eit år på tukthuset får Maria tilbod om ein jobb hos stiftsprosten fordi ho har skikka seg vel. Her må ho lære korleis eit fint hus skal stellast og korleis ho sjølv skal te seg. Ho blir kjent med Josefa som også har vore på tukthuset, men kvifor får ikkje Maria vite med det same. Prosten og frua får besøk av den unge studenten han er onkel til. Dette besøket får konsekvensar for fleire. Marias tankar er stadig hos folket sitt, og ho tenker mykje på å rømme frå prosten.  


Terje Torkildsen: Stavanger stories 1 2016 | 159 sider | Samlaget

Boka startar i januar med eit dødsfall og sluttar eit år etter med eit nytt dødsfall. Likevel er ikkje dette ei tragisk bok. Vi får oppleve mange tragikomiske situasjonar, stadige overraskingar og flaue hendingar, og her det er mykje å dra på smilebandet av. Vi møter ein familie som på fleire måtar er dysfunksjonell, som ikkje kommuniserer og har hemmelegheiter for kvarandre. Forfattaren kallar boka ein novellekrans, likevel er det god samanheng mellom dei ulike kapitla. Vi møter dei tre søskena Broremann 12 år, Betty 15 år og Duxen 19 år, alle i overgangen mellom skoleslag. Vi får høyre om fleire uheldige­episodar søskena hamnar i; russefeiring som ender med at Duxen vaknar naken i ein barnehage, Betty som opplever at sjampanjen ho har stole eksploderer og Broremann som mistar telefonen ned i ein konteinar og får han tilbake på mystisk vis. Pappa på jakt treffer ein rasande hubro, og onkel Bernhard dett ned i grava til mor si. Dette minner om god, gammaldags blautkakehumor.

Terje Torkildsen: Dystopia 1–4 2009–2012 | Samlaget

Serien Dystopia følgjer ein gjeng 17-åringar. I byrjinga av første boka er dei på klassetur i England då det utenkjelege skjer: Ei enorm flodbølgje i Nordsjøen får fatale konsekvensar for millionar av menneske langs kysten. Det heile utviklar seg til ein kamp for å overleve som er hakket meir strabasiøs enn ein handlelaurdag på Oxford Street i London. Det er unntakstilstand, flyplassane er stengde, og landet er mystisk nok hermetisk lukka av militæret. I kaoset som oppstår i ettertid, fell mange ifrå, også lærarane i klassa. Korleis skal ein handfull tenåringar med ulik bakgrunn og temperament klare å redde seg heilskinna ut av situasjonen? Torkildsen fekk Uprisen for bok tre i serien. I den boka, som kan lesast frittståande frå resten av serien, søkjer ungdomane ly på eit slott. Uvêr gjer at dei vert isolerte­på slottet, og når kokka på slottet vert drepen, er det duka for klassiske mordgåter og dramatikk.


Asbjørn Rydland: Galderstjerna 2016 | 334 sider | Samlaget

Asbjørn Rydland demonstrerte med den prisvinnande bokserien om Drakeguten at han kan kunsten å skrive god fantasy. No har han byrja på ein ny serie, Vegandi, og første boka har fått tittelen Galderstjerna. Hovudpersonen Eirik er skuleelev og speler mykje dataspel med venene Khalid og Maria. Etter ein serie med merkelege hendingar vaknar han opp med eit runesymbol på brystet – same symbol som han finn i dataspelet han held på med. Før Eirik veit ordet av det, er han rota inn i store hendingar som involverer parallelle dimensjonar, vikingar, teknologi og magi … og gudar som ikkje ser med velvilje på ein tenåring som blandar seg inn i sakene deira. Rydland formulerer seg slik at språket både skaper stemning og driv handlinga framover. Boka er heile tida spanande og vanskeleg å leggje frå seg, men lesaren får like­vel tid til å la seg fascinere av omgjevnadene i fiksjons­universet Rydland byggjer opp.

Terje Sander: Daudmannaland 2015 | 639 sider | Samlaget

Daudmannaland er ein imponerande og omfattande framtidsdystopi. Gjennom 639 sider følgjer vi heile nitten ulike personar over ein periode på tre døgn. Å lesa boka kjennest slik sett meir ut som å følgje ein god serie enn som å sjå ein film. Handlinga går føre seg i ei dystopisk framtidsverd der Ordenen, under leiing av Vespertino Borgen III, herskar over ein by der himmelen er svart, klasseskilja er store og der giftstormar herjar med jamne mellomrom. Etter kvart som handlinga skrir fram og vi vert kjende med byen, vil vakne lesarar truleg kjenna att spor etter det som i dag er Bergen. Slik sett er det ikkje rart at denne romanen av nokre­har vorte skildra som «Dune, dersom han hadde vore skriven av Amalie Skram!».


Ruth Lillegraven: Urd

2013 | 117 sider | Tiden Norsk forlag Urd er namnet på ei norrøn lagnadsgudinne, og er ein talande tittel fordi boka handlar om to kvinnelagnader, Seselja Hansdotter (1897–1975) og Cecilie. Seselja lever av å sy, og ho syr til alle slags anledningar, dåp og gravferd. Slik vert ho ein viktig del av livet i bygda, sjølv om ho bur åleine. Vi får høyre om livet hennar frå ho er lita, og om broren som vert fødd, men døyr frå dei, og korleis denne hendinga endrar livet deira: «eg er syster sorg» og mora vert «mørke moder mold». Seselja vert buande på garden heile sitt liv, og får akkurat møtt Cecilie, som er fødd i 1975. Cecilie er gravid med tvillingar og ligg på sjukehus. Det å verte mor gjer at ho tenkjer på alle kvinnene før henne, og alle dei ho har høyrt forteljingar om. Denne boka handlar mykje om det å vere jente og kvinne, men også om at enkelte hendingar kan vere avgjerande for livet vi lever.

Olaug Nilssen: Tung tids tale 2017 | 155 sider | Samlaget

Ei mor skriv til eit du, sonen Daniel på ni år. Mora skriv om å vere utsliten og søvnlaus og kor vanskeleg det er å akseptere at guten har ein autismediagnose. Ho skriv også om kor vanskeleg møtet med eit tungrodd hjelpe­ apparat har vore; ho føler at dei ikkje forstår. Ho må handtere ein utagerande unge som slår og stikk av, og som også puttar alt han finn inn i munnen. Nilssen skildrar basketak og angst, og å alltid vere på vakt. Mor og son har begge eit stort raseri. Kommentarar som «Det er vel slik at ein blir meir glad i dei ungane som er annleis?» og «Du må bare stå i det» er vanskelege å takle. Kjærleiken til sonen kjem også fint fram. Dei har gode stunder saman i bilen. Då høyrer dei på musikk og syng saman, og av og til kan det bli ei form for samtale.


Her finn du tips til bøker som passar for elevar i vidaregåande. Nokre bøker er lette å lese, andre passar for bokslukaren.­ Du finn fleire boktips på www.nynorskbok.no

Gode nynorskbøker for vidaregåande  

Boktips frå Nynorsksenteret.

Gode nynorskbøker for vidaregåande  

Boktips frå Nynorsksenteret.