Rangilu Rajkot

Rangilu Rajkot O

ver the past century, Rajkot has been seen as capital of Saurashtra. The city was considered as Royal Capital of Kathiavad before independence. As British Political agent used to have resident office in Rajkot, it remained a happening place with members of royal families and top officials of more than 200 princely states used to travel frequently for one or other reasons.

In fact most of the Kathiavad royals constructed big houses in Rajkot to stay during their political and personal visits. Post independence, the city as we all know emerged as commercial capital of modern day Saurashtra.

Traditionally people of Kathiavad are entrepreneurs.

They used to trade abroad, especially with the Gulf countries, Africa and South East Asia for centuries.

Lohanas, Bhatias, Banias, Khojas, Memons, Oshwals, Patels and others went to East and South Africa, Sudan, Ethiopia and migrated to the UK, US, Australia and Gulf countries in large numbers. There are many families, who have made their homes abroad for the last 4-5 generations. Most of them have progressed and become prosperous.

From trading, these overseas Kathiavadi, have become large scale industrialists and now graduated to real estates, finance and many new businesses.

Madhvanis, Mehtas, Kansangras, Meghji Pethraj and several others have not only reached the status of international tycoons but have whole heartedly and most generously supported innumerable human service activities in education, health and community developments.

During natural calamities or whenever India has faced aggression from neighbours, overseas Indians, Kathaivadis and Gujaratis - including doctors and other professionals, have been in the forefront to assist their brethren back home, not only financially but rendering valuable assistance to influence the foreign governments.

જકોટમાં મારો જડમ, ઉછેર અને અભ્યાસ પણ અહીં જ. જીવનની રાઆપકમાઇનો પહેલો રૂશપયો પણ આ િહેરે જ આલયો. કારકકદદી રાજકોટ બહાર લઇ ગઇ. કહોને, કારકકદદીએ રાજકોટ ‘છોડાવ્યું’ - બાકી આ િહેરને છોડવાનું પસંદ કરે કોણ?! (રાજ્ય) બહારના લોકોને પણ અહીં આવ્યા પછી પાછા જવાનું ગમતું નથી, જ્યારે મારો તો આ નગર સાથેનો નાભીનાળનો નાતો. રાજકોટ છોડ્યા પછીનો પહેલો મુકામ દેિનું મહાનગર શદલ્હી, અને હવે ગુજરાતના મહાનગર અમદાવાદમાં વસવાટ છે. િહેર છોડ્યાને બે દસકા થયા છે. િરીર અમદાવાદમાં વસે છે, પણ આવમા તો આજેય રાજકોટમાં શવહરે છે. વતન દરેકને વ્હાલું જ હોય, પણ આ તો રાજકોટની વાત છે. રાજકોટ રાજકોટ છે, રંગીલું નગર છે. આથી જ તંિી-િકાિક શ્રી સી.બી. પટેલે શવચાર વહેતો મૂટયો કે આપણે શવદેિવાસી કાશિયાવાડીઓનો વતન સાથેનો નાતો વધુ મજબૂત બનાવવા રાજકોટ શવિેષાંક તૈયાર કરવો છે વયારે વગર કંકુચોખાએ તેમની વાતને વધાવી લીધી. મારા શમિો, પશરશચતો મોટી સંખ્યામાં શવદેિમાં પથાયી થયા છે. અવારનવાર તેમની પાસેથી ગુજરાતના હાલચાલનું પૂછાણ થતું રહે છે. ગુજરાતમાં ટયાં ફરવા જેવું છે? અમદાવાદમાં મેશડકલ ટ્રીટમેડટ કરાવવી છે, કઇ હોસ્પપટલમાં જવાય? રાજકોટમાં કોઇ સારી િોપટદી હોય તો કહેજો થોડુંક ઇડવેપટમેડટ કરવું છે - રાજકોટ જેવી િાંશત અને મજા ટયાંય નહીં. રાજકોટના દાગીના વખણાય છે, મપત શડઝાઇન વાળી જ્વેલરી ટયાં મળે?

The younger generation born abroad will benefit from knowing their roots as well as enjoy travel to Saurashtra, Gujarat and India which are developing as popular tourist destinations.

NRIs will nurture their roots, strengthening their traditional ties and Gujarat and India will also benefit by retaining the links with the Gujarati and Indian diaspora.

July-September is a vacation period at schools in Western countries. It will be a welcoming opportunity for elders to take their young ones to the places where they/their parents grew up and give them all opportunity to know first hand the culture, food and day to day life of their friends and family.

Rangilu Rajkot is our humble effort to give our readers valuable information about the past, present and future (potential) especially of Rajkot and Saurashtra.

There are articles in both Gujarati and English. We believe that the information will benefit both the diaspora as well as our ancestral homeland. Amongst the overseas Gujaratis, substantial number hails from Saurashtra. This special issue is our tribute to the pioneers as well as the present sons and daughters of Gujarat or Gujarati origin people in both abroad or at home.

I would like to acknowledge the valuable help of various contributors and the dedicated efforts of Gujarat bureau Chief Nilesh Parmar and his team, especially Hardik, Shrijit and Prashant Chanchal at Rajkot.

Dear reader, I sincerely wish that you will read and enjoy our modest effort.

With Best Wishes CB Patel Publisher/Editor Asian Voice & Gujarat Samachar

આવા િશ્નોની યાદી બહુ લાંબી હોય છે. ‘રંગીલું રાજકોટ’ અને તેની સાથે જ િકાશિત થયેલો ‘ચરોતરઃ સાહસસકોની ભોમકા’ શવિેષાંક આવા િશ્નોનો જવાબ છે તો શવદેિમાં જડમેલી-ઉછરેલી યુવા પેઢીને વતન સાથે જોડવાનો િયાસ પણ છે. ગુજરાતીઓની નવી પેઢી જ્યાં જડમી, જ્યાં ઉછરી વયાં વધારે મમતા ધરાવતી હોય તેમાં કંઇ અયોલય નથી, પણ તેનો મૂળ સાથેનો નાતો મજબૂત હોવો જોઇએ, બસ. યુવા પેઢીને નજરમાં રાખીને જ અમે આ અંકમાં ગુજરાતી અને અંગ્રેજી ભાષામાં પણ લેખો-માશહતી રજૂ કયા​ા છે. અમદાવાદ અને લંડન કાયા​ાલયના સાથીઓએ સુંદર સહકાર થકી જ આ શવિેષાંકનું આયોજન સુપેરે પાર પડ્યું છે. ખાસ તો શબઝનેસ મેનેજર હાશદાક િાહ, શબઝનેસ કો-ઓશડિનેટર શ્રીજીત રાજન્ અને અમારા રાજકોટ ખાતેના િશતશનશધ િ​િાંત ચંચલનું િદાન શવિેષ ઉલ્લેખનીય છે. વેજાભાઇ રાવશલયા પશરવારે જે ઉષ્માસભર સહયોગ આલયો છે તેના માટે આભાર િલદ નાનો છે. અમારા આ િયાસમાં ઉમળકાભયોા સાથ-સહકાર આપનાર સહુ કોઇ નામી-અનામી શમિો-િુભેચ્છો-સમથાકોના અમે ઋણી છીએ. આપનો, નીલેશ પરમાર લયૂરો ચીફ 3

વજુભાઈ વાળા માનનીય અધ્યિશ્રી ગુજરાત શવધાનસભા

જનકભાઈ એમ. કોટક માનનીય મેયરશ્રી રાજકોટ

શુભેચ્છા એબીપીએલ ગ્રૂપ િારા છેલ્લા ૪૧ વષાથી લંડનથી ‘ગુજરાત સમાચાર’ અને ‘એિશયન વોઇસ’ સાપ્તાશહકો િકાશિત કરવામાં આવી રહ્યા છે જે શવિના ૨૭ દેિોમાં બે લાખથી વધુ લોકો વાંચે છે. વષા દરશમયાન િકાશિત થતાં શવિેષાંકોમાં આ વખતે ‘રંગીલું રાજકોટ’ શવિેષાંક િકાશિત કરવા જઈ રહ્યા છો તે જાણી આનંદ થયો. ‘રંગીલુ​ું રાજકોટ’માં શવશવધ શવષયનાં શનષ્ણાંતો રાજકોટનાં શવશવધ પાસાંઓની ઝાંખી કરાવિે. લોકિાહીની ચોથી જાગીર ગણાતા અખબાર-સાપ્તાશહકો ફિ સમાચારો લોકો સુધી પહોંચાડવાનું કામ કરતા નથી, પરંતુ લોકજાગૃશતનું પણ કામ કરે છે. એબીપીએલ ગ્રૂપે ‘ગુજરાત સમાચાર’ અને ‘એસશયન વોઇસ’ સાપ્તાશહકો થકી િજા જીવનની સમપયાઓને સમયે સમયે વાચા આપી સાચા અથામાં લોકસેવાનું ઉમદા કાયા કરેલ છે. તે બદલ અશભનંદન પાિવું છું. આવનારા શદવસોમાં પણ લોકજાગૃશત અને લોકસેવાની ઉમદા કામગીરી એબીપીએલ ગ્રૂપ ચાલુ રાખે અને િગશતના નવા શિખરો સર કરે તેવી આ િસંગે હાશદાક િુભેચ્છા પાિવું છું. (વજુભાઈ વાળા)

શિટન સ્પથત એબીપીએલ ગ્રૂપ િારા િકાશિત થતા બે સમાચાર સાપ્તાશહકો ‘ગુજરાત સમાચાર’ અને ‘એસશયન વોઇસ’નો શવિેષાંક ‘રંગીલું રાજકોટ’ િશસિ થનાર છે તે જાણીને આનંદ થયો. શિટનમાં વસતાં ગુજરાતીઓના હૃદયમાં પથાન અંકકત કરી ચૂકેલા આ સાપ્તાશહકોના વાચકો માટે આ શવિેષાંક એક નજરાણું બની રહેિે તેવી મને શ્રિા છે. શવદેિમાં રહીને પણ ગુજરાતની ગશરમા અને સંપકૃશતનો િચાર-િસાર કરી રહેલા આપના આ સામશયકો ગુજરાતનું ગૌરવ ખૂબ વધારે તેવી િુભેચ્છા સાથે હું આપના શવિેષાંક ‘રંગીલું રાજકોટ’ને અપેિા કરતા પણ વધુ સફળતા િાપ્ત થાય તેવી િુભકામના પાિવું છું.

(જનકભાઈ કોટક)

કુંવરજીભાઈ બાવળીયા માનનીય સંસદ સભ્યશ્રી રાજકોટ બેિક

ગોસવંદભાઈ પટેલ માનનીય રાજ્યકિાના મંિીશ્રી ગુજરાત સરકાર

શુભેચ્છા સંદેશ

4

શુભેચ્છા સંદેશ

હૃદયપૂવવકનો શુભેચ્છા સંદેશ

શિટનસ્પથત એબીપીએલ ગ્રૂપ િારા િકાિક-તંિીશ્રી સી.બી. પટેલના નેતૃવવમાં િકાશિત થતાં ‘ગુજરાત સમાચાર’-‘એસશયન વોઈસ’ સાપ્તાશહકો ૨૬,૦૦૦થી વધુ લવાજમી ગ્રાહકો ધરાવે છે અને તેમ જ શવિના કોઈ પણ ખૂણે વસતો વાચક આ બંને િકાિનો ગ્રૂપની વેબસાઈટ ઉપર પણ વાંચી િકે છે તે ખૂબ જ આનંદની વાત છે. એબીપીએલ ગ્રૂપ િારા વષા દરશમયાન અનેક વૈશવધ્યસભર શવિેષાંકો િકાશિત કરવામાં આવે છે તેના ભાગરૂપે માચા-૨૦૧૩માં ‘રંગીલું રાજકોટ’ શવિેષાંક િકાશિત થઈ રહ્યો છે તે જાણીને પણ ઘણો આનંદ થયો. રંગીલા િહેરની તમામ ગશતશવશધઓ આપના માધ્યમથી શિટનમાં વસતાં રાજકોટવાસીઓ જાણિે અને માણિે. આપના આ શવિેષાંકો માટે આપ સૌ કોઈ શમિગણને મારી હાશદાક િુભેચ્છા પાિવું છું.

શિટનસ્પથત એશિયન શબઝનેસ પસ્લલકેિન ગ્રૂપના સાપ્તાશહકો ‘ગુજરાત સમાચાર’ અને ‘એસશયન વોઇસ’ િારા માચા-૨૦૧૩માં િકાશિત થઇ રહેલા શવિેષાંક ‘રંગીલું રાજકોટ’ માટે અશભનંદન. સૌરાષ્ટ્ર-કાશિયાવાડનાં મૂળ શનવાસીઓ શિટનમાં વસવાટ કરી રહ્યાં છે. કાશિયાવાડની સંપકૃશત, રીતશરવાજ શિટનમાં પણ જળવાઈ રહ્યાં છે તેમ જ આપનાં િકાિન િારા તેને િકાશિત કરવામાં આવી રહ્યાં છે અને જાળવી રાખવામાં આવે છે તે બદલ હું ધડયતા અનુભવીને આપનું િકાિન ઉિરોિ િગશત કરે અને સૌરાષ્ટ્રની સંપકૃશતને વાચા આપિે તેવા અનુરોધ સાથે હૃદયપૂવાકની િુભેચ્છા. સૌરાષ્ટ્રમાં વસતા પશરવારોને પણ આ રાજકોટ શવિેષાંક બહુ લાભદાયી થિે તેવી આિા છે. આપનાં રાજકોટ શવિેષાંક બદલ ખૂબ ખૂબ અશભનંદન.

(ગોસવંદભાઈ પટેલ)

(કુંવરજીભાઈ બાવળીયા)

ડાે. રાજેજદ્ર કુમાર માનનીય કલેટટરશ્રી અને શજલ્લા મેજીપટ્રેટશ્રી રાજકોટ શજલ્લાે

અજય ભાદૂ માનનીય કશમિનરશ્રી રાજકોટ મહાનગરપાશલકા

શિટનથી િકાશિત થતાં અને શવદેિવાસી ભારતીયોને વતન સાથે જોડવાનું કડીરૂપ કામ કરતાં સમાચાર સાપ્તાશહકો ‘ગુજરાત સમાચાર’ અને ‘એિશયન વોઇસ’ િારા ‘રંગીલું રાજકોટ’ શવિેષાંક િકાશિત થઈ રહ્યો છે તે જાણીને આનંદ થયો. શવશવધ શવષયના શનષ્ણાતોની કલમે રજૂ થયેલી બહુરંગી રાજકોટની ઝાંખી શવદેિવાસી ગુજરાતીઓનો વતમ સાથેનો નાતો વધુ મજબૂત થિે. માિ રાજકોટ જ નહીં, સમગ્ર ગુજરાત રાજ્ય કળા - સંપકૃશત પથાપવયનો સમૃિ વારસો ધરાવે છે. અહીં િવાસન પથળો શવિપતરે નામના મેળવવાની િમતા ધરાવે છે - આવચયકતા છે તેની માશહતી દેિ-દેિાવરમાં પહોંચડવાની. આ િકારના શવિેષાંકો આપણા વારસાની શવદેિમાં સોડમ િસરાવવામાં પાયારૂપ કામ કરે છે. આિા છે કે ‘રંગીલું રાજકોટ’ પણ રાજકોટ આવવા ઇચ્છતા લોકો માટે ખૂબ ઉપયોગી અને માગાદિાક બની રહેિે. આપના સાપ્તાશહકોએ ચાર દસકાની િકાિન યાિા દરશમયાન િકાિક-તંિી શ્રી સી.બી. પટેલના નેતૃવવમાં હાંસલ કરેલી િગશત અને વાચકોની શવિસનીયતા ઉિરોિર વધતા રહે તેવી િુભેચ્છા સહ. (રાજેજદ્ર કુમાર)

શુભેચ્છા સંદેશ શિટનમાં ABPL ગ્રૂપ િારા લંડન ખાતેથી છેલ્લા ૪૧ વષાથી િશસિ થઈ રહેલા બે સમાચાર સાપ્તાશહકો ‘ગુજરાત સમાચાર’ અને ‘એસશયન વોઇસ’ શવદેિની ધરતી પર રહીને માતૃભૂશમની સુવાસ િસરાવવાનું જે ઉમદા કાયા કરી રહ્યા છે એ રાષ્ટ્રભશિથી જરાય ઓછું નહીં ગણાય. આપશ્રી િારા વખતોવખત શવિેષાંકો િકાશિત કરવામાં આવતા રહે છે એ અનુસંધાને ‘રંગીલું રાજકોટ’ શિષાક સાથેનો ખાસ અંક િશસિ કરવાનું નક્કી કયુ​ું છે એ જાણીને ખૂબ આનંદ થયો. છેલ્લા બે વષાથી રાજકોટ મારી કમાભૂશમ બની રહી છે વયારે હું એટલું ચોક્કસ કહીિ કે, શવિના સૌથી ઝડપી શવકસતા િહેરોમાં સમાશવિ રાજકોટ િહેર ખરા અથામાં સામાશજક અને સાંપકૃશતક રીતે રંગીલું અને આશથાક રીતે ધબકતું રાજકોટ છે એમાં કોઈ િંકા નથી. આપના શવિેષાંક ‘રંગીલું રાજકોટ’ને ખૂબ ખૂબ સફળતા મળે એવી િુભેચ્છા અને બંને સાપ્તાશહકોનાં િગશતમય ભશવષ્યની િુભકામના પાિવું છું. (અજય ભાદૂ) ઇજદ્રસનલ રાજગુરૂ

ડાે. એમ. કે. પાડસલયા માનનીય કુલપશતશ્રી સૌરાષ્ટ્ર યુશનવશસાટી

માનનીય શવધાનસભ્યશ્રી ગુજરાત શવધાનસભા

શુભેચ્છા સંદેશ શિટનસ્પથત એબીપીએલ ગ્રૂપ િારા લંડનથી છેલ્લા ચારેક દાયકાથી ‘ગુજરાત સમાચાર’ અને ‘એસશયન વોઇસ’ જેવા બે સમાચાર સાપ્તાશહકો િકાશિત થાય છે એ અવયંત આનંદની ઘટના છે. શવિના ૨૭થી વધુ દેિોમાં બે લાખથી વધુ બહોળો વાચક વગા ધરાવતા આ સાપ્તાશહકો એની લોકચાહનાને શવિસશનયતા માટે શવિશવખ્યાત છે. એબીપીએલ ગ્રૂપની વૈશવધ્યસભર શવિેષાંકોની શૃંખલામાં, આગામી શદવસોમાં ‘રંગીલું રાજકોટ’ શવિેષાંક િકાશિત થઈ રહ્યો છે એ જાણીને પવાભાશવક જ આનંદ થયો. ગુજરાતમાં રાજકોટની આગવી ઓળખ છે. િૈશિણક, સાંપકૃશતક, ઔદ્યોશગક જેવા અનેકશવધ િેિોમાં રાજકોટ નગરનું નોંધપાિ િદાન રહ્યું છે. સૌરાષ્ટ્રના પાટનગર સમું રાજકોટ આંતર-બાહ્ય સમૃશિ ધરાવે છે. રાજકોટસ્પથત સૌરાષ્ટ્ર યુશનવશસાટી પણ ઉચ્ચ શિ​િણનું બુલંદ િશતશનશધવવ કરે છે. આપના શવિેષાંકમાં રાજકોટનું શવશવધરંગી વ્યશિવવ શનખરી ઉિ​િે એવી શ્રિા છે. ‘રંગીલું રાજકોટ’ શવિેષાંકને હું હૃદયપૂવાકની િુભેચ્છાઓ પાિવું છું. કુિળ હિો. (ડાે. એમ. કે. પાડસલયા) 6

અસભનંદન પિ આપના સાપ્તાશહક િારા સાકાર થઇ રહેલા ‘રંગીલું રાજકોટ’ શવિેષાંકના શવચારને ખૂબ આવકારીએ છે. આ શવિેષાંક ગુજરાતીઓને ખૂબ જ ઉપયોગી બનિે તેવી આિા છે. રાજકોટના લોકોનું શવદેિવાસી ભારતીયો સાથે સંકલન વધે તેવા આપના સાપ્તાશહકના િયાસને મારા ખૂબ ખૂબ અશભનંદન... સૌરાષ્ટ્ર બહાર ઇંલલેડડ તથા આશિકા જેવા દેિોમાં વસતા સૌરાષ્ટ્રવાસીઓને તેમની જરૂશરયાત પૂરી કરવામાં ઉપયોગી બની રહે તેવાે શવિેષાંક િકાશિત કરવાનો આપનો શવચાર િસંસનીય છે. (ઇજદ્રસનલ રાજગુરૂ)

Rendezvous with Rajkot ◌ Ketan Ravalia

S

ince its foundation in 1620, Rajkot has always enjoyed special status compared to other cities in Saurashtra peninsula. The city named after Raju Sandhi, who was co-founder of princely state of Rajkot with Thakore Vibhoji Jadeja, kin of Jamangar royal family, is centrally located in Saurashtra. Due its geographical locations, British government appointed a political agent here to govern more than 200 small princely states in Saurashtra region. Subsequently the city became an important venue for meetings of various India wide political, cultural and intellectual organizations.

The British constructed some of the most impressive colonial buildings and educational institutions in the city, including Connaught Hall, Masonic Hall, Lang Library, Watson Museum and the famous Rajkumar College.

Rajkot continued to be important location even post independence. Rajkot state merged with other princely sates to form the United States of Saurashtra in 1948. Rajkot became the capital of the newly formed state headed by UN Dhebar as chief minister.

The city located on banks of Aji and Nyari Rivers remained capital of Saurashtra state till October 1956 before merging in bilingual Bombay State.

On May 1, 1960 Gujarat state was formed and Rajkot emerged as one of the four biggest cities in the state along with Ahmedabad, Vadodara and Surat. Since then, Rajkot gradually developed as educational, administrative and financial hub of Saurashtra region.

Gradually many educational institutes, including Saurashtra University, started in and around the city.

Important Gujarat government offices catering to the needs of Saurashtra-Kutch region opened here. Many members of Royal families belonging to erstwhile princely states across Saurashtra settled in Rajkot city.

Entrepreneurs, traders and professionals from various parts of the region migrated to the city for better opportunity and in the process Rajkot emerged as the hub of financial activities too.

In fact, in auto and engineering sector, Rajkot based industries have crossed the geographical boundaries and made their mark in international markets. Important auto parts for international brands like Mercedes, Audi, Volvo, Tata, Jaguar, Fiat and many more auto giants are being manufactured in the city. Around 30 per cent parts of the much talked about world’s cheapest car are being 8

manufactured in the commercial capital of Saurashtra.

The Gujarat government is also in the process to allocate large chunk of land to develop special economic zone for auto industries in the proximity of Rajkot.

The hard working people here have developed best engineering, casting and forging units. The city also hosts plethora of small scale manufacturing units engaged in making bearing, diesel engines, submersible pumps, kitchen knives and gas lighters, stove, machine tools and highly technical CNC machines. A cluster of more than 500 foundry units developed in and around

Raas garba during Navratri festival

the city. The city is also famous for its jewellery market.

The intricately designed jewellery of Rajkot is sold all across the world. Jewellery designed and made by Rajkot based small units are being sold in mega jewellery showrooms across the countries. Apart from gold and silver ornaments, Rajkot has also emerged as manufacturing hub of imitation jewellery. Since last one decade software and ITes related businesses are also coming up.

With the growing economic activities, Rajkot is considered as mini-Mumbai for the people of Saurashtra, where opportunities are unlimited. The city is positioned itself as 35th largest urban conglomeration in India with a population around 2 million. Rajkot is also the 22nd fastest growing city in the world. Over the period of time, best quality medical and hospitality infrastructures have created in Rajkot with the combined efforts of private sector players and the state government. The city is well connected with Rail, Road and air transportation facilities. Even internal transport facilities are improving here. An ambitious project of Bus Rapid Transit System (BRTS) is under construction.

Internal roads in the city are well maintained.

Because of these facts, city is witnessing constant

escalation of land and festivals in full swing. property prices in and Navaratri, Uttarayan, around the city. Prices of Diwali, Janmastami and properties in some of the other festivals are being areas here are as high as celebrated with great zeal that of Mumbai. Large and enthusiasm. People number of Non-Resident here love the siesta Indians (NRIs) settled in culture. During afternoon, Middle-East, UK, USA roads of Rajkot would be and other parts of the deserted as people world have invested would go back to their heavily in the real estate. home during afternoon Even a common man for having lunch and then staying in Saurashtra siesta for two hours. region would dream to Literally children can play have at least one cricket on the streets property in Rajkot. In last during 1 pm to 4 pm, few years, fantastic as there would be no Favourite market in Dharmendra Road structures have come up traffic in Rajkot. in the city in forms of high-rise building, swanky If Rajkot is hub of Saurashtra, then Race Course is bungalows, malls and apartments. Even a 21- storey the heart of Rajkot. Every Rajkotian would pass at least building is also coming up in the city. once a day from this lively landmark for one or other The city also has lot of tourism potential. It can have reasons. May it be morning or evening walk, business its own Gandhi circuit as the father of the nation studied meeting, visiting local ice-cream joints and restaurants in Rajkot. Mahatma Gandhi’s Father Karamchand with family and friends or for hildren related activities Uttamchand Gandhi, known as Kaba Gandhi, was Prime happening inside Race Course ground. Rajkot is having Minister (Diwan) of the Rajkot state. Gandhiji spent his one of the best sports infrastructures in the state of childhood from 1881-1887 at a house known as Kaba Gujarat. Cricket is the most popular sports here. The city Gandhi No Delo. The house is now converted into has two world class cricket grounds, which host OneGandhi heritage and protected monument. Present day day internationals and domestic tournaments apart from Mohandas Gandhi High School was earlier known as many inter-school and collegiate tournaments. Latest Alfred High School, where Mahatma Gandhi used to sensation of Indian cricket, Cheteshwar Pujara hails study. Another monument is Rashtriya Shala, where from Rajkot. The Race Course ground has world class Gandhiji was kept under house arrest. Similarly Kasturba indoor stadium. Sports facilities for football, basketball, Dham Memorial at Tramba village on the outskirts of volleyball, hockey, swimming pool, athletics, badminton, Rajkot where Mahatma’s wife Kasturba was kept under tennis, table tennis, squash, chess etc are also house arrest for Satyagraha movement. excellent.

Looking at the size of the city, a visitor would find that the city has too many newspapers.

Leading national and state level dailies have started their editions here. A plethora of local newspapers, especially evening dailies are economically viable only in Rajkot, compared to other cities in Gujarat. Researchers and scholars in the field of journalism attribute success of evening Rajkot is famous for its engineering goods dailies to the siesta culture of Rajkot has its own flavour when it comes to food Rajkotians. and culture. The people here are crazy about Ice-cream.

Last but not the least, club culture has developed Even in the freezing temperature you will see people since colonial period. The oldest club, European savouring 4-5 scoops of ice-cream at a time. Local Gymkhana, situated near Trikon Baug has all the facilities brands are preferred here over some of the national and of a good club. Other clubs are Kathiawad Gymkhana, international brands. Some of the best quality Harvey Club, Neel’s City Club etc. Two- three more restaurants serving wide range of delicacies ranging clubs are coming up in the city, which would give more from traditional Kathiavadi food to continental dishes option for the people who love the club culture. have opened here. When it comes to fast-food, right (The writer is a well-known businessman from local gandhia to pizzas by global giants are available & property developer) here. Like other cities in Gujarat, people like to enjoy 10

Rajkot- the heart of Saurashtra ◌ Pravin K. Laheri

take water crisis in their stride and never lose hope.

Rajkot is known for its entrepreneurial spirit. There has ew York is considered a Big Apple. It is a boiling pot been a phenomenal growth in the edible oil industry, of races. Immigrants from all over the world have diesel engines and pumps, engineering products, made it a home. United Kingdom has emerged as a clocks and ready to eat food. Small and medium scale Multi-Cultural Society. India has been receiving people industries have made the industrial development a role from North-West direction. India is known for its model for other cities to follow. After independence, diversity. However, Kathiawad now known as under the able guidance of Shri Manubhai Shah, the Saurashtra, is an area where many ethnic groups have first planned industrial estate of India was launched at settled down retaining their identity.

Bhaktinagar.

Prior to Independence Saurashtra was an Rajkot does not have very good infrastructure but it amalgamation of 222 princely states. Some of them were was during Saurashtra era (1948-56) all district large. Jamnagar, Bhavnagar, Junagadh, Morbi etc were headquarters in Saurashtra were connected to Rajkot by big but some were very small. The smallest village state cement concrete (CC) roads. Saurashtra was pioneer in did not have 1 sq km and hence smaller than even Vatican. road development. Rajkot as the capital of Saurashtra Saurashtra was known by its witnessed perfect implementation of geographical divisions which were land reforms. The People of Rajkot Sorath, Halar, Zalawad, Gohilwad and nostalgically remember ‘Sushan’ Gaekwadi area of Amreli and Okha good governance days of Saurashtra Mandal. Rajkot was referred to as era. Rajkot being the capital of the ‘Madhya (Central) Saurashtra’ and region had always been progressive was the headquarter of the British in its thinking. Panchayati Raj and Resident. The colonial masters were cooperative movement took deep very careful about financial resources. roots in Saurashtra. The people of When they needed residential Rajkot are hospitable, kind and bungalows, they did not spend their generous even to a stranger but they own money. They compelled the do not tolerate wrong doings by of Prince during Lord Curzon's princely states to contribute to a Local Bodyguardsvisit anyone. It has a strong tradition of to Rajkot in 1903 Fund. The bungalows were named as independent public spirited CLF Bungalows 1, 2, 3 and so on and CLF was an journalism. The people never keep aloof from any good abbreviation of Contributory Local Fund. These cause. In fact, adversity brings out the best qualities of bungalows were huge. They still survive but Rajkot citizen. government quarters have been built on their vast open “Rajkotvasi’ love their siesta (afternoon sleep). They compounds. When Mahatma Gandhi was young his believe that if they close down their business for a father was the ‘Diwan of the State.’ Gandhiji grew up in couple of hours, no harm will be caused. It is not what is known as ‘Kaba Gandhi no Delo’ and studied at lethargy but willingness to do work after recharging Alfred High School. His experiments with Truth began at themselves. People here love food. Earlier, ice-cream, Rajkot. He had to undergo the worst time while he soda, sharbat and crushed ice were in fashion but now undertook Satyagrahs in Rajkot. Rajkot was dear to the preference list is so long that we do not have space Gandhiji but the successor to his father ‘Diwan Viravala’ to narrate all items here. However, ‘ganthia-fafda and made him (Gandhiji) aware of the limitation of Satyagrah jalebi’ are always on the menu. In lighter vein, Kathiawad when the adversary is a tricky person. was renamed as ‘Ganthiawad’.

When Sardar Patel unified the princely states of People here face reality with ease. Where else do Saurashtra, the name given to the new entity was united you have places named as ‘Machhar Nagar’ (Mosquito states of Kathiawad but subsequently changed to Town) or Mafatia Para (Free of cost suburb). This is Saurashtra enjoying ‘B’ class status under the calling a spade a spade! People are down to earth and constitution. Rajkot was then the capital of Saurashtra. do not indulge in hero worship. Cricket, films, drama, Rajkot is always water stressed. The river Aji on the politics, religion, you name it and the people of Rajkot banks of which the city is located is a small river. Dams love it. However, they are never crazy about it and are on Aji many a times do not get filled and generally dry described as ‘head on shoulder variety. They are cool, up around March. The droughts of 1974, 1986 and 2000 witty and sharp. You should avoid arguments with them were so severe that the government had to take quite and can never take them for a ride. a few emergency measures. In 1986, migration of Rajkot is really the heart of Saurashtra symbolizing population was averted by running special water trains all the salient characteristics of a colourful, vibrant and from Gandhinagar and Rajula. The pipelines from unique land and life style.

Bhadar dam also dry up whenever rainfall is below (The writer is the former Chief Secretary of Gujarat) average. Rajkot residents have great resilience. They

N

11

Young entrepreneurs making Rajkot a happening city ◌ Nayan Dave

E

ntrepreneurship is particularily important in the era of globalisation. In a highly populated country like India, young entrepreneurs need to play a crucial role. Young, educated, IT savvy entrepreneurs are poised to make their mark in international arena when it comes to the BRIC countries – Brazil, Russia, India and China. Impressive growths in these countries are driven by a veritable entrepreneurial revolution. In the Indian context, Rajkot is also contributing its bit to give talented young

Hitesh Bagadai

entrepreneurs, who have put the city on national and international platform. The young entrepreneurs are making Rajkot one of the most happening cities in India.

Thanks to these numerous young entrepreneurs, Rajkot earned recognition as one of the fastest growing cities in the world. In fact, The City Mayors Foundation, an international think tank on urban affairs, recently conducted a global study in which Rajkot was ranked as the 22nd fastest growing cities in the world.

Following are some of young entrepreneurs who have contributed to make the commercial capital of Saurashtra a happening place. City based Jyoti CNC Automation created sensation by acquiring 150- year- old French machine tools manufacturing company Huron Grafenstaden in 2007. Managing director of the company, Parakramsinh Jadeja was hardly 20 when he started Jyoti CNC two decades ago. With the historic acquisition of the European company, doors for the CNC (Computer Numeric Control) machines made by Jyoti opened up in the European market.

Indranil Rajguru Interestingly Jadeja didn’t 12

complete his graduation, but today he is running a company which is poised to become a multinational company having its headquarters in Rajkot.

Just like Jadeja, Indranil Rajguru left study to become businessman at the age of 16. Though Rajguru belonged to an affluent family, he had to start his career by filling petrol in vehicles at his father’s pump. In fact Dilipsinh Rana when he expressed his desire to join business, his father insisted him to start from the scratch and it paid him in multifold. After learning the nitty-gritty of business from his father, he started a separate travel business, which proved to be a hit. Due to his father’s untimely demise, Indranil had to take control of family owned real-estate and petrol pump business at the age of 24. From that point onwards, Rajguru took the family businesses on different scale. He diversified into hospitality sector and also developed one of the finest city clubs in Rajkot. He constructed more than 1,500 dwelling units in and around Rajkot. Currently he runs three restaurants, one 3-star hotel and a big real-estate business. Four years ago he started an educational institution on 106 acres of land.

At 46, Indranil became an MLA after winning the assembly election in December 2012. According to him, he earned enough money and now he plans to dedicate his time and energy to give back to the society.

Former President of Rajkot Chamber of Commerce & Industry, Hitesh Bagadai is well-known in the city. He started a chemical factory on his own at the age of 20 and ran it successfully. After few years, he diversified into realestate business and became one of the leading builders of Saurashtra region. The 48-year-old Bagadai is also running a finance company. He is the President of Rajkot Builders’ Association and also the Vice President of Confederation of RealEstate Developers Association of India (CREDAI), Gujarat chapter.

Few years ago Dilipsinh Parakramsinh Jadeja Rana purchased a fortress

from a royal family of Khirasara village, situated on Kalavad Road. Visionary Rana gave a new definition by redeveloping the 450 year old heritage property spread across eight acres of land on a hillock. The efforts of 48years-old Rana gave much needed boost to tourism. The property has emerged as one of the best heritage hotels in Gujarat. In fact, Rana put everything he had in terms to develop the magnificent Heritage Khirasara Palace Hotel.

His passion to run a heritage hotel has given a new direction to many who owns heritage properties and palaces in the region and makes everybody believe that heritage hotels in a dry state like Gujarat can be an economically viable business.

Electronics engineer Rajan Vadalia joined his family owned business of agriculture equipment manufacturing after finishing studies. Young Rajan learnt basics of business for few years and gave important inputs to add earth moving products, including mini tractor for his company. Later on he diversified into cement business, which was part of his family-owned Kisan group of companies.

Again Rajan showed his mettle in completely different sector to popularize ‘Kisan’ brand of cement. He was instrumental in launching a new brand ‘Major’ Hi-Bond Rajan Vadalia cement in the year

2012. The 38-yearold entrepreneur gave emphasis on aggressive m a r k e t i n g campaign, which paid off as the brand became instantly popular across Gujarat and neighboring states.

“Hi-Bond brand cement is costlier than most of its rivals, but because of its quality it is becoming 10 per cent cheaper after Ketan Ravalia its utilisation,” says Vadalia, managing director of Hi-Bond cement, who is now planning to start new plant in Rajasthan to tap North Indian market.

Ketan Ravalia, a UK educated entrepreneur is into realestate business. The 30-year-old businessman is carrying forward his father Vejabhai Ravalia’s legacy. The second generation entrepreneur joined family owned business in the year 2004 after completing Master of Business Administration in finance. He is running one of the most luxurious hotels in Sauarashtra, which is located on the posh Kalawad Road. Besides, he is developing three high-

13

end residential schemes on the same locality. Ketan, who studied from Lancaster University, has given a new dimension to real-estate business started by his father. His three ongoing projects, Sky-Line, Sky-Garden and Sky-Villa, have already become talk of the town amongst who’s who of Saurashtra.

Besides, large number of Non-resident Gujaratis Maulesh Patel (NRGs) hailing from Saurashtra are literally making beeline to book properties in these three projects.

Smit Kaneria floated his own construction company at the age of 25 in 1991. Operating from Rajkot, his company takes mega infrastructure projects of state and central government pertaining to construction of national highways, dams and buildings. His company constructed 44 km stretch of one of the best highway in the country – Ahmedabad-Vadodara Expressway. He has touched every aspect of construction business. Apart from government contracts, his other companies are actively involved in residential as well as commercial properties. He also runs a cable manufacturing company near Rajkot.

Around 23 years back, when Maulesh Patel joined BAN Labs, an Ayurveda medicine manufacturing unit at the age of 26, the unit started by his father Dahyabhai Ukani was limited to local market only.

Manufacturing process at the unit was traditional and product range was too small with hardly 25 formulations.

Besides, products were sold only on ethical promotion (Prescribed).

Patel’s involvement transformed the traditional Ayurveda unit into a modern Ayurveda product Smit Kaneria manufacturing unit. With the novel marketing ideas and introduction of OTC (over the counter) products changed the fortune of BAN Lab. After he took over charge as Managing Director, BAN Labs opened two more manufacturing units in Himachal Pradesh and Uttarakhand and its product range crossed to over 100. The company is now exporting to more than 40 countries. Nearly 4,000 people are working with the BAN Labs at different locations across the country.

Chetan Rokad joined his father’s real-estate business in 2004 at the age of 21. Young Rokad did his Bachelor of Science and a course in interior designing. He has completed four projects of residential properties in highend segment. Currently he is developing seven more such projects in and around Rajkot.

(The writer is a senior journalist) 14

Forthcoming

attractions...

Dear Readers, In the month of April you will receive TWO special issues

In the coming months Ready to read Special Issues...

• AmAru AmdAvAd • SAlAm-E-SurAt • vAdodArA viShESh • AAA 2013 • FBi • mEdicAl touriSm • rEAl EStAtE...

And mAny morE

Editor/Publisher Managing Editor Consulting Editor News Editor

: : : :

CB Patel Kokila Patel Jyotsna Shah Kamal Rao

Editor/Publisher : CB Patel Associate Editor : Rupanjana Dutta Chief Operating Officer : L. George Chief Financial Officer : Surendra Patel Chief Accountant : Akshay Desai Business Manager : Alka Shah Advertising Manager : Kishor Parmar Business Development Managers : Rovin George, Urja Patel & Nihir Shah Graphic Designers : Harish Dahya & Ajay Kumar Customer Service : Ragini Nayak

Asian Business Publications Ltd

Karma Yoga House, 12 Hoxton Market (off Coronet Street), London N1 6HW. Tel: 020 7749 4085 Fax : 020 7749 4081 Email: aveditorial@abplgroup.com, gseditorial@abplgroup.com

Bureau Chief News Editors

: Nilesh Parmar : K K Joseph, Viren Vyas, Achyut Sanghvi Special Correspondent : Purvi Apurva Shah Graphic Designers : Pankaj Chavda, Mukesh Patel Vikram Nayak, Sandip Bhavsar Business Manager : Hardik Shah Business Co-ordinator : Shrijit Rajan

AB Publications (India) Pvt. Ltd.

(BPO)

206-7, Shalibhadra Complex, Opp. Jain Derasar, Nr. Nehrunagar Circle, Ambawadi, Ahmedabad - 380015 Tele-fax: +91-79-26465960 • Email: gs_ahd@abplgroup.com

Horizon Advertising & Marketing

(Jumbo Advertiser)

202, Shalibhadra Complex, Opp. Jain Derasar, Nr. Nehrunagar Circle, Ambawadi, Ahmedabad - 380015. Tel: +91-79-26465960 Email: horizon.marketing@abplgroup.com Dy. General Manager : Lawrence William Advertising Manager : Neeta Patel (Vadodara) Asst. Mktg. Managers : Krunal Shah, Manish Shah (Vadodara)

www.abplgroup.com ©Asian Business Publications Ltd

Vejabhai Ravalia - A politician dared to quit politics ◌ Nayan Dave

I

t is a common belief that “Once a politician is always a politician,” especially in the context of current political scenario. People who join politics cannot resist the temptation of power which comes along with it. But there are exceptions who leave successful and active political life to pursue other things. Vejabhai Ravalia is one of them. Vejabhai was different from typical politicians, who decided to create wealth by not using political power. He dared to quit power politics, that too in his early thirties, to become successful businessman.

In present day politics people are joining politics to make money.

Son of a small time farmer, Vejabhai completed his Master of Vejabhai Ravalia Arts from Bahauddin College in Junagadh in late sixties. As the election of Gujarat Assembly was around in 1975, Congress party was looking for young and clean candidate. The party leaders found 26-year-old Vejabhai, a right candidate from Kutiyana constituency situated near Porbander, the birthplace of Mahatma Gandhi. Young Vejabhai’s simplicity appealed to the voters and he won the election with thumping majority to become youngest MLA of Gujarat in those days.

From his college days, Vejabhai was influenced by Gandhian philosophy. He lived a simple life and wear Khadi clothes only. Even when it came to spending money during election campaign, he spent it economically. The Congress party gave him election fund of Rs 50,000, but he hardly spent half of the amount during the campaign and decided to return rest

Newly wed couple Vejabhai Ravalia & his wife with then chief minister Madhavsinh Solanki.

16

of the money to the party high command. Even after becoming an MLA, he continued to live simple life and would spend his time in public service. Apart from wearing Khadi cloths, Vejabhai used to travel by only public transport unlike his counterparts who were using cars and other costly mode of transport.

Unlike many other MLAs, Vejabhai’s financial condition worsened. He had to take loans from his friends and relatives.

Before the next election, Vejabhai decided not to fight another election as he wanted to plunge into real-estate business with his friends. Party high-command wanted him to fight election again but Vejabhai was firm in his decision to quit politics.

During his tenure as MLA, Vejabhai got the chance to travel to UK to study parliamentary affairs. His visit to UK proved a life changer for him. He understood the importance of detailed planning. During those days, Milton Keynes, one of the best planned cities in UK, was under planning and construction stage and Vejabhai got the opportunity to understand importance of advance and long term planning. In the same visit he met the Queen and the then Prime Minister James Callaghan at Buckingham Palace.

In 1980, Vejabhai moved to Rajkot, an economic hub of Saurashtra region and started business. With his foresight and understanding he succeeded in the realestate business. In 1990 Vejabhai saw future in buying land on the outskirts of Rajkot. He bought big chunk of land on Kalavad Road area as he had foreseen the future

Vejabhai Ravalia & his wife Sakarben.

development on this area. Being the commercial capital of Saurashtra, Rajkot expanded, especially towards Kalawad Road. After two decades, Kalavad Road has emerged as one of the posh localities in Rajkot and the big chunk of land purchased by Vejabhai’s has become a goldmine for him.

From 1980 to 2003, he developed one of the first privately owned clubs in Saurashtra region – Avadh Club and Avadh Society, which are considered one of the finest real-estate projects in Rajkot. In fact Avadh Club and Society was a unique concept in Rajkot. He introduced club living in the town where each plot has got two roads and beautiful club in the middle of the society. His high-end residential project Ketan Park was again proved to be biggest hit. Both these projects attracted large number of NRGs settled in USA, UK and the Middle-East. Later on he developed a luxury

Vejabhai Ravalia and his family.

two kids – Ketan and Bhoomi. He made it a point to put them in one of the best educational institutions. His son Ketan after completing his schooling from St Mary’s school went to Mumbai to study Bachelor of Commerce in famous Sydenham College. Ketan also did his MBA in finance from Lancaster University in UK. From 2004 onwards he started taking keen interest in his father’s business. Ketan is developing three ambitious realestate projects - Sky Line, Sky Garden and Sky Villa. Like his father, Ketan also believes in giving something unique and qualitative. All these three projects are highend and suitable for NRIs and high net worth individuals.

Even Ketan’s wife Namrata is helping her husband in his business apart from raising two daughters Saanvi (4) and Jashvi (2). Namrata, daughter of Pravinbhai Madam studied up to B Com and belongs to Jamnagar. She used to handle accounts of Ketan’s luxury hotel Seasons till the management was given to Ahmedabad based TGB Group.

Vejabhai Ravalia has donated land for Gujarat’s biggest and first 9-Grah Derasar (Jain Temple) in Rajkot.

Vejabhai’s daughter Bhoomi studied in Rajkot’s SNK hotel TGB Seasons, which is considered one of the School, which is one of the best educational institutions biggest hotels in Gujarat having spacious rooms as big in Rajkot. She continued her commerce graduation in as 650 sq fts.

HR College in Mumbai. Subsequently she went to USA Despite his grand success in to pursue MBA studies at Suny real-estate business, Vejabhai is University in Buffalo. Bhoomi is strongly attached to his roots. He now happily married to US- based always remembers others exporter Sachin Khandhar and contributions in his success. His settled in Seattle. wife Sakarben, whose father Vejabhai never likes to discuss Khimji Jesang was also MLA his charity work. He is not attached from Kutch, always supported with any kind of trust, foundation or Vejabhai. In politics and business, any other community based Sakarben supported him wholeorganisation. He believes that heartedly. She used to oversee charity is a personal subject and it accounts and financial matters of should not be publicissed. After Vejabhai. “She is the main pillar repeated request he only revealed to stabilize my family,” says that he is developing Gujarat’s Vejabhai. biggest and first 9-Grah Derasar Vejabhai never compromised (Jain Temple) in Rajkot.

Vejabhai Ravalia and his friend Dilsukhbhai.

(The writer is a senior journalist) when it came to education of his 18

History of Rajkot R

ajkot is the fourth largest city of the state Gujarat. It is situated on the banks of Aji River in western India. It has been under the rule of leaders since it was founded. It has a long history and played a significant role in Indian independence. Home to many personalities like Mohandas Karamchand Gandhi, it is the 26th largest city of India and the 22nd fastest growing urban area of the world.

Foundation of Rajkot: Rajkot was founded by Thakur Saheb Vibhaji Ajoji Jadeja of the Jadeja clan and Sunni muslim Raju Sandhi in 1612 AD, in the middle of Saurashtra. Vibhaji Ajoji was the grandson of Jam Sataji of Nawanagar, the present day Jamnagar. The city was

20

named in honour of its co-founder, Sunni Muslim Raju Sandhi. Masum Khan, a deputy Faujdar of Junagadh's Nawab, conquered Rajkot in the year 1720 AD and changed the name of Rajkot to Masumabad. In 1722 AD a fortress was built with a perimeter of 4 to 5 km, and had walls that were 8 feet (2.4 m) wide. There were eight gates, each studded with iron spikes on its outer side, for access to Masumabad: Kotharia Naka, Nava Naka, Raiya Naka, Bedi Naka, Bhichari Naka, Sardhar Naka and Pal no Darwajo. Further, there was a gate without spikes called Khadaki Naka near Nakalank Temple.

The ruins of the fort wall can be seen in the bastion in the Ramnath para area.

Gates of Bedi Naka and Raiya Naka were modified during the colonial times. The chief engineer of British Agency, Sir Robert Bell Booth, renovated Bedi gate and Raiya Naka gate and built the present three storied clock towers in 1892. Masumabad was later conquered by the Jadeja clan and its name was restored to Rajkot. Bavajiraj Jadeja built Darbargadh, the first palace of this princely state.

Bavajiraj was succeeded by his son, Sir Lakhajiraj Jadeja, the most prominent ruler amongst the Jadeja rulers of that time, who constructed Lalpari and Randarda lakes.

Dharmendrasinhji Jadeja, succeeded his father, Sir Lakhajiraj, but died while hunting lion in Sasan Gir and was succeeded by his brother Pradyumansinhji Jadeja, Sir Lakhajiraj Jadeja's second son.

Rajkot was merged into India during Pradumansinh Jadeja's reign.The British East India Company founded the Saurashtra agency in Rajkot to moderate all princely states. The regional headquarters and residency of this agency was at Kothi Compound.

The British constructed many impressive colonial buildings and educational institutions, such as Connaught Hall and the

Rajkumar College.

Ranked 22nd in world’s fastest growing city visible. To name some of them, Today it is best known as the Rajkot is the 4th largest city in the state of we can mention Raj Kumar town where Mahatma Gandhi Gujarat and the 28th urban agglomeration in College, Alfred High School which spent the early years of his life India, with a population more than 1.43 million was subsequently named when his father was a Diwan or as on 2008. It is ranked 22nd in the world's Mahatma Gandhi High School, Prime Minister to the king of Jubilee Garden, Railway line, Saurashtra. Mahatma Gandhi is Railway Junction, Lakhajiraj also said to have married Railway Station which geared Kasturba in Rajkot, although she up the development of whole town of Rajkot. too, like Gandhi, was born in Capital of former Saurashtra state Porbandar. Gandhi started his famous Rajkot Satyagraha from By the end of 19th century, the Rashtriya Shala in Rajkot.

Rajkot emerged as a premier Today Rajkot is a city vibrant with town, with a population of business activities and one of the 36,000. Rajkot was the capital of major cities of Gujarat. fastest growing cities and urban areas from former Saurashtra and has a British hand 2006 to 2020. Rajkot was merged into Gujarat central location in the region The British government State from bilingual Bombay state on May 1, being a part of Gujarat State. Its developed the old city area 1960. Rajkot has been under many different importance as a capital is popularly known as Sadar during rulers since it was founded. It has a long attributed to the geographical 1820 to 1870. The old town and history and played a significant part in Indian location, its cultural heritage and Sadar area being part of the city independence movement. the development potential were developed simultaneously. possessed by the city. The Both these areas were separated by North-South present level of development of the city is outcome of Railway track but subsequently the railway track was the process of progressive development going on removed. Both these areas merged with each other since decades. It will be useful to recall the historical resulting in coordinated development of the town. background of the city enjoying a position of importance in the field of trade, industry, education, Hence the city developed from a village, civic transportation, communication, entertainment and development was in the process and in the course of urbanization. time some of the major works came to be permanently

21

Important monuments of Rajkot Kaba Gandhi no delo: This house was built by Karamchand Gandhi, the father of Mahatma Gandhi in 1880-81, near Dharamendra road in the old city area.

Gandhiji lived in this house from 1881 to 1887 during his study at Rajkot. Later this house was sold by the government and has been turned into a National Monument.

Alfred High School (Mohandas Gandhi High School): This school was built during the British rule in India by political agent Kernal Singh.

This was the first English medium school in the state where Mahatma Gandhi studied. Later the name of the school has been changed to "Mohandas Gandhi High School."

Watson Museum: It was inaugurated in 1888 in Jubilee Garden area of Rajkot city. It has an excellent collection of archaeological and historical items.

Rajkumar College: This college was built in 1870 specifically for the education of Princes of different states and children of royal families in India. It is situated behind Shastri maidan near Malaviya chowk.

Ramkrishna Ashram: This temple was built in 1934 on the land donated by late Shri Dharmendrasinhji, then king of Morbi state. It is situated on Dr Yagnik Road of Rajkot. It is one of the most important places for followers of Swami Vivekanand, beisdes Kolkata.

Muktidham Crematorium: This is an electric crematorium located in Ramnath para. It is run and maintained by an NGO under grant from Rajkot Municipal Corporation. It has a number of small temples, prayer halls, library and beautiful garden, which historical events that attract a number of people.

Swminarayan Temple: This temple was built in 1998-99 by Swaminarayan Sampradaya. It is situated on the fast developing Kalavad Road near Mahila College.

Race Course Garden: This is the largest garden located in the heart of the city. It has a number of attractions for children such as Bhalbhavan, 22

Children’s Traffic Park, Fun World, and Small Zoo, It also consists of a world class indoor stadium, cricket, Football, Hockey & Volleyball grounds and a swimming pool , located within the race course area.

Energy Park: The aim behind the development of this energy park is to generate awareness amongst the public regarding the use of non- conventional energy sources It aims raise awareness about the negative impacts on the environment due to the continuous use of conventional energies like electricity, which are obtained from natural resources, such as tree, coal and oil.

Community Science Center and Planetarium: The Community Science Center and Planetarium arranges different programmes, workshops and seminars related to Science and Maths for children. It has schemes educating people that reside in slum areas regarding issues like Aids. Run and maintained by an NGO, it was constructed in 1992. Different audio-visual shows are arranged for visitors so they are able to gain an umderstanding in the ways planets are postioned and move, aswell as how it impacts nature.

The Rotary Dolls Museum: The Rotary Dolls Museum gives an overview of different cultures, largely through the medium of dolls.

The Rotary Clubs across the world have donated these dolls to the Rotary Club of Rajkot Midtown. The aims of the museum is to teach the public about the importance of love, care and concern for humanity. The project is cosponsored by Rajkot Nagrik Sahkari Bank Ltd and it is managed by Shri Arvindbhai Maniar Jankalyan Trust. It is located at Rajkot Nagaraik Shakari Bank Building, Yagnik Road, near Jagnath Chowk. Timings: 9:30 am to 1:30 pm & 3:30 pm to 7:30 pm. Monday closed Aji Dam: This dam was built by the state government for water supply to city. The down stream side of the dam and surrounding the area is developed and maintained by the Rajkot Municipal Corporation.

A beautiful step garden with an amusement park for children, zoo, bird aviary, crocodile park have been provided for entertainment of its visitors.

રંગીલું, મોજીલું અને તોરીલું નગર... ◌ કકન્નર આચાયવ

કરીએ છીએ. કહીએ છીએ કે તેણે કેટલી કુિળતાથી મનુષ્યની રચના કરી હિે કે પૃથ્વીના કોઈ બે મનુષ્યનાં ચહેરા પણ એક સમાન નથી હોતાં. વાત જકોટથી બહાર રહેવાનું બદનસીબ ઘણાં વષોા સુધી સાંપડયું. મુંબઈમાં સાચી છે, પણ મનુષ્ય એક ગ્રેટ કલાકાર છે. જરા શવચારોઃ તમે ટયારેય દોઢ-બે વષા, અમદાવાદમાં લગભગ િણ વષા. આ તમામ વષોા એકસરખા હોય એવા બે િહેરો ભાળ્યા છે? મનુષ્યની લીલા પણ અપરંપાર દરશમયાન જ્યારે જ્યારે રાજકોટ આવવાનું બડયું, છેઃ દરેક િહેરનો ચહેરો જુદો, તાસીર નોખી, બોલી એવો આનંદ થયો જાણે પહેલી વખત કોઈને નોકરી અલગ અને રહેણીકરણી શભન્ન. રાજકોટ અનોખું મળી હોય. રાજકોટની ભાગોળે આવેલો દરવાજો છે, એકમેવ છે. તેનાં પવભાવમાં બેકફકરાઇ પણ છે જે હવે ધરાિાયી છે - વટાવીને અંદર િવેિીએ કે અને ઉદ્યમ પણ છે. આળસ પણ ખરી અને મહેનત લાગે કે કાળાપાણીની સજામાંથી કોઈને થોડા શદવસ પણ પુષ્કળ. આ િહેર ઇઝી મની પાછળ દોટ જામીન મળ્યા હોય. મૂકનારું છે એટલે જ ટયારેય એના લિણ આપણને રાજકોટ એક જાદુઈ નગરી છે. તેની આડી લાઇને ચડેલા યુવાન પુિ જેવા લાગે, એ ઇંદ્રજાળમાંથી છૂટવું સહેલું નથી - ખાસ કરીને એવા ટયારેય બેકાબૂ, લગામ શવહોણું દીસે છે. લોકો માટે જે અહીં જડપયા હોય, ઉછયા​ા હોય. ઘોર િેરબજારમાં રોકાણની બાબતે મુંબઇ, અમદાવાદ અવ્યવપથા વચ્ચે પણ આ િહેર મને વ્યવસ્પથત લાગે અને જયપુર પછી રાજકોટનો ચોથો નંબર આવે છે છે, ગંદકી મધ્યે પણ તેની સુંદરતા જ નજરે પડે છે. અને કોમોશડટીના સટ્ટામાં એ દેિમાં એકથી પાંચમાં કહેવાય છે કે િેમ મનુષ્યને અંધ બનાવી નાંખે છે. પથાન પામે છે, તેના શરઅલ એપટેટના ભાવો તેમાં સામા પાિનાં દોષ તમને દેખાતા નથી. મુંબઈનાં જેવી ગશતથી વધે છે. આવા અગશણત અનેકાનેક દોષોથી લથપથ આ નગર એટલે જ ઘણા સમાચારો દરરોજ આવતા રહે છે. એક લોકો માટે બિીસ લિણું િહેર છે. રાજકોટવાસી તરીકે, આ સમાચાર વાંચી રાજી થવું એક ગુજરાતી કફલ્મના ગીત પરથી રાજકોટ કે રૂદન કરવું એ સમજાતું નથી. માટેનો નવો િલદિયોગ િરૂ થયોઃ ‘રંગીલું આ િહેરના ડી.એન.એ.માં સટ્ટો છે. પાનની રાજકોટ’. િલદ બહુ સામાડય છે, પણ રાજકોટના દુકાનથી લઈને, ચાની લારીથી લઈને, અહીં કોપોારેટ પવભાવને અનુરૂપ છે. રાજકોટ રંગીલું છે. એકદમ કંપનીની ઓકફસોમાં શનફટી અને શરલાયડસની ચચા​ા કલરફૂલ. એ અમદાવાદ જેવું કંજૂસ નથી. વડોદરા શનવય થતી રહે છે. મજાકમાં ઘણી વખત કહ્યું છે કે જેવું શનરસ નથી અને સુરત જેવું વકોાહોશલક નથી. જેનું ઘર આખું ઉંધું કરી નાખો તો પણ અઢીસો ગ્રામ (ફોટોઃ અનુરાગ વાગસડયા) આપણે ઘણી વખત ઈિરની અપરંપાર લીલાને યાદ ચણા ના નીકળે એવા લોકો એમ.સી.એટસ. (મલ્ટી-

રા

23

ઓલમોપટ િવયેક રાજકોટવાસી પાસેથી સાંભળવા મળિે. જાણે કોમોશડટી એટસચેડજ) કે એન.સી.ડી.એટસ. (નેિનલ કોમોશડટી એડડ તકકયાકલામ. ટયાંથી ફાવે! ટયા િહેરમાં રાિે બાર વાલયે લીંબુ સોડા પીવા ડેશરવેટીવ્સ એટસચેડજ શલ.)ના ટશમાનલ પર બેસી પાંચ-દસ ટન ચણા નીકળતાં લોકો હિે! અને ટયા નગરમાં આવા ગ્રાહકોની રાહ જોઈ ઊભેલો (અલબિ સોફટ કોપીમાં!) ખરીદી લે છે! બેંક અમલદારથી માંડીને અનેક સોડાવાળો મળિે? ચા અને લીંબુ સોડા અહીંના રાષ્ટ્રીય પીણાં છે અને સરકારી કચેરીના કમાચારીઓ શનયશમતપણે ગૂટલી મારી િેર બજારના નેિનલ શડિ છે, ગાંશિયા. ફાફડા, ટાઈમ માંગી લે છે એટલે કાચા-પાકા ટશમાનલ પર ગોિવાઈ જતા હોય છે. વણેલાંએ તેનું પથાન લઈ લીધું છે. જલેબી અહીં અચૂક તેલમાં બનેલી જ મળે. કફલ્મ ‘કશમને’નો નાયક તેની તોતડી જબાનમાં વારંવાર એક સંવાદ વણેલાં ગાંશિયા હજુ પાણીમાં તળેલા નથી મળતાં એ સારું કહેવાય. વદે છે: ‘પૈસા કમાને કે દો હી રાસતે હૈ, એક ફોટિ કટ, દુફરા, છોટા ફોટિ ફરસાણના ભાવ વધે તો અહીં ડયૂઝ બની જાય. માંગ ઊિે કે,કલેકટરે ભાવ કટ!’ આ કફલ્મી ડાયલોગ અહીંના યુવાધન માટે જાણે જીવનમંિ છે. િૂડનો બાંધણું કરવું જોઈએ! અલ્યા ભાઈ, ચેવડો-ગાંશિયાને આવચયક ધારામાં ભાવ િા માટે વધિે? ગોલ્ડ િા માટે આસમાને આંબી રહ્યું છે? શનકલ અને આવરી લેવાના બદલે ફરસાણ થોડો શદવસ બંધ કરો તો ના ચાલે? ના ચાલે. શઝડક ટોચ પર કેવી રીતે પહોંચ્યા, િા કારણે પછડાયા? અને યુરોપની રશવવારે સવારે ગાંશિયા લેવા જાઓ તો તમારી સાથે એવું વતાન થાય છે જાણે મંદીના કારણો ટયા છે? એવી કોઈ પણ માશહતી તમારે જોઈતી હોય તો રાિે કોઈ કડક માપતર પોતાના તોફાની શવદ્યાથદીને પાિ ભણાવી રહ્યો હોય. લોકો પાનના ગલ્લે કલાક ઊભા રહો. સીએનબીસી ટીવી ચેનલ પર જે તમને ભજીયા ખાવા એટલાં તવપર હોય છે કે પા ઈંચ વરસાદનું એક માવિું અમથું જાણવા ન મળે એવો જગતભરના કોમસાનો માશહતી સંચય વયાં મળી રહેિે. આવે કે ભજીયા લેવા હડીયું મેલ.ે ભલાદમી, વરસતા વરસાદમાં એકાદ કપ હા! તેમને રાજ્યના આરોલય, મહેસૂલ કે શિ​િણ કે કાયદા મંિીના નામ ગરમાગરમ કોફી ના પી િકાય? ના. ભજીયા જ જોઈએ. પૂછિો તો ખ્યાલ નહીં હોય. રાજકોટનો પોતાનો રંગ છે અને પોતીકી મોજ. શરિા પાછળ અહીં લખ્યું િેરબજાર અને કોમોશડટી ઉપરાંત સરેરાિ રાજકોટવાસીઓના રસનો હોય છેઃ મોજે દશરયા શવષય છે - શરઅલ એપટેટ. એની મોજ કેવી હિે અને એક સમયે શબહારનો ઊગતો દશરયો કેવો. એ એ જ જાણે. યુવાન અપહરણ અને પૂછવાની મનાઈ છે. અહીં ખંડણીના વ્યવસાય િવયે દરેક મનુષ્યને તેની પોતાની આકષા​ાયો એમ આજનો મોજ છે. શરિાવાળો રાજકોશટયન જમીનઈસ્ડડકેટર આલયા વગર કે મકાનના વ્યવસાયનાં િેમમાં હાથ કાઢયા વગર ગમે તે છે. ઓછી મહેનતે લણેલા તરફ ટના લઈ િકે છે, તમે ઝાઝેરાં નાણાંએ અહીંના લેફટ સાઈડમાં િેમથી ટુ િહેરીજનને રંગીશનયતની વ્હીલર પર જતા હોવ વયાં ભેટ આપી છે. જે નાણાં અચાનક જ સામેથી, રોંગ મેળવવા કાળી મહેનત થઈ સાઈડમાં બીજું ટુ વ્હીલર હોય એ પૈસો જલદી ગાંિેથી આવી િકે છે. તમે માંડ છૂટતો નથી. જયાં ઈઝી મની અકપમાત થતો બચાવો અને છે. વયાં રંગીનશમજાજી છે. એની સામે જૂઓ એ પહેલાં હા! આ િહેર રંગીલું છે. એ અસલ કાશિયાવાડીમાં મોજીલું છે. અહીં માિ એક પંચાિરી ચલોક પિન િરૂ નોકરી કે એક વ્યવસાય કરી દે છે. તમે કહો છો કે કરવો એ પાપ છે, અધમા છે. રાજકોટમાં જજમાિમીનો લોકમેળોઃ ઉત્સવપ્રેમી શહેરીજનોની રંગબેરંગી જીવનશૈલીનું ઉદાહરણ વાંક તમારો છે, રોંગ અહીં િસવું હોય તો સાઈડ સાઈડમાં તમે હતા. તો એ કહે છે, ‘સાઈડ અને રોંગ સાઈડ... આંખ્યું છે કે શબઝનેિ કે ચતુરાઈપૂવાક ઈડવેપટમેડટ કરવું અશનવાયા છે. આ નગર મોંઘું કોડા? હામું ધ્યાન તો રાખ!’ અહીં એવી આઈટમોની સંખ્યા બહુ મોટી છે છે. કોઈ દેખીતા કારણ વગર અહીં જમીનથી લઈ કામવાળીના ભાવ જે રોજ ઝઘડવાનો શનચચય કરી ઘેરથી નીકળે છે. જે દહાડે એ કોઈને ગાળો ઉંચકાતા જાય છે. નથી કોઈ મોટા ઉદ્યોગો, નથી કોપોારેટસ, નથી ખનીજો ન ભાંડે, એને ઊંઘ નથી આવતી. સવાર-સવારમાં ડખ્ખો થાય તો એનો કે નથી પયાટન. આબોહવા ગરમ છે, પાણીકાપ કાયમી. છતાં કોઈ અગપય શદવસ સુધરી જાય. આ નગર રફ-ટફ છે. ડગલે ને પગલે એ તમારી કારણોનાં લીધે પથાશનક બજાર ભડભડ બળે છે. આ િહેરમાં જે ભાવે ફ્લેટ ટફનેસની, તમારી મેટલની કસોટી કરે છે. અહીં રહેવું હોય તો તમારે આવી મળે છે એટલી કકંમતમાં અમદાવાદમાં તમે રો હાઉસ ખરીદી િકો છો. ‘ઈઝી કળતરોને વિ થઈ રહેવું પડે અથવા તેના કરતાં મોટી કળતર બનવું પડે. મની’, બહુ શવપુલ િમાણમાં બજારમાં િલવાતું રહે છે અને સામાડયજનનું અહીં તમે રંગીલા, મોજીલાં હો એટલું જ પૂરતું નથી, સવા​ાઈવ થવા માટે જીવન વધુ દુષ્કર બનતું રહે છે પણ, આ બધી ઘટના-દુઘાટનાઓ તોરીલાં પણ બનવું પડે છે ! વચ્ચે એવરેજ િહેરીજન ખુિ છે. એની અપેિાઓ નાની છે અને સુખ પણ મહાનગર બનવા તરફ ધસી રહેલા આ િહેરમાં હજુ શિ​િાચારનો નાના-નાનાં. અભાવ દેખાય છે. સારી સોસાયટીઓમાં િણ બેડરૂમના મકાનમાં રહેતા કોઈ શદવસ પાણી જો ફોસાથી આવે અને પાછલા ફશળયાના ટાંકા લગી સજજનો પણ વહેલી સવારે િેરીમાં લૂગ ં ી અધદી ચડાવી િ​િ કરતા, કોગળા પહોંચી જાય તો એ એમના માટે સુખ છે. બપોરે વામકુિીનો સમય ચોરી લેવો કરતા જોવા મળી જાય. એંિવાડ હજુ અહીં િેરીમાં જ ઢોળવાનું ચલણ છે. એ સુખ છે અને રાિે જપયા પછી શરંગ રોડની પાળીએ અડડર શિજના ઉપલા મહિમ કકપસામાં રોડની વચ્ચોવચ્ચ. એ ઝાપટી જવા ગાયો સતત વયાં ખડેપગે માળે ટાંટીયા લાંબા કરી હવા ખાવી એ પણ એમની સુખની વ્યાખ્યામાં આવે છે. જ મળે. ગામડામાં હોય એવાં તમામ લિણો અહીં જોવા મળે. નાની િી ઘટના મુંબઈ અને બેંગલોરમાં કે વૈશિક પતરે પવીકાયા એવી નાઈટ લાઈફની ટયારે િહેરનો હોટ ટોશપક બની જાય એ નક્કી નહીં. રાજકોટની વસતી વ્યાખ્યા કરતાં તદૃન અલગ અને સાસ્વવક નાઈટ લાઈફ એ રાજકોટની એક ઝડપભેર વધી રહી છે. લેટપે ટ આંકડાઓ કહે છે કે હવે અહીં ૧૭ લાખની ઓળખ છે. અહીં પબ નથી એટલે જામ ટકરાવવાનો િશ્ન નથી. ચાની વસતી થઈ ગઈ છે. સમપયા એ છે કે અહીં આસપાસના ગામડામાંથી પથળાંતર લારીઓ પર મોડે સુધી અધદી ચાના ‘કશિયાવાડી જામ’થી ચીયસા થતું રહે છે. બહારના લોકો રાજકોટ આવે તો કૂતુહલથી પૂછે છે કે, ‘ચામાં તમને િો વધુ થઈ રહ્યું છે અને આ િજા રાજકોટમાં ભળી જવાને બદલે રાજકોટને આનંદ મળે?’ વેલ, ચાય તો બહાના હૈ. ઈનફેટટ, આ ગોશસપ િેમીઓનું પોતાનામાં ભેળવી રહી છે. િહેરી સૌજડય-શિ​િાચાર એમને જલ્દી રુચતા નગર છે. ચાનો ટેકો માિ છે. અહીં એનીશથંગ હેપની િકે છે! જો છાિને નથી. એટલે જ ટયારેક આ િહેર એક નાના મહાનગર કરતા પણ એક તમે કચ્છી બીયર કહેતા હોય તો ચા એ કાશિયાવાડી બીયર ગણાય. અધદી મહાકાય ગામડા જેવું વધુ લાગે છે. જોકે, આ બધાં જમા-ઉધાર વચ્ચે પણ રાિે ચા સાથે થેપલા-રાયતા મરચાનો નાપતો કરનારું આ એકમાિ નગર સરેરાિ રાજકોશટયન આ િહેરનાં િેમમાં છે. અગાઉ વાત થઈ એમ, િેમમાં હિે કદાચ આખા મલકમાં. પડેલા લોકોને સામા પાિની ઊણપો પણ લલસ પોઈડટ જેવી જ લાગે! ‘રાજકોટમાં રહ્યા તેને બીજે ટયાંય ફાવે નહીં.’ એવું વાટય તમને (લેખક રાજકોટસ્થિત વરરષ્ઠ પત્રકાર છે) 24

એક નજર...

(સૌજજયઃ ‘રાજકોટ સજલ્લોઃ ગઇકાલ, આજ અને આવતીકાલ’ પુસ્તક)

25

રાજકોટ... વાહ અને આહ !

◌ કૌસશક મહેતા જરાતમાં રાજકોટ િહેર જરા નોખી ભાત પાડતું િહેર છે. સૌરાષ્ટ્રનું ગુપાટનગર ગણાતા આ િહેરની તાસીર જુદી છે, એની ખૂબી ઘણી છે તો ખામીઓ પણ ઓછી નથી. રંગીલુ,ં મોજીલું એવું આ િહેર અનેક શવશિ​િતા ધરાવે છે તો સાથોસાથ શવસંવાશદતા પણ છે. હા, એટલું ચોક્કસ કે અહીં બહારથી આવનારાને રાજકોટ એટલું પસંદ પડી જાય છે કે એ અહીં સેટલ થવા શવચારે છે, થાય છે અને જવું પડે તો અહીં કોઈ ઇડવેપટમેડટ કરે છે. જ્યાં હોય વયાં રાજકોટને શદલથી યાદ કરે છે. અને મોકો મળે તો રાજકોટ જરૂર આવે છે. ગુજરાતમાં િહેરીકરણની દૃશિએ રાજકોટ અગ્રેસર છે. સૌરાષ્ટ્રમાંથી અહીં લોકો રોટલો અને ઓટલો મેળવવા આવે છે. મુબ ં ઈની જેમ. અને મુબ ં ઈમાં જે ફેિન આવે એ અહીં બીજે શદવસે િરૂ થઇ જાય છે. આ િહેર ટ્રેડડીિનલ છે. એટલે કે પરપપરાને શનભાવે છે અને આધુશનકતાને પવીકારે છે. અહીંની આબોહવા જ કૈંક જુદી છે. કેટલાકને કમાવાની શચંતા છે તો કેટલાકને વાપરવા ટયાં એની શચંતા છે. બપોરે હજુ ય કેટલીક બજાર બંધ રહે છે. બપોરે ૨થી ૪નો ગાળો િહેર સુપત થઇ જાય છે અને બાદમાં મોડી રાિી સુધી આ િહેર ધમધમતું રહે છે. અહીં કોઈ મોટા ઉદ્યોગો નથી, છતાં સમૃશિ ઓછી નથી. કમાય એના કરતાંય વધુ ખચાવાનો શમજાજ ધરાવે છે આ િહેર. અને એનાં જ કારણે અહીં િાકભાજીથી માંડી મકાન-દુકાન મોંઘાદાટ છે. અહીં મકાઈ અને ગોલાની ડીિના ૫૦ રૂશપયા લોકો હોંિે હોંિે આપી દે છે. મોલ કલ્ચર શવકપયું છે, પણ મનોરંજનનાં શવકલ્પો ઓછા છે. રેસકોસા કે પછી હોટેલ કે પછી િહેરથી દૂર ગાડિન રેપટોરાં સુધી જ વાત જાય છે. હા, અને રાજકોટની એક શવશિ​િતા એવી છે કે અહીં ૨૦ લાખની વપતીમાં સવાર અને સાંજના થઇ ૧૦ અખબાર નીકળે છે અને ચાલે છે. આવું બીજા કોઈ િહેરમાં બનતું નથી. મુબ ં ઈ જેવી દોડાદોડ અહીં નથી. બહારથી આવનારા મહેમાનોને અછોવાના કરાય છે. શમિ સાથે ટેસથી સમય ગાળી િકાય છે, કોઈ એપોઈડટમેડટ શવના કોઈને મળી િકાય છે. અને હજુ ય ઘણા ખરા અંિે રાજકોટ િાંત અને સલામત િહેર છે. આવા રાજકોટનું િહેરીકરણ લગભગ ૪૦ ટકાના દરે થઇ રહ્યું છે અને સૌરાષ્ટ્રમાંથી અહીં દર વષષે ૨૫ હજાર લોકો આવે છે, વસે છે. પહેલાં તો આ િહેર માિ પસ્ચચમ શદિામાં જ શવકસતું હતુ,ં પણ કાલાવાડ રોડની મયા​ાદા આવી ગઈ અને એ કારણે અડય બાજુએ પણ હવે શવકાસ થવા લાલયો છે. જેમ કે, જામનગર રોડ, મોરબી રોડ અને ગોંડલ રોડ. શવકાસ વ્યાપક છે પણ વ્યવસ્પથત નથી. જે રીતે કોઈ િહેર શવકસવું જોઈએ એ રીતે આ િહેર શવકપયું નથી અને એ કારણે અનેક સમપયા સજા​ાઈ છે અને આવતા વષોામાં અનેક પડકારો ઊભા થવાના છે એના અણસાર અવયારથી જણાવા લાલયા છે. સૌથી મોટી સમપયા છે માળખાકીય સુશવધાની. રાજકોટ મહાપાશલકાનાં હાથમાં શવકાસનો દોર છે, પણ આ િહેરને દૂરદૃિા કહી િકાય એવા િાસકો 28

ઓછા મળ્યા છે. અરશવંદ મશણઆર પછી કદાચ એવા કોઈ મેયર નથી આવ્યા જેમણે રાજકોટ આવતા ૨૦-૨૫ વષા પછી કેવું હિે અને એની જરૂશરયાતો કેવી હિે તે શવષે શવચાયુ​ું હોય કે લલુ શિડટ બનાવી હોય કે રોડમેપ તૈયાર કયોા હોય. રાજકોટમાં અવયારે ગંભીર સમપયા છે રોડ અને ટ્રાકફકની. િહેરમાં તમે વાહન લઈને નીકળો તો તમારી પરીિા થઇ જાય. આડેધડ વાહન પાકકિંગ અને રપતા પર દબાણના કારણે મોટા રપતા પણ સાંકડા લાગે છે. અને નવા રાજકોટમાં પણ આ જ સ્પથશત છે. ઘણાને ખબર નશહ હોય, પસ્ચચમ ભારતમાં રાજકોટમાં ટુ વ્હીલર માટે સૌથી વધુ લોન બેડકો િારા અપાય છે. અહીં ઘરમાં માણસો હોય એટલા કે તેથી ય વધુ વાહનો હોય છે. અને એ શહસાબે રપતા પહોળા થયા નથી અને એટલે જ રોજ અકપમાતોના બનાવો બને છે. રોડ પહોળા કરવાની વાત આવે વયારે વેપારીઓ કોટિમાં જાય છે અને રાજકારણ એમાં ભડકો કરે છે. અને અડડરશિજ કે ઓવરશિજ મુબ ં ઈ કે અમદાવામાં જે ઝડપે થાય છે એમાં તો રાજકોટ જાણે પછાત છે. અહીં ગોંડલ રોડ પરના ઓવરશિજને થતા ચાર વષા લાલયા. અને ૧૫૦ ફીટ રોડ પર જે ઓવરશિજ થયો એના પર ટ્રાકફક નથી. વાપતવમાં રાજકોટનો વહેવાર પૂવા - પસ્ચચમ છે પણ શિજ થયો ઉતર - દશિણ. હજુ બે ઓવરશિજની વાત ચાલે છે, મંજરૂ ી તો મળી છે, પણ એ ટયારે થિે એ તો કેમ કહેવ? ું આવી જ બીજી મહાસમપયા છે પાણીની. અને આ સમપયા આજકાલની નથી. વષોાજન ૂ ી છે. રાજકોટને ભરશિયાળે એકાંતરા પાણી મળે અને ઉનાળો આવે વયારે કાંઈ નક્કી નશહ. વરસાદ ઓછો પડ્યો તો લોકો માટે ઉનાળો કાઢવો મુચકેલ. મશહને દૂધના શબલ કરતા પાણીનું શબલ વધુ આવે. અવયારે ૬૦૦ લીટર પાણીના લોકોએ રૂ. ૧૫૦થી ૨૦૦ ચૂકવવા પડે છે. રાજકોટને પાણી પૂરું પાડતા સોસા બહુ ઓછા છે. રાજકોટ આસપાસ િણ ડેમ છે અને ભાદર ડેમ છે. પણ વરસાદ ઓછો હોય તો આ ડેમ ખાલી થઇ જાય છે અને વયારે નમાદા નીર એક જ શવકલ્પ રહે છે. અવયારે રાજકોટ નમાદાના પાણી પર જ તરસ છીપાવે છે. જો એમાં કોઈ ગાબડું પડે તો રાજકોટની પાણી શવતરણ વ્યવપથા ખોરવાઈ જાય એમ છે. આજથી પાંચ-પંદર વષા પછી િુ? ં એવું કોઈ શવચારતું નથી. રાજકોટનો વ્યાપ વધતો જાય છે એ શહસાબે એની વધતી જરૂશરયાત માટે કોઈ આગોતરું આયોજન થતું નથી. નવા ડેમ બનતા નથી કે પછી જળસંચયના શવકલ્પો શવચારાતા નથી. હા,રાજકોટ જ નશહ સૌરાષ્ટ્રને બહારથી પાણી આપવું એ જ શ્રેિ શવકલ્પ છે, પણ નમાદાના પાણી માટે પૂરતું આયોજન નથી. સરકાર આ મુદે રાજકોટની કોણીએ ગોળ જ લગાડતું રહે છે. રાજકોટમાં વેપાર-ઉદ્યોગ નથી, એમાંય ઉદ્યોગો તો નામ પુરતા છે. આ શદિામાં શવચારવું જ પડિે. અહીં તો આગળ જતાં રોજીરોટીની સમપયા શવકરાળ બનવાની. ઓઈલ-ડીઝલ એડજીન ઉદ્યોગની મયા​ાદા આવી ગઈ છે. મિીન ટૂલ્સ કે ઓટો પાટિસ માટે અહીં ઘણી સારી તક છે, પણ ઓટો પાકક કરવાની વાત થઇ અને હવે એ આખી વાત અભેરાઈએ ચઢી ગઈ છે. િટયતા

છે પણ એને એટપલલોર કરવામાં રાજકોટ ઉણું ઉતરી એટલી ઈજનેરી કોલેજ રાજકોટમાં છે. અને એની રહ્યું છે. આઈ.ટી. ઉદ્યોગ અહીં શવકસી િકે તેમ છે, સંખ્યા છે ડઝન. સૌરાષ્ટ્રમાંથી જ નશહ, ગુજરાતમાંથી પણ એ અંગે ય કોઈ પહેલ થઇ નથી. ઉદ્યોગ જ શવદ્યાથદીઓ અહીં આવે છે. ઈજનેરી ઉપરાંત અડય સાહશસકતા છે, પણ એને શવકસવા દે એવો માહોલ ફેકલ્ટીની કોલેજ અહીં છે. હા, િોશલટી નથી. સોનાચાંદીના ઘરેણાનો ઉદ્યોગ છે, પણ એ એજ્યુકિ ે નની સમપયા છે. પણ એક જમાનામાં સંગશિત નથી. અને ઊંચા વેટ દરોના કારણે કેટલાક સૌરાિ યુશનવશસાટીની જે છાપ હતી એ બદલાઈ છે. વેપાર પણ રાજ્ય બહાર જઈ રહ્યા છે. હજુ આ િેિે શવકાસને અવકાિ છે. હા, અહીં સૌથી વધુ શવકશસત હોય તો એ છે મેશડકલ િેિે હવે રાજકોટમાં કોપોારટ્ે સ આવી શરઅલ એપટેટ ઉદ્યોગ. રાજકોટ એ માટે ભારતમાં રાજકોટ મ્યુસન. કોપોવરશે નની બેઠકને સંબોધતા મેયર અરસવંદભાઇ ગયા છે. અને પહેલા અહીંથી બહાર સારવાર માટે જાણીતું છે. આ ઉદ્યોગમાં લગભગ ટયારેય મંદી મસણઆરનો ફાઇલ ફોટો. ઝડપભેર સવકસતા-સવસ્તરતા શહેરને આજે જવું પડતું એ સગવડ અહીં ઉપલલધ છે. હાટિની આવતી નથી. રાજકોટની આસપાસ ૨૦થી ૩૦ અરસવંદભાઇ જેવી દીઘવદસિ ધરાવતા નેતૃત્વની ખોટ વતાવય છે. સારવાર હોય કે અડય. અહીં એ ઉપલલધ છે. અને કકલોમીટર સુધી આ ઉદ્યોગ શવકપયો છે. િેર બજાર હજુ પણ આ િેિે મોટી હોસ્પપટલ આવી રહી છે. હા, પછી રાજકોટના લોકોને જમીન-મકાનમાં સૌથી વધુ રસ પડે છે. પણ મોંઘી સારવાર છે એ સમપયા છે અને રહેવાની. એન.આર.આઈ. પણ અહીં રાજકોટમાં જમીન-મકાનના ભાવ આસમાને છે. ગુજરાતના કોઈ પણ િહેરમાં સારવાર માટે આવે છે એમને રાજકોટ સપતું પડે છે. રાજકોટમાં મેશડકલ તમને ૫૦ લાખમાં બે બેડરૂમનો સારો ફ્લેટ આસાનીથી મળી જાય, રાજકોટમાં ટુરીઝમના શવકાસ માટે શવપુલ િટયતા છે અને એ શદિામાં કામ થવું જોઈએ. મળવો મુચકેલ છે. અહીં તશળયું જ મોંઘુ છે. સપતામાં મકાન કે ફ્લેટ જોઈતો વેપાર-ઉદ્યોગ કે પછી મોજમજામાં રાજકોટ પછાત નથી, પણ સાંપકૃશતક હોય તો તમારે િહેરથી થોડું દૂર જવું જ પડે. અવયારે બધે મંદી છે, પણ રીતે જરૂર પછાત ગણી િકાય. અહીં કલાને શનખાર મળે એવો માહોલ નથી. રાજકોટમાં ભાવ ઘટતા નથી. આવતા વષોામાં ઘરના ઘરનું સપનું સાકાર થવું લોકો પયુશઝકલ પાટદીમાં મોંઘી ટીકીટ ખરીદી જાય છે, પણ કોઈ નાટક કે મુચકેલ થાય એવી સ્પથશત છે. રાજકોટના શબલ્ડરોએ આ શદિામાં શવચારવું નૃવયનો કાયાિમ અહીં પપોડસરિીપ શસવાય થતો નથી. કશવતા કે સાશહવયની પડિે. ખાસ કરીને જમીનનો સટ્ટો બંધ થાય તો આ ઉદ્યોગ વાપતશવક સપાટીએ કોઈ િવૃશિ થતી નથી. એવા મંચ પણ નથી, અને છે એ મૃત:પાય છે. આમ આવી જાય. બાકી તો અહીં પાંચ વષા પહેલા માંડ પકૂટર હોય એવા લોકો આદમી કે શિશિત વ્યશિ પોતાનો અવાજ રજૂ કરી િકે એવું શબનરાજકીય કરોડપશત થઇ ગયા છે. જમીન સંબધ ં ી ગુનાઓનું િમાણ પણ ઝાઝું છે. લલેટફોમા નથી. બધા મુદે રાજકારણની ભેળસેળ થઇ જાય છે. અને ખાટલે મોટી શરઅલ એપટેટ સાથે રાજકોટમાં હોટેલ ઉદ્યોગ શવકપયો છે. રાજકોટના ખોટ એ છે કે હવે વજનદાર રાજકીય નેતૃત્ત્વ પણ રહ્યું નથી. કેિભ ુ ાઈ પટેલ લીમડા ચોકના એક જ કકલોમીટરના એશરયામાં ડઝન હોટેલ છે, નવી હોટેલ હવે વચાસ ધરાવતા નથી. અને પાણીવાળા મેયર ગણાયેલા વજુભાઈ વાળા હવે થતી જ જાય છે અને એની ઓટયુપડસી પણ સારી રહે છે એનું કારણ છે શવધાનસભાના અધ્યિ થઇ ગયા છે. એટલે કે રાજકીય, સામાશજક અને બહારથી આવતા શબઝનેસ પસાડસ. અને શવદેિવાસી ભારતીયો સાંપકૃશતક િેિે રાજકોટ ખાલીપો અનુભવે છે. એનો ખટકો દરેક (એન.આર.આઈ.). દેિના મોટા હોટેશલયર હજુ અહીં સફળ થયા નથી, પણ રાજકોટવાસીને છે, રહેવાનો. આ ખાલીપો અને એના ખટકા છતાં રાજકોટ એ શદિામાં વાત આગળ વધી રહી છે. એ રાજકોટ છે. એ ગમે છે. કારણ કે અહીંના લોકો ગમતું ગુજ ં ે ભરતા નથી રાજકોટમાં છેલા પાંચ-સાત વષામાં જે મોટો બદલાવ આવ્યો છે તે એ કે પણ ગમતાનો ગુલાલ કરે છે. રાજકોટ હવે શિ​િણ અને મેશડકલ િેિે હબ બડયું છે. અમદાવાદમાં નથી (લેખક રાજકોટિી પ્રકારિત િતાં ‘ફૂલછાબ’ દૈરિકિા તંત્રી છે)

-? QA V 3UkR?! +U;

5Rj2'O '/O2$Q 5Z/OK 9 (Q 52^E%- -? QA V Y )/U Q2 +U; NO ad 6m/ 5R'Q(O (O(O )# j(.-Q$ 0Y( O$U&O/Y(U 2Oj4^ @.O -O[ 5[)T#^ -O*Q )(O/ 52^E%- +U; NO c`_d /Y!(Y j+ (U3 NO achf /Y!(Q %O)# NO `e_g /Y!(R[ j'/O# /O Y 2!Y&/O l O m-( / O['Q'O- -R[+ 5R/$ -&O2O& ,T 5R/U;D( / ( R O " 2O[ O(U/ U$)R/ 'Y/On )0U O -Y/+Q )!'/Q 5&# -Y+O 0 3O O 5j6$ S0 `g 36U/Y-O[ ah 3O O &/ 24] 5,O5&Y(U -6I- !Q2Q!;!

5Z%Q 2'R j!-U O$U&O/Y2O1Q 5Z/OK 9 (Q 52^E%- 56 O/Q +U; -O[ (n2O &/U j!-U (Q J$( 5Rj2'O +U; (Q &/U 3O O -O[ HO= (Q -Q3( 2 / )O/ 5Rj2'O NO a_ 0O 5R'Q(Q 5/0 j'/O# .Y (O &/U 3O O -O[%Q j2j2' 0Y( -[ R/Q(Q 5 2!$O j2j2' E O/(Q (U 0Y((Q 5Rj2'O\ 2O6( 0Y( A%O2/ j-? $ 0Y( $-O- E O/(Q @.25O.Q 0Y( 3XM#Q 0Y( m$ m-Q( Q/Q(Q 0Y( 5O-U 0Y( (U 5Y(O j'/O# d__%Q 2'O/U -^ j(LO2O( (U 5-j)^$ -^ O/Q 0O * (Y( 0O * ;A.R/;5 MUCU (U j2' 5Rj2'O )0>'

-(QBO- (U 2UA (^ .R(Q.( -(Q GO;5*/ 5Rj2'O -R8.

(U /n P*5\ (O j/ ,2( ([ ` A2 FQ ;-3[ / $O#Q Y *Y(\ h` ag` aabbh`e `f `g i *W75\ h` ag` aaabhbb i

FQ

/j2[&,O /j$0O0,O -#Q

/

FQ :.Yj$;D,O -6U$O

ac 0O -O[ j'/O# -U12Q A2<( 5O O/ /Y "V+/,O /Y! /O

Y be_ __`

29

રાજકીય ઐતતહાતિક પતરપ્રેક્ષ્યમાં રાજકોટ મહેરામણજી-િીજા પછી રણમલજી-બીજા ગાદીએ આવ્યા હતા. તેમના િાસન દરશમયાન રાજકોટ રાજ્યે વોકર કરાર પર સહી કરી હતી. વળી, રણમલજી-બીજાના જ િાસન દરશમયાન ૧૮૨૨માં રાજકોટમાં શિશટિ જકોટ એટલે શજલ્લાનું મુખ્ય મથક અને વસતીની દૃશિએ ગુજરાતનું એજડસી (આિ કોિી)ની પથાપના થઈ હતી. શિશટિ એજડસીએ પોતાનું વડું ચોથા નંબરનું િહેર. ૨૦૦૬થી શવિના અવયંત ઝડપથી શવકાસ મથક રાજકોટમાં પથાપવા રાજકોટ રાજ્ય પાસેથી રૂ. ૨૮૦૦ના વાશષાક પામનારાં િહેરોમાં ૨૨મું પથાન ધરાવતા આ િહેરની વસતી ૨૦૧૩ના ભાડેથી ૬૩૮ એકર જમીન મેળવી હતી. આ જમીન ઉપર શિશટિ સરકારે િારંભે લગભગ ૧૬ લાખ થવા જાય છે. સૌરાષ્ટ્ર િદેિના કેડદ્રમાં આવેલાં પોતાની એજડસી માટેની કચેરીઓ કરી હતી. તે શવપતાર સદર શવપતાર તેના ભૌગોશલક પથાનને લીધે અવયંત મહત્ત્વ ધરાવે છે. વળી તે તરીકે ઓળખાય છે. પવતંિતાપૂવષેના રાજકોટ રાજ્યની રાજધાનીનું િહેર હતું, વયારે સૌરાષ્ટ્રમાં ૧૮૨૨ સુધી રાજકોટ કકલ્લાની અંદર જ શવકાસ પાપયું હતું. પરંતુ ૨૨૨ રજવાડાં આવેલાં હતાં. તેમાં રાજકોટ રાજ્ય બહુ મોટું રાજ્ય ન હતું, ૧૮૨૨માં અંગ્રેજોએ રાજકોટમાં કાયમી લચકરી છાવણી પથાપી હતી. પછીથી તેમ છતાં તે અગવયનું બની ગયું હતું, કારણ કે પસ્ચચમ ભારતના રાજ્યોની ૧૮૬૩માં શસશવલ પટેિન પથાલયું હતું. તે માટે શિશટિ એજડસીએ ફરી રાજધાની જેવું પથાન ભોગવતું હતું. ઉપરાંત, તે કાશિયાવાડના પોશલશટકલ રાજકોટ રાજ્ય પાસેથી ૩૮૫ એકર વધારાની જમીન રૂ. ૧૫૦૦ના વાશષાક એજડટનું વડું મથક હતું. વળી, આ નગર તંદુરપત હવા, પાણી અને ભાડાપટ્ટે મેળવી હતી. તેથી ૧૮૬૩ પછી રાજકોટનો પસ્ચચમ તરફ કકલ્લાની વાશણજ્યની સમૃશિ માટે િશસિ હતું અને છે. તદુપરાંત રાજકોટ એ બહાર પણ શવકાસ થયો. રાજકોટ કાશિયાવાડ પોશલશટકલ એજડસીની રાષ્ટ્રશપતા ગાંધીજીના નામ સાથે સંકળાયેલું છે, કારણ કે તેમના શપતા રાજધાની બનતાં રાજા, રજવાડાં, પરગામના વેપારીઓ કરમચંદ ગાંધી (જે કબા ગાંધી તરીકે ઓળખાતા) કેટલાક વગેરેએ રાજકોટમાં જમીન ખરીદી, મકાનો બાંધ્યા. તેથી વષોા સુધી રાજકોટ રાજ્યના દીવાન રહ્યા હતા અને રાજકોટ િહેરનો શવપતાર વધ્યો હતો. આમ રાજકોટ પૂવામાં ગાંધીજીએ પોતાનું મોટાભાગનું િાળાકીય શિ​િણ પરા શવપતારમાં અને પસ્ચચમમાં શસશવલ પટેિનના શવપતારમાં રાજકોટમાં જ લીધું હતું. ઉપરાંત રાજકોટ તો સૌરાષ્ટ્રની શવકસવા લાલયું હતું. સમપત િવૃશિઓનું મુખ્ય કેડદ્ર હોવાથી ધ્યાનાકષાક રહ્યું છે. રાજકોટ રાજ્યના ૧૬૦૮થી ૧૯૪૮ના કુલ ૩૪૦ વષાના રાજકોટ સૌરાષ્ટ્રના શવિાળ િદેિની રાજધાની અને અસ્પતવવ દરશમયાન કુલ ૧૫ રાજવીઓ થયાં. પરંતુ તેમાંથી િવૃશિઓનો ધબકાર છે. રાજકોટ િહેર ૧૬૧૧માં પથપાયું બાવાજીરાવ (૧૮૬૨-૧૮૯૦) અને તેમના પુિ લાખાજીરાજ હોવાનું ગણાવાય છે. તે દૃશિએ રાજકોટ િહેરની પથાપના (૧૮૯૦-૧૯૩૦)ના િાસન દરશમયાન રાજકોટનું થયાને હાલમાં (૨૦૧૩માં) ૪૦૦ વષા પૂણા થયાં છે. આધુશનકીકરણ થયું હતું. બાવાજીરાવના સમયમાં જ રાજકોટ રાજકોટ રાજ્યની પથાપના ઈ.સ. ૧૬૦૮માં શવભાજી િહેરીકરણ અને આધુશનકીકરણનો િારંભ થયો હતો. તેમણે જાડેજાએ કરી હતી. તેઓ જામનગર રાજ્યના િાસક વહીવટમાં યોલય વ્યશિઓની શનમણૂક કરી હતી. તેમણે સતાજીના પુિ અજાજીના પુિ હતા. વયારે રાજધાની શદવાન તરીકે કરમચંદ (કબા) ઉિમચંદ ગાંધી અને પછીથી સરધારમાં હતી. સરધાર રાજકોટનાં સંયુિ નામે રાજકોટનાં જ િજાજન એવા મોતીચંદ તુલસીને નીપયાં હતાં. ઓળખાતા રાજ્યના પથાપક શવભાજીના નામ ઉપરથી તેમના ઠાકોરસાહેબ શ્રી બાવાજીરાજ તેમણે પણ રાજકોટના િજાજનોને સુખી અને સમૃિ વંિજો, ‘શવભાણદી’ કહેવાય છે. શવભાજીએ રાજુ નામના એક (૧૮૫૬-૧૮૯૦) બનાવવાનાં પગલાં લીધાં હતાં. સંધીને આજી નદીના પસ્ચચમ કાંિે કેટલીક જમીન આપી ૧૮૬૯માં બાવાજીરાજે િહેર સુધરાઈનો કાયદો પસાર કયોા હતો. હતી. પછીથી વયાં એક ગામ વસાવાયું હતું. તે રાજુ સંધીના નામ ઉપરથી તે ૧૮૭૭ના દુકાળ વખતે તેમણે કોિાશરયા નાકાની બહાર રાજબગીચામાં ‘રાજપુર’ કે ‘અજાણું’ કહેવાયું. પછીથી વયાં કકલ્લો (કોટ) બંધાતા તે રણજીતશવલાસ પેલેસ બંધાવી લોકોને રોજગારી આપી હતી. ૧૮૭૦માં ‘રાજકોટ’ કહેવાયું. ૧૬૨૦ની આસપાસ રાજકોટ રાજ્યની રાજધાની રાજકોટમાં ભારતની સૌિથમ એવી રાજકુમાર કોલેજ પથપાઈ હતી અને સરધારથી ખસેડીને રાજકોટ લાવવાના િયાસ િરૂ થયા હતા. શવભાજી પછી ૧૮૭૧માં આલ્િેડ હાઈપકૂલ પથપાઈ હતી. તેમાં ગાંધીજી ભણ્યા હતા. તેથી િમિઃ મહેરામણજી-પહેલા, સાહેબજી-બીજા, બામણીયોજી અને તેનું નવું નામ મોહનદાસ ગાંધી શવદ્યાલય રાખવામાં આવ્યું છે. મહેરામણજી-બીજા ગાદીએ આવ્યા હતા. રાજકોટના શસશવલ પટેિનની વપતીની પીવાના પાણીની તકલીફ દૂર ઈ.સ. ૧૭૨૦માં જૂનાગઢના મુઘલ નાયબ ફોજદાર માસૂમખાને રાજકોટ કરવા ૧૮૮૭માં ઇંલલેડડના મહારાણી શવટટોશરયાની ઉપર આિમણ કરી રાજવી મહેરામણજીને મારી નાખી રાજ્યારોહણની સુવણાજયંતીની પમૃશતમાં રાંદરડાનું તળાવ રાજકોટ કબજે કરી પોતાના નામ ઉપરથી તેનું નવું નામ બાંધવામાં આવ્યું હતું. આ સુવણાજયંતીની ઉજવણી માટેનો ‘માસૂમાબાદ’ પાડ્યું હતું. તેણે રાજકોટ િહેરની ફરતે દરબાર રાજકોટમાં શિશટિ પોશલશટકલ એજડટ વુડહાઉસે કકલ્લો બંધાવ્યો હતો. તેમાં આિ દરવાજા હતા જે નાકા ભરેલો. તેમાં કાશિયાવાડના રાજાઓ તરફથી બાવાજીરાજે તરીકે ઓળખાતા હતા. કોિાશરયા નાકા, નવા નાકા, રૈયા િવચન કયુ​ું હતું. ૧૮૬૭માં રાજકોટમાં પુરુષો માટે હંટર ટ્રેશનંગ નાકા, બેડી નાકા, ભીચરી નાકા, સરદાર નાકા, પાળનું કોલેજ અને ૧૮૮૫માં પિીઓ માટે બાટિન ટ્રેશનંગ કોલેજ નાકું અને ખડકી નાકું. આ કકલ્લાના અવિેષો આજે પણ પથપાઈ હતી. ઉપરાંત રાજકોટમાં નવી િાક માકકેટ તથા રામનાથ પરા શવપતારમાં જોઈ િકાય છે. પછીથી શિશટિ પરાબજાર બંધાવાયા હતાં. િજાના નૈશતક શવકાસ માટે જુગાર એજડસીના એડજીશનયર સર રોબટિ બુથના માગાદિાન હેિળ અટકાવવા તથા પરવાના શવના પિુપિીઓના શિકાર કરવા ૧૮૯૨માં રૈયા નાકા અને બેડી નાકાના દરવાજાનું ઉપર િશતબંધ મૂકતો કાયદો પસાર કરાયો હતો. નવીનીકરણ કરી તેમાં ટાવર-ઘશડયાળ લગાવાયાં હતાં. આ ગાળામાં જ રાજકોટ રાજ્યને અડય રાજ્યો સાથે જેના ડંકા વષોા સુધી રાજકોટમાં ગુંજતા રહ્યા છે અને તે જોડતો આજી નદી ઉપરનો કૈસરે શહંદ પુલ બંધાવ્યો હતો. લોકોને સમય જાણવામાં મદદરૂપ બડયા છે. રાજકોટમાં જ પાચચાવય પિશતની વેપટ હોસ્પપટલ કાયારત પરંતુ ૧૭૩૨માં મહેરામણજીના યુવરાજ રણમલજીઠાકોરસાહેબ શ્રી લાખાજીરાજ પહેલાએ માસૂમખાનને મારી નાખી રાજકોટનું રાજ્ય પાછું હતી. રાણી શવટટોશરયાના િીજા પુિ આથારે (ડ્યુક ઓફ (૧૮૮૫-૧૯૩૦) મેળવ્યું હતું. રણમલજીએ રાજકોટને પોતાની રાજધાનીના કોનોટ) ૧૮૮૭માં રાજકોટની મુલાકાત લીધી વયારે તેની િહેર તરીકે શવકસાવ્યું હતું. રણમલજી પછી િમિઃ લાખાજી અને પમૃશતરૂપે જ્યુશબલી બાગમાં કોનોટ હોલ (હાલનું નામ અરશવંદભાઈ મશણયાર મહેરામણજી-િીજા િાસક બડયા હતા. મહેરામણજી-િીજા શવિાન અને કશવ હોલ) બંધાવ્યો હતો. હતા. ૧૭૮૨માં તેમણે ‘િશવણસાગર’ નામનો કાવ્યગ્રંથ ૮૪ િકરણોમાં બાવાજીરાજે િરૂ કરેલી રાજકોટના િહેરીકરણ અને વ્રજભાષામાં લખ્યો હતો. આધુશનકીકરણની િશિયા તેમના પુિ લાખાજીરાજના િાસન દરશમયાન ◌ પ્રા. ડો. એસ. વી. જાની

રા

30

સવોાચ્ચ શિખરે પહોંચી હતી. રાજકોટ રાજ્યના કુલ ૧૫ િાસકોમાંથી તેમને સવાશ્રેિ અને ‘રૈયતના હૃદયરાજ’ તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ શપતાપુિની જોડીને રાજકોટ રાજ્યના આધુશનકીકરણના શિલ્પી ગણવામાં આવે છે. લાખાજીરાજે રાજકોટની રાજકુમાર કોલેજ તથા દહેરાદૂનની ઇસ્પપશરયલ કેડેટ કોરમાં શિ​િણ લીધું હતું. ૧૮૯૨માં જેતલસરથી રાજકોટની મીટરગેજ રેલવે નંખાઈ તેમાં રાજકોટ રાજ્યનો આિમો ભાગ હતો. ૧૮૯૫માં રાજકોટ િહેરની વસતીને પાણી પૂરું પાડવા તથા શસંચાઈમાં લાલપરી તળાવનું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું ઠાકોરસાહેબ શ્રી ધમમેજદ્રસસંહજી હતું. હાલમાં તેના કકનારે િદ્યુમન પાકક (૧૯૧૧-૧૯૪૦) ઝૂ શવકસાવ્યું છે. ૧૮૯૭માં તેમણે રાજકોટમાં અિાલય તથા દૂધની ડેરી િરૂ કરાવી હતી. ૧૯૦૦ (શવ.સ.૧૯૫૬)ના છલપશનયા દુકાળ વખતે તેમણે રાજકોટમાં ગરીબ ઘરો તથા કેટલકેપપ ખોલી મનુષ્યો તથા પિુઓ માટે રાહતકાયોા િરૂ કયા​ા હતા. વાઈસરોય લોડિ કઝાને પણ તેમની દુકાળ રાહત િવૃશિ જોઈને તેની િ​િંસા કરી હતી. ૧૯૧૧માં ઇંલલેડડના સમ્રાટ જ્યોજા પાંચમાની તાજપોિીના માનમાં શદલ્હીમાં યોજાયેલા દરબારમાં લાખાજીરાજે હાજરી આપી હતી અને પછીથી તેઓ લંડન ગયા વયારે તેમણે સમ્રાટની રૂબરૂ મુલાકાત લીધી હતી. િથમ શવિયુિ વખતે તેમણે શિશટિ રાજ્યને મદદ કરેલી તે બદલ તેમને કે.સી.આઈ.ઈ.ના શખતાબ અપાયો હતો. લાખાજીરાજના િાસનકાળ દરશમયાન રાજકોટનો શવપતાર અને વપતી વધ્યાં હતાં, વેપાર અને ઉદ્યોગનો શવકાસ થયો હતો. ૧૯૦૯માં લંડન અને મુંબઈની બગામેન એડડ હોફમેન કંપનીએ રાજકોટમાં વેજીટેબલ ઓઇલ મીલ પથાપવાની તથા અડયો રાજકોટમાં વૂલન મીલ પથાપવાની ઓફર કરી હતી. પરંતુ રાજ્યે જ ૧૯૧૦માં રાજકોટ પટેટ બેંક, ૧૯૧૧માં રાજકોટ કાપડ મીલ, ૧૯૧૫માં કૃશષ બેંકો અને ૧૯૨૪માં વીજળી ઘર તથા ધમષેડદ્રશસંહજી કાપડ માકકેટ િરૂ કયાું હતાં. ૧૯૨૨માં રાજકોટ બેડી વચ્ચે ટ્રામવે િરૂ કરાઈ હતી. પરંતુ તે લાંબા સમય સુધી ચાલી નહીં. ઉપરાંત લાખાજીરાજે અનેક િાળાઓ, બાલમંશદરો, બાઈસાહેબબા ગલ્સા ઇંસ્લલિ પકૂલ, રાશિ​િાળા ગોબલસા તાલીમ વગા, પકાઉશટંગના વગોા, સેંટ જોડસ એપલયુલડસ સોસાયટી વગેરે િરૂ કયાું હતાં. ૧૯૧૦માં રાજ્યે કાશિયાવાડ હાઇપકૂલ સંભાળી લઈને તેનું નામ આલ્િેડ હાઇપકૂલ રાખ્યું હતું. ૧૯૨૪માં રશવડદ્રનાથ ટાગોર રાજકોટ આવેલા વયારે રાજયે તેમનું યોલય સડમાન કરી લોકો તથા રાજ્ય તરફથી તેમની શવિભારતી (િાંશતશનકેતન) સંપથા માટેના ફાળામાં સારી મદદ કરી હતી. ૧૯૨૦ લાખાજીરાજે રાજકોટમાં રાષ્ટ્રીય િાળા પથાપવા માટે નજીવી કકંમતે ૬૮,૮૮૮ ચો.મી. જમીન આપી રાષ્ટ્રીય શિ​િણને િોવસાહન આલયું હતું. શિશટિ સિાના રોષના ભોગ બનવું પડિે, તેવી બાબતની પરવા કયાું શવના ૧૯૨૧માં સૌરાષ્ટ્રની િજાના િશ્નોને વાચા આપનારી સૌરાષ્ટ્રની કોંગ્રેસ કહી િકાય તેવી કાશિયાવાડ રાજકીય પશરષદનું િથમ અશધવેિન શવઠ્ઠલભાઈ પટેલના િમુખપદે રાજકોટમાં ભરવાની પરવાનગી આપીને તેઓ એક સાચા ઉદારવાદી િગશતિીલ રાજવી પૂરવાર થયા હતા. આ િસંગે આચાયા જે.બી. કૃપલાણીના િમુખપદે સૌરાષ્ટ્ર શવદ્યાથદી પશરષદ પણ રાજકોટમાં મળી હતી. ૧૯૨૯માં રાજકોટમાં પં. જવાહરલાલ નેહરુના િમુખપદે સૌરાષ્ટ્ર યુવક પશરષદ ભરવાની પણ તેમણે પરવાનગી આપી રાષ્ટ્રીય ચળવળને પરોિ િોવસાહન આલયું હતું. લાખાજીરાજે પોતાના રાજ્યના વહીવટમાં િજાને સામેલ કરી લોકતંિાવમક િાસન િરૂ કરવા ૧૯૨૩માં સૌરાષ્ટ્રમાં સૌિથમ બધા (૯૦) ચૂંટાયેલા સભ્યો ધરાવતી િજા િશતશનશધ સભા પથાપી લોકતંિાવમક િાસનના સમથાક બડયા હતા. ૧૯૨૫માં તેમના િજાલિી કાયોાને શબરદાવવા ભાવનગરમાં તેમને ગાંધીજીના હપતે માનપિ અપાયું હતું. વયાર પછી ગાંધીજી રાજકોટ આવતાં તેમનું અજોડ સડમાન કરવામાં આવ્યું હતું. આમ લાખાજીરાજ સૌરાષ્ટ્રના એવા રાજવી હતા જેમણે પોતાની િજાને વહીવટમાં સામેલ કરવા સાચા શદલથી િયાસ કયા​ા હતા. તેથી ૧૯૩૦માં

એમના અવસાન પછી ૧૯૩૪માં તેમની પમૃશતમાં િજાએ તેમનું બાવલું ઊભું કરેલું. જે ‘બાપુનાં બાવલાં’ તરીકે ઓળખાય છે. તેની નીચે કોતરેલા લેખમાં તેમને ‘િજા કલ્યાણ’ની સંપથાઓના આદ્ય પથાપક અને િગશતિીલ રાજ્યપિશતના કાશિયાવાડમાં પહેલા િયોજક’ કહેવામાં આવ્યા છે. લાખાજીરાજે પોતાની િજાના સૌથી મોટા સમૂહ એવા ખેડૂતોના કલ્યાણ માટે સૌથી વધુ ધ્યાન રાખ્યું હતું. તેમણે ખેતીના શવકાસ, ખેડૂતોના કલ્યાણ અને પિુ સંવધાન માટે જે પગલાં લીધાં તેનાથી રાજકોટ રાજ્યમાં કૃશષનું ઠાકોરસાહેબ શ્રી પ્રધ્યુમનસસંહજી (૧૯૧૩-૧૯૭૩) આધુશનકીકરણ થયું હતું અને તેનો શવકાસ થયો. વળી રાજ્યની વધેલી મહેસૂલી આવકનો ઉપયોગ લોકકલ્યાણમાં કરીને િજાની ચાહના મેળવી હતી. તેઓ ખેડૂતોને સંતાનની જેમ અને ભાયાતોને ભાઈની માફક સાચવતા તે તેમની અંગત ખૂબીઓ હતી. આમ લાખાજીરાજનાં ૧૯૦૭થી ૧૯૩૦ના ૨૩ વષાના િાસનના અંતે રાજકોટ રાજ્યે શવશવધ િેિે િગશત સાધી હતી. રાજકોટ રાજ્યના કુલ ૧૫ િાસકોમાંથી તેમને સવાશ્રેિ માનવામાં આવે છે. તેમનું િાસન રાજકોટ જ નશહ, પરંતુ સૌરાષ્ટ્રના ઇશતહાસમાં શવશવધ િેિે થયેલી િગશત માટે અશવપમરણીય રહેિે. લાખાજીરાજ પછી તેમના પુિ ધમષેડદ્રશસંહજી ગાદીએ આવ્યા. તેમનો િાસનકાળ ૧૯૩૦થી ૧૯૪૦નો માિ દસ વષાનો હોવા છતાં તે ખૂબ શવવાદાપપદ રહ્યો હતો. તેમણે પોતાની કાયાિણાલીથી પોતાના શપતા લાખાજીરાજના સુધારા શબનઅસરકારક બનાવી દેતાં તેઓ િજામાં અશિય બડયા હતાં. તેમના વૈભવી ખચાને પહોંચી વળવા રાજ્યે અનેક વપતુઓમાં ઇજારા આલયા, ખેડૂતો ઉપરનાં કરવેરા તથા વેિવેરા વધાયા​ા, કાશનાવલ

31

રહી તેથી તેનો ઘણો જ શવકાસ થયો. પહેલી નવેપબર, કંપનીને સુધરેલું જુગાર-ગૃહ ચલાવવાની પરવાનગી આપી. ૧૯૫૬થી સૌરાષ્ટ્રના ‘બ’ વગાના રાજ્યને ‘શિભાષી મુંબઈ તેથી િજા માટે તેમનો વહીવટ િાસરૂપ બડયો. રાજવીના આ રાજ્યમાં જોડી દેવાયું હતું. વયારે સૌરાષ્ટ્રના તવકાલીન છ કાયોા પાછળ તેમના દીવાન વીરાવાળાની સલાહ હતી. જોકે શજલ્લાના વહીવટ માટે ‘સૌરાષ્ટ્ર કશમિનરેટ’ રચાયું હતું અને ઉચ્ચ શિ​િણની સગવડ માટે ૧૯૩૭માં રાજકોટમાં તેમના તેનું મુખ્ય મથક પણ રાજકોટ હતું. પહેલી મે, ૧૯૬૦થી પવતંિ નામથી ધમષેડદ્રશસંહજી કોલેજ પથપાઈ હતી. તે સૌરાષ્ટ્રની ગુજરાત રાજ્યની રચના થતા સૌરાષ્ટ્ર તેનો ભાગ બડયું છે િીજી અને રાજકોટની એક માિ કોલેજ હતી. અને ગુજરાત રાજ્યના રાજકોટ શજલ્લાનું વડું મથક રાજકોટ ૧૯૩૭માં રાજ્યની માશલકીની કાપડ મીલમાં કામના વધુ છે. ૧૯૪૮થી ૧૯૫૬ દરશમયાન રાજકોટ શજલ્લો ‘મધ્ય કલાકોના શવરોધમાં મજૂરોએ હડતાલ પાડી વયારે તેમના સોરાષ્ટ્ર’ કહેવાતો હતો. ઉપર દમન ગુજારાયું હતું. પરંતુ મજૂરોની એકતા અને ઉગ્રતા પવતંિ સૌરાષ્ટ્રના િથમ મુખ્ય િધાન ઉ. ન. ઢેબરનો જોઈ રાજ્યે અંતે નમતું જોખ્યું. ઝવેરચંદ મેઘાણીએ તેને વહીવટ લોકાશભમુખ હતો. િજાની આિા-અપેિા-જરૂશરયાતને ‘િજાની િંડી તાકાતનો શવજય ગણાવ્યો હતો.’ ધ્યાનમાં રાખી તેમણે રાજકોટ સશહત સૌરાષ્ટ્રના શવકાસ ૧૯૩૭માં જ કાશિયાવાડ રાજકીય પશરષદ અને ૧૯૩૮માં માટેના અનેક પગલાં ભયા​ા હતા. િજા કલ્યાણની શવશવધ રાજકોટ રાજ્ય િજા પશરષદનાં અશધવેિન રાજકોટમાં મળ્યાં. િવૃશિ િારા તેમણે િજાના વાહ અને ચાહ મેળવ્યાં હતા. િજા પશરષદે રાજકોટમાં ‘જવાબદાર રાજ્યતંિ’ની તથા િજા ઉપરનાં આકરા કરવેરા નાબૂદ કરવાની માગણી કરી. તે ઠાકોરસાહેબ શ્રી મનોહરસસંહજી પછીથી તેઓ ૧૯૫૪માં રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પાંચ વષા સુધી (૧૯૩૫) અધ્યિ રહ્યા હતા. તેમના િવયે પોતાનો િેમ િગટ કરવા રાજ્યે ન પવીકારતાં િજાએ સવયાગ્રહ કયોા. તેના સમથાનમાં રાજકોટમાં તેમનું સફેદ આરસનું બાવલું (પટેચ્યૂ) શિકોણ બાગ પાસે પથપાયું ગાંધીજી તથા કપતુરબા વધા​ાથી રાજકોટ આવ્યા. રાજાને સમજાવવાના િયત્ન છે. િહેરની વચ્ચેથી પસાર થતી રેલવેલાઈન કાઢી નાખી રપતો બનાવાયો શનષ્ફળ જતાં ગાંધીજીએ રાષ્ટ્રીયિાળામાં ઉપવાસ િરૂ કયાું. તેથી રાજકોટ છે તેને ઢેબર રોડ એવું નામ અપાયું છે. આ રેલવે ગામની બહારથી કાઢીને સવયાગ્રહે રાષ્ટ્રીય પવરૂપ ધારણ કયુ.ું અંતે રાજ્યે સમાધાન કયુ,ું પરંતુ તુરત ં રાજકોટનું એક નવું રેલવે પટેિન જ તે અમાડય કરી સમાધાનનો દ્રોહ કયોા. બનાવાયું છે. તેને ઢસા તથા રાય તેથી ગાંધીજીએ શનરાિ થઈ વધા​ા પરત સાંકળીના ઉદાર અને િગશતિીલ જવાનું નક્કી કયુ.ું તેમણે કહેલું ‘રાજકોટ (૧) શવભાજી (૧૬૦૮-૧૬૩૫) - વંિના રાજવી એવા દરબાર ગોપાળદાસના પત્ની મારા માટે એક અમૂલ્ય િયોગિાળા પથાપક (૨) મહેરામણજી-પહેલા (૧૬૩૫- ભશિલક્ષ્મીના નામ ઉપરથી પુરવાર થયેલ છે.’ પછીથી ૧૯૪૨ની શહંદ ૧૬૫૬) (૩) સાહેબજી-બીજા (૧૬૫૬- ભશિનગર પટેિન નામ અપાયું છે. છોડો ચળવળ વખતે રાજકોટ એ ૧૬૭૫) તથા કુભ ં ાજી (ગોંડલ રાજ્યના પહેલી ઓટટોબર, ૧૯૪૯થી સૌરાષ્ટ્રની ભૂગભા લડતની િવૃશિનું કેડદ્ર પથાપક) (૪) બામશણયોજી (૧૬૭૫-૧૬૯૪) રાજકોટમાં િજાએ ચૂંટેલી સુધરાઈ બડયું હતુ.ં રાષ્ટ્રીય િાળામાં ગાંધીજીના (૫) મહેરામણજી-બીજા (૧૬૯૪-૧૭૨૦) (૧૭૨૦- અસ્પતવવમાં આવી. ૧૯૭૪થી રાજકોટ રાજકોટ સ્ટેટનું રાજ સચહ્ન ઉપવાસ વાળો ખંડ ગાંધી પમૃશતખંડ તરીકે ૧૭૩૨ માસુમખાનનું મુસ્પલમ િાસન) સુધરાઈના બદલે રાજકોટ પયુશનશસપલ જળવાયો છે. રાજકોટ પાસેના િંબામાં (૬) રણમલજી-પહે લ ા (૧૭૩૨-૧૭૪૬) (૭) લાખોજી (૧૭૪૬) (૮) મહેરામણજી- કોપોારેિન કામ કરે છે. હાલ ૨૦૧૩માં કપતુરબાને નજરકેદ રખાયેલા તેથી િીજા (૧૭૪૬-૧૭૯૬) (૯) રણમલજી-બીજા (૧૭૯૬-૧૮૨૫) (૧૦) સુરાજી તેના ૨૩ વોડિ છે, દરેક વોડિમાંથી િણ ગામનું નવું નામ કપતુરબા ધામ રખાયું છે. (૧૮૨૫-૧૮૪૪) (૧૧) મહે ર ામણજી-ચોથા (૧૮૪૪-૧૮૬૨) (૧૨) બાવાજીરાજ સભ્ય ચૂંટાય છે. આમ કોપોારેિનમાં હાલ ૧૯૪૦માં ધમષેડદ્રશસંહજીના અવસાન (૧૮૬૨-૧૮૯૦) (૧૩) લાખાજીરાજ (૧૮૯૦-૧૯૩૦) રાજકોટના શ્રે િ રાજવી ૬૯ સભ્યો છે. રાજકોટ અને ઇંલલેડડના પછી તેમના નાના ભાઈ િદ્યુમનશસંહજી (૧૪) ધમષે ડ દ્રશસં હ જી લાખાજીરાજ (૧૯૩૦-૧૯૪૦) (૧૫) િદ્યુ મ નશસંહજી લેપટર િહેર વચ્ચે ‘શસપટર શસટી’ના ગાદીવારસ બડયા. તેમના િાસન લાખાજીરાજ (૧૯૪૦-૧૯૪૮) • મનોહરશસં હ જી િદ્યુ મ નશસં હજી કરાર થયા છે. તેથી બંને િહેરના દરશમયાન ૧૯૪૮માં રાજકોટ રાજ્યે • માં ધ ાતાશસં હ જી મનોહરશસં હ જી • જયદીપશસં હ જી માં ધ ાતાશસં હ જી િશતશનશધઓ એક-બીજા િહેરની ભારત સંઘ સાથે જોડવાના કારાર કયા​ા અનુકૂળતાએ મુલાકાત લઈ શવચાર-શવમિા કરે છે. રાજકોટે જ ગુજરાતને હતા. િદ્યુમનશસંહજીના યુવરાજ મનોહરશસંહજી પછીથી પવતંિ ગુજરાત મુખ્ય િધાન કેિુભાઈ પટેલ અને નરેડદ્ર મોદી તેમ જ નાણાં િધાન તથા રાજ્યની ધારાસભામાં અનેક વાર ચૂટં ાયા હતા અને આરોલય તથા પછી નાણાં શવધાનસભા અધ્યિ એવા વજુભાઈ વાળા આલયા છે. િધાન જેવા મહત્ત્વના હોદ્દા ઉપર રહ્યા હતા. તેમના યુવરાજ માંધાતાશસંહજી રાજકોટના મુખ્ય દિાનીય પથળો આ િમાણે છેઃ રાજકુમાર કોલેજ, વેપાર-ઉદ્યોગ, િવાસન, પયા​ાવરણ તથા ઐશતહાશસક તથા સાંપકૃશતક વારસાની આલ્િેડ હાઈપકૂલ, કબા ગાંધીનો ડેલો, વોટસન પયૂશઝયમ, લેંગ લાઈિેરી, જાળવણીના િેિે સશિયપણે કાયારત છે. અરશવંદભાઈ મશણયાર હોલ, રાષ્ટ્રીયિાળા, રામકૃષ્ણ આશ્રમ, કાલાવડ રોડ પવતંિતા પછી પણ રાજકોટ મહત્ત્વના પથાને રહ્યું છે. જૂનાગઢ રાજ્યે ઉપરનું પવાશમનારાયણ મંશદર, સૌરાષ્ટ્ર યુશનવશસાટી, ડોલ્સ (ઢીંગલી) પાકકપતાનમાં જોડાવાનો શનણાય કરતાં જૂનાગઢને નવાબી તથા પાકકપતાની પયૂશઝયમ, રેસકોસા ગાડિન, િદ્યુમન પાકક િાણી સંગ્રહાલય, મુશિ ધામ િાસનથી મુિ કરાવવા આરઝી હકૂમતની પથાપના મુંબઈમાં ૨૫ સલટેપબર, (પમિાન), ગાંધીજી, સરદાર પટેલ, નેહરુ, શિવાજી, મહારાણી લક્ષ્મીબાઈ, ૧૯૪૭ના રોજ કરાઈ હતી. પછીથી આરઝી હકૂમતના િધાનમંડળે રાણા િતાપ, સુભાષચંદ્ર બોઝ વગેરેનાં પૂતળાં, આજી અને ડયારી ડેમ, િામળદાસ ગાંધીની નેતાગીરી હેિળ રાજકોટ આવી તેને પોતાનું મુખ્ય ખંઢેરીમાં જામનગર રોડ ઉપર આવેલ સૌરાષ્ટ્ર શિકેટ એસોશસએિનનું મથક બનાવ્યું હતું. તેના સરસેનાપશત રતુભાઈ અદાણીના નેતૃવવ હેિળ પટેશડયમ, બાટિન ટ્રેશનંગ કોલેજ, કૈસરે શહંદ પુલ, ઈિશરયા વેલી ઓફ રાજકોટમાં આવેલ જૂનાગઢ હાઉસ ૩૦ સલટેપબર, ૧૯૪૭ના કબજે કરી તે ફ્લાવર-ગાડિન વગેરે. વયાંથી પોતાની િવૃશિઓ કરતું હતું. આમ રાજકોટનો ભૂતકાળ ભાતીગળ અને ભવ્ય હતો, તેનો આરઝી હકૂમતની કામગીરીની અસરરૂપે જૂનાગઢના દીવાન ભુટ્ટોએ વતામાનકાળ શવલિણ અને શવકાસલિી છે, તો તેનો ભશવષ્યકાળ શહંદ સરકારની િરણાગશત પવીકારી વયારે રાજકોટ રહેતા શહંદ સરકારના ભભકાદાર બની રહેવાનો છે. રાજકોટ એ સૌરાષ્ટ્રની રાજકીય, સામાશજક, િાદેશિક કશમિનર નીલમ બૂચે જ રાજકોટથી સેના તથા ટેડકો સાથે ૯ આશથાક, િૈિશણક, ધાશમાક, સાંપકૃશતક વગેરે િવૃશિઓનું મુખ્ય કેડદ્ર રહ્યું નવેપબર, ૧૯૪૭ના જૂનાગઢ જઈ તેનો કબજો લીધો હતો. રાજકોટની િજા છે. તેથી ચારસો વષાનો ઇશતહાસ ધરાવતા રાજકોટ િહેરને હકીકતમાં અને િજાકીય આગેવાનોએ આરઝી હકૂમતને સંશનિ અને સશિય મદદ કરી તેને સફળતા અપાવી હતી. આમ જૂનાગઢના િદેિ અને િજાના મુશિ‘સૌરાષ્ટ્રનું ધબકતું હૃદય’ કહી િકાય. ભશવષ્યમાં પણ તે પોતાનું આગવું સંગ્રામને સફળ બનાવવામાં પણ રાજકોટનું િદાન અશવપમરણીય છે. પથાન જાળવી રાખિે, એમાં કોઈ સંદેહ નથી. રાજકોટના ચારસો વષા પવતંિતા પછી સૌરાષ્ટ્રનાં ૨૨૨ રજવાડાઓનું શવલીનીકરણ કરાયું હતું દરશમયાન શવશવધ િેિે શવકાસ કરવામાં યોગદાન આપનાર સવષેને આદર અને સૌરાષ્ટ્રના સંયુિ રાજ્યની રચના ૧૫ ફેિુઆરી, ૧૯૪૮ના કરાઈ અને િ​િંસાને પાિ ગણાવી િકાય. હતી. આ નવા રાજ્યના રાજિમુખ જામસાહેબ શદસ્લવજયશસંહજી અને મુખ્ય ‘જય રાજકોટ’ િધાન ઉ. ન. ઢેબર હતા. આ નવા રાજ્યની રાજધાની રાજકોટમાં રખાઈ (લેખક જાણીતા ઇરતહાસરવદ્ અિે સૌરાષ્ટ્ર યુરિવરસિટીિા હતી. તેથી ૧૯૪૮થી ૧૯૫૬ સુધી રાજકોટ એ આ નવા રાજ્યની રાજધાની ઇરતહાસ ભવિ​િા ભૂતપૂવિ અધ્યક્ષ છે.)

રાજકોટના જાડેજા વંશની વંશાવળી

32

રાજકોટના નૃત્ય, નાટ્ય, હાટય અને િંગીતના કલાધરો ◌ ડો. ઊસમવલા શુકલ અને નૃવય િેિે રાજકોટનું ખૂબ જ મહત્ત્વનું િદાન હારહ્યુંપય, સંછેગ.ીત,રાજાનાટ્યરજવાડાના સમયથી કલા સંપકૃશતના કલાકારોનું મળવા-હળવાનું િેકાણું રાજકોટ હતું. રાજકોટની જનતા કલાની ઉપાસના, આરાધના અને ઓવારણાં લેવામાં ટયારેય પાછી નથી પડી. રાજકોટના િાકોર મહેરામણજી કલાના ભારે િોખીન જ નહીં, ઉપાસક પણ હતા. કચેરીમાં યોજાતા નાટક-સંગીત અને દુહા-છંદની રમઝટથી િજા પણ િસન્ન રહેતી. એમને પોતાના રાજ્ય દરબારમાં જ યશત-જૈન સાધુ જીવણશવજયજી અને જેસાજી લાંગા જેવા કલાપારખુનો સહવાસ રહેતો. આ મંડળીએ જ ‘િવીણ સાગર’ જેવો લોકસંપકૃશતને િગટાવતો મહત્ત્વનો ગ્રંથ રચેલો. જે આજ સુધી સાશહવય જગતમાં સંગીત - કલા અને રજૂઆત માટેની સામગ્રી તરીકે કલાકારો િારા ખપમાં લેવાતો રહ્યો છે. જૂના જમાનામાં રાજકોટ ‘સૌરાષ્ટ્ર કલા રાસોવસવ મંડળ’ અને ‘સૌરાષ્ટ્ર કલા કેડદ્ર’ બે સંપથાઓ ખૂબ જ િખ્યાત હતી. ‘મહાવમા ગાંધી ઉવસવ મંડળ’ના માધ્યમથી રાસ, નાટક અને નૃવય ઉવસવો સતત ઊજવાતા રહેતા. ‘લક્ષ્મી ભૂવન’ નામનું નાટકોની ભજવણી માટેનું શથયેટર કલાિેમીઓનું સંગમતીથા હતું. અહીં નાટકો સતત ભજવાતા રહેતા હતા. જૂની રંગભૂશમના સંભારણા અમારા િાશતના અને સગામાં ખૂબ જ નજીકના કલાિેમી - નાટ્યકલાના ભેખધારી હીરાભાઈ શિવેદીએ કહેલા. એ સમયથી રામજીભાઈ વાશણયાની બોલબાલા આરંભાયેલી. એમનું ‘કોની ભૂલ’ નાટક ખૂબ ભજવાયું હતું. પૃથ્વીરાજ કપૂર એમની નાટક કંપની પૃથ્વી શથયેટસાના કલાકારો સાથે રાજકોટના મહેમાન બનતા. રાજકોટમાં ‘સૌરાષ્ટ્ર સંગીત નાટક અકાદમી’ પથાપાયેલી અને નાટ્ય શવદ્યાના વશરિ નાટ્યકાર માકિંડ ભટ્ટ એમાં માગાદિાક હતા. રામજી વાશણયા જેવા તળ ભૂશમની સંપકૃશતને અને ભાષાને

વાચા આપવામાં સમથા લેખક - શદલદિાકના નાટકો આઈ.એન.ટી. જેવી સંપથા ભજવતી. ‘ધડય સૌરાષ્ટ્ર ધરણી’ અને ‘મોતી વેરાણા ચોકમાં’ તથા ‘િેતલને કાંિે’ શવિે આજે પણ રંગભૂશમ સંદભાની ચચા​ામાં આ નાટકોનાં દૃિાંતો અપાતા હોય છે. લોકસંગીત િેિે હેમુ ગઢવી એક ઘણું મોટું નામ છે. એમનો ઘેઘરુ અવાજ, ગાયકીમાં જળવાયેલા તળપદા ઢાળ અને ઢંગ આજે પણ અવયંત લોકશિય છે. તેઓ રાજકોટ આકાિવાણીના માધ્યમથી ઘણો િસાર-િચાર પાપયા. નાનજીભાઈ શમપિીનું સંગીત િેિે આગવું િદાન રહ્યું છે. જ્યારે રંગભૂશમમાં ભરત યાશિક-રેણુ યાશિકે જે િકારે નાટ્ય િગોયો કયા​ા એ કારણે અનેક નવા કલાકારોને અશભનય િેિે પોતાનું તેજ પાથરવાની તક મળી. હાપય શવષયક અશભનયમાં બહુ મોટું નામ છે રમેિ મહેતાનું. એમના ફારસ કિાના હાપય શનષ્પન્ન કરાવતા કફલ્મના ટૂચકાઓ સૌરાષ્ટ્રની તળપદી સંપકૃશતના દ્યોતક છે. એમને ગુજરાતી રંગભૂશમ અને કફલ્મ િેિના ચાલદી ચેસ્લલન તરીકેની ઓળખ એમના અશભનયના ઓજસને કારણે િાપ્ત થયેલી. હાપય નીપજાવતા િસંગો અસરકારક રીતે રજૂ કરીને સમુહને હસાવવામાં અહીંના ખૂબ જ સફળ રહ્યા િણ મોટા કલાકારો - જગદીિ શિવેદી, કકરીટ વ્યાસ અને હરસુર ગઢવી. આ િણેય કલા કરમીઓ હાપય શનષ્પન્ન કરાવવા માટેની અનેક તરકીબોથી અશભિ હતા. જાણીતા હતા. મમા િગટાવતી, કરુણાને ઉપસાવતી અને માનવ મનમાં શનશહત વૃશિઓને ઉદઘાશટત કરતી એમની િસંગ કંશડકાઓ િકાશિત થઈ. કેસેટ્સ પણ ખૂબ જ િશસશિને પામેલી. રાજકોટમાં ભજન ગાયકીમાં મોટું નામ મુગટલાલ જોિીનું. એ પછી હેમંત ચૌહાણનું. આ બન્નેએ ગાયેલા ભજનો સૌરાષ્ટ્રની સંત સંપકૃશતનું રખોપુ કરતા ઉદાહરણ છે. એમના તળપદા ઢાળ આજે નવી પેઢીના ભજન ગાન િીખતા યુવાનો માટે માગાદિાનરૂપ છે. એમનામાં જનસમુદાયને

) #$(*

, ! ) (

" +# ) * ' "

% -

& "% & "% !(* %*! $ ) (& ,,, !(* %*! $ ) (&

33

રાજકોટવાસીઓની સાંસ્કૃસતક પ્રવૃસિઓનું કેજદ્ર હેમુ ગઢવી હોલ (ફોટોઃ અિુરાગ વાગરિયા)

હેમુ ગઢવી

રમેશ મહેતા

નાનજીભાઈ સમસ્િી

હરસુર ગઢવી

રસલીન કરી િકાવવાનું સામથ્યા હતું. આજે પણ ભજન ગાયકીમાં એમના ઢાળ-ઢંગ માગાદિાનરૂપ છે. કરિનદાસ સાગશિયા પણ એવા મરમી અને તળપદા ઢંગના ભજનની ગાયકી ધરાવતા ભજશનક તરીકે ઉદાહરણરૂપ છે. હીરા ભલા વ્યાસની ભવાઈ ભજવણી સમગ્ર સૌરાષ્ટ્રમાં વખણાતી. તેઓ લોકગીતો - લોકકથાને પણ ઉિમ રીતે િપતુત કરી િકતા. એમની પાસે સૌરાષ્ટ્રના લોકસાશહવયની અને લોકસંપકૃશતની ઘણી બધી વાનગીઓ હતી. એ સમયના બીજા એક ખૂબ જ િખ્યાત કલાકાર તે મીિાભાઈ પરસાણા. તેઓ િાચીન રાસ-ગરબીને એની મૂળ છટા સાથે રજૂ કરવાનું સામથ્યા ધરાવતા હતા. સૌરાષ્ટ્રમાં િચશલત અને િયોજાતા જૂના તળપદા િલદોના અથોા લોકગીતના માધ્યમથી સમજાવીને લોકસાશહવયની સમજણ આપવાનું તેમનું કૌિલ્ય પણ ધ્યાનાહા છે. ધરતી સાથે ઘરોબો ધરાવતા આ કલાધરો સામાડય-પથુળ મનોરંજન પુરું પાડવામાં માનતા ન હતા. તેઓ કલાના આરાધક હતા, ઉપાસક હતા અને લોકરુશચનું ઘડતર પૂરુ ગાંભીયા જાળવીને કરતા હતા, આ તેમની મોટાઈ હતી. જે આજે પણ એમને મોભાના કલાકાર - કલાધર તરીકે પથાપે છે. એવું જ મોટું નામ આપાભાઈ ગઢવીનું અને જીતુદાન ગઢવીનું છે. એમનું લેખન - િપતુશતકરણ ભારે લોકચાહના મેળવનારું હતું. િાપિીય સંગીત અને સુગમ સંગીતના કલાકારો પણ રાજકોટનું આગવું ઉદાહરણ ઉપસાવે છે. પુષ્પા છાયા, શ્રીમતી આિા િુકલ, પીયુ સરખેલ, જયંતી પટેલ, જયશ્રી ગજ્જર, ગાગદી વોરા, શવનોદ પટેલ, શિજેન શિવેદી, નેહા શિવેદી, િીશત ગજ્જર અને મનોજ જોિીના નામ તૂતા જ પમરણે ચઢે. ઉપેડદ્ર શિવેદીએ આકાિવાણીના માધ્યમથી સંગીતની પવરરચનાઓ બાંધી તે સમગ્ર ગુજરાતમાં પવીકૃશત પામીને આજે પણ પરંપરામાં સ્પથર છે. િાપિીય તેમ જ સુગમ સંગીતના યાદગાર િપતુશતકરણના કાયાિમો રાજકોટમાં સતત યોજાતા રહેતા હોય છે. એમની સાથે વાદકોમાં તબલામાં સંગત આપનારા કલાકારો જયંતી પટેલ અને વાયોલીનના અલપુ ખાન તો સમગ્ર ગુજરાતમાં િશસિ છે. સુગમ િાપિીય સંગીતની દુશનયામાં રાજકોટના હવેલી સંગીતને, ભશિ સંગીતને પણ બહોળી િશસશિ િાપ્ત થઈ છે. વૈષ્ણવ પરંપરાની ‘ઢાઢી લીલા’ કે ‘શ્રીનાથજીની ઝાંખી’ જેવા કાયાિમોની માંગ તો શવદેિમાં પણ રહી છે. આ કારણે અહીં કેસેટ્સ શનમા​ાણનો ઉદ્યોગ પણ શવકાસ પાપયો છે એ માટેના પટુશડયોમાં સતત ધ્વશનમુદ્રણ અને રેકોશડિંગના આયોજનો આગોતરા ગોિવાયેલા રહેતા હોય છે. કલાના િેિમાં રાજકોટનું આ એક મોટું અપાણ છે. એની ગુણવિા, શવિસનીયતા માટે પણ રાજકોટ જાણીતું છે. નૃવય િેિે પૂવદી ધામેશલયા અને પલ્લવી વ્યાસ નૃવય કાયાિમો િારા અને શિ​િણ િારા ઊગતી પેઢીની કકિોરીઓને નૃવયનું શિ​િણ પણ આપે છે. એમના આરંગેિમ યોજીને રાજકોટના સાંપકૃશતક વાતાવરણની સોડમ િસરાવે છે અને ભારતીય સંપકૃશતને જીવંત રાખે છે. આવા અનેક જૂથ રાજકોટમાં પહેલા પણ શિયાિીલ હતા અને આજે પણ શિયાિીલ છે. હવે 34

તો રાજકોટમાં ડો. ચંદ્રકાડત શહરાણીના કુિળ સંચાલનમાં પરફોશમુંગ આટિસની કોલેજ પણ સફળતાપૂવાક ચાલી રહી છે. આ પહેલા અમુભાઈ દોિી િારા પયુશઝક કોલેજ ચાલતી હતી. રાષ્ટ્રીયિાળામાં પણ ગાંધવા શવિ શવદ્યાલયની માડયતા િાપ્ત નૃવય-સંગીત શવદ્યાલય શિયાિીલ હતું. રાજકોટની કલા શિ​િણની પરંપરાનું આ પણ એક ઉજળું પાસુ અને પશરમાણ છે. બહુ ઓછી સંખ્યામાં રુશચ ધરાવતા અને ધગિવાળા, િીખવાવાળા મળે છતાં આ િેિે શિયાિીલ થવું અને રહેવું એ કલાિીશત અને કલા વચ્ચેની િશતબિતાનો પશરચય કરાવનારું પાસું છે. સંગીતના કાયાિમો તો હવે લગ્ન િસંગે અને અંગત રૂપે પણ યોજાય છે એટલે આ બધા કલાઉપાસકોને રુશચ મુજબનું કામકાજ મળી રહે છે. નીશતન દેવકા લોકગીત, દુહા-છંદ અને ભશિ સંગીતના ભારે િખ્યાત કલાકાર છે. તેમની મૂળ તળપદી ઢાળની જાણકારી, મેઘાણીના ગીતોને િપતુત કરવાની રીશત અને ઘેઘુર કંિની િપતુશત ખૂબ જ લોકશિય છે. શબહારી ગઢવી પણ એવું જ મોટું નામ છે. િાંશતલાલ રાણીંગા, નીલેિભાઈ પણ લોકશિય કાયાિમો િપતુત કરે છે. સોનલ સાગશિયાના રાસ-ગરબાઓ, પવાશમનારાયણ ગુરુકુળના શવદ્યાથદીઓની ગરબી-રાસ િપતુશત પણ ખૂબ જ લોકશિય છે. કંકણ ગ્રૂપ અને એવી સંપથાઓના માધ્યમથી ગરબા-રાસ અને ગરબીઓને મૂળ િાચીન ઢાળ, ઢંગ અને છટાથી રજૂ કરવાની આ કલાકારોની રીશત જ એમને િશસશિ અપાવે છે. રાસ-ગરબાના કાયાિમો માિ નવરાિી પુરતા જ સીશમત નથી રહ્યા. િુભ િસંગે પણ આવા િોફેિનલ િપતુશતકરણના આયોજનો સમાજની કલાિીશતના દ્યોતક છે. રાજકોટ રજવાડું હતું. સૌરાષ્ટ્ર - કાશિયાવાડ પટેટ વખતે રાજધાની હતું અને આજે પણ મહાનગર પછી મેટ્રોશસટી તરફ ગશત કરી રહ્યું છે. આ પથુળ શવકાસ છે, પણ સૂક્ષ્મ શવકાસ તો કલા પરવવેની એની રુશચ કેવી અને કેટલી છે એમાંથી જ ખરો પશરચય મળે. રાજકોટમાં રાજ્ય સરકાર િારા અને મહાનગરપાશલકા િારા કે, યુશનવશસાટીના યુથ ફેસ્પટવલ િારા યુવાનોની કલાિીશતના િશતઘોષ સંભળાય છે. અલબિ હવે તો શડપકો દાંશડયાના શિ​િણની અને અંગ્રેજી ડાડસ-પટેપ ગાનના વગોાની પણ વ્યવપથા થવા લાગી છે. પાચચાવય સંગીતનું શિ​િણ પણ લેનારા ઘણાં નીકળે છે. પસ્ચચમી સભ્યતાના િભાવ તળે િુિ ભારતીય - ગુજરાતી સંપકૃશતનું કલા ઘરેણું ઝંખવાિે નહીં. એના તળપદા સંગીત, પોષાક, નૃવય છટાઓનું આકષાણ આજે પણ એટલું જ છે, કહો કે રાજકોટને એનું ઘેલું લાલયું છે. નોરતાં અને સાતમ આિમમાં તો ગામડું રાજકોટમાં ઉતરી પડ્યું હોય એવું લાગે. એટલે કલાના ઉપાસકોની આ શૃંખલા મને તો દેવલોકમાં કલા િપતુત કરનારા કલાધર કોશટના, કલાને ધારણ કરનારા ભારતીય સંપકૃશતના ખરા વારસદારો લાગે છે. ‘ગુજરાત સમાચાર’ના રાજકોટ શવિેષાંક શનશમિે આ કલાિદશિણા કરવાનું બડયું એમાં આ શવદેિથી િકાશિત થતા સાપ્તાશહકની કલાપૂજાની વૃશિનું દિાન થાય છે. (લેરખકા કણસાગરા મરહલા આર્સિ કોલેજમાં અધ્યાપક છે)

રાજકોટના િારટવતો ◌ ડો. બળવંત જાની

ગયેલા જડમિંકર બૂચ ‘લશલત’ કશવતા િેિે રાજકોટનું મહત્ત્વનું નામ છે. મનુભાઈ શિવેદીએ ‘ગાકફલ’ ઉપનામથી ગઝલો અને ‘સરોદ’ ઉપનામથી જકોટના આંગણે અનેક સારપવત સાશહવયકારોએ કરેલી સાશહવય ભજનો રચેલા. જયાનંદ દવે ‘મનોગતા’ કાવ્યસંગ્રહથી િશસિ થયા. તેઓ સેવા ગુજરાતી સાશહવયના ઈશતહાસનું ઊજળું પાનું ગણાય છે. બહુ મૂળ તો કરાચીમાં કરસનદાસ માણેક સાથે હતા પણ પાકકપતાન અસ્પતવવમાં ઓછાને ખ્યાલ છે કે અહીંની હંટર ટ્રેશનંગ કોલેજમાં આચાયાપદે સેવા આપતા આવતા અહીં શિસ્ડસપાલ પદે રહેલા. િભાિંકર તેરૈયા અને ઈિરલાલ ર. શ્રી હરગોશવંદદાસ કાંટાવાળાએ અહીંથી ઘણાં િકાિનો તૈયાર કરેલા. એ દવે પણ અહીંથી ભાષાશવિાન અને શવવેચન િેિે મહત્ત્વનું િદાન કરી ગયા. ઉપરાંત નવલરામ પંડ્યા પણ ૧૮૭૬માં અહીં શિસ્ડસપાલ તરીકે રહેલા અને રાજકોટમાં રહીને ગુજરાત અને ગુજરાત બહાર ખૂબ જ િશસિ થયેલા ઘણાં શનબંધોનું સજાન અહીં થયેલું. લેંગ લાયિેરીમાં પણ તેઓ વ્યવપથામાં ગઝલગઢના રાજવી અમૃત ઘાયલની ગઝલો રાજકોટનું આભૂષણ છે. એવા માગાદિાન આપતાં. એ ઉપરાંત દુગા​ારામ મંછારામ જ બીજા રાજવી કશવશ્રી રુપવા મઝલુમી - પાઝોદ જેવા સુધારાવાદી સાિરે પણ અહીં કનાલ લેંગ દરબારની ગઝલો પણ ગુજરાતી ગઝલ કશવતાના સાથે રહીને ૧૮૫૬માં લેંગ લાયિેરીની પથાપનામાં ઈશતહાસમાં મહત્ત્વનું અપાણ છે. રાજકોટના આ ઊંડો રસ દાખવેલો. ઘણાં સુધારાવાદી શનબંધો ગાળાના મહત્ત્વના કશવ છે જયંત પલાણ, હશસત અહીં રાજકોટમાં રચાયા. સુધારક યુગના આવા બૂચ, ઉપેડદ્ર પંડ્યા અને મધુ કોિારી ગીતો, િખર િણ શવિાનોનું કાયાિેિ રાજકોટ હતું. અછાંદસ, છાંદસ તથા િયોગિીલ કશવતા અને કલાપીએ કશવતાનો કક્કો રાજકોટની કાવ્યસંગ્રહ ખૂબ જ િખ્યાત છે. રાજકુમાર કોલેજમાંથી િીખેલો. કશવશ્રી સુરેિચંદ્ર પંશડત, આનંદ મહેતા, મહેડદ્ર ડહાનાલાલે અહીં શિ​િક તરીકે સેવાઓ આપતા જોિી, લશલત શિવેદી, સંજુ વાળા, નીશતન આપતા ઊશમા કશવતાઓ પણ રચી. અહીંના વડગામા અને શદલીપ જોિી, અરશવંદ ભટ્ટ, વસંત લેંગ લાયબ્રેરી શિભુવન વ્યાસનું ‘ધડય હો ધડય સૌરાષ્ટ્ર જોિી અને યિેિ દવે જેવા આિ-દસ કશવઓ ધરણી...’ કાવ્ય ખૂબ જ િશસશિને પામેલું. તેમના કાવ્યસંગ્રહો ‘આવતાન’, સાંિત સમયે કાવ્યસજાનથી સજા​ાતી કશવતામાં ધ્યાનાહા બની રહ્યા છે. ‘ગુંજારવ’માં દેિભશિની કશવતાઓ ગ્રંથપથ છે. એવા જ બીજા મહત્ત્વના ‘ફૂલછાબ’ના માધ્યમથી અમૃતલાલ િેિ, ગુણવંત આચાયા, જયમલ્લ કશવ ઈડદુલાલ ગાંધીની ‘આંધળી માનો કાગળ’ રચનાથી ખૂબ જ ખ્યાશત પરમાર અને શનરંજન વમા​ા લેખો-નવશલકા-લોકસાશહવય િેિે મહત્ત્વનું િદાન પામેલા ભાપકર વોરા પણ મહત્ત્વના સજાક છે. કરી ગયા. મોહનલાલ મહેતા ‘સોપાન’ અને કાંશતલાલ િાહના િદાનને શિશટિ એજડસીમાં સેવારત હતા તે કશવશ્રી ભગવાનલાલ જોિીપુરા ઉવેખી િકાય તેમ નથી. રતુદાન રોહશડયા લોકકથાનકની નવશલકાથી અને િંભુિસાદ જોિીપુરા પણ મહત્ત્વના કશવ હતા. રાજકોટના ધ્યાનાહા બડયા. િાંશતલાલ જાની, હસમુખ રાવળની નવશલકાઓ પણ ટૂંકી ‘કાશિયાવાડ ટાઈપસ’ના તંિી પદે રહીને કાવ્ય િેિે મહત્ત્વનું િદાન કરી વાતા​ા િેિે મહત્ત્વની ભૂશમકા રચે છે.

રા

35

ગુણવંતરાય આચાયાની સાગરકથાઓ ગુજરાતી નવલકથા સાશહવયનું આભૂષણ છે. મોહનલાલ ચુનીલાલ ધામી પણ જૈન કથાસાશહવયને કારણે ખૂબ જ િખ્યાત થયા. બાબુભાઈ વૈદ્ય ‘શવિાશમિ’ નવલકથાથી ખૂબ જ િખ્યાત થયેલા. હસમુખ રાવળ, િમોદ સોલંકી, િાંશતલાલ જાની અને યાસીન દલાલ પણ નવલકથાઓ િારા િચશલત થયેલા નામો છે. નવશલકાનવલકથા િેિના આ કસબીઓ રાજકોટના સારપવત મંડળના મોભી છે. જયમલ્લ પરમાર, ઈડદુલાલ ગાંધીએ નાટકો પણ રચેલા. હસમુખ બારાડી રાજકોટના વતની છે. અમુલખ ભટ્ટ, હસમુખ રાવળ અને શવનોદ દવેએ રેશડયાના માધ્યમથી નાટકના પવરૂપને સશવિેષ લોકશિયતા અપષેલી. આશિકાગમન પૂવષે િાણિંકર જોિી ઘણો બધો સમય રાજકોટમાં રહેલા, વયાંથી લખેલા શનબંધ ગ્રંથો ડાયપપોરા સાશહવયનું આશિકાનું વાતાવરણ આલેખે છે. હાપય સાશહવય િેિે િારંભે અહીંથી અપાણ થયેલું ‘જોિી ઓશલયાનો અખાડો’ સંગ્રહના રચશયતા કોિારી જગજીવનદાસ રાજકોટનું નાક છે. અનુવાદક શવિનાથ પાિક પણ મૂળ રાજકોટના. બળવંત જાનીનું સંિોધનકાયા પણ રાજકોટમાં થયું. જૈન સા શહ વ ય - શવ વે ચ ન સંપાદન િેિે મહત્ત્વનું િદાન કરીને દેિશવદેિમાં ખૂબ જ માનભયુ​ું પથાન મેળવનાર મોહનલાલ દલીચંદ દેસાઈએ જૈન ગુજાર કશવઓના સૂશચના દિ ભાગો અમૃત ઘાયલ અમૃતલાલ શેઠ િશસિ કરેલા. ‘જૈન સંિોધક’ નામે સામાશયક પણ ચલાવતા. ઈ પ મા ઈ લ નાગોરીના મુસ્પલમ ધમાના મમાને સમજાવતાં પુપતકો રાજકોટથી સમગ્ર ગુજરાતી ભાષાઓ સુધી પહોંચ્યા. પિકારવવ િેિે ખૂબ જ જાણીતા યાસીન દલાલ રાજકોટથી સમગ્ર દેિમાં ખ્યાશત પાપયા. કસવ નાનાલાલ ઈજદુલાલ ગાંધી શવિશવખ્યાત ભાષાશવદ્ ભગવાનલાલ ઈડદુજીનું ચશરિ આલેખનાર ભાનુસુખરામ મહેતાથી રાજકોટ રૂડું દેખાય છે. િદ્યુમ્ન જોિીપુરા એમના હાપયલેખોના સંગ્રહથી ગુજરાતમાં રાજકોટનું િશતશનશધવવ કરે છે. અંબાદાન રોહશડયા અને શબશપન આિર ખૂબ જાણીતા શવવેચક છે. રાજકોટમાંથી પિકારવવનું કામ અને એ શનશમિે સાશહસ્વયક પિકારવવ પણ ખીલ્યું. ‘ઊશમા નવરચના’ િારા જયમલ્લ પરમારે, ધીરેન ગાંધીએ ‘લયારા બાપુ’ના માધ્યમથી કલા અને સાશહવય િેિે જે િદાન કયુ​ું એનું ઘણું મૂલ્ય છે. ‘ફૂલછાબ’માં હરસુખ સંઘાણી પૂવષે અમૃતલાલ િેિ, શહંમતલાલ પારેખે પણ બહુ મહત્ત્વનું િદાન કયુ​ું. શદનેિ રાજા, અરશવંદ િાહ, રાજુલ દવે, આચાયા, મધુભાઈ બારભાયા અને જેરામભાઈ રાિોડે ઘણું બધું અખબારી લેખન કયુ​ું. એમાં સૌરાષ્ટ્રની તળપદી ભાષા-સંપકૃશતની સોડમનો અનુભવ મળે છે. સૌરાષ્ટ્રના તળપદા િશ્નો અને સંદભોા પણ પથાન પામતા હોય છે. શવશવધ િાસંશગક પૂશતાઓ તથા રશવવારની શવિેષ પૂશતાને કારણે સાશહસ્વયક પિકારવવને પથાન મળ્યું. શનબંધો, હાપય કે કાવ્યાપવાદ અને પુપતક પશરચયને પણ પથાન િાપ્ત થતું દૃશિગોચર થાય છે. સાશહસ્વયક સમાચારો, સંપકારલિી કાયાિમોને મોકળાિથી મૂકવાનું રાજકોટના પિકારવવનું વલણ અડય પથાને બહુ અવલોકવા મળતું નથી. આ રાજકોટી પિકારવવની તાસીર છે. રાજકોટના સારપવતો રાજકોટ પૂરતા સીશમત રહ્યા નથી. એમના 36

બધાના કામ ગુજરાત અને ગુજરાત બહાર શવપતયા​ા છે. ખાસ તો કશવતા િેિે અમૃત ઘાયલ, ભાનુિસાદ પંડ્યાની કશવતાઓ તો મોટા ભાગે સતત ઉદાહૃત થતી હોય છે. લશલત શિવેદી પણ હમણાં થોડા વષોાથી ગઝલ િારા મોટા ગજાનું રૂપ િગટાવી રહ્યા છે. સંત સાશહવય - લોક સાશહવય િેિે અહીંથી જયમલ્લ પરમાર, રતુદાન રોહશડયા, બળવંત જાની, રાજુલ દવે, અંબાદાન રોહશડયાના કાયોા બધે સંદભાસામગ્રી તરીકે પથાન અને માન િાપ્ત કરેલ છે. જૈન સાશહવય િેિે મોહનલાલ દલીચંદ દેસાઈએ તો સમગ્ર શવિના સંિોધકોને સહાયરૂપ સામગ્રી અહીંથી િકાશિત કરી છે. ‘જીવનનું પરોઢ’ના લેખક િભુદાસ ગાંધી પણ રાજકોટના જ. રાજકોટને આકાિવાણીનું કેડદ્ર િાપ્ત થયું. આ કારણે અનેકશવધ સાશહસ્વયક કાયાિમો શનશમિે લેખન િારા ખૂબ જ ઉિમ િકારના કાયાિમોનું શનમા​ાણ કરીને રાષ્ટ્રીય કિાએ વધુને વધુ એવોડિ રાજકોટ આકાિવાણી કેડદ્રે મેળવ્યા છે. એમાંની સેવાઓ પણ સાશહસ્વયક સારપવતકાયાથી સહેજ

કસવ કલાપી

રૂસ્વા મઝલૂમી

ગુણવંતરાય આચાયવ

ભાનુપ્રસાદ પંડ્યા

પણ ઓછી આંકવાની ન હોય. ઉપેડદ્ર શિવેદી, ચંદ્રકાંત ભટ્ટ, વસુબહેન, હસમુખ રાવળ, યિેિ દવે, દેવેન િાહ, વસંત જોિી વગેરેના શનમા​ાણ તથા સ્પિલટ આલેખનકાયા રાજકોટની િાખ વધારનારા છે. આપણી સંપકૃશતનો બહોળો અને વ્યાપક પવરૂપે િચાર-િસાર આ શનશમિે જ િટય બડયો. રાજકોટનું સંપકારકેડદ્ર સમા રામકૃષ્ણ આશ્રમની િવૃશિઓનું ઝૂમખું પણ સાશહસ્વયક વાતાવરણ શનમા​ાણ કરનારું પશરબળ છે. વકતૃવવ પપધા​ા, શનબંધલેખન, વ્યાખ્યાનો, પવામી શવવેકાનંદના િકાિનો અને ‘રામકૃષ્ણ જ્યોત’ સામાશયક િારા રાજકોટની સંપકારલિી િવૃશિ સંકોરાતી રહે છે. આવી જ બીજી એક મહત્ત્વની સંપથા છે લેંગ લાયિેરી. દોઢસો વષા જૂની આ લાયિેરીમાં પણ અવનવા કાયાિમો થતા રહે છે. ગ્રંથગોશિ, કશવ શમલન અને સાશહવયને લગતા અનેકશવધ કાયાિમોને કારણે લાયિેરી માિ ગ્રંથ આપ-લે પૂરતી સીશમત નથી રહી. સાશહસ્વયક વાતાવરણ શનમા​ાણમાં પણ મહત્ત્વનું યોગદાન અપષે છે. રાજકોટ માિ અથોાપાજાન, ઉદ્યોગ અને વેપાર-ધંધાને વરેલું છે એવું નથી. અહીં સરપવતીના કૃપાપાિ િલદ શિલ્પીઓએ સાશહવયની ઉપાસના પણ અશવરત કરી છે. લક્ષ્મી અને સરપવતીનું સંગમતીથા રાજકોટ છે. એમનાં સારપવતો થકી એનું પથાન દિાંગુલ ઊધ્વષે છે. (લેખક સૌરાષ્ટ્ર યુરિવરસિટીિા ગુજરાતી ભાષા-સારહત્ય ભવિ​િા અધ્યક્ષ અિે ઉત્તર ગુજરાત યુરિવરસિટીિા ભૂતપૂવિ ઉપકુલપરત છે)

રાજકોટના તવદ્યાધામો અને તિક્ષણ ટવપ્નદષ્ટા ◌ ડાે. પુલકેશી જાની જકોટમાં શિ​િણ-શવદ્યાસંપકારનું પાયાનું અનૌપચાશરક િકારનું રાશવદ્યાધામ તો મહેતાજીની શનિાળથી ઓળખાતી ઘણી િાળાઓ હતી. હવે શડશઝટલાઈઝેિન સુધી શવકાસ સાધ્યો છે અહીંના શવદ્યાધામોએ. ઈ.સ. ૧૮૫૩માં ‘કાશિયાવાડ હાઈપકૂલ’ તરીકે પથપાઈને પછી ૧૯૧૦થી ‘આલ્િેડ હાઈપકૂલ’નું નામકરણ પામીને પાછળથી શ્રી મોહનલાલ કરમચંદ ગાંધી શવદ્યાલયનું નામાશભધાન પામેલી છે. ઈ.સ. ૧૮૯૪થી પટેટની ઉદાર સખાવતથી અસ્પતવવમાં આવેલી ‘શ્રી કરણશસંહજી હાઈપકૂલ’ અને પછી ઈ.સ. ૧૯૦૦થી ધોળકકયા પશરવાર િારા પથપાયેલી ‘સૌરાષ્ટ્ર હાઈપકૂલ’ રાજકોટની પાયાની શવદ્યાસંપથાઓ છે. અકપમાતમાં વળતરરૂપે ‘આદરબાઈ ચૌધરી હાઈપકૂલ’ આકાર પામી. શિપતી શમિનરીઓ િારા ‘આઈ.પી. શમિન ગલ્સા હાઈપકૂલ.’ પણ આ બધામાં શિરમોર ગણી િકાય એવું શવદ્યાધામ તે ‘રાષ્ટ્રીય િાળા.’ ઈ.સ. ૧૯૨૫માં ગાંધીજીના રાજકોટ આગમનની ખુિાલીમાં પમૃશતમાં ૮૦ હજાર ચોરસ વાર જમીનમાં અસ્પતવવમાં આવી. રાજકોટમાં બાળશિ​િણ, કાંતણ, કસરત, સંગીત અને શ્રમશિ​િણનો આરંભ થયો. ઢેબરભાઈના કારણે ‘કડવીબાઈ કડયા શવદ્યાલય’ અને ‘કાડતા પિીશવકાસ ગૃહ’, ‘જી.ટી. ગલ્સા હાઈપકૂલ’ રાજકોટની કેળવણી સંપથામાં આજે પણ મૂલ્યશનિ શિ​િણ માટે અજોડ છે. રજવાડાના રાજકુમારો શગરાસદારોના સંતાનોને િાથશમક-માધ્યશમક શિ​િણ માટે પથાપાયેલી ‘રાજકુમાર કોલેજ’ શિશટિ એજ્યુકેિન શસપટમનો ઉવકૃિ નમૂનો છે. એ પછી અસ્પતવવમાં આવેલી ‘વીરાણી હાઈપકૂલ’, ‘કોટક કડયા શવદ્યાલય’ પણ રાજકોટની મહત્ત્વની માધ્યશમક શિ​િણની શવદ્યાસંપથા છે. કશવ-શિ​િક શિભુવન વ્યાસના પરામિાનમાં પવામીનારાયણ સંિદાયના મૂલ્યશનિ સંત ધમાજીવનદાસજીએ ‘પવામીનારાયણ ગુરુકૂળ’ િાથશમક-માધ્યશમક િાળાની

-. '**, #

1

#$'+) , %&*.

,

રાજકુમાર કોલેજ (ફોટોઃ અિુરાગ વાગરિયા)

પથાપના કરી એની સાથે છાિાલયને જોડીને શવદ્યાથદીના નૈશતક ઘડતરની સાથે શિ​િણની સંકલ્પના કરી એ રાજકોટની એક સાંપકૃશતક ઘટના ગણાય છે. પછી તો મહાવમા ગાંધી ચેશરટેબલ ટ્રપટ િારા લાભુભાઈ શિવેદીના માગાદિાનમાં આિ-દસ શવદ્યાધામો આરંભાયા. બહેરા-મૂંગા શવદ્યાથદીઓને શિ​િણ આપતી ‘વીરાણી બહેરા-મૂંગા શવદ્યાલય’ પણ મહત્ત્વની શવદ્યાસંપથા છે. લોહાણા શવકાસ ગૃહની અને બાટિન શવદ્યામંશદરની પી.ટી.સી. કોલેજો પણ ઘણી મહત્ત્વની છે. ‘શસપટર શનવેશદતા શવદ્યાલય’ મૂલ્યશનિ શિ​િણ આપતું અને ‘સેડટ મેરી હાઈપકૂલ’ તથા ‘શનમાળા કોડવેડટ’ શિપતી પાદરી ચચાના સંગિન

'' !. $)" * /% , . ) $ 2 ( $' -0 " .$) "( $' *(

37

હેિળની શવદ્યાશિ​િણ સંપથાઓ છે. મહાનગરપાશલકા હપતકની ‘િેિ હાઈપકૂલ’, ‘મહારાણી લક્ષ્મીબાઈ હાઈપકૂલ’ પણ સામાડય વગાના લોકોને શિ​િણ આપતા શવદ્યાધામો છે. સૌરાષ્ટ્ર શિ​િણ અને સેવા સમાજ ટ્રપટ િારા ભારતીય સંપકૃશતકેડદ્રી જીવનમૂલ્યો આધાશરત ‘સરપવતી શિ​િુ મંશદર’ િાથશમક તેમ જ માધ્યશમક શવદ્યાલયો રાજકોટના િણ પથાને શિયાિીલ છે. રાષ્ટ્રવાદી શવચારધારાને વરેલા આ શવદ્યાલયનો સમગ્ર રાજકોટમાં ઘણો િભાવ છે. ગેલેટસી ગ્રૂપના કકરણભાઈ પટેલે ‘સ.ન. શવદ્યાલય’ િરૂ કરીને ગુણવિાવાળા અંગ્રેજી માધ્યમના ભારે િભાવક શવદ્યાધામો ઊભા કયા​ા. રાજકોટમાં સાત-આિ પથાને પવશનભાર ધોરણે ચાલતા એમના શવદ્યાધામો રાજકોટના ઉચ્ચ શિ​િણનું ઊજળું િકરણ છે. હમણાં છે લ્ લા દસકાથી પવશનભા ર માધ્યશમક શવદ્યાલયોનો તો રાફડો ફાટ્યો છે. શવદ્યાથદીઓ વધુ ટકા મેળવે એ જ લક્ષ્ય રાખીને િાઈવેટ ટ્યુિન ક્લાસની માફક શવદ્યાથદીઓને ફિ ગોખણપટ્ટી અને લખાણની િવૃશિમાં પૂરી રાખતા આવા શવદ્યાલયોની પણ આજે ખૂબ બોલબાલા છે . િાથશમક-માધ્યશમક શિ​િણ નયુ​ું પાઠ્યપુ પ તકમાં શસશમત છે. સવાુંગી શવકાસના િકલ્પો, વકતૃવવ, ખેલકૂદ, શચિ આશદ તો સાવ શવસારે પાડી દેવાયા છે, રાજકોટમાં ખરેખર તો સવાુંગી શવકાસ માટે મથતી સંપથાઓ બહુ જૂજ છે. વાલીઓની પણ આ બાબતે પૂરી ઉદાસીનતા છે. ઈ.સ. ૧૯૩૭માં રાજકોટમાં ‘ધમષેડદ્રશસંહજી આટ્સા કોલેજ’ અને ‘કોટક સાયડસ કોલેજ’ની પથાપના થઈ. ઈ.સ. ૧૯૫૫માં ‘એ.એમ.પી. લો કોલેજ’ અહીં પશરસરમાં જ અસ્પતવવમાં આવી. ઈ.સ. ૧૯૬૨થી ‘પી.ડી. માલશવયા કોમસા કોલેજ’ પથાપાઈ અને અહીં ૧૯૬૩માં ‘એજ્યુકેિન કોલેજ’ િરૂ કરાઈ. ૧૯૬૪માં ‘વીરબાઈમા મશહલા કોલેજ’ પછીથી ‘કુંડશલયા કોલેજ’, ‘કણસાગરા કોલેજ’, ‘આર.પી. ભાલોશડયા કોલેજ’ અને ‘આર.આર. પટેલ કોલેજ’ જેવી કોલેજો પથપાઈ. ‘એ.વી.પી.ટી. ટેકશનકલ અભ્યાસિમ’ માટેની મહત્ત્વની સંપથા છે. નશસુંગ કોલેજ પણ ઘણી બધી સંખ્યામાં અસ્પતવવમાં આવી. છેલ્લા દાયકામાં તો પવશનભાર કોલેજ આઈ.ટી., એસ્ડજશનયશરંગ, હોશમયોપેથી, ફામાસી અને એમ.બી.એ., એમ.સી.એ. તથા બી.એડ., પી.ટી.સી.ની પચાસથી વધુ સંપથાઓ અસ્પતવવમાં આવી છે. આમા શવદ્યાથદીને સેવાકેડદ્રી બનીને મદદરૂપ થતી ‘વી.વી.પી. એસ્ડજશનયશરંગ કોલેજ’ આગવી સંપથા છે. ‘આવમીય ઈસ્ડપટટ્યુટ’માં પણ શવદ્યાથદીના શવકાસલિી ઘણી િવૃશિઓ િવતષે છે. સૌરાષ્ટ્ર યુશનવશસાટી ગુજરાતમાં ‘નેક’ એિેશડટેિનથી સૌથી વધુ ગુણાંક મેળવેલી યુશનવશસાટી છે. એમાં ૩૦થી વધુ ભવનોમાં ઉચ્ચ ગુણવિાવાળું શિ​િણ, સુશવધાસંપન્ન પશરસર, આધુશનક ગ્રંથાલય, પપોટિસકોપપલેટસ વગેરે સુશવધાથી શવદ્યાકીય વાતાવરણ પણ ગૂંજતું અનુભવાય છે. યુથ ફેસ્પટવલ, સેમેપટર શસપટમ, આધુશનક પરીિા તંિ વગેરે હમણાંથી એટલી હદે શવકાસ પાપયા છે કે કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય કે રાષ્ટ્રીય શિ​િણ વી વી પી એન્જજસનયસરંગ કોલેજ સંપથાની ગશરમા િાપ્ત કરતું શવદ્યાધામ હોય એવું અનુભવાય છે. ‘આર.કે. યુશનવશસાટી’ પવશનભાર યુશનવશસાટી છે. દીપચંદ ગાડદીના ઉદાર અનુદાન યુશનવશસાટી ઉપરાંત પવશનભાર સંપથાઓને પણ ખૂબ મળ્યા છે. એ કારણે શિ​િણ િેિે ઘણી સવલતો પણ અસ્પતવવમાં આવી છે. રાજકોટમાં શવશવધ િાશતઓના છાિાલયો છે. અનેક કોલેજોની હોપટેલ્સ છે અને અંગત રીતે શવદ્યાથદીઓને સાચવતા કુટુંબોની સંખ્યા પણ ઘણી છે. કોશચંગ ક્લાસીસ, પપધા​ાવમક પરીિામાં ઉતીણા થવા માટેના માગાદિાન કેડદ્રો પણ ઘણાં છે.

38

આલ્ફ્રેડ કોલેજ

એમના િારા શવદ્યાથદીઓને પરીિાકેડદ્રી શિ​િણ આપીને તૈયાર કરવામાં આવે છે. સી.એ.ના કોશચંગ માટે પણ રાજકોટ હવે ખૂબ જાણીતું થયું છે. રાજકોટ િાંત, શિપતવાળું અને સલામત િહેર હોઈને અહીં અભ્યાસ માટે આવવાનું વધુ પસંદ કરે છે. આવનારા શદવસોમાં હજુ વધુ ગુણવિાવાળા શવદ્યાધામોને અવકાિ છે. ડે પકૂલની સંખ્યા પણ શવપતરી રહી છે. શવશવધ િવૃશિઓ ઘોડેસવારી, પકેશટંગ, યોગને પણ કેટલાક શવદ્યાધામોએ શિ​િણમાં સામેલ કયાું છે. શિ​િણ િેિે અનેક પવપ્નદ્રિા એવા શિ​િણના સારપવતોએ સેવા અને સમપાણ ભાવનાથી શવદ્યાથદીઓના ઘડતરમાં પોતાનું યોગદાન આલયું છે. શિ​િણ િેિના આવા શવદ્યાગુરુઓ - સારપવતોની એક પરંપરા અહીં શવદ્યમાન હતી અને આજે પણ જીવંત છે. શિશટિ અમલદાર કનાલ લેંગે અહીં લાયિેરી અને કડયાિાળા પથાપીને શવદ્યાદાનની પહેલ કરી. મહારાજા િાકોર સાહેબ બાવાજી અને એ પરંપરામાં રાજવીઓ પણ કેળવણી માટે, કડયા કેળવણી માટે અને બાળશિ​િણ માટે યોગદાન આલયાના દપતાવેજી આધારો અહીંના દફ્તર ભંડાર ભવનમાં સુલભ છે. રમણલાલ કે યાશિક અને હરસુખ સંઘવી જેવા પવપ્નદ્રિા અને બહુશ્રુત શવિાનોએ અહીં કોલેજમાં શવદ્યાથદીઓના સવાુંગી શવકાસ માટે મથામણ કરી. શવદ્યાથદીઓમાં ખૂબ જ આદરભયુ​ું માન-સડમાન તેઓ ધરાવતા. િાથશમક-માધ્યશમક શિ​િણ અહીંથી મેળવેલા અનેક મહાનુભાવો આજે પણ એના એ સમયના શવદ્યાગુરુઓને યાદ કરે છે. ગાંધીજી, ઝવેરચંદ મેઘાણી જેવા મહાનુભાવોની આ શિ​િણભૂશમ છે. જયંત આચાયા, રાવલ સાહેબ જેવા ગુરુજનો એ સમયે આદિા પૂરો પાડનારા હતા, ઉપેડદ્ર પંડ્યા. ડો. િભાિંકર તેરૈયા, ડો. ઈિરલાલ ર. દવે, ડો. ભાનુિસાદ પંડ્યા, ડો. શવષ્ણુિસાદ એચ. જોિી, ડો. કે.કે. ખખ્ખર, ડો. શિયબાળાબહે ન િાહ અને આર.કે. ગાંધી તથા સી.એન. હકાણી અને રતુભાઈ શિંગાળાને આજે પણ શવદ્યાથદીઓ યાદ કરે છે . આવા શિ​િણ સારપવતો કે જેમણે સંશનિા અને શવદ્યાિીશતથી માિને માિ વગાશિ​િણમાં ઊંડો રસ દાખવીને વગા ને પવગા માં રૂપાંત શરત કરે લું . સુ ભ દ્રાબહે ન શ્રોફ, ચંદ્રકળાબહેન મોદી, ઉષાબહેન જાની, જી.ટી. જાની અને ઉશમાબહેન દેસાઈની સેવાઓ પણ શિ​િણિેિે શચરપમરણીય બની રહેિે. (લેખક રાજકોટિી મુરલીધર એજ્યુકેિ​િ કોલેજમાં અધ્યાપક તરીકે ફરજ બજાવે છે.)

રાજકોટ તજલ્લાનું લોકજીવન અને તેની તવિેષતાઓ ◌ ડો. બાબુભાઈ જે. ઢોલસરયા પરંપરા િમાણે ઋલવેદથી પુરાણો સુધી અને શવિાનોના મતે ભારતીય ‘લોક’ સમગ્ર માનવ સમુદાય છે. વયાં સુધી કે ‘આ લોક’ - પરલોક જેવા શવિાળ સૃશિમાં વહેંચાયેલા, પૃથ્વીલોક જેના પર વનપપશત, િાણીઓ, સમગ્ર જીવસૃશિને આવરી લે છે. ભારતીય સાશહવયમાં અનેક જલયાએ લોકને શવિાળ સમુદાયમાં સમાવેિ કરેલ છે. લોક અંગેની વ્યાખ્યા મનુભાઈ પંચોલ (દિાક) કહે છે, ‘લોક એટલે શહડદુ પણ નહીં ને લોક એટલે મુસલમાન પણ નહીં. લોક એટલે વાશણયો પણ નહીં અને લોક એટલે િાહ્મણ પણ નહીં. લોક એટલે કણબી પણ નહીં અને લોક એટલે હળ પકડવાવાળા કે બરછી પકડવાવાળા પણ નહીં એવું કોઈ નહીં. અરે, લોક એટલે પુરુષ પણ નહીં અને લોક એટલે પિી પણ નહીં.’ આમ ‘લોક’ને તેઓ વણા, કે જાશત કોમથી પર ગણે છે. ૧૫મી ઓગિ, ૧૯૪૭ પહેલા સૌરાષ્ટ્રમાં વસવાટ કરતી ૧૬૦થી વધુ િાશત, પેટાિાશત અને જાશતઓમાંથી ઘણી ખરી મધ્ય સૌરાષ્ટ્રમાં વસતી હતી. આ િાશતઓ-જાશતઓ કોમોમાં ખાસ કરીને આહીર, આરબ, દિનામી, કાિી, કણબી, કોળી, કડીઆ, કંસારા, કાંગશિયા, કસાઈ, કુભ ં ાર, કલાલ, શિપતી, ખિી, ખાંટ, ખારવા, ખોજા, ખશસયા, ખવાસ, ગરોડા, ગોશડયા, સુથાર, નાગર, નટ, િાહ્મણ, ચારણ, સોની, સતવારા, સંધાર, સરાશણયા, સૈયદ, સંધી, સુમરા, િેખ, ચમાર, સલાટ, સીદી, સરવણ, સેન, શસપાઈ, સગર, ચામિા, વાઢા, જત, ઝાટ, ડબગર, દરજી, ઢાઢી, ઢોલી, ધોબી, માળી, ધૂળધોયા, તૂરી, તરક, તંબોળી, તરગાળા, પીંજારા, પિાણ, પુરશબયા, પારસી, મુલ્લા, બાબી, મુલસ ે લામ, બલોચ, બાબર, બારોટ, ભણસારી, ભાંડ, ભાવસાર, ભીલ, ભાટ, ભાશટયા, ભંગી, ભોપા, ભોઈ, ભરવાડ, મેર, મુમના, મોચી, મેમણ, મુડં ા, મીર, મશહયા, પયાણા, મકરાણી, મતવા, ગવલી, ફકીર, રાજપૂત, બાબશરયા, રબારી, રામાનંદી, રાવળદેવ, લુહાશરયા, લોધા, લોહાણા, લુહાર, વાંઝા, વહોદા, વાદી, વાશણયા, વણઝારા, વણકર, વાઘેર (શહડદુ મુસ્પલમ), વાણંદ,

વાઘરી (દેવીપૂજક), વૈરાગી, હાડી, હજામ, ડફેર, ખલાસી, ગાડશલયા, ગારુડી, ચામશડયા, પઢાર, ડાંગશસયા, માગદી, સાધુ, મદારી, મલ, નાગોરી વગેરે આજે પણ આ શજલ્લામાં વસે છે. કેટલીક કોમો શહડદુ મુસલમાનની પેટા િાશતઓ છે અને સમાજ વ્યવસાયમાં સંકળાયેલી છે. જેમ કે, શહડદુ સુથાર તો મુસલમાન વાઢા, શહડદુ વાણંદ તો મુસલમાન બાબર, મુસલમાન ઘાંચી તો શહડદુ મોદી, શહડદુ કણબી તો મુસલમાન મુમના, મુસલમાન ખોજા તો શહડદુ લોહાણા, મુસલમાનમાં મેમણ તો શહડદુમાં વાશણયા, શહડદુમાં િાહ્મણ તેના જેવા મુસલમાનમાં વોરા જેવી અનેક કોમો વ્યવસાયમાં સમાનતા ધરાવે છે. રાજકોટ શજલ્લાની મુખ્ય વપતી કણબી-પટેલ પાટીદાર, લોહાણા, વાશણયા, રાજપૂત, કોળી િમાણમાં વધુ છે તે સઘળાં ગ્રામજીવનમાં બંધારણમાં પણ દૃચયમાન થતુ.ં ગામની મુખ્ય વપતી ખેતી કરતા વગાની હતી. તેમાં કણબી પટેલો ખાસ હતા. એ શસવાય આશહર, રાજપૂત, કોળી પણ ખેતી કરનારા વગામાં હતા. બાકીની વપતીમાં દરજી એક કે બે ઘર, સુથારના બેએક ઘર, લુહારના એક-બે, દશલત, દેવીપૂજકના વાસમાં અને અડયનું િમાણ ઓછું હતુ.ં આગળ દિા​ાવલ ે ી આ શજલ્લાની િાશત અને જાશત િમાણે વ્યવસાયમાં હતા. કંસારો તાંબા શપિળના વાસણ બનાવે તો લુહાર લોઢું ઘડીને અનેક ચીજો બનાવે. સુથાર લાકડાનું કામ કરે અને કણબી ખેતીકામ કરે. એ સમયે લોકોને પોતાની આગવી સંપકૃશત, પોતાની જાશત િમાણે પોિાકો, પુરુષોના, પિીઓના, બાળકોના અલગ પોિાકો, પુરુષ કોઈ પણ િાશતનો હોય તે માથા પર પાઘડી બાંધ,ે પછી તે િાશત િમાણેની કે રાજ િમાણેની અલગ હોય. ગોંડલની આંશટયાળી ચાંચવી, મોરબીની ગોળ, વાંકાનેરની જુદી, જસદણ અલગ પડે તેમ િાશત િમાણે કણબીના સફેદ, િાહ્મણ વાશણયાની રંગીન, કાશટયાવરણના છોગા અલગ એમ શવશવધતા આવે, પણ પુરુષના માથા પર પાઘડી ખરી. જેમ પાઘડી તેમ પિીઓના કપડાં, સાડલાં, ઓઢણી, ચશણયા, ઘાઘરા વગેરે પણ જાશત િમાણે િાશત િમાણે અલગ કપડાં હતા. (આ લેખકે ૩૬

39

િકારનાં કાપડાં એકિાં કરેલાં છે. જે સૌરાષ્ટ્ર યુશનવશસાટીમાં સચવાયેલા છે.) આમ ગત સમયનું લોકજીવન તેના પોિાક, આવાસ, રીતશરવાજમાં શવશવધતાભયુ​ું હતુ.ં લોકોને પોતાના ઉવસવો હતા. તેમાં કુટબ ું ના ઉવસવો કે િસંગો, િાશતના કૂળના, સમગ્ર ગામના અને સમગ્ર જાશતના ઉવસવો હતા. તેમાં લોકો મહાલતા. સમય િમાણે તેમાં પશરવતાન આવ્યું છે. છતાં કેટલીક શવચરતી જાશતઓની શવશિ​િતા આજે પણ નજરે ચઢે છે. જેમ કે વાદી, નાથખાવા, મદારી, ગોશડયા, લુહાશરયા જેવી િાશતઓ આજે પણ સ્પથર થઈ નથી. તેમને રહેવા માટે આજે કાચા ઝૂપં ડામાં સમગ્ર જીવન ગુજારનારી કોમો રાજ્યમાં અડય પથળે છે તેવી છે. રાજકોટ શજલ્લામાં પણ તેનું અસ્પતવવ છે. જેને સ્પથર કરવાના િયત્નો થઈ રહ્યા છે. રાજકોટનું પારેવાડા તેનો નમૂનો છે. રાજકોટ શજલ્લામાં ચારણની િણેક પેટા િાશતઓ વસે છે. તેમાં તુબ ં લ ે ચારણ, અગરબરછા ચારણ અને ચારણ-ગઢવી તેમાંથી ચારણ ગઢવી સ્પથર થઈ ગયેલા અને આગળ વધેલા શિશિત છે. જ્યારે ઉપર ગણાવેલ ચારણની બે પેટા િાશતઓને આજે પણ પોતાના રહેણાંક માટે મકાનો નથી. તેઓ ખાસ િકારનાં ઝૂપં ડાઓમાં રહે છે અને પિુપાલનનો વ્યવસાય કરે છે. તેમને માટે િાસન અને સમાજે શવચારવું ઘટે. આવું ભટકતું અસ્પથર કે અધાસ્પથર જીવન જીવતા લોકો પણ પોતાના લગ્નના ઉવસવો આનંદથી ઉજવે છે. માતાજીના માંડવા, ધાશમાક િસંગો વગેરમે ાં આજના સમૃિ સમાજો આનંદ ન માણી િકે તેવો આનંદોલ્લાસ તેમનામાં જોઈ િકીએ છીએ. ટાઢ, તડકો, વરસાદમાં કુદરતની સાથે તાલમેલ કરનારા આવા ખડતલ માણસોને લોકિાહીનો લાભ પહેજ પણ મળ્યો નથી છતાં તેની ફશરયાદ નથી. તે તેની ખમીરી છે. લાચારી નથી. પરંતુ આપણા કહેવાતા શિશિત કે ઉજશળયાતની તે િરમ પણ છે. આ શજલ્લાની શવિેષતા તો એ છે કે શજલ્લામાં વસતા કણબી પટેલોની જૂની સંપકૃશત અને રહેણીકરણી રીતશરવાજ ભાત પાડે એવા હતા. ધોરાજીઉપલેટાના પટેલોની જીવનિૈલી મોરબી પંથકની જીવનરીશત, વાંકાનેર, જસદણ વળી અલગ રીતે તેમ જ લોશધકા-પડધરી અલગ પડે. પરંતુ આજે, આવી અલગતા કહીં દેખાતી નથી. વ્યવસાયમાં જેમ પવતંિતા તેમ રીતશરવાજ, પહેરવેિ, બોલી એ બધામાં સામાડયીકરણ થતું જાય છે. ઉપર જણાવેલી દરેક િાશતને પોતાનો આગવો વ્યવસાય હતો. તેમાં તેની કુિળતા હતી. જેમ કે લુહાર લોખંડના ઓજારો બનાવે, પરંતુ તેને ધારદાર બનાવવાનું કામ સરાશણયાનું હતુ.ં સુથાર અને સંઘશે ડયાનું પણ આવું જ. કણબી પટેલની ખેતી અડય કરતા અલગ પડી જાય. રાજપૂત િશિયની બહાદુરી અડયમાં ન મળે. કોળી પગી હતા. ચોરનું પગેરું મેળવવામાં તેના જેવા અડય શનષ્ણાત મળે નહીં. પોલીસને પણ તેની મદદ લેવી પડતી. કુભ ં ારની

કરામત જુઓ. માટીમાંથી સુદં ર મજાના ઘાટ બનાવે અને પકવે પણ એવા કુભ ં ારનું નામ િજાપશત આપવામાં આવ્યું કારણ કે શહડદુ િાપિો િમાણે માણસના ઘાટ ઘડનારા િજાપશત િાહ્મણ ગણાય છે. તેમ માટીમાંથી અનેક ઘાટ ઘડે તે િજાપશત. લોકજીવનમાં દરેક સારા માિા િસંગોએ ગામમાં વસતા અનેકને યાદ કરતા. લગ્નમાં દીવડો બનાવનારો લુહાર, પોખણાની વપતુઓ અને બાજોિ માટે સુથારની જરૂર પડે. કુભ ં પથાપન માટે કુભ ં ાર, એમ ગામના બધા જ કારીગરો કમાિીલોની સેવાઓનો લગ્ન િસંગમાં લાભ લેવાય અને દરેકને મહેનતાણું મળી રહે.

• રાજકોટ સજલ્લાનું સમાજજીવન અને ધમવજીવન રાજકોટ શજલ્લાના અનેરાં માનવરત્નો છે. જેમ કે બે રાષ્ટ્રના રાષ્ટ્રશપતાઓ રાજકોટ શજલ્લામાં િગટ થયા છે. તો ભોજાભગત, ભિ શ્રી જલારામબાપા, દાસીજીવણ તેમ જ રાણીમા-રૂડીમા જેવા ભિોનું િાગટ્ય પણ રાજકોટ શજલ્લામાં થયું છે. ગોંડલ નરેિ ભગવતશસંહજી જેવા ઉિમ િાસક પણ આ જ શજલ્લાનું રત્ન છે. આકાિવાણી રાજકોટનાં ગાયક કલાકારો હેમુ ગઢવી, હેમત ં ચૌહાણ વગેરે રાજકોટ શજલ્લાના જ તો અને સનત િાકર, બળવંતભાઈ જોિી જેવા શચિકારો પણ રાજકોટ શજલ્લાએ આલયા છે. અહીં ભારતના મુખ્ય ધમોાના ધમાપથાનો અને શ્રિાનાં પથાનો પણ આવેલાં છે. રાજકોટ મહાનગરમાં શહડદુ-મુસ્પલમ, િીખ, શિપતી, પારસી બધી કોમો એકબીજાના આદરથી જીવનારી સાશબત થઈ છે. રાજકોટમાં પરપપર સુલહે અને િાંશતથી જીવનારી કોમોમાં પરંપરાગત લોકજીવનના સંપકાર ઊતરી આવેલા છે. ગત સમય સુધી િાંશતનગર એવું રાજકોટ ને શજલ્લા શવપતારોમાં લોકમેળાઓની પણ એક આગવી િણાલી છે. તેમાં શહડદુના જડમાિમીનો મેળો હોય કે ધોરાજીનો ઉષા હોય જાશત કોમના ભેદભાવ વગર સૌ આનંદથી મહાલે છે. હવે જાશત-િાશતની માિ ઓળખ રહી છે. ધંધા-રોજગારમાં કોઈ બંધન નથી. દરેક માણસ પોતાની િમતા અને આવડત િમાણે ધંધા-વ્યવસાય કરી િકે છે. િજાપશત સુથારી કામ કરે છે. વેપાર પણ કરે છે. ઘાંચી ઓટો પાટ્સાનું ઉવપાદન કરે છે. વણકર શસશવલ કોડટ્રાટટર છે તેમ જ કણબી પટેલ અનેક વ્યવસાયોમાં જોડાઈ ગયા છે. આમ દરેક મુિ રીતે વ્યવસાયો કરી િકે છે. રીતશરવાજોમાં પણ પરંપરા પશરવતાન પામતી રહે છે. લગ્નના હોલ અને લગ્ન વાડીઓનું કલ્ચર આવી ગયું છે. તેમાં વણા િાશત િમાણેના શરવાજો સમાપ્ત થતા જાય છે. (લેખક સૌરાષ્ટ્રિા લોકજીવિ​િા અભ્યાસુ છે.)

કાઠું કાઢતાં કાતઠયાવાડીઓ ◌ કકશોર પ્રતાપ રાષ્ટ્રને ૧૬૦૦ કકલોમીટરનો સાગરકાંિો કુદરતી રીતે મળ્યો છે, આ સૌ સાગરકાંિાએ દુશનયાભરના દેિોને સૌરાષ્ટ્ર-ગુજરાતના વેપારીઓ, ઉદ્યોગપશતઓ, રાજકીય, સામાશજક આગેવાનો આલયાં છે. તો બે દેિને રાષ્ટ્રશપતા પણ આ જ ધીંગી ધરાએ આલયા છે - આપણા રાષ્ટ્રશપતા મહાવમા ગાંધી પોરબંદરના તો પાકકપતાનના રાષ્ટ્રશપતા મોહપમદ અલી ઝીણા રાજકોટ શજલ્લામાં આવેલા ઉપલેટા તાલુકાના પાનેલીના. દુશનયાનો કોઈ ખૂણો એવો નથી કે જ્યાં એક પણ ગુજરાતી ન હોય અને કાશિયાવાડમાં એક પણ ગામ કદાચ એવું નહીં હોય જ્યાંથી રાજાિાહી વખતથી આજ શદન સુધીમાં કોઈ શવદેિમાં ગયું ન હોય, કે પછી શવદેિમાં તેમના પવજનો રહેતા ન હોય. કેટલાક જાણીતા નામ સાથે િરૂઆત કરીએ તો મહેતા ગ્રૂપના ફાઉડડર નાનજી કાશલદાસ મહેતાએ તો માિ ૧૩ જ વષાની વયે દશરયો ખેડ્યો હતો. તેમના સાહસનું િતીક મહેતા ગ્રૂપ આજે એક સામ્રાજ્ય તરીકે શવકપયું છે. ૧૮૮૭માં પોરબંદરના એક નાના એવા ગોરાણા ગામમાં જડમેલાં નાનજી કાશલદાસ મહેતાનું નામ આજે આશિકામાં ખૂબ જ માનપૂવાક લેવામાં આવી રહ્યું છે. રાષ્ટ્રશપતા ગાંધીજીની જડમભૂશમ એવાં પોરબંદર િહેરમાં ગાંધી જડમપથળને કકતદીમંશદરનું પવરૂપ આપણાં આ કાશિયાવાડીએ આલયું છે. કાકાસાહેબ કાલેલકરે પૂવા આશિકાના િવાસ શવષે ૧૯૫૧માં ‘પૂવા આશિકામાં’ પુપતક લખ્યું. આ પુપતકમાં પણ નાનજીભાઈ કાશલદાસનો ઉલ્લેખ કરતા લખ્યું છે કે, ‘રાજરત્ન ભાઈશ્રી નાનજી કાશલદાસ પાસેથી 40

એમના અને આશિકામાં વસતાં આપણાં બીજા લોકોના પુરુષાથા અને પરાિમની વાતો સાંભળીને એ દેિ કેવો હિે અને આપણાં લોકોએ એનું રૂપ ફેરવવામાં કેવો ફાળો આલયો છે એ જોવાની ઇચ્છા વધી હતી.’ કાકાસાહેબની આ વાત પરથી જ ખ્યાલ આવે છે કે કાશિયાવાડીઓએ આશિકામાં એ વખતની આશદવાસી િજાની સાથે રહી કેવી રીતે કામ પાડ્યા હિે? આશિકામાં કેટલાક શવપતાર તો એવા હતા જ્યાં આશદવાસી િજાના િરીર પર કપડાં પણ નહોતા. એ સમયે સાહશસક કાશિયાવાડીઓએ જંગલોમાં જઈ આશદવાસીઓનો િેમ જીતવા એને સૌ િથમ તન ઢાંકવા માટે સમજાવીને કપડાં આલયાં અને એ પછી એ જ સાહશસકોએ આશિકામાં કપડાંનો વ્યાપાર િરૂ કયોા. રંગુન સાથે તો ગુજરાતનો નાતો બીજા શવિયુિ પહેલાનો છે. બમા​ા સાથે આપણો વ્યાપારી સંબંધ સૈકાઓથી ચાલ્યો આવે છે. માંડલે, મોલ્મીન, બસીન, રંગુનમાં એવાં અનેક કુટુંબો છે જેમને બમા​ામાં જ ચાર-ચાર પેઢીઓ થઈ ગઈ છે. બીજા શવિ યુિ દરશમયાન જ્યારે જ્યારે બોપબ વષા​ા કરી એ વખતે અનેક ગુજરાતીઓ જે કાંઈ સાધન હાથ લાલયું તે લઈને વતન તરફ દોડ્યા હતા. યુિ દરશમયાન રંગુનમાં રહી ગયેલાં ગુજરાતીઓ બોપબમારો થતો હતો તેનાંથી બચવા તીનાંજો ચાલ્યા ગયા હતા. આમ યુિ દરશમયાન તીનાંજો ગુજરાતીઓની વસાહત જેવું બની ગયું હતું. આજે પણ વયાં ગુજરાતીઓની સંખ્યા સારી એવી છે - મરચડટ પટ્રીટ, મોગલ પટ્રીટ, એડવડિ પટ્રીટમાં લટાર મારો તો એવું લાગે કે ગુજરાતના જ અમદાવાદ, વડોદરા કે રાજકોટ જેવાં િહેરમાં આવી ગયાં છીએ. રંગુનમાં ગુજરાતી સમાજ છે, જયંશતભાઈ જોિી, કાંશતભાઈ િાહ,

મપકત સાથે ભારતનો સંબંધ બહુ પુરાણો છે, વાડીભાઈ, બી. સી. િાહ, હશરભાઈ જેવાં કાશિયાવાડી પોટુિગીઝોએ મપકતમાં પંદરમી સદીમાં કોિી નાખી હતી તે ગુજરાતીઓએ એક સમયે ગુજરાતી સમાજની િવૃશિને વખતે પણ અહીં શહડદુ હતા. આરબોના હાથમાં મપકતનું ધમધમતી રાખી હતી. રંગુનમાં પાલનપુરના જૈન ભાઈઓની રાજ્ય અપાવનારા પણ આપણા શહડદી હતા. અહીં આજે સંખ્યા પણ સારી એવી છે. ઘણાંની તો જડમભૂશમ જ રંગુન છે, પણ ભારતીયોને ખાસ કરીને ગુજરાતીઓને માનની તેમનામાં ગુજરાતી અને બમદીઝ - બંને સંપકૃશતનો સમડવય દૃશિએ જુએ છે. જોવાં મળે છે. મપકત અને મતરામાં પણ ઘણી જૂની ગુજરાતીઓ પેઢી રાજકોટ, જામનગર, ગોંડલ, ધોરાજી અને કચ્છના છે, જેમાં જાણીતા કહી િકાય તેવાં દયારામ (પરસોિમ પશરવારો પણ અહીં સંપીને રહે છે. ગુજરાતી સમાજની િવૃશિને કાનજીવાળા) અને લક્ષ્મીદાસ થારીઆનું નામ આપી િકાય. વેગ આપવામાં આ પશરવારોએ પણ મહત્ત્વની ભૂશમકા અદા તો, મૂળ ગોંડલના મગનભાઈ િાહ્મણ હોવા છતાં કરી છે. બમા​ામાં આઝાદી પહેલાં પિીઓનું વેપાર, ધંધા અને તેમનામાં વશણકના પણ ગુણ ખરાં. એમણે વષોા પહેલાં મપકત બહારના વ્યવહારમાં વચાપવ હતું તેથી પિીઓ બમદીઝ અને એ પછી લંડનમાં િો-રૂમ િરૂ કયાું. તેમણે અનેક શસવાયના પુરુષોના વધારે સંસગામાં આવવાથી અહીં અલગનાનજી કાલીદાસ મહેતા ગોંડલવાસીઓને સમૃિ બનાવ્યાં છે, અને આજે તેમનું અલગ રાષ્ટ્રના પુરુષોને પરણેલી પિીઓની સંતશત પણ છે. શવિાળ વ્યાપાશરક, સામ્રાજ્ય તેમના પુિો કુિળતાથી ચલાવી રહ્યાં હોવાનું આપણાં કેટલાક કાશિયાવાડીઓના સંસગામાં આવેલી પિીઓએ સંસાર જણાવાય છે. માંડીને કાશિયાવાડી - કમ - બમદીઝ સંપકૃશતનો િસાર કયોા છે. મૂળ રાજકોટના શગરીિભાઈ, અિોકભાઈ અને રાજુભાઈ આ િણેય રંગુનમાં બમદીઝો ઉપરાંત ‘પોવના’ લોકો મૂળ ગણાય છે. ‘પોવના’ મૂળ ભાઈઓએ સંપીને ડેરા દુબઈમાં લગભગ છેલ્લાં ૨૫ વષાથી રહે છે. તેઓ ભારતીય િાહ્મણો છે, પરંતુ માંડલોના રાજાએ તેમના પૂવાજોને બોલાવીને ઇઝરાયલમાંથી તાજા િાકભાજી લઈ આવીને આરબોના રસોડા સુધી બમા​ામાં વસાવ્યા હતા. પેઢીઓના વસવાટથી તેઓ બમદીઝ જેવાં બની ગયા પહોંચાડે છે. આવા જ એક રાજકોટીયન મુકેિભાઈ વાયાનું નામ દુબઈના હોવા છતાં થોડા સંપકારો િુિ િાહ્મણના રહી ગયા છે. આ લોકો મુખ્યવવે ફૂજેરાહમાં એપટેટ િોકર જાણીતું છે. જ્યોશતષનો વ્યવસાય કરે છે. બમા​ાનું વષા ૩૫૪ શદવસનું છે, એમના બાર પાર દુબઈમાં તો ગોલ્ડસૂક ઝોન આવેલો છે, અહીં જે લોકો હીરા, મશહના ચંદ્ર પિશતથી ગણાય છે. એટલે કે પૂનમે એક મશહનો પૂરો થાય છે ઝવેરાત કે સોનાના વેપારીઓ છે તેમાં ૬૦થી ૭૦ ટકા રાજકોટ, જાંબુડા, અને બાર માસ ૩૫૪ શદવસના થતાં હોય દર િણ વષષે અશધક માસ લાડી, ભાવનગરના છે. ઉમેરવો પડે છે. શિટનમાં તો ભારતીય લોકોના વસવાટની િરૂઆત આ બધી વાત અહીં એટલા માટે કરી રહ્યાં છે કે ભારતમાં શિટીિ િાસન િરૂ થયું વયારથી જ થઈ ગઈ હતી. કાશિયાવાડીઓ જ્યારે વતન છોડે એ વખતે જે દેિમાં જવાનું ભારત આઝાદ થયું તે પહેલાં ભારતમાંથી શિટન જનારાં મોટા હોય એ દેિની સંપકૃશત અને વાતાવરણ પોતાને અનુકૂળ આવે ભાગના શવદ્યાથદીઓ હતા વયાંથી શિ​િણ મેળવીને પાછા છે કે કેમ? તેનો ચોક્કસ અભ્યાસ કરે છે. અલબિ, મુચકેલી આવેલા અનેક લોકો આઝાદીની ચળવળમાં પણ જોડાયા હોય તો પણ તેમાંથી રપતા ચોક્કસ કાઢી લે છે. હતા. બમદીઝ લોકોના આરાધ્ય દેવ ભગવાન બુિ છે, પરંતુ દસકાઓ પૂવષેથી ગુજરાતીઓ અને પંજાબીઓ બમા​ામાં મહાદેવજીના મંશદરો પણ ઘણાં. આ બધું જોતાં ધમાિેમી આશિકાના અનેક દેિોમાં વેપાર-ધંધા માટે જઇ પહોંચ્યા હતા કાશિયાવાડીઓને અહીં વતન જેવું જ લાગે તે પવાભાશવક છે. અને વયાં જ પથાયી થયા તે કાળમાં આશિકાના આ દેિો સવયનારાયણ ગંગારામ પંચાલ નામ વાંચી કદાચ તમે શિટીિ સંપથાનો હતા. ભારતને આઝાદી મળ્યા બાદ આ દેિો શવચારવા લાગિો કે આ કાશિયાવાડી કોણ? સવયનારાયણ ધીમે ધીમે શિશટિ િાસનમાંથી મુિ થયા. યુગાડડામાં સરકાર પંચાલ એટલે સુરેડદ્રનગરના હળવદ તાલુકાના ટાકર ગામના ઉથલાવીને સિા પર આવનાર ઇદી અમીને ભારતીય લોકો વતની અને ભારતમાં ટેશલકોપયુશનકેિડસ તથા કોપલયુટર ધીરુભાઈ અંબાણી અને અડય એશિયનોની હકાલપટ્ટી કરી. આ લોકો શિશટિ િાંશતના જનક - સેમ શપિોડા. પાસપોટિ ધરાવતા હોવાથી શિટીિ સરકારે તેમને શિટનમાં આવવા દીધા, સેમ શપિોડા એક એવા કાશિયાવાડી છે જેમનું નામ માિ ગુજરાત, તો અડય લોકો કામચલાઉ વસવાટ માટે ભારત આવી ગયા હતા. ભારત કે નહીં જ દુશનયાભરના વૈિાશનકોમાં જાણીતું છે. પવ. રાજીવ યુગાડડામાંથી શિટન ગયેલા ભારતીયોમાં પણ સાહશસક કાશિયાવાડીઓની ગાંધીના આમંિણથી ભારતમાં આવેલા સેમ શપિોડાએ ભારતમાં સંખ્યા નાનીસૂની નહોતી. ટેશલકોપયુશનકેિડસમાં િાંશત આણી. આજે ભારતમાં મોબાઇલ ફોન અને આજે શિટનમાં સેંકડો કાશિયાવાડીઓ એવા વસે છે જેમનો જડમકોપલયુટર એ સેમ શપિોડાની ભેટ છે એમ કહી િકાય. ઉછેર શિટનમાં જ થયો છે - અને વતન સાથે દાદા-દાદીના લોહીના માંગરોળ નજીકના ચોરવાડના વતની એવા ધીરુભાઈ હશરચંદ સંબંધથી જોડાયેલા છે. શિટનમાં અનેકશવધ િેિે ગુજરાતીઓએ અંબાણીને કોણ નથી ઓળખતું? ધીરુભાઈ પણ ભારતના એક એવા કાશિયાવાડીઓએ કાિું કાઢ્યું છે. અને તેની યાદી કરવા બેસો તો પાન શબઝનેસમેન હતા જેમના સાહસથી શરલાયડસનું સામ્રાજ્ય ઉભું થયું છે. ટૂંકું પડે, પણ અહીં એક એવા કાશિયાવાડી બહેનની વાત જરૂર કરી ૨૮મી શડસેપબર, ૧૯૩૨માં ચોરવાડમાં જડમેલા ધીરુભાઈએ એક સમયે નાના લઇએ જેમણે લંડનમાં ‘સેઇફ એડડ સ્પપડી વૂમન બસ ડ્રાઇવર’નો એવોડિ કામદાર તરીકે આરબ વેપારીને વયાં કામ કયુ​ું હતું. ૧૯૫૦માં મુંબઈ પરત મેળવ્યો છે. મૂળ રાજકોટના વશનતાબેન હશરિકુમાર ધામેચા, લગભગ આવ્યા પછી એમણે ટેટસટાઇલનો ધંધો િરૂ કયોા, જેમાં સારી એવી કમાણી પચ્ચીસેક વષાથી લંડનમાં વસવાટ કરે છે. વશનતાબહેન લંડનના િથમ થયા બાદ અમદાવાદમાં કાપડ શમલ િરૂ કરી. આજે તેમના બંને પુિો મુકેિ ગુજરાતી મશહલા બસ ચાલક છે, બે પુિો અને એક પુિીના અંબાણી અને અશનલ અંબાણી દુશનયાના અબજોપશતઓની યાદીમાં પથાન ધરાવે છે. તેમની આ સમૃશિમાં કાશિયાવાડનું માતા વશનતાબહેન હવે વતનમાં આવીને જીવનનો સંધ્યાકાળ ખમીર અને સાહસ ધબકે છે. પસાર કરવા માગે છે. આ તો કેટલાક જાણીતા કાશિયાવાડીઓની વાત થઇ, અમેશરકામાં િતાપ રાવલ એવાં કલાકાર છે જેમણે પણ દુબઈમાં જો તમે લટાર મારો તો એવું લાગે કે અહીં તો કાશિયાવાડી દૂહા, છંદ, લોકગીતોને આપણાં ગુજરાતી દરેક િહેર અને કપબામાં ટયાંક ને ટયાંક કાશિયાવાડ પશરવારોના કાયાિમોમાં જઈને ગૂંજતા રાખ્યાં છે. િતાપભાઈનો ધબકે છે. અરે ગોંડલમાં આવેલો દેવપરા શવપતાર તો આખો પશરવાર સંગીતમય છે. પુિ, પૂિવધુ અને પત્નીએ પણ મપકતમાં પણ છે. મપકતમાં ગોંડલથી ગયેલા દેવપરાના ગરબાને ગુજરાતીઓ વચ્ચે ગાજતાં-ગૂંજતાં રાખ્યાં છે. લોકોએ એક જ શવપતારમાં રહેવાનું પસંદ કયુ​ું અને આ કાશિયાવાડીઓ ભલે હજારો માઇલ દૂર દશરયાપારના શવપતારનું નામ પડી ગયું દેવપરા. એક સમયે મપકતમાં દેિોમાં જઇ વપયાં હોય, પરંતુ તેમણે વતન સાથેનો નાતો હીરાચંદભાઈ કોિારીનું નામ બહુ જાણીતું હતું, હીરાચંદભાઈ જાળવ્યો છે. સંપકાર-સંપકૃશતના જતન માટે આજે પણ પણ ગોંડલના જ વતની હતા, મપકતમાં એ ટ્રેઝરી ઓકફસર િયત્નિીલ જોવા મળે છે. તરીકે પણ કામ કરતા હતા. (લેખક રાજકોટસ્થિત વરરષ્ઠ પત્રકાર છે.)

42

રાજકોટ િહેરનો આતથિક તવકાિઃ પ્રથમ નજરે ગ્રેજ્યુએિન અને પોપટ ગ્રેજ્યુએિન કોલેજે છે. સાથોસાથ ૧૪ જેટલી ઈજનેરી અને ફામાસી કોલેજો છે. ઔદ્યોશગકરણ અને િહેરીકરણની મોટી અસર રાજકોટ િહેરને થઈ રાષ્ટ્રના મધ્યમાં આવેલ એક િગશતિીલ અને શ્રેિ નગર તરીકે છે અને એ પણ છેલ્લા દસકામાં જ. આસપાસના શવપતારનાં ઘણા લોકો િશતિા મેળવી ચૂકેલું આ િહેર શજલ્લાનું મુખ્ય મથક છે. રાજકીય રોજગારી અને શિ​િણ માટે િહેરમાં આવીને વપયા છે. છેલ્લા દિકમાં ૪૮ વગાને કારણે છેલ્લા ૧૦૦ વષાથી તેનું મહત્ત્વ જળવાઈ રહ્યું છે. શિટીિ ટકાનો ઊંચો વૃશિદર જોવા મળે છે. પશરણામે િહેરનું પૂવાશનધા​ાશરત િાસનકાળથી રાજકોટ િહેર સૌરાષ્ટ્રમાં રાજકીય, આશથાક, સામાશજક, આયોજન ખોરવાઇ રહ્યું છે જેમાંથી રહેિાણ અને સેશનટેિનના િશ્નો સજા​ાયા સંપકૃશત અને ભૌગોશલક દૃશિએ મહત્ત્વનું પથાન ધરાવે છે. રાજકોટ પટેટની છે. પલમ શવપતાર વધી રહ્યા છે. કોપોારેિને ‘હૂડકો’ (હાઉસીંગ અબાન રાજધાની અને શિશટિ રાજના વડા મથક તરીકે તથા સૌરાષ્ટ્રની રાજધાની ડેવવપમેડટ કોપોારેિન)ની સહાયથી મકાનો બનાવી ગરીબ વગાની રહેિાણ તરીકે ૧૯૪૮થી ૧૯૫૬ સુધી રહેલ. ખાસ કરીને રાજકોટ િહેરમાં રેલવેના સમપયા હલ કરવા િયાસો કયા​ા છે. સફાઇ-પવચ્છતા માટે િહેરમાં ૧૯૮૧થી શડશવઝનલ કશમિનર અને સુશિડટેડડેડટ હેડ િાટિર પથપાતા રાજકોટ ભૂગભા ગટર યોજના લાગુ છે. પથાશપત ગટરની લંબાઈ ૨૫૦ કક.મી. જેટલી િહેરનું મહત્ત્વ વધવા પાપયું અને આજે પણ તેનાં આ મહત્ત્વની જાળવણી છે. જાહેર માગોા-પથળોને ૨૫,૦૦૦ ટ્યુબલાઈટ, ૨૭૦૦ સોશડયમ ને ૪૦૯૦થી સાથે શવકાસ તથા શવપતારમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. વધુ મરટયુરી લાઈટો ઝળાંહળાં કરે છે. સરવાળે િહેર માળખાગત ૧૯૪૭ના પવતંિ ભારતમાં સૌરાષ્ટ્ર િદેિની રાજધાનીનો દરજ્જો સુશવધાઓથી સજ્જ હોવાનું કહી િકાય. રાજકોટને અપાયો. ૧૯૪૯માં રાજકોટ નગરની લોકતાંશિક સુધરાઈની • રાજકોટઃ સૌરાષ્ટ્રનું ઔદ્યોસગક બાસ્કેટ િરૂઆત થઈ. આજે વપતી અને શવપતાર વધવાની સાથે ૨૩ જેટલા વોડિ અને રાજકોટ ગુજરાતમાં ઝડપભેર ઔદ્યોશગક શવકાસ કરતું િહેર છે. ૭૦૦થી વધુ સોસાયટી શવપતારો ધરાવે છે. જે િહેરનો સતત વધતો ફેલાવો રાષ્ટ્રનાં સૌથી મોંઘા િહેર તરીકે જાહેર થયેલા રાજકોટની આશથાક ઘટમાળ સૂચવે છે. ૧૯૫૦-૫૧માં માિ િણ કકલોમીટરની રેડજ ધરાવતું આ િહેર પર નજર ફેરવતાં જણાિે કે અહીં િેરબજારનાં જંગી સોદાઓ થાય છે. આજે અંદાજે ૩૦ કકલોમીટરની વધુ શવપતારમાં ફેલાયું છે. ૧૯૫૦-૫૧માં િહેર ઔદ્યોશગક અને વ્યાપાર-વાશણજ્ય િેિે હરણફાળ ભરી રહ્યું છે તેના ૧.૩૧ લાખની વપતી ધરાવતા આ િહેરની વપતી ૨૦૧૧ની વપતી ગણતરી મૂળમાં સૌરાષ્ટ્રના વ્યાપારી મંડળોનું યોગદાન શવિેષ છે. મુજબ ૧૩ લાખથી વધુ થવા પામી છે. મહારાજા લાખાજીરાજથી િરૂ થયેલા રાજકોટમાં ઇ.સ. ૧૯૧૦માં િથમ કાપડ મીલ પથપાઇ તે સાથે િહેરનો આ િહેરની શવકાસની ગાથા આજે સતત આગળ વધી રહેલ છે. આ શવકાસ ઔદ્યોશગક શવકાસ િરૂ થયો. મીલ પથાપના સાથે મીલપરા, ગુદં ાવાડી, ગાથાની એક ઝલક અહીં રજૂ કરી છે. કેવડાવાડી, લક્ષ્મીવાડી જેવા પછાત શવપતાર શવકપયા. િહેરમાં નાના પાયાનાં • શહેરની માળખાગત સુસવધાનો સવકાસ ઔદ્યોશગક એકમોનો ફેલાવો પણ સારો થયો છે. વ્યાપાશરક મંડળોની દશરયાઈ સપાટીથી ૧૩૮ મીટર ઊંચી સપાટીએ આવેલ સમ આબોહવા સશિયતાથી ગુજરાત ધરાવતું રાજકોટ (બન્ને ફોટોઃ અિુરાગ વાગરિયા) ઇડડપટ્રીયલ ડેવલપમેડટ આહલાદક સાંજ અને કો પ ોા રે િ ન રાત ધરાવે છે. પરંતુ ( જી આ ઈ ડી સી ) માળખાગત સુશવધાની વસાહતો પથપાઇ. ઈપવી દૃશિએ જોઇએ તો સન ૧૯૫૪માં િહેરમાં પાણીની તંગી ભશિનગર અને સતત રહે છે. તેની ૧૯૬૪માં આજી નદીના પાછળનું કારણ કકનારા શવપતારમાં િહેરનો સરેરાિ વસાહતો પથપાતાં ૧૦થી ૧૫ ઈંચ વરસાદ ઉદ્યોગો ધમધમતા થયા. છે અને વળી આ આ પછી મેટોડા અને વરસાદનું િમાણ સતત સૌરાષ્ટ્રમાં મગફળીની મબલખ ઉપજથી શહેરમાં અનેક ઓઈલ મીલો ધમધમે છે તો સજલ્લામાં કપાસ પણ કસદાર પાકે છે. િાપરમાં જીઆઈડીસી ઘટતું જાય છે. સામે પથપાઈ. અડય શજલ્લાની વસાહતો કરતાં વધુ સુશવધા ઉપલલધ હોવાથી પિે સતત વધતી વપતીને લીધે પાણી પુરવિાની માગ વધી રહી છે. રાજકોટની ઔદ્યોશગક વસાહતોમાં ઉવપાદન-ઉવપાદિા સતત વધી રહ્યા છે. કોપોારેિનના નળ કનેટિનો વધીને ૧.૨૨ લાખ થયા છે. િહેરની તરસ આ ઉપરાંત િહેરમાં ગોંડલ રોડ, કોિાશરયા પાસે, જામનગર રોડ, માધાપર સંતોષવા આજી ડેમ, ડયારી-૧, ડયારી-૨, ભાદર, લાલપરી, રાંદરડા ડેમપાસે, મોરબી રોડ, લાખાજીરાજ પટેિન પાસે, મવડી પાસે, લાતી લલોટ, તળાવ વગેરેનો ઉપયોગ થાય છે. િહેરના રપતાની વાત કરીએ તો શવજય લલોટ અને રણછોડનગરમાં ઔદ્યોશગક એકમો શવકપયા છે. જેમાં કોપોારેિને આજ સુધીમાં ૯૯૬ પાકા રપતા સશહત કુલ ૧૯૪૮ રપતા વાહન મુખ્યવવે પપેરપાટ્સા, મિીન ટુલ્સ, ઓઈલ એસ્ડજન, ફશનાચર, લલાસ્પટક, વ્યવહારની સુશવધા માટે બનાવ્યા છે. ઓઇલ મીલો, સોના-ચાંદીના આભૂષણો વગેરે એકમો શવકપયા છે. િહેર જમીન માગષે રેલવે અને ગુજરાત પટેટ રોડ ટ્રાડસપોટિ કોપોારેિન રાજકોટનાં ઔદ્યોશગક શવકાસમાં મિીનરી, એસ્ડજશનયશરંગ અને િારા દેિનાં લગભગ તમામ િહેરો સાથે જોડાયેલ છે. તો એરપોટિ હવાઇ પપેરપાટ્સા ઉદ્યોગોનો મોટો ફાળો છે. સૌરાષ્ટ્રના ઓઈલ એસ્ડજન ઉવપાદનમાં માગષે અમદાવાદ, મુંબઈ, શદલ્હી જેવા િહેરો સાથે જોડે છે. િહેરના શવકાસમાં ૪૨ ટકા ફાળો રાજકોટનો છે. ઓઇલ એસ્ડજન ઉદ્યોગમાં ૩૦ હજારથી વધુને સંદેિવ્યવહાર સેવા ખૂબ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે વયારે રાજકોટ િહેરમાં રોજગારી મળે છે તો તેને આનુષાંશગક પપેરપાટ્સાનું ઉવપાદન કરતાં ૩૫૦૦ પોપટલ સેવાઓ, ટેશલફોન સેવાઓ શવપતારના વ્યાપની સાથે વધવા પામી છે. એકમો ધમધમે છે. રાજકોટનાં ફાઉડડ્રી ઉદ્યોગમાં ૯૯૦૦થી વધુ કામદારો આજે એક હેડ પોપટ ઓકફસ તથા ૨૧ પેટા ઓકફસો કાયારત છે. િહેરમાં કામ કરે છે. ઔદ્યોશગક શવકાસ માટે જાણીતું રાજકોટ સોના-ચાંદીના એક રેશડયો પટેિન અને એક ટીવી પટેિન છે. તો ‘ચાંદની’ અને ‘હેલ્લો અલંકારના િેિે શવદેિમાં પણ નામના મેળવે છે. આિરે એક ટનથી વધુ સૌરાષ્ટ્ર’ નામે બે ખાનગી ચેનલો પણ ચાલે છે. રાજકોટમાંથી ૧૧ દૈશનકો િગટ થાય છે. ચાંદીના દાગીના િશત વષા ગુજરાત બહાર જાય છે તે ઉલ્લેખનીય છે. િૈિશણક સંપથાનોની વાત કરીએ તો સૌરાષ્ટ્ર િદેિ શવપતારની કોમસા, િહેરના પથાશનક લોકોની ઉદ્યમિીલતા, મહેનતકિ વૃશિ, વેપારકૂનેહ આટ્સા તેમ જ મેશડકલ અને એસ્ડજશનયશરંગ કોલેજોનું વડું મથક એટલે અને આંતરસૂઝને કારણે ઉદ્યોગોનો શવકાસ થઈ િટયો છે. રાજકોટ અને સૌરાષ્ટ્ર યુશનવશસાટી. જ્યારે િાથશમક, માધ્યશમક શિ​િણ િેિે કોપોારેિન સૌરાષ્ટ્ર િદેિમાં ફાઉડડ્રી, ફોજીુંગ, ડીઝલ એસ્ડજન, ઓટોપાટ્સા, બેરીંગ, સંચાશલત ૨૨ સંપથાઓ કાયારત છે. ખાનગીકરણ શિ​િણ િેિે પણ દેખાય મિીન ટુલ્સ, િાસ પાટ્સા ઉદ્યોગો ભરપૂર શવકપયા છે. શજલ્લામાં ઔદ્યોશગક છે. િહેરમાં ૬૦થી વધુ ખાનગી, સરકારી અને ગ્રાડટ-ઈન-એઈડ અડડર શવકાસ ક્લપટર િમાણે થયો છે, જેનો લાભ િહેરની િજાને શવિેષ મળ્યો છે. ◌ ડો. મુકેશ કાંઝીયા

સૌ

43

રાજકોટના શવકાસમાં બાંધકામ ઉદ્યોગ પણ મહત્ત્વની ભૂશમકા ભજવી રહ્યો છે. કુલ ૬૯ ચોરસ કકલોમીટરનો શવપતાર ધરાવતા િહેરની સીમા શવપતરી રહી છે. ૧૨-૧૫ કકલોમીટરના અંતરે આવેલા ગામો િહેરમાં ભળી રહ્યા હોવાથી સીમતળ અને નજીકનાં ગામડાંઓની ગામતળની જમીનોના ભાવો પૂરજોિમાં વધી રહ્યાં છે. બાંધકામ ઉદ્યોગે ભરેલી હરણફાળ અને ઊંચા વળતરને કારણે િહેર અને રાજ્ય બહારનાં રોકાણકાર રાજકોટમાં

આવી રહ્યા છે. રાજકોટમાં મકાનોનાં ભાવોમાં ઉછાળો અડય િહેરોની તુલનાએ વધુ જોવા મળે છે તેનું એક કારણ રાજકોટની મકાન એલોટમેડટ શસપટમ છે, જે અડય િહેરોની તુલનાએ રોકાણકારનાં તરફેણમાં રહેતી જોવા મળે છે. પશરણામે બાંધકામ િેિે મૂડીરોકાણકારોનું આગમન સરળતાથી થઈ િકે છે. (લેખક સૌરાષ્ટ્ર યુરિવરસિટીિા અિ​િ​િાથત્ર ભવિમાં આરસટન્ટ પ્રોફેસર છે.)

રીઅલ એટટેટનું હોટ ડેસ્ટટનેિન ◌ સુનીલ જોશી જીડીપી દર ૫.૫ની આસપાસ પહોંચી ભારતનો ગયો છે. િેરમાકકેટ, સોના-ચાંદી અને રીઅલ એપટેટમાં મંદી ચાલે છે. આવા તમામ શવપરીત સંજોગો વચ્ચે ગુજરાતમાં રાજકોટ રીઅલ એપટેટ માકકેટનું એક એવું હોટ ડેસ્પટનેિન છે જ્યાં મંદીમાં સોદાઓ નરમ પડ્યા છે, પણ શબલ્ડરો કે શમલ્કતધારકો શમલ્કતના ભાવ ઘટાડવાનું નામ નથી લેતાં. િહેરના આઉટપકટિમાં જ્યાં પાંચ-દસ કકલોમીટર દૂર કોઈ ઈડિાપટ્રક્ચર નહોતું અને તેજીમાં શબલાડીના ટોપની માફક શવકએડડ હોમના િોજેટટ િરૂ થયાં હતાં. અલબિ આવા પથળોએ ભાવ ઘટ્યા છે, પરંતુ િહેરની આસપાસ અને જ્યાં પયુશનશસપલ કોપોારિ ે ન કે રૂડા (રાજકોટ અબાન ડેવલપમેડટ ઓથોશરટી)ની હદ છે વયાં ખાસ મંદીની અસર થઈ નથી. આવું થવાનું િું કારણ? એવો િશ્ન થાય, પણ તેના ઘણા જવાબ છે. સૌિથમ તો રાજકોટમાં જમીન મકાનમાં છેલ્લા એક દાયકાથી તેજી હતી. તેમાં પણ ૨૦૦૮થી ૨૦૧૧માં તો એવી તેજી આવી કે જૂના શબલ્ડરો અને રોકાણકારો પેટ ભરીને કમાયા. તેમની શમલ્કતોમાં અને નાણાંમાં ચાર જ વષામાં ૪૦૦ ટકાનો વધારો થયો. આ શબલ્ડરો હવે પૂરતું કમાયા હોવાથી તેમના િોજેટટ પૂરતા નફા વગર વેચવા તૈયાર નથી. બીજી બાજુ, રાજકોટ સૌરાષ્ટ્રનું પાટનગર હોવાથી અને આધુશનક હોવાથી સૌરાષ્ટ્રના સમૃિ ગામડાંઓમાંથી લોકો તેમના સંતાનોના શવિેષ અભ્યાસ માટે અહીં મકાન ખરીદીને રાખે છે. આ કારણે રાજકોટ શસવાય સૌરાષ્ટ્રની ખરીદી વધુ છે. આ ઉપરાંત માઈગ્રેિનની ટકાવારી અંદાજે ૨૦ ટકા છે. રાજકોટની આજની સિાવાર વપતી ૧૫ લાખથી વધુની છે. જેમાં દર વષષે બે લાખનો વધારો થાય છે. આ નવા પશરવારોને રહેવા માટે ભાડાનું અથવા ઘરનું ઘર જોઈએ. એ િમાણે વધતા ધંધા-રોજગારને પણ શમલ્કતોની જરૂર પડે છે. એ જ રીતે એનઆરજી (નોન રેશસડેડસ ગુજરાતી) યુક,ે યુરોપ અને કેનડે ા, દુબઈ, એડટવપા વગેરમે ાં વસે છે તે સૌરાષ્ટ્રના પોરબંદર, ભાવનગર, જામનગર, અમરેલી શજલ્લામાંથી મોટી સંખ્યામાં છે. તેઓ હવે વતનમાં સલામત રોકાણ અને એક રહેવા લાયક જલયા ઈચ્છે છે. તેમની પસંદગી મુખ્યવવે રાજકોટ રહી છે. રાજકોટ શબલ્ડર એસોશસએિનના િમુખ શહતેિભાઈ બગડાઈના જણાવ્યા મુજબ રાજકોટ સૌરાષ્ટ્રનું પાટનગર છે. તે ભૌગોશલક રીતે મધ્યમાં છે. હવામાનની દૃશિએ ખૂબ જ અનુકળ ૂ છે. એરપોટિની કનેસ્ટટશવટી ધરાવે છે. મેશડકલનું હબ છે અને રાજકોટની રીઅલ એપટેટ માકકેટનો પાછલા ૫૦ વષાનો રેકોડિ કહે છે કે રીઅલ એપટેટ માકકેટમાં યોલય રોકાણ કરનાર વ્યશિએ રાજકોટમાં િોપટદીમાં અભૂતપૂવા વળતર મેળવ્યું છે. રાજકોટમાં શિપટલ શસટી અને શિપટલ મોલના ડેવલપર તરીકે જાણીતા બાકીરભાઈ ગાંધી સરસ વાત કરે છે. તેઓ માને છે રાજકોટ ઝડપથી શવકસતું િહેર છે. અહીંની લાઈફપટાઈલ શવિના સારા ગણી િકાય તેવા િહેરો જેવી છે. અહીં ૧૫ લાખની વપતી વચ્ચે પાંચ મોલ છે. િણથી વધુ મલ્ટીલલેટસ છે. બે ટોપ ક્લાસ શથયેટર છે. ઈડટરનેિનલ શિકેટ પટેશડયમ અને એરપોટિ છે. રેલવે અને માગા વ્યવહાર િારા દેિભરમાં કનેસ્ટટશવટી છે. આઈટીની તમામ સુશવધા છે. શિ​િણ અને મેશડકલની દૃશિએ ખૂબ જ આગળ છે. લંડનની કેસ્પિજ જેવી સંપથાઓ અહીં કોલોબરેિન ધરાવે છે. કોપોારટે હોસ્પપટલોમાં શવદેિના લોકો સારવાર માટે આવે છે. આમ એક નાના િહેરની િાંશત અને મોટા િહેરની સુશવધાને કારણે રાજકોટ એનઆરઆઈ અને એનઆરજીનું હોટ ડેસ્પટનેિન 44

બની ચૂટયું છે. રાજકોટમાં એનઆરઆઈને ૨૫ લાખથી પાંચ કરોડ રૂશપયાની િોપટદી મળી રહે. અગ્રણી શબલ્ડર જેશનિભાઈ અજમેરાના મતે રાજકોટમાં તેજી-મંદી વચ્ચે પણ એવરેજ િોપટદી સાડા િણ વષામાં બમણી થાય છે. રાજકોટમાં અમારી પાસે આવતાં એનઆરઆઈ માને છે કે ગુજરાતમાં નરેડદ્ર મોદીના િાસનમાં ઔદ્યોશગક શવકાસ અને કોમી િાંશત સારી છે. તેને કારણે સલામત રોકાણ તરીકે તેઓ િથમ તો વતનમાં તેમનું રોકાણ ઈચ્છતા હોય છે. તેને યોલય િહેર રાજકોટ લાગે છે. તાજેતરમાં જ એબીપીના એક સવષેમાં દેિના સૌથી ઝડપથી શવટસતા િહેર તરીકે બીજું પથાન િાપ્ત થયુ.ં જે બતાવે છે રાજકોટમાં તેજીમંદીમાં પણ િોપટદીના ભાવ તૂટિે નહીં. રીઅલ એપટેટ કડસલ્ટડટ ભરતભાઈ સોમૈયાના મતે રાજકોટમાં લોકોની જીવનિૈલી વૈભવી છે અને મોજથી રહેનારા લોકો માટે અહીં સુદં ર સગવડો છે. તેથી રાજકોટ સૌરાષ્ટ્રના અડય િહેરોની તુલનાએ ઝડપથી શવકાસ પાપયું છે. રાજકોટમાં હવે અનેક ટાઉનિીપ છે. જેમાં એનઆરઆઈ માિ સુટકેસ લઈને આવે તો પણ રહી િકે છે. તેમની રહેવા, જમવા, કપડાંના વોશિંગથી માંડીને તમામ સુશવધા આવી ટાઉનિીપમાં રેડીમેઈડ હોય છે. આમ રાજકોટ રાજાના કુવં રની જેમ વધી રહ્યું છે અને શવકાસના ફળ પવાભાશવક રીઅલ એપટેટ માકકેટનું વધુ ચાખવા મળ્યા છે. શવકાસની ગંગામાં સૌ કોઈ હાથ ઝબોળે છે.

• રાજકોટ NRIની પ્રથમ પસંદ શા માટે? જામનગર રોડ ઉપર ખંઢરે ી નજીક એસ શરવરસાઈડ િોજેટટના િમોટર અને રાજકોટના જાણીતા એસ સોફ્ટવેરના કતા​ાહતા​ા સંજયભાઈ ધમસાશણયા રાજકોટમાં શવદેિીઓના રોકાણ બાબતે કેટલાક મહત્ત્વના મુદ્દાઓ કહે છે. તેમના મતે અહીં રોકાણની સલામતી સૌિથમ જોવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત હવે શવદેિી કાયદાઓ અને પથાશનક કાયદાઓને ધ્યાને લઈ રોકાણકારો સો ટકા ચેક પેમડે ટ કરવા માગે છે. રાજકોટમાં અમારા સશહતના આવા િોજેટટની સંખ્યા નહીંવત્ છે વયાં ચેક પેમડે ટ થાય છે. એસ શરવરસાઈડમાં અમો એનઆરઆઈ રોકાણકારને માટે બે ટાવરમાં ૪૦-૪૦ ફ્લેટના કુલ ૮૦ ટુ બેડરૂમ-હોલ-કકચન યુશનટ તૈયાર કરી રહ્યા છીએ. જેમાં િથમ ૪૦ ફ્લેટનું બુકકંગ પણ મળી ગયું છે. ખાસ કરીને આ િોજેટટમાં એનઆરઆઈને કોઈ પણ સમયે રહેવા આવે વયારે ફ્લેટ તૈયાર મળે છે. કોમન કકચન, ફૂલ્લી હાઉસકકપીંગ અને હોટેલ, િવાસ તથા મેશડકલ શરલેટડે હેલ્પલાઈન સવદીસ અમારા િારા આપવામાં આવે છે.

રીઅલ એપટેટ એજડટ્સ એસોશસએિન-રાજકોટના િમુખ અને અમર એપટેટ એજડસીના અશિનભાઈ અનડકટના જણાવ્યા મુજબ રાજકોટમાં શવદેિમાંથી આવતા એનઆરઆઈ િાંશત, સલામતી, હોસ્પપટાશલટી અને તેમના રોકાણનું વળતર ધ્યાને લે છે. ગુજરાતના તમામ િહેરોમાં છેલ્લા વીસથી િીસ વષાનો ઈશતહાસ તપાસો તો રાજકોટમાં રોકાણ કરનાર એનઆરજી કે મુબ ં ઈ, કોલકતા, બેંલલોરના રોકાણકારને રાજકોટમાં સૌથી વધુ વળતર મળ્યું છે. કારણ કે રાજકોટ િાંત અને ઝડપથી શવકસતું સૌરાષ્ટ્રનું પાટનગર છે અને કાયદો-વ્યવપથા સારા છે. ખાસ કરીને નરેડદ્ર મોદી િાસનમાં ગુજરાતનું િાડડીંગ થવાથી અહીં રોકાણકારોને વધુ આકષાણ થાય છે. વધામાન રીઆલ્ટીઝ તરીકે જાણીતા શબલ્ડર કેતનભાઈ પટેલ જામનગર રોડ ઉપર નવા ૧૫૦ ફૂટ રોડ ખાતે ૭૦૦થી વધુ ફ્લેટ અને ૨૫૦થી વધુ ટેનામેડટની ટાઉનિીપ બનાવી રહ્યા છે. તેમાં મોટી સંખ્યામાં એનઆરજી રોકાણકારોએ લલોટ, ફ્લેટ અને ટેનામેડટ બુક કરાવ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે પાછલા વષોામાં રાજકોટમાં જે એનઆરજી રોકાણકારો અથવા પથાશનક રોકાણકારોએ રોકાણ કયુ​ું છે તેમને જમીન-મકાનમાં રોકાણ કયા​ા બાદ અંદાજે િણથી ચાર વષામાં બમણો ફાયદો મળ્યો છે. અડય કોઈ પણ ઈડવેપટમેડટ

આટલું સલામત અને આકષાક નથી. જાણીતા શબલ્ડર બનીભાઈ પટેલ અને સશમતભાઈ કનેરીયા તથા શદલીપભાઈ લાડાણીના જણાવ્યા મુજબ રાજકોટ કોમી િાંશત ધરાવતું િહેર છે. અહીં વડોદરા, અમદાવાદ અને સુરતની તુલનાએ જીવનધોરણ સારું અને િાંત છે. રાજકોટનો રજવાડી પવભાવ અને ખૂબ જ ખુિનુમા વાતાવરણ શવદેિી રોકાણકારોને અહીં ખેંચી લાવે છે. અમારા િોજેટટમાં શવદેિમાં વસતા અનેક પટેલ પશરવારો અને તેમના સંબધ ં ીઓ શવિાસની મૂડી ઉપર રોકાણ કરે છે. અંકકત એપટેટના શદલીપભાઈ સોમૈયાનું કહેવું છે કે રાજકોટ સૌરાષ્ટ્રનું હબ છે. સૌરાષ્ટ્રમાં મૂળ ધરાવતા અને શવદેિમાં યુક,ે યુએસએ, દુબઈ, કેનડે ા કે આશિકામાં વસતા એનઆરજી વતનમાં સલામત રોકાણ ઈચ્છે છે. તેઓ રાજકોટમાં હોસ્પપટાશલટી, એજ્યુકિ ે ન, મેશડકલ, હવાઈસુશવધા અને ઈડિાપટ્રક્ચર સશહતની સુશવધાને કારણે રોકાણ કરવા ઈચ્છે છે. આ એકંદરે સલામત, સારું વળતર આપનાર, િાંત, રજવાડી જીવનિૈલી ધરાવતું એક રહેવા લાયક અને રોકાણ લાયક િહેર હોવાથી એનઆરજીની િથમ પસંદ રાજકોટ છે. (લેખક વરરષ્ઠ પત્રકાર અિે આરિ​િક ક્ષેત્રિા અભ્યાસુ છે.)

િુવણિ કલા-કારીગરીમાં ઝળહળતું રાજકોટ ◌ મધુ બારભાયા દુશનયાભરમાં ભારતના સોનાના દાગીના વખણાય છે. આ આજેદાગીનાઓની ઝીણવટભરી બનાવટ, બારીક નકિી અને અદભૂત હપત કલાથી દુશનયાભરના લોકો અશભભૂત છે. ભારતમાં મુખ્યવવે રાજકોટ, મુંબઇ, કોઇપબતૂર, કોલકતા, કટક, ઇંદોર િહેર સોનાના દાગીનાના ઉવપાદન િેિે જાણીતા છે. દરેક કેડદ્રોની દાગીના બનાવવાની અલગ અલગ પરંપરા અને મોનોપોલી છે, પણ આ બધામાં રાજકોટ આગવું પથાન ધરાવે છે. રાજકોટ િહેર રસ-રવા અને તાર-ટીલીના દાગીના બનાવવામાં ભારતભરમાં અજોડ છે. શવિમાં સોનાને વધુ િચશલત બનાવવા અને તેનો ઉપાડ વધે તે માટે વલ્ડિ ગોલ્ડ કાઉસ્ડસલ કાયારત છે. ગોલ્ડ કાઉસ્ડસલ હળવા વજનના દાગીનાના ઉવપાદન અને વપરાિને િોવસાહન આપે છે જેથી વધુને વધુ લોકો સોનાનો ઉપયોગ કરતા થાય અને સોનાનો વપરાિ વધે. કાઉસ્ડસલના િયાસોને પશરણામે દેિ અને દુશનયામાં ભલે મિીનમાં બનેલા અને ઓછા વજનના દાગીનાની માગ વધી રહી હોય, પણ રાજકોટમાં તો પરંપરાગત હેડડીિાફટ, રસ-રવા અને તારટીલીના દાગીના બનાવવાની પેટના જળવાય રહી છે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે અહીંના સોનીઓમાં હપત કલાકારીગરીનો જે કસબ છે તે બેજોડ છે. રાજકોટ િહેરની આજથી અંદાજે ૪૫૦ વષા પહેલા પથાપના થઈ તે પછીના થોડાંક જ વષા બાદ એકાદ-બે સોની પશરવાર વસવાટ કરવા આવ્યા હતા, પણ વયાર બાદના ૨૦૦ વષા દરશમયાન રાજકોટમાં આસપાસના ગામોમાંથી સોની લોકો આવીને વપયા હતા. ખાસ કરીને મોરબી, વાંકાનેર, ટંકારા, રીબડા, ધ્રોલ અને અમુક અંિે કચ્છના સોનીઓએ રાજકોટમાં વસવાટ િરૂ કયોા. વષોા પહેલા મેસસા વિરામ હીરજી એડડ સડસવાળા મગનભાઇ અને ધીરુભાઇ પટ્ટ્ણીએ શવદેિથી કાપટીંગ મિીનો મગાવી અને રાજકોટમાં કાપટીંગના દાગીનાનું ચલણ િરૂ કયુા હતું. વયારબાદ નટુભાઇ અને લશલતભાઇ નામના ભાઇઓએ અંશબકા કાપટીંગનો િારંભ કયોા હતો અને તેમના પછી મુંબઇથી નીશતનભાઇ ઝવેરી નામના એક સાહશસકે મોટા પાયે કાપટીંગના સોના-ચાંદીના દાગીના બનાવવાનું કામ હાથ ધયુ​ું હતું. હાલ હરકકિનભાઇ આદેસરા અને તેમના બંધુ દાગીનાના કાપટીંગ 46

િેિે મોખરાનું નામ ગણાય છે તો બીજા પણ બે-િણ એકમો છે જ્યારે વષોા પહેલા વિરામ હીરજીએ રાજકોટમાં કાપટીંગનું કામ િરૂ કયુા વયારે કાપટીંગની મિીનરી ઇટાલીથી મંગાવવી પડતી હતી. બંગાળી કારીગરો ઝીણવટભયા​ા કામ અને હળવા વજનના દાગીના બનાવવામાં શનષ્ણાંત હોય છે, પરંતુ હળવા વજનના મિીનના અને કાપટીંગના દાગીનાના ઉવપાદનમાં તેઓ પાછા પડે છે. રાજકોટમાં આજથી સોએક વષા પહેલા તાર અને ટીલીના કામકાજ િરૂ થયા. આની સાથોસાથ મીનાકારી કામનો પણ રાજકોટમાં િારંભ થયો. આ કામ અજોડ હતું કારણ કે સોનાના દાગીનામાં મીનો પૂરવો એ ખાસ કૌિલ્ય માંગી લેતી કલા છે. આજથી ૭૫ વષા પહેલા સોની ભુદરભાઈ રણછોડદાસ અને સોની ચુનીલાલ ખુિાલદાસે રોલ િેસ વસાવ્યા અને રાજકોટમાં તાર ટીલીના દાગીના બનવા િરૂ થયા. આ દાગીનાઓએ લોકોની સોનાના દાગીનાની પસંદગી સમૂળગી બદલી નાખી અને આ કારીગરીમાં રાજકોટનું નામ લખાઈ ગયું. આ વખતે રાજકોટમાં મુખ્યવવે જાદવજી માપતર, કનુભાઈ મઘડીયા, ઝવેરી મણીલાલ મોહનલાલ, કુંવરજી મકનજી, હરજીવન જુિાભાઈ, છગનલાલ માધવજી, વલ્લભદાસ નાથાભાઈ, િેમજી વાલજી, મોહન નાનજી પટ્ટણી અને અડય સોનીઓ અગ્રેસર હતા. જ્યારે રાજકોટમાં િથમ સોનાનો િો-રૂમ વલ્લભદાસ પોપટલાલ રાણપરાએ કયોા હતો. આ ઉપરાંત રમશણકભાઇ, કેિુભાઇ અને અનંતભાઇ મઘડીયાએ (ફોટોઃ અિુરાગ વાગરિયા) મીનાકારી કામ ચાલુ કયુ​ું, તો બીજી તરફ િાણજીવન જટુભાઇ, મગનલાલ ઓઘડભાઇ અને પોપટલાલ િાગજીએ સોનાની કારીગરીમાં નવા સીમાશચહ્નો હાંસલ કયા​ા. આ ઉપરાંત ડાયાલાલ દેવજી, મોહનલાલ ગોશવંદજી, ભીમાણી િધસા, નારણદાસ સંઘજી, જમનાદાસ સંઘજી અને મોહનલાલ સંઘજી પણ સોનાના કામમાં અગ્રેસર હતા જ્યારે દયાળજી જગજીવન, િાંશતભાઇ પારેખ, રામજી સવજી, લક્ષ્મીચંદ સવજી, નથુ કલ્યાણજી, ભીમજીભાઇ માંડલીયા, મુળજી દેવકરણ, કાકાસાહેબ શરફાઇનરીવાળા, િાંશતલાલ હશરભાઇ, મથુરભાઇ બાબરાવાળા, ભગવાનજી નનુભાઇ પારેખ, ઇિરલાલ ચુનીલાલ, ચમનભાઇ લોઢીયા, એચ. પરષોિમદાસ, મુળજી નાનજી પટ્ટણી, ગોપાલભાઇ ચોટસી, દેવજીભાઇ અને જાદવજીભાઇ ખેરડીવાળા, વ્રજલાલ ખુિાલદાસ અને અડયો રાજકોટના શિરમોર સમા સોની વેપારીઓ હતા. તો ચાંદીના કામમાં પાયોશનયર હતા સદર શવપતારના ભુદરદાસ ધનજીભાઇ ઝીંઝુવાડીયા.

આ ઉપરાંત તે જમાનાના અડય કેટલાક અગ્રણી સોનીઓમાં લખુભાઈ સવજી, રામજી સવજી, જમનાદાસ મોહનલાલ, હીરાચંદ િેમચંદ, જમનાદાસ હીરજી, ઝવેરી ભનુભાઈ, ડાહ્યાભાઈ કેિવજી, કલ્યાણજી નથુ, નટવરલાલ વાઘજી, ગોપાલ નરશસંહ દાસ, જીવણલાલ તુ લ સીદાસ, પરસોતમભાઈ રીબડાવાળા, હીરાલાલ અમરતલાલ ઝવેરી, શહપમતલાલ ઉજમિી, મશણભાઈ કોિારી, લાલાભાઈ રોલિેસ વાળા, મુળજી દેવકરણ, રણછોડ મે ઘ જી, રણછોડ ભાિા, ભગવાનજી િભુ દાસ બારભાયા, જયંશતલાલ નરશસંહ, દામજી િભુદાસ પાળવાળા, કાનજી રુગનાથ, રાયચંદ િેમચંદ, નંદલાલ અમરચંદ, નરોિમભાઈ ભીમાણી, આદેસરા દુલાભાઈ પોલયુલર, જે.પી પારેખ, લાલુભાઈ બરાળવાળા, કેિુભાઈ અને ભુદરભાઈ વનાળીયાવાળા, નટુભાઈ આંદેરણા વાળા વગેરેનો સમાવેિ થાય છે. કાળિમે રાજકોટમાં બનતાં સોનાના દાગીનાઓની પેટના બદલાતી ગઈ અને ડોકના હાર, કાનના બુશટયા, નાકની ચૂંક, બાજુ બંધ, બંગડી, કંગન, િેસલેટ, માથાની પીન, કંદોરા, માળા અને અડય નમુનાઓ રાજકોટમાં બનવા લાલયા. આ તમામ આભૂષણો એવા હતા જે બીજે ટયાંય બનતા નહોતા. જ્યારે વિરામ હીરજીએ ૧૯૬૦ના દાયકામાં શવદેિથી સોનાના દાગીના કાપટીંગ કરવાનું મિીન મગાવીને સોનાના દાગીનાના ઉવપાદન અને લોકોની પસંદગીમાં ધરમૂળથી પશરવતાન આણ્યું. આ બધા શવકાસની વચ્ચે રાજકોટના સાહશસક સોનીઓએ રાજકોટ શસવાય તૈયાર દાગીના પૂરા પાડવાનું િરુ કયુ​ું. િારંભમાં તો ગુજરાતના અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત સુધી આ કામકાજ સીશમત હતા, પણ પછી ધીમે ધીમે સમગ્ર ભારતમાં રાજકોટના સોનીઓ ફરી વળ્યા. દેિભરમાં સોનાના દાગીનાના ઉવપાદનમાં રાજકોટનું નામ પથાશપત થયા બાદ રાજકોટના દાગીનાઓ શવદેિ જવા લાલયા. અલબિ રાજકોટના દાગીનાઓની શનકાસ મુંબઈ સ્પથત શનકાસકારો િારા થતી હતી અને રાજકોટના સોનીઓ સીધી શનકાસ નહોતા કરતા. આજે પણ આ િથા ચાલુ છે અને રાજકોટથી શનકાસ થતા દાગીનાઓમાંથી મોટા ભાગના મુંબઈ સ્પથત શનકાસકારો મારફત શવદેિ જાય છે. સોનાના દાગીનાઓની શનકાસ િરૂઆતમાં ઇંલલેડડ ખાતે થઈ હતી. ઇંલલેડડમાં ઘણા ગુજરાતીઓ હતા અને છે અને ગુજરાતીઓનો સોના

િવયેનો લગાવ અને લગ્ન તથા અડય િસંગોમાં સોનાની જરૂરત જાણીતી છે. આમ ઇંલલેડડથી િરૂ થયેલી રાજકોટના દાગીનાઓની શનકાસ આજે પણ ઇંલલેડડમાં તો મોટા પાયે થાય જ છે આ ઉપરાંત અખાતના દેિો, અમેશરકા અને દૂર પૂવાના દેિોમાં પણ ઘણી સારી શનકાસ થાય છે. આજે પણ રાજકોટનું નામ સોનાના દાગીનાના મામલે ભારતભરમાં અગ્રેસર છે. ભારતના એક પણ િહેરમાં ન હોય તેવી ખાસ સોની બજાર રાજકોટમાં છે. અગાઉ કોિાશરયા નાકાથી દરબાર ગઢ ચોક સુધી અંદાજે દોઢ કકલોમીટરની સોની બજાર આજે તો શવપતરીને દરબારગઢ ચોકથી માંડી છેક કેનાલ રોડ સુધી સમગ્ર પેલેસ રોડને આવરી લેતી બની ગઈ છે. એક અંદાજ મુજબ રાજકોટમાં સોનાના નાના-મોટા િો-રૂમની સંખ્યા ૫૦૦થી વધુ છે અને સોનાનું કામ કરતાં એકમોની સંખ્યા અંદાજે ૩૫૦૦ હિે. સોની બજાર અને આસપાસ ૧૯૦ જેટલા સોના કામના સંકુલો આવેલા છે. રાજકોટમાં સોનીઓની વપતી ૫૦ હજારથી ઉપર છે. આ ઉપરાંત રાજકોટમાં ૨૦ હજાર જેટલા બંગાળીઓ કામ કરે છે. આજે રાજકોટના પેલેસ રોડ એટલે કે ડયૂ સોની બજારમાં જેવા ભવ્ય િો રૂમો છે તે દેિના બહુ ઓછા િહેરોમાં હિે. વળી દેિની તમામ અગ્રણી િાડડના િો-રૂમો રાજકોટમાં છે. ખાસ કરીને શિભોવન ભીમજી, તશનષ્ક, તારા, કલ્યાણ જ્વેલસા, ઓરા વગેરે. રાજકોટમાં પેલેસ રોડ ઉપરાંત યાશિક રોડ અને અમીન માગા પણ સોનાના નવા િો-રૂમોનું પથાનક બની રહેલ છે. રાજકોટના સોનાના વ્યવસાયમાં આજ સુધી સોનીઓની મોનોપોલી હતી, પણ હવે પટેલો, રાજપુતો, િજાપશત અને અડય કોમો પણ આ વ્યવસાયમાં સારું કાિું કાઢી રહેલ છે. વળી સોની કામ િીખવતી હુન્નર િાળા પણ રાજકોટની મોનોપોલી છે. આવી હુન્નર િાળાના પથાપક હતા ગગુ ભગત અને આજે તેમના પુિ ગોશવંદદાસ અને પૌિ શવઠ્ઠલદાસ તેમનો વારસો સુપેરે સંભાળી રહ્યા છે. આજે અડય કેડદ્રોની ગળાકાપ પપધા​ા અને સોનાના સતત વધતા ભાવો વચ્ચે પણ રાજકોટના આભૂષણોનું આકષાણ જળવાઇ રહ્યું છે કેમ કે અહીંના કારીગરો પાસે જે કારીગરી અને કલા કૌિલ્ય છે તે અજોડ અને અશિશતય છે. તો અહીંના વેપારીઓની સાહસવૃશત પણ શબરદાવવા જેવી છે. (લેખક આરિ​િક બાબતોિા રિષ્ણાંત અિે વરરષ્ઠ પત્રકાર છે.)

" ,

3

*.% 3

3

3

000

)0-)( + 1). ,. , +# + ) .$ + ' " + ( ,# ( )# ()- " + + / )'* &&#(! + ,)(, /"1 1). ,").& Asian Voice and Gujarat Samachar have been serving the community for the last 4 decades. We have 26,000 paid subscribers and around 5000 copies are sold every week through retail outlets.

Our readership exceeds 200,000. We are committed to diversity and are proud to be British. " ! ! " # # ! $ ! $ ! ! ! ! $ $ $ !# " ! ! ! ! $ " # " # ! $ ! $ ! ! $ !# ! ! "

2

+% -

*.% 3

3

3

3

+'$,*/+ *(

)+)( - -+

( &' -/++*,.

*.% 3

-

)( )(

+'$,*/+ *(

( &' '" -" % ,$" (2 3

#*, ,!

1+&,2 ! ."

,! * &$) ./,"

."

47

ભોતમયા તવના મારે ભમવું’તું રાજકોટ! ◌ યશપાલ બક્ષી ચાર મહાનગરોમાં રાજકોટ બાકીનાં િણ િહેરોથી જૂદું પડે ગુછેજરાતના . જૂદું એ રીતે કે અહીં હરવા-ફરવાના પથળોમાં દરેકનો પોતપોતાનો ઇશતહાસ સચવાયેલો છે. ભવ્ય ભૂતકાળની પમૃશતઓ સાચવીને રાજકોટ િહેરના પથળો, રાજકોટ શજલ્લાના પથળો અડીખમ ઊભા છે. આવો, િાસ્લદક સફર કરીએ, કેટલાક પથળોની.

• રેસકોસવ રાજકોટ અને રેસકોસા એકબીજાના પયા​ાય છે. રેસકોસાની ફરતે રીંગરોડ રોડ છે, મુંબઈના શિડસ નેકલેસ જેવો! ૪૨ હજાર ચોરસ મીટરમાં ગાડિન બનાવાયો છે. બાળકો માટે રાઈડ્ઝ છે. રેસકોસા રેસકોસવ સકકલ પાસે જ એપયુઝમેડટ પાકક છે. મોશનુંગ વોક માટે રેસકોસા હોટ ફેવશરટ છે. તમને જાણીને નવાઇ લાગિે કે રોજ સવારે આ રીંગરોડનો અમુક ભાગ વાહનો માટે બંધ કરી દેવાય છે. કારણ? મોશનુંગ વોકસાને તકલીફ ન પડે! ભારતના બીજા કોઇ િહેરમાં કદાચ તમને આવું જોવા નહીં મળે.

• રામકૃષ્ણ આશ્રમ િહેરના ડો. યાશિક રોડ ઉપર ભવ્ય રામકૃષ્ણ આશ્રમ છે. રોડ ઉપર આશ્રમના મુખ્ય દરવાજા સામે ઉભા રહો તો સામે સીધા પરમહંસ દેવજીની શદવ્ય િશતમાના દિાન કરી િકાય છે. રામકૃષ્ણ શમિનનું વડું મથક પસ્ચચમ રામકૃષ્ણ આશ્રમ બંગાળના બેલુર સ્પથત રામકૃષ્ણ મિ છે. રાજકોટનો આશ્રમ તેની અદ્દલ િશતકૃશત છે.

• ડોલ્સ મ્યુસઝયમ ઇડટરનેિનલ રોટરી ડોલ્સ પયુશઝયમના કારણે રાજકોટ શવિના નકિામાં ઊભરી આવ્યું છે. િહેરના હાદાસમાન ડો. યાશિક રોડ ઉપર આવેલા આ ડોલ્સ પયુશઝયમમાં ૯૫ દેિોના ૪૦૦થી વધારે ડોલ્સ છે. ડોલ્સ મ્યુસઝયમ શલપકા બુક ઓફ રેકડ્સામાં પથાન ધરાવતું આ ડોલ્સ પયુશઝયમ દર સોમવારે બંધ રહે છે તે વાતનું ધ્યાનમાં રાખીને મુલાકાતનું આયોજન કરિો તો ધક્કો નહીં પડે.

• પ્રદ્યુમન પાકક ઝુ રાજકોટ પયુશનશસપલ કોપોારેિન સંચાશલત િદ્યુમન પાકક ઝુ બે વષાથી િરૂ થયું છે. અહીં ગાઢ જંગલ જેવા વાતાવરણ વચ્ચે શસંહ, વાઘ, રીંછ, મગર, હરણ, શચંકારા, કાશળયાર, હોગ ડીયર, દીપડા સશહતના િાણીઓ છે. ઝૂમાં બેટરી ઓપરેટેડ કારની પ્રધુમનપાકક ઝૂ વ્યવપથા છે જેથી લોકોને ઓછું ચાલવું પડે છે. ઝૂમાં સાઈકલ પણ ભાડે અપાય છે. દર િુિવારે ઝૂ બંધ રહે છે.

• ગાંધી સરકીટ ભારત સરકારે ગાંધીજી સાથે સંકળાયેલા પથળોને ‘ગાંધી સરકીટ’ નામ આપીને ઐશતહાશસક પથળો ઘોશષત કયા​ા છે. એમાં રાજકોટમાં િણ પથળો છે. એક મોહનદાસ ગાંધી શવદ્યાલય કે જ્યાં મહાવમા ગાંધી ભણ્યા હતા. આ શવદ્યાલયમાં ગાંધી ક.બા. ગાંધીનો ડેલો પમૃશત પયુશઝયમ છે. જ્યાં તમને 48

બાપુની માકકિીટ અને દુલાભ ફોટાઓ જોવા મળિે. જ્યુશબલી બાગ પાસે આ શવદ્યાલય છે. બીજું પથળ છે ક.બા. ગાંધીનો ડેલો. આ એ પથળ છે જ્યાં ગાંધીજી રહ્યાં હતા. ગાંધીજી તરુણ વયે રાજકોટમાં રહ્યા અને ભણ્યા. આ ક.બા. ગાંધીના ડેલામાં દુલાભ તસવીરોનો ગાંધી સ્મારક ખંડ ખજાનો છે અને એ રૂમ છે જ્યાં ગાંધીજી અને તેમના શપતા રહેતા હતા. િીજું પથળ રાષ્ટ્રીય િાળા છે. આ રાષ્ટ્રીય િાળામાં આજે પણ એ લીમડો મોજુદ છે, જેની નીચે ગાંધીજીએ ઉપવાસ કયા​ા હતા.

• ઈશ્વસરયા પાકક રાજકોટ િહેરથી આિ કકલોમીટર દૂર જામનગર રોડ ઉપર માધાપર ગામ નજીક રાજકોટ શજલ્લા વહીવટી તંિ િારા ઇિશરયા પાકક ગાડિન છે. અહીં તળાવ છે. બોશટંગની વ્યવપથા છે અને રોજ સાંજે પયુશઝકલ ફાઉડટેનની મજા માણી િકાય છે. દર ઈશ્વસરયા પાકક મંગળવારે ગાડિન બંધ રહે છે. બપોરે ૩થી રાતે ૮ સુધી પાકકમાં ફરી િકાય છે.

• ટંકારા રાજકોટથી ૪૦ કકલોમીટર દૂર આવેલું ટંકારા ગામ મહશષા દયાનંદ સરપવતીનું જડમ પથળ છે. મહશષા દયાનંદ સરપવતીએ આયા સમાજની પથાપના કરી હતી. વૈશદક ધમાનું અહીં અભ્યાસ કેડદ્ર છે. ટંકારામાં મહશષાના જડમપથળે આંતરરાષ્ટ્રીય ઉપદેિક મહાશવદ્યાલય ચાલે છે.

• ગોંડલ રાજકોટથી ૪૫ કકલોમીટર દૂર ગોંડલ િહેર છે, જ્યાં આિાપુરા મંશદર, મા ભૂવનેિરી મંશદર અને સાંઈબાબા મંશદર દિાનીય છે. વેરી તળાવ જોવાલાયક છે. ગોંડલ દરબાર ગઢનું પથાપવય અને જૂની પુરાણી કારનું પયુશઝયમ ખાસ જોવા જેવું છે.

• વીરપુર ભુવનેશ્વરી માતા મંસદર, ગોંડલ વીરપુર એ સૌરાષ્ટ્રના સંત જલારામ બાપાની જડમ-કમા ભૂશમ છે. જલારામ બાપાની જલયા છે. મોટી બજાર છે. આ જલયામાં દાન લેવાતું નથી. રોજેરોજ લોકો જલારામ બાપાના ભંડારામાં ભોજન લે છે.

• ઘેલા સોમનાથ યાિાધામ સોમનાથ સાથે જેની કથા સંકળાયેલી છે તેવા ઘેલા સોમનાથ મહાદેવનું મંશદર રાજકોટથી જસદણ થઈને જવાય છે અને રાજકોટથી ૭૦ કકલોમીટરનું અંતર થાય છે. રાજકોટ શજલ્લા વહીવટી તંિ િારા આ મંશદરમાં શવિાળ ગાડિન, ફુવારા કરાયા છે. મંશદરમાં જલારામ બાપા મંસદર એસી અને નોન-એસી રૂમની સગવડ પણ નજીવા દરથી અપાય છે. શદવસ-રાત ભોજનની પણ વ્યવપથા છે. આમ, રાજકોટ િહેર અને રાજકોટ શજલ્લામાં ઘણા પથળો છે. રાજકોટ એ સૌરાષ્ટ્રનું કેડદ્રશબંદુ છે. અહીંથી સૌરાષ્ટ્રના અડય શજલ્લામાં ફરવા જઈ િકાય છે. રાજકોટમાં રેલવે, બસ સુશવધા ભરપૂર છે. મુંબઈરાજકોટ વચ્ચે રોજની િણ ફ્લાઇટ ઓપરેટ થાય છે.

$, $ ( & 4 4 # $ 1/ & & + 2 5 4 $ ( ( 3 ( 10 & & $, ( $ "! ,' 4 $ 2 ' $ $, $ 4 $ 3 j Y (V .e(VQ!Y "Vf V* %]x&!Zf !V! g[ V& +Vf V!`( ' (V ` !Yx+O%(&Vf x+1'V $7'Zf ` qo&Y . Y&Vf +Vf V!`(!V &/V(V{ &V!!Y'

&(x.f/|

$f V+`) v( | x+)V. "`)`.w ` ' !Y %<' V!` V( ` . /` )V Y !Zf -m $!Y (Rd ` /`(Y a /d a)&Vf !Y !V V' ` %]x& "( . Y "]+k "Vf +d 6'Vf (/Y 'V!V "Z(V+V .Vf" a ` x /Vx. 4 4 $ ( ( V& Tf "(f Z x m (Y ` " V /d+V!V V( ` x,S V (d2'

6'Vf!V C{ !d .Zx+ V Y +fx V& &V a /`+V Zf b "V Y !` V (V V!d !x/ "V( + ( Y+` +V*Z (` ` + ` %]x& "Vf V* v !!Y 7&%]x&= >+ Vmx x('x.w !!Y !` 7&%]x& >+ m Y " &/V! ` "fxH!` " V+!V( V&!V !($f V "d V!V %V %Vf ^ !Y X> x .Z V(+V!Zf $Y [g 8'Zf !` "] &V ZDY + ` \h+( $V!Y >z Y&Vf `+ 'V `(Y a$) E> +Vf V!`( V 'Z b !Y > V"!V (Y `!V #*!Y &Y V, @V9' !d . Y .Z Y &V V (/`,` & V+V !V f ((VQY' ("d n Y ,(` qqo &V ) (] !` (V d Y AY.` &V )!V (` +`) +Vf V!`( V& &3 Z ! Y!V W !V(` +>'Zf ` d!Y + &Vf +`) V&!Y +.x " V.` /{(!Y ` V&&Vf %(+V &Z&!V &ZX>)& {x ! c V x/7 Z !Y +.x ` V ` (&Vf x,'V%(&Vf { Y V Y(!V x.f/!Y +.x V V!d %' V +V'(. 7#b ,!!` V( ` Y .(!V x!+V( !V " )` x.f/d!` $ V++V Z (V .( V(` &!V > *Vf ( &V a $` A > *d!Y ".f Y (Y ` `&V!Zf + & +Vf V!`( " ` +Vf V!`( "`)`.!Y "V * (V&"Z(V +7' CV Y d &V a!Zf %'V(5' ` 4'Vf x.f/!Zf 'Z ) ( V'Zf ` V ` (&Vf x.f/ ` !+{ x,,Z!` 7& V8'V!Y + V& Y!V .&V V( $V &Z1' &fAY DY !(`7B &d Y !` (&V +V +Vf V!`( 'V / V Z (V %(&Vf $V* 6+ x!+V( Cd 0` /V (Y x ,V&Vf ` _ (!V( !($f V f"x ` d (&x %V &/` V !` d %V!Z$/`! &/` V &!Y .V ` &!V x&Ad E> Y d DY .Y " a) & Z$`! " a) !` DY /(% ! 8)V/V V(&!V V V )V'7. )$ (d )Y )$ `+Y f ((VQY' .f> V /V &Y)V<'V "x( V&` +Vf V!`(&Vf z i CV' '`) ! ( d,Y /dX>" )!` "Z!|m+! &;'Zf M ! .V ! .V&@Y Y .J Z (V %(&Vf $V* d!Y f !V "(`,! x+!V&]:'` ( Y C & /d>"Y ) (Y b !Y !V V' ` .V ` .V ` &d$V ) xIx! d V&` V& #( V (Y > _)d!V $V* d!Y f !V >?Yx!f (Y x! V! &Z $ > * "( &!` .V(+V( "V' ` !` "(`,!!Y U( /d' d ! ( d,Y /dX>" )&Vf &# "(`,! (Y !` $V* d!V |+!&Vf (d,!Y (`)V+V' `

x!'x& V' ` (` `

b9" 'd{' ` V $ Y .Zx+ V (&x %V !Y ! ( /` * !` ` d &V a >+ k )f ! +Vf V!`(!d C+V. +V( !+V(

` +V u &d$V ) xIx! d Z (V &Vf #( V 'V ` !` V&Y +-m .Z Y&Vf $Y{ t &d$V ) xIx! d V'm( ,` Z (V .( V( !` %V( .( V( (# Y V x` ( Y!` @V7 &*Y ` Z (V .( V( LV(V .Z"( >"`,Y'V)Y> x :F! V 'Zx! (Y b !V (V ` .`+V + Z )d d .Z Y "/l ` &V a /+` + d (V!Y .Zx+1'V /dX>" ) 4 , ', ' + [+V*V V /d>"Y ) !` d( &Zx! D&!Y /dX>" ) .V ` .f'ZH d V (Y 6'Vf " poo V &# &`x ) !` .|m ) b( V"+V!Zf ,U (V'Zf ` +Vf V!`(&Vf d $V* .V ` +`) &V V x" V &V a (/`+V &+V!Y " .Zx+ V ` )Zf !/j &# .`+V $ ] .7&V!"]+m (V' ` (` &d$V ) 'Zx! LV(V ( &x/!` sooo $V* d!Zf X>?x!f V' ` ( &x/!` .(`(V, ro ooo Y + Z $V* d!Zf X>?x!f V' ` +Vf V!`(!Y /dX>" )&Vf "Z1 +'!V &V a +Vx 'V!V .V `' x +. .V(+V( !` "(`,! V' ` &d V%V !V V V d +Vf V!`(!Y &Z)V V )Y Y ` !` E> !Y +/Y+ Y' S& V V "V( ,m V d , Z Y !` .f d<'H 'Vm ` b &!V !V Vf .V(V V& &V a +"(V (/'V ` .V ` %` %V x&)V+Y .`+V .V ( ( V E> Y d DY .Y " a) & Z$`! " a) !` DY /(% ! 8)V/V DY "Y)Z &Y! DY& Y CYx $/`! &d Y DY %( %V G !` .e Y &/K+!Zf !Z V! d v Z (V .&V V(w !` v x,'! +d .w +%! .VNVx/ d !` !V fAYDY .Y $Y " a) `& .&@ Y&!d ./ V( !7' ` "!Zf !V!V&Vf !V!Zf V! $V* !Y x f Y&Vf BxP V! LV(V ,V!d Y" C V+` ` !d !f &Vf/Y "yV ` &/V.Z &V ` + ` d ` " "!V V& &V a .V ! .Zx+ V Y .J &d$V ) xIx! (+V 3 V /d d &` "!` ./ V( "+V ` d 6"( ` * + $ * $ $ + $ $ $ ) , . $ +") &( !"0! 3 3 %++ + /' 111 !"0! 3 +,$ +, +* .&+* "0! 3 % ,&. (" ,/-. (+3!,'". ( " , * % +)#+,! --"2 + *' -+,. +!"

49

સરગમ ક્લબ સેવા, સહકાર, સત્સંગનો સિવેણી સંગમ સ્થાપક પ્રમુખ ગુણવંતભાઇ ડેલાવાળાના નેતૃત્વમાં સરગમ ક્લબ સમાજ સેવા, સત્કમવ, સંવેદના, સદભાવના, સંસ્કાર, સંસ્કૃસત અને સંગીતના સાત સૂરોની સુરાવલી વહાવી રહી છે. સ્પથત આમ્રપાલી શસનેમા પાસે આવેલા ક્લબના કાયા​ાલયનું િૈિશણક, સામાશજક, સાંપકૃશતક અને આધ્યાસ્વમક િેિમાં અનડય િદાન છે. સંકટ સમયે રાહત રસોડા, દુષ્કાળમાં પાણી અને ઘાસચારો, રિદાન કેપપ જેવી િવૃશિ વડે સેવાનો દીવડો ઝળહળતો રાખ્યો છે. સરગમ ક્લબની શવશવધ સેવાકીય કંસારા બજારની દુકાન સંભાળનાર ગુણવંતભાઈ ડેલાવાળા નામના એ યુવાને િવૃશિઓને ગુજરાત સરકારે શ્રેિ સેવા એવોડિથી શબરદાવી છે. ધંધાનો શવકાસ કરવાની સાથોસાથ ‘સરગમ શિકેટ ટીમ’ પથાપી. શિકેટ રમતા રાજકોટ રજવાડી િહેર અને િજાજનો ઉવસવિેમી, કલાના કદરદાન અને રમતા ગુણવંતભાઈએ શમિો સમિ સમાજ માટે કાંઈક કરી છૂટવાની વાત કરી સંગીત-નાટકનાં રશસયા..! િજાની આ તાસીરને લક્ષ્યમાં રાખીને રાજ્ય અને સરગમ શિકેટ ટીમનું ક્લેવર સરગમ ક્લબમાં રૂપાંતર પાપયુ.ં બસ તે સરકારના યુવક સેવા અને સાંપકૃશતક શવભાગે રાજકોટમાં અદ્યતન હેમુ ગઢવી શદવસની ઘડી અને આજનો શદવસ - સરગમ ક્લબ આજે સમાજ સેવાનો પયા​ાય નાટ્ય ગૃહ તૈયાર કરીને તેનું સંચાલન સરગમ ક્લબને સોંલયું છે. ૧૪૦૦ બની ગઇ છે. બેિકની િમતા અને શવિકિાની લાઈટ-એડડ-સાઉડડ શસપટમ ધરાવતો હેમુ ક્લબની પથાપનાથી જ ગુણવંતભાઈનું ધ્યેય પપિ છેઃ સંપથા રાજકીય ગઢવી હોલ ગુજરાતનું અણમોલ નજરાણું બડયો છે. પિાપિીથી દૂર રહી સમાજ સેવા કરિે. તેમની નીશતના સરગમ ભવન ખાતે કાયારત કલામંશદરમાં બાળકોને પશરણામ આજે દેખાય છે. ‘ગુણભ ુ ાઈ’ના હુલામણા નામે સંગીત-નૃવય, પેઇડટીંગ સશહતની કળાનું પાયાનું શિ​િણ જાણીતા ગુણવંતભાઇએ સમાજ સેવા, રમતગમત, શિ​િણ અપાય છે. તો િહેરમાં િણ પથળોએ બાળકો-બહેનોને અને સાંપકૃશતક િવૃશિ િેિે િ​િંસનીય કામ કયા​ા છે. ઉમદા વાંચન સાશહવય મળે તે માટે ટોકન દરે લાયિેરી સરગમ ક્લબ બાળકોથી માંડીને વડીલો-વૃિો સશહત સુશવધા અપાય છે, જેમાં હજારથી વધુ સભ્યો છે. તમામના શવકાસ-ઉવથાન માટે સશિય છે. દેિના ભાશવ સરગમ ક્લબે િૈિશણક િેિે પણ િ​િંસનીય કામ ઘડવૈયા બાળકો માટે તેમણે સરગમ શચલ્ડ્રન ક્લબ િરૂ કયુ​ું છે. રૈયા રોડ પરના અશનલ િાનમંશદરનું સંચાલન કરી. બાળકોની આંતશરક િશિ ખીલવતી આ ક્લબમાં સરગમ ક્લબ કરે છે. જ્યારે જામટાવર રોડ ઉપર લાખો ૫૦૦૦થી વધુ બાળ સભ્યો છે. પિી સિશિકરણનો નારો ગુણવંતભાઈ ડેલાવાળા રૂશપયાના ખચષે તૈયાર થયેલા અદ્યતન સરગમ ભવનમાં રાજ્ય સરકારના તો આજે ઉઠ્યો છે, ગુણભ ુ ાઇ તો આ કામ વષોાથી કરે છે. બહેનોની આંતશરક સહયોગથી કોપલયુટર શિ​િણ અપાય છે. જેનો શવદ્યાથદીઓથી માંડીને િશિ ખીલે, પવશવકાસ થાય અને સાથે સમાજ સેવાનો સંગમ રચાય તેવા ઉદ્દેિ વેપારીઓ, નોકશરયાતો અને શનવૃિ લોકો લાભ લે છે. ૧૯૯૪માં રાજકોટ સાથે જડમ થયો સરગમ લેડીઝ ક્લબનો. ૩ હજારથી વધુ સભ્યો ધરાવતી લેડીઝ પયુશનશસપલ કોપોારિ ે ને રેસકોસામાં ભવ્ય લલેનટે શે રયમ ઊભું કયુ,ું જેને ક્લબ આખું વષા અનેક સેવા-િવૃશિ કરતી રહે છે. આ જ પવપથ સમાજની સફળતાના ચાર ચાંદ લગાડ્યા સરગમ ક્લબના સફળ સંચાલને. આ રચના માટે સરગમ લેડીઝ હેલ્થ ક્લબ પણ કાયારત છે. અહીં તેઓ ચેસ, કેરમ, લલેનટે શે રયમની લાખો લોકો મુલાકાત લઇ ચૂટયા છે. ટેબલ ટેશનસ જેવી રમતો િારા ખેલશદલીના પાિ પણ ભણે છે. અંશતમ શવસામા સુધી લોકોની સેવા કરવા સરગમ ક્લબે રામનાથપરા યુવાનોને સંગદોષથી આડે રપતે ચડી જતા રોકવા સરગમ જેડટ્સ ક્લબ પમિાનના નવશનમા​ાણનું બીડું ઉપાડ્યુ.ં આજે મુશિધામના નામે ઓળખાતી છે, તો વૃિો-વયપકો માટે સરગમ શસશનયર શસટીઝડસ ક્લબ છે. ક્લબ વૃિોપમિાનભૂશમ ધમાપથાન બની છે. અહીં સવાર-સાંજ આરતીની ઝાલર પણ વાગે વયપકોને હતાિામાં સરી પડતા બચાવી તેમનામાં ઉવસાહનો સંચાર કરે છે. અને મૃતકોના પશરવારજનોને િાંશત મળે તે માટે િાથાના પણ થાય. જે પથળે ધાશમાક-સાંપકૃશતક કાયાિમો પણ યોજે છે. નવરાશિ અને િરદપૂનમની રાિે તો અગાઉ મોટેરાં પણ જતા ડરતા હતા વયાં આજે મશહલાઓ-બાળકો આવે છે. સરગમ સોળે કળાએ ખીલે છે. રાજકોટમાં એક માિ સરગમ ક્લબ િારા રાજકોટનું મુશિધામ શનહાળી મુખ્ય િધાન શ્રી નરેડદ્ર મોદીએ ગાંધીનગરમાં મશહલા ઓરકેપટ્રાના સથવારે ફિ બહેનો માટે ‘ગોપીરાસ’ નવરાશિ મહોવસવ અનોખા મુશિધામનું શનમા​ાણ કરવાનું કાયા ગુણવંતભાઈને સોંલયુ.ં યોજે છે તો ભૂલકાંઓને રાસગરબા રમાડવા ‘કનૈયાનંદ રાસોવસવ’ યોજાય છે. ૫૮ વષાના ગુણવંતભાઈ વૈષ્ણવ સંિદાયમાં માને છે અને ખરા અથામાં તેમણે સામાશજક ઉવથાનની વાત હોય કે કુદરતી આફત હોય, દરેક િેિે સરગમ ગાંધીજીનું શિય ભજન ‘વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીએ, જે પીડ પરાઈ જાણે...’ ક્લબની સેવા દેખાિે. ગુણભ ુ ાઇ ક્લબના સભ્યો-કાયાકરોને જરૂરતમંદોની જીવનમાં પચાવ્યું છે. એમની િાપરમાં સહાય માટે માિ િેરણા જ નથી આપતા, સરગમ ક્લબ નામના વટવૃક્ષની વડવાઇઓ... રોલીંગ શમલ અને ચાર ફેટટરી છે, જેમાં ખભેખભા શમલાવી સેવામાં પણ જોડાય છે. શિયાળામાં િંડીથી િૂિં વાતા ગરીબોને • સરગમ ક્લબ • સરગમ લેડીઝ કલબ • સરગમ શસશનયર શસશટઝન એલ્યુશમશનયમ તથા પટીલનાં વાસણ અને ધાબળા ઓઢાડવા પણ જાય અને કલબ • સરગમ કપલ કલબ • સરગમ શચલ્ડ્રન કલબ • સરગમ કલબ કકચનવેરની વપતુઓ બને છે. બહોળો સંચાશલત હેમુ ગઢવી નાટ્ય ગૃહ • સરગમ કલબ સંચાશલત રામનાથપરા વ્યવસાય છતાં તેઓ અનેકશવધ સમાજ આફતગ્રપતોને અનાજ-કપડાં-ઘરવખરી કે મુશિધામ (પમિાન ગૃહ) • સરગમ કલબ શનશમાત - પમૃશતવન રામનાથપરા ફૂડ પેકટે ો પહોંચાડવા પણ પહોંચે. મુશિધામ • સરગમ કલબ સંચાશલત િબપેટી (એ.સી.) • સરગમ કલબ સેવા માટે સમય કઇ રીતે મેળવી િકે છે? ગુણભ ુ ાઇ કહે છે, ‘પશરવારમાં અમે છ તબીબી શચકકવસા અને સારવાર મોંઘા સંચાશલત અદ્યતન િબવાશહની અને એપલયુલડસ સેવા • સરગમ સેવા કેડદ્ર થઇ રહ્યા હોવાથી જરૂરતમંદો માટે સરગમ • સરગમ સંચાશલત શવકલાંગ સેવા કેડદ્ર • સરગમ કલબ સંચાશલત ભાઈઓ ને નવ ભિીજા છીએ. તેઓ ધંધો ક્લબે આરોલય સેવા કેડદ્રો પથાપી નજીવા લલેનટે ોશરયમ • સરગમ લેડીઝ લાઈિેરી • સરગમ શચલ્ડ્રન લાઇબેરી સંભાળે, હું ૨૪માંથી ૧૮ કલાક સરગમને દરે સારવાર અપાય છે. રાજકોટના • સરગમ મશહલા મેગશે ઝન લાઇિેરી • સરગમ મશહલા લાઇિેરી • સરગમ ફાળવું છે. પૈસટે કે બહુ સુખી છુ.ં રેસકોષા પાકકમાં દાતાઓના સાથ- કોપલયુટર સેડટર • સરગમ લેડીઝ હેલ્થ કલબ • સરગમ કલબ સંચાશલત ‘સરગમ’ની સેવા કાજે મારે કોઈ પાસે હાથ સહકારથી શમની હોસ્પપટલ િરૂ કરાઇ છે. કમાણી ફાઉડડેિન શનશમાત જયપુર ફૂટ કેપપ • સરગમ કલા મંશદર લાંબો કરવો પડતો નથી. ભગવાન કૃપાથી એટલું જ નહીં, દદદીઓને રાહત દરે દવા • સરગમ સંચાશલત ઓમ મેશડકલ પટોર • સરગમ સંચાશલત રાહત દરનું બધું મળી આવે છે. હું ફરજ-સમયની શિપત મળે તે માટે પણ વ્યવપથા કરાઇ છે. ક્લબ દવાખાનું - એરોડ્રોમ રોડ, રાજકોટ • સરગમ સંચાશલત રાહત દરનું પાળું છુ.ં સંપથાના સૌ સભ્યો અને દરેક િારા કમાણી ફાઉડડેિનના સહયોગથી દવાખાનું - એપટ્રોન સોસાયટી, રાજકોટ • સરગમ સંચાશલત રાહત દરનું કમાચારીઓ સમય અને શિપતનું પાલન દર મશહને િણ શદવસ જયપુર ફૂટ કેપપ દવાખાનું - કાડતા પિી શવકાસ ગૃહ, રાજકોટ • સરગમ કલબ િારા કરતા હોવાથી જ સરગમ ક્લબ િારા યોજાય છે. જેમાં ૧૨૫થી વધુ વ્યશિને ગાંધીનગર મુશિધામનું શનમા​ાણ • સરગમ કલબ સંચાશલત અશનલ િાન કરાતા દરેક કાયોા િ​િંસનીય બને છે.’ તેના પગ પર શવનામૂલ્યે કેલીપસા-બૂટ- મંશદર હાઈપકુલ અને પવસ્પતક ગલ્સા હાઇપકૂલ • સરગમ સંચાશલત સરગમ કલબ ઓકફસઃ કોઈડસ કોનાર, કોપલયુટર સેડટર • સરગમ હેલ્થ કેર સેડટર • સરગમ બાન લેબ લેડીઝ ઘોડી ફીટ કરી અપાય છે. િીજા માળે, ડાે. યાશિક રોડ, રાજકોટ. હેલ્થ કલબ • સરગમ સંચાશલત ઇડડોર પટેશડયમ.• સરગમ સંચાશલત કલા શનપવાથા સેવાને વરેલી એકમાિ સંપથા ભવન - રૈયા રોડ, રાજકોટ. ફોનઃ +૯૧ ૨૮૧-૨૪૬૪૭૯૧, ૨૪૬૭૭૧૭, એટલે સરગમ. રાજકોટના રૈયા રોડ ૨૪૬૪૫૫૬/ મોબાઇલઃ +૯૧-૯૮૨૪૦ ૪૦૮૮૯ ત છે િણ દસકા પૂવન ષે ી. રાજકોટની કંસારા બજારમાં ઘડાતા વાસણોના વા રણકાર એક કંસારા યુવાનના હૃદયમાં સાત સૂર બનીને ગુજ ં તા હતા. એ સૂર સમાજ માટે કાંઈક કરી છૂટવાનો રણકાર શદલમાં જગાવતા હતા.

50